الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَالْكِسَائِيُّ وَلِبَاسَ بِالنَّصْبِ عَطْفًا عَلَى قَوْلِهِ: لِباساً وَالْعَامِلُ فِيهِ أَنْزَلْنا وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَقَوْلُهُ: ذلِكَ مُبْتَدَأٌ وَقَوْلُهُ: خَيْرٌ خَبَرُهُ وَالْبَاقُونَ بِالرَّفْعِ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَقَوْلُهُ:
Birinci İnceleme: Nâfi‘, İbn Âmir ve Kisâî, { لِباساً } “bir elbise” kavline atfederek ve âmili { أَنْزَلْنا } “indirdik” fiili olmak üzere { وَلِبَاسَ } şeklinde nasb ile (üstünle) okumuşlardır. Bu takdire göre O'nun: { ذلِكَ } sözü mübteda (özne), { خَيْرٌ } sözü ise onun haberidir (yüklemidir). Diğer kıraat imamları ise ref‘ (ötre) ile [ve libâsü şeklinde] okumuşlardır. Bu takdire göre O'nun:
وَلِباسُ التَّقْوى مُبْتَدَأٌ وَقَوْلُهُ: ذلِكَ صِفَةٌ أَوْ بَدَلٌ أَوْ عَطْفُ بَيَانٍ وَقَوْلُهُ: خَيْرٌ خَبَرٌ لِقَوْلِهِ: وَلِباسُ التَّقْوى وَمَعْنَى قَوْلِنَا صِفَةٌ أَنَّ قَوْلَهُ: ذلِكَ أُشِيرَ بِهِ إِلَى اللِّبَاسِ كَأَنَّهُ قِيلَ وَلِبَاسُ التَّقْوَى الْمُشَارُ إِلَيْهِ خَيْرٌ.
{ وَلِباسُ التَّقْوى } “Takva elbisesi” sözü mübteda, { ذلِكَ } sözü sıfat, bedel veya atf-ı beyândır; { خَيْرٌ } “daha hayırlıdır” sözü ise { وَلِباسُ التَّقْوى } kavlinin haberidir. Bizim 'sıfattır' dememizin anlamı, { ذلِكَ } sözüyle elbiseye işaret edilmiş olmasıdır; sanki 'İşaret edilen o takva elbisesi daha hayırlıdır' denilmiş gibidir.
الْبَحْثُ الثَّانِي: اخْتَلَفُوا فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: وَلِباسُ التَّقْوى وَالضَّابِطُ فِيهِ أَنَّ مِنْهُمْ مَنْ حَمَلَهُ عَلَى/ نَفْسِ الْمَلْبُوسِ وَمِنْهُمْ مَنْ حَمَلَهُ عَلَى غَيْرِهِ.
İkinci İnceleme: [Alimler], O'nun: { وَلِباسُ التَّقْوى } “Takva elbisesi” buyruğunun tefsirinde ihtilaf etmişlerdir. Bundaki genel kural şudur: Onlardan bir kısmı bunu giyilen şeyin bizzat kendisine hamletmiş, bir kısmı ise bunun dışındaki bir şeye hamletmiştir.
أَمَّا الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: فَفِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: إِنَّ الْمُرَادَ أَنَّ اللِّبَاسَ الَّذِي أَنْزَلَهُ اللَّهُ تَعَالَى لِيُوَارِيَ سَوْآتِكُمْ هُوَ لِبَاسُ التَّقْوَى وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَلِبَاسُ التَّقْوَى هُوَ اللِّبَاسُ الْأَوَّلُ وَإِنَّمَا أَعَادَهُ اللَّهُ لِأَجْلِ أَنْ يُخْبِرَ عَنْهُ بِأَنَّهُ خَيْرٌ لِأَنَّ جَمَاعَةً مِنْ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ كَانُوا يَتَعَبَّدُونَ بِالتَّعَرِّي وَخَلْعِ الثِّيَابِ فِي الطَّوَافِ بِالْبَيْتِ فَجَرَى هَذَا فِي التَّكْرِيرِ مَجْرَى قَوْلِ الْقَائِلِ: قَدْ عَرَّفْتُكَ الصِّدْقَ فِي أَبْوَابِ الْبِرِّ وَالصِّدْقُ خَيْرٌ لَكَ مِنْ غَيْرِهِ فَيُعِيدُ ذِكْرَ الصِّدْقِ لِيُخْبِرَ عَنْهُ بِهَذَا الْمَعْنَى. وَثَانِيهَا: إِنَّ الْمُرَادَ مِنْ لِبَاسِ التقوى ما يلبس من الدورع والجوشن وَالْمَغَافِرِ وَغَيْرِهَا مِمَّا يُتَّقَى بِهِ فِي الْحُرُوبِ وَثَالِثُهَا: الْمُرَادُ مِنْ لِبَاسِ التَّقْوَى الْمَلْبُوسَاتُ الْمُعَدَّةُ لأجل اقامة الصلوات والقول الثَّانِي: أَنْ يُحْمَلَ قَوْلُهُ: وَلِباسُ التَّقْوى عَلَى الْمَجَازَاتِ ثُمَّ اخْتَلَفُوا فَقَالَ قَتَادَةُ وَالسُّدِّيُّ وَابْنُ جريح: لباس التقوى الايمان. وقال ابن عباس: ولباس التَّقْوَى الْعَمَلُ الصَّالِحُ وَقِيلَ هُوَ السَّمْتُ الْحَسَنُ وَقِيلَ هُوَ الْعَفَافُ وَالتَّوْحِيدُ لِأَنَّ الْمُؤْمِنَ لَا تَبْدُو عَوْرَتُهُ وَإِنْ كَانَ عَارِيًا مِنَ الثِّيَابِ وَالْفَاجِرُ لَا تَزَالُ عَوْرَتُهُ مَكْشُوفَةً وَإِنْ كَانَ كَاسِيًا وَقَالَ مَعْبَدٌ هُوَ الْحَيَاءُ. وَقِيلَ هُوَ مَا يَظْهَرُ عَلَى الْإِنْسَانِ مِنَ السَّكِينَةِ وَالْإِخْبَاتِ وَالْعَمَلِ الصَّالِحِ وَإِنَّمَا حَمَلْنَا لَفْظَ اللِّبَاسِ عَلَى هَذِهِ الْمَجَازَاتِ لِأَنَّ اللِّبَاسَ الَّذِي يُفِيدُ التَّقْوَى لَيْسَ إِلَّا هَذِهِ الْأَشْيَاءَ أَمَّا قَوْلُهُ:
Birinci görüşe gelince, bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Maksat, Yüce Allah'ın avret yerlerinizi örtsün diye indirdiği elbisenin bizzat takva elbisesi olduğudur. Bu takdire göre takva elbisesi, zikredilen ilk elbisedir. Allah Teâlâ, onun daha hayırlı olduğunu haber vermek için onu tekrar zikretmiştir; zira Câhiliye ehlinden bir topluluk Kâbe'yi tavaf ederken çıplak kalarak ve elbiselerini çıkararak ibadet ediyorlardı. Bu durum tekrarda, 'Sana iyilik kapılarında doğru sözlü olmayı tanıttım; doğru sözlü olmak senin için diğerlerinden daha hayırlıdır' diyen kimsenin sözü gibidir ki, o kimse bu manayı haber vermek için doğruluk zikrini tekrarlamaktadır. İkincisi: Takva elbisesinden maksat; zırhlar, demir gömlekler, miğferler ve savaşlarda kendisiyle korunulan diğer giyeceklerdir. Üçüncüsü: Takva elbisesinden maksat, namazların ikame edilmesi için hazırlanmış giysilerdir. İkinci görüş ise: O'nun: { وَلِباسُ التَّقْوى } “Takva elbisesi” kavlinin mecazlara hamledilmesidir. Sonra bunda da ihtilaf etmişlerdir: Katâde, Süddî ve İbn Cüreyc: 'Takva elbisesi imandır' demişlerdir. İbn Abbas: 'Takva elbisesi salih ameldir' demiştir. Güzel tutum ve gidişat olduğu söylenmiştir. İffet ve tevhid olduğu da söylenmiştir; çünkü müminin, üzerinden elbiseleri soyulmuş olsa bile avreti açığa çıkmaz; fâcirin ise giyinik olsa bile avreti daima açıktadır. Ma'bed: 'O, hayâdır' demiştir. İnsanda zahir olan sekinet, huşû (bağlanış) ve salih amel olduğu da söylenmiştir. Elbise lafzını bu mecazlara hamletmemizin sebebi, takvayı sağlayan elbisenin ancak bu şeyler olmasındandır. O'nun:
ذلِكَ خَيْرٌ قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: مَعْنَى الْآيَةِ وَلِبَاسُ التَّقْوَى خَيْرٌ لِصَاحِبِهِ إِذَا أَخَذَ بِهِ وَأَقْرَبُ لَهُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى مِمَّا خَلَقَ مِنَ اللِّبَاسِ وَالرِّيَاشِ الَّذِي يَتَجَمَّلُ بِهِ. قَالَ: وَأُضِيفَ اللِّبَاسُ إِلَى التَّقْوَى كَمَا أُضِيفَ إِلَى الْجُوعِ فِي قَوْلِهِ: فَأَذاقَهَا اللَّهُ لِباسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ [النَّحْلِ: ١١٢] وَقَوْلِهِ: ذلِكَ مِنْ آياتِ اللَّهِ مَعْنَاهُ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ الدَّالَّةِ عَلَى فَضْلِهِ ورحمته على عباده يعني إنزال عَلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ فَيَعْرِفُونَ عَظِيمَ النِّعْمَةِ فِيهِ.
{ ذلِكَ خَيْرٌ } “İşte bu daha hayırlıdır” buyruğuna gelince; Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: 'Ayetin anlamı; takva elbisesi, ona sarıldığı zaman sahibi için daha hayırlıdır ve [Allah'ın] yarattığı, kendisiyle süslenilen elbise ve ziynet eşyasından Yüce Allah'a daha yaklaştırıcıdır.' Şöyle demiştir: 'Elbise, tıpkı: { فَأَذاقَهَا اللَّهُ لِباسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ } [Nahl: 112] “Bunun üzerine Allah da onlara açlık ve korku elbisesini tattırdı” kavlinde açlığa izafe edildiği gibi takvaya izafe edilmiştir.' O'nun: { ذلِكَ مِنْ آياتِ اللَّهِ } “Bu, Allah'ın ayetlerindendir” buyruğunun manası ise; O'nun lütfuna ve kulları üzerindeki rahmetine delalet eden Allah'ın ayetlerindendir demektir; yani onların üzerine indirilmesidir, { لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ } “umulur ki öğüt alıp düşünürler”, böylece bundaki büyük nimeti bilirler.
[سورة الأعراف (٧) : آية ٢٧]
[A'râf Suresi (7): Ayet 27]
يَا بَنِي آدَمَ لَا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطانُ كَما أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ يَنْزِعُ عَنْهُما لِباسَهُما لِيُرِيَهُما سَوْآتِهِما إِنَّهُ يَراكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ مِنْ حَيْثُ لَا تَرَوْنَهُمْ إِنَّا جَعَلْنَا الشَّياطِينَ أَوْلِياءَ لِلَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ (٢٧)
{ يَا بَنِي آدَمَ لَا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطانُ كَما أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ يَنْزِعُ عَنْهُما لِباسَهُما لِيُرِيَهُما سَوْآتِهِما إِنَّهُ يَراكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ مِنْ حَيْثُ لَا تَرَوْنَهُمْ إِنَّا جَعَلْنَا الشَّياطِينَ أَوْلِياءَ لِلَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ (٢٧) } “Ey Âdemoğulları! Şeytan, ana babanızı, ayıp yerlerini kendilerine göstermek için elbiselerini soyarak cennetten çıkardığı gibi sizi de aldatmasın (fitneye düşürmesin). Çünkü o ve kabilesi, sizin onları göremeyeceğiniz yerden sizi görürler. Şüphesiz biz şeytanları, inanmayanların dostları kıldık.”
[في قوله تعالى يَا بَنِي آدَمَ لَا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطانُ كَما أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ] اعْلَمْ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ ذِكْرِ قِصَصِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ حُصُولُ الْعِبْرَةِ لِمَنْ يَسْمَعُهَا فَكَأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ قِصَّةَ آدَمَ وَبَيَّنَ فِيهَا شِدَّةَ عَدَاوَةِ الشَّيْطَانِ لِآدَمَ وَأَوْلَادِهِ أَتْبَعَهَا بِأَنْ حَذَّرَ أَوْلَادَ آدَمَ مِنْ قَبُولِ وَسْوَسَةِ الشَّيْطَانِ فقال: يَا بَنِي آدَمَ لَا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطانُ كَما أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ وَذَلِكَ لِأَنَّ الشَّيْطَانَ لما بلغ اثر كيده ولطف وسوسة وَشِدَّةُ اهْتِمَامِهِ إِلَى أَنْ قَدَرَ عَلَى إِلْقَاءِ آدَمَ فِي الزَّلَّةِ الْمُوجِبَةِ لِإِخْرَاجِهِ مِنَ الْجَنَّةِ فَبِأَنْ يَقْدِرَ عَلَى أَمْثَالِ هَذِهِ الْمَضَارِّ فِي حَقِّ بَنِي آدَمَ أَوْلَى فَبِهَذَا الطَّرِيقِ حَذَّرَ تَعَالَى بَنِي آدَمَ بِالِاحْتِرَازِ عَنْ وَسْوَسَةِ الشَّيْطَانِ فَقَالَ: لَا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطانُ فَيَتَرَتَّبُ عَلَيْهِ أَنْ لَا تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ كَمَا فَتَنَ أَبَوَيْكُمْ فَتَرَتَّبَ عَلَيْهِ خُرُوجُهُمَا مِنْهَا وَأَصْلُ الْفُتُونِ عَرْضُ الذَّهَبِ عَلَى النَّارِ وَتَخْلِيصُهُ مِنَ الْغِشِّ ثُمَّ أَتَى في القرآن بمعنى المحنة وهاهنا بَحْثَانِ:
[Yüce Allah'ın: { يَا بَنِي آدَمَ لَا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطانُ كَما أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ } “Ey Âdemoğulları! Şeytan, ana babanızı cennetten çıkardığı gibi sizi de fitneye düşürmesin” buyruğu hakkında:] Bil ki peygamberlerin aleyhimüsselâm kıssalarının anlatılmasındaki maksat, bunları işitenlerin ibret almasıdır. Sanki Allah Teâlâ, Âdem kıssasını zikredip orada şeytanın Âdem'e ve evlatlarına olan şiddetli düşmanlığını açıklayınca, hemen ardından Âdemoğullarını şeytanın vesvesesini kabul etmekten sakındırmış ve: { يَا بَنِي آدَمَ لَا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطانُ كَما أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ } “Ey Âdemoğulları! Şeytan, ana babanızı cennetten çıkardığı gibi sizi de fitneye düşürmesin” buyurmuştur. Bunun sebebi şudur: Şeytanın hilesinin tesiri, vesvesesinin inceliği ve gayretinin şiddeti, Âdem'i cennetten çıkarılmasına sebep olan zelle'ye düşürmeye güç yetirecek dereceye ulaştığına göre, Âdemoğulları hakkında böylesi zararlara güç yetirmesi haydi haydi mümkündür. İşte Allah Teâlâ bu yolla Âdemoğullarını şeytanın vesvesesinden sakınmaları hususunda uyarmış ve: { لَا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطانُ } “Şeytan sizi fitneye düşürmesin” buyurmuştur; ta ki bunun neticesi olarak ana babanızı fitneye düşürüp onların oradan çıkmalarına yol açtığı gibi sizin de cennete girememeniz neticesi doğmasın. Fütûn (fitne) kelimesinin aslı, altının ateşe arz edilip sahteliğinden arındırılmasıdır; daha sonra Kur'an'da imtihan ve meşakkat anlamında kullanılmıştır. Burada iki inceleme vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: قَالَ الْكَعْبِيُّ: هَذِهِ الْآيَةُ حُجَّةٌ عَلَى مَنْ نَسَبَ خُرُوجَ آدَمَ وَحَوَّاءَ وَسَائِرَ وُجُوهِ الْمَعَاصِي إِلَى الشَّيْطَانِ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى بَرِيءٌ مِنْهَا. فَيُقَالُ لَهُ لِمَ قُلْتُمْ أَنَّ كَوْنَ هَذَا الْعَمَلِ مَنْسُوبًا إِلَى الشَّيْطَانِ يَمْنَعُ مِنْ كَوْنِهِ مَنْسُوبًا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى؟ وَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا خَلَقَ الْقُدْرَةَ وَالدَّاعِيَةَ الْمُوجِبَتَيْنِ لِذَلِكَ الْعَمَلِ كَانَ مَنْسُوبًا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى؟ وَلَمَّا أَجْرَى عَادَتَهُ بِأَنَّهُ يَخْلُقُ تِلْكَ الدَّاعِيَةَ بَعْدَ تَزْيِينِ الشَّيْطَانِ وَتَحْسِينِهِ تِلْكَ الْأَعْمَالَ عِنْدَ ذَلِكَ الْكَافِرِ كَانَ مَنْسُوبًا إِلَى الشَّيْطَانِ.
Birinci İnceleme: Ka'bî şöyle demiştir: 'Bu ayet, Âdem ve Havva'nın çıkarılmasını ve diğer bütün günah çeşitlerini şeytana nispet eden bir delildir; bu da Yüce [Allah'ın] bunlardan berî olduğuna delalet eder.' Ona şöyle denilir: Bu fiilin şeytana nispet edilmiş olmasının, onun Allah Teâlâ'ya nispet edilmesine engel olduğunu nereden çıkardınız? Şöyle denilmesi niçin caiz olmasın: Yüce Allah o fiili gerektiren kudreti ve dâiyeyi (içteki sevk edici arzuyu) yarattığı cihetle bu fiil Allah Teâlâ'ya nispet edilmiştir; ve âdetini, o dâiyeyi şeytanın o kâfirin nezdinde o amelleri süslemesi ve güzel göstermesinden sonra yaratacak şekilde cereyan ettirdiği cihetle de şeytana nispet edilmiştir.
الْبَحْثُ الثَّانِي: ظَاهِرَ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا أَخْرَجَ آدَمَ وَحَوَّاءَ مِنَ الْجَنَّةِ عُقُوبَةً لَهُمَا عَلَى تِلْكَ الزَّلَّةِ وَظَاهِرُ قَوْلِهِ: إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً [الْبَقَرَةِ: ٣٠] يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى خَلَقَهُمَا لِخِلَافَةِ الْأَرْضِ وَأَنْزَلَهُمَا مِنَ الْجَنَّةِ إِلَى الْأَرْضِ لِهَذَا الْمَقْصُودِ فَكَيْفَ الْجَمْعُ بين الوجهين؟
İkinci İnceleme: Ayetin zahiri, Yüce Allah'ın Âdem ve Havva'yı cennetten ancak o zelle'ye bir ceza olarak çıkardığına delalet etmektedir; O'nun: { إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً } [Bakara: 30] “Şüphesiz ben yeryüzünde bir halife yaratacağım” buyruğunun zahiri ise Yüce [Allah'ın] onları yeryüzü halifeliği için yarattığına ve bu maksatla onları cennetten yeryüzüne indirdiğine delalet etmektedir. O halde bu iki vecih nasıl bağdaştırılır?
وجواب: أَنَّهُ رُبَّمَا قِيلَ حَصَلَ لِمَجْمُوعِ الْأَمْرَيْنِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Cevap: Şöyle denilebilir: Bu durum her iki işin toplamından dolayı meydana gelmiştir. En doğrusunu Allah bilir.
ثُمَّ قَالَ: يَنْزِعُ عَنْهُما لِباسَهُما لِيُرِيَهُما سَوْآتِهِما وَفِيهِ مَبَاحِثُ:
Sonra [Allah]: { يَنْزِعُ عَنْهُما لِباسَهُما لِيُرِيَهُما سَوْآتِهِما } “Ayıp yerlerini kendilerine göstermek için elbiselerini soyuyordu” buyurdu. Bunda birkaç inceleme vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ يَنْزِعُ عَنْهُما لِباسَهُما حَالٌ أَيْ أَخْرَجَهُمَا نَازِعًا لِبَاسَهُمَا وَأَضَافَ نَزْعَ اللِّبَاسِ إِلَى الشَّيْطَانِ وَإِنْ لَمْ يَتَوَلَّ ذَلِكَ لِأَنَّهُ كَانَ بِسَبَبٍ مِنْهُ فَأُسْنِدَ إِلَيْهِ كَمَا تَقُولُ أَنْتَ فَعَلَتْ هَذَا؟ لِمَنْ حَصَلَ مِنْهُ ذَلِكَ الْفِعْلُ بِسَبَبٍ وَإِنْ لَمْ يُبَاشِرْهُ وَكَذَلِكَ لَمَّا كَانَ نَزْعُ لِبَاسِهِمَا بِوَسْوَسَةِ الشَّيْطَانِ وَغُرُورِهِ أُسْنِدَ إِلَيْهِ.
Birinci İnceleme: { يَنْزِعُ عَنْهُما لِباسَهُما } “Elbiselerini soyuyordu” ifadesi haldir; yani 'elbiselerini soymuş vaziyette onları çıkardı' demektir. Elbisenin soyulması fiilini bizzat kendisi üstlenmediği halde şeytana izafe etmiştir; çünkü bu onun sebebiyle olmuştu. Nitekim bizzat kendisi yapmasa da bir fiilin meydana gelmesine sebep olan kimseye 'Bunu sen yaptın' denilir. Tıpkı bunun gibi, onların elbiselerinin soyulması da şeytanın vesvesesi ve aldatmasıyla olduğu için ona isnat edilmiştir.
الْبَحْثُ الثَّانِي: اللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لِيُرِيَهُما لَامُ الْعَاقِبَةِ كَمَا ذَكَرْنَا فِي قوله: لِيُبْدِيَ لَهُما [الأعراف: ٢٠] قال ابن عباس ﵄: يرى آدم سوأة حواء وترى حواء سوأة آدَمَ.
İkinci İnceleme: O'nun: { لِيُرِيَهُما } “Onlara göstermek için” kavlindeki lâm harfi, { لِيُبْدِيَ لَهُما } [A'râf: 20] kavlinde zikrettiğimiz gibi akıbet lâmıdır. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: 'Âdem Havva'nın avretini görsün, Havva da Âdem'in avretini görsün diye.'
الْبَحْثُ الثَّالِثُ: اخْتَلَفُوا فِي اللِّبَاسِ الَّذِي نُزِعَ مِنْهُمَا فَقَالَ بَعْضُهُمْ إِنَّهُ النُّورُ وَبَعْضُهُمْ التُّقَى وَبَعْضُهُمْ اللِّبَاسُ الَّذِي هُوَ ثِيَابُ الْجَنَّةِ وَهَذَا الْقَوْلُ أَقْرَبُ لِأَنَّ إِطْلَاقَ اللِّبَاسِ يَقْتَضِيهِ وَالْمَقْصُودُ/ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ تَأْكِيدُ التَّحْذِيرِ لِبَنِي آدَمَ لِأَنَّهُ لَمَّا بَلَغَ تَأْثِيرُ وَسْوَسَةِ الشَّيْطَانِ فِي حَقِّ آدَمَ مَعَ جَلَالَةِ قَدْرِهِ إِلَى هَذَا الْحَدِّ فَكَيْفَ يَكُونُ حَالُ آحَادِ الْخَلْقِ؟ ثُمَّ أَكَّدَ تَعَالَى هَذَا التَّحْذِيرَ بِقَوْلِهِ: إِنَّهُ يَراكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ مِنْ حَيْثُ لَا تَرَوْنَهُمْ وَفِيهِ مَبَاحِثُ:
Üçüncü İnceleme: Onlardan soyulan elbise hakkında ihtilaf etmişlerdir: Bazıları onun nur olduğunu, bazıları takva olduğunu, bazıları da cennet giysileri olan elbise olduğunu söylemişlerdir. Bu son görüş daha uygundur; çünkü elbise lafzının mutlak kullanımı bunu gerektirir. Bu sözden maksat, Âdemoğullarına yönelik uyarıyı pekiştirmektir; çünkü kadrinin yüceliğine rağmen Âdem hakkında şeytanın vesvesesinin tesiri bu dereceye ulaştıysa, halktan tek tek fertlerin hali nice olur? Sonra Allah Teâlâ bu uyarıyı: { إِنَّهُ يَراكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ مِنْ حَيْثُ لَا تَرَوْنَهُمْ } “Çünkü o ve kabilesi, sizin onları göremeyeceğiniz yerden sizi görürler” buyruğuyla pekiştirmiştir. Bunda birkaç inceleme vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: إِنَّهُ يَراكُمْ يَعْنِي إِبْلِيسَ هُوَ وَقَبِيلُهُ أَعَادَ الْكِنَايَةَ لِيَحْسُنَ الْعَطْفُ كقوله: اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ [الأعراف: ١٩] .
Birinci İnceleme: { إِنَّهُ يَراكُمْ } “Şüphesiz o sizi görür” yani İblis. { هُوَ وَقَبِيلُهُ } “o ve kabilesi”; atfın güzel olması için zamiri { هُوَ } şeklinde tekrar etmiştir; nitekim: { اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ } [A'râf: 19] “Sen ve eşin cennette yerleşin” buyruğunda da böyledir.
الْبَحْثُ الثَّانِي: قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ عَنْ أَبِي زَيْدٍ: «الْقَبِيلُ» الْجَمَاعَةُ يَكُونُونَ مِنَ الثَّلَاثَةِ فَصَاعِدًا من قوم شتى
İkinci İnceleme: Ebû Ubeyde, Ebû Zeyd'den nakletmiştir ki: 'el-Kabîl (الْقَبِيلُ), çeşitli kavimlerden oluşan üç ve daha fazla kişiden müteşekkil topluluktur.'
وجمعه قبل. والقبلية: بَنُو أَبٍ وَاحِدٍ. وَقَالَ ابْنُ قُتَيْبَةَ قَبِيلُهُ أَصْحَابُهُ وَجُنْدُهُ وَقَالَ اللَّيْثُ: هُوَ وَقَبِيلُهُ أَيْ هُوَ وَمَنْ كَانَ مِنْ نَسْلِهِ.
Çoğulu kubül'dür. el-Kabîle ise aynı babadan olanlardır. İbn Kuteybe: 'Onun kabilesi, arkadaşları ve ordusudur' demiştir. Leys ise: '{ هُوَ وَقَبِيلُهُ } yani o ve onun soyundan gelen kimselerdir' demiştir.
الْبَحْثُ الثَّالِثُ: قَالَ أَصْحَابُنَا: إِنَّهُمْ يَرَوْنَ الْإِنْسَ لِأَنَّهُ تَعَالَى خَلَقَ فِي عُيُونِهِمْ إِدْرَاكًا وَالْإِنْسُ لَا يَرَوْنَهُمْ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمْ يَخْلُقْ هَذَا الْإِدْرَاكَ فِي عُيُونِ الْإِنْسِ وَقَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: الْوَجْهُ فِي أَنَّ الْإِنْسَ لَا يَرَوْنَ الْجِنَّ رِقَّةُ أَجْسَامِ الْجِنِّ ولطافتها. والوجه في رؤية الجن الانس كَثَافَةُ أَجْسَامِ الْإِنْسِ وَالْوَجْهُ فِي أَنْ يَرَى بَعْضُ الْجِنِّ بَعْضًا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُقَوِّي شُعَاعَ أَبْصَارِ الْجِنِّ وَيَزِيدُ فِيهِ وَلَوْ زَادَ اللَّهُ فِي قُوَّةِ. أَبْصَارِنَا لَرَأَيْنَاهُمْ كَمَا يَرَى بَعْضُنَا بَعْضًا وَلَوْ أَنَّهُ تَعَالَى كَثَّفَ أَجْسَامَهُمْ وَبَقِيَتْ أَبْصَارُنَا عَلَى هَذِهِ الْحَالَةِ لَرَأَيْنَاهُمْ فَعَلَى هَذَا كَوْنُ الْإِنْسِ مُبْصِرًا لِلْجِنِّ مَوْقُوفٌ عِنْدَ الْمُعْتَزِلَةِ إِمَّا عَلَى زِيَادَةِ كَثَافَةِ أَجْسَامِ الْجِنِّ أَوْ عَلَى زِيَادَةِ قُوَّةِ أَبْصَارِ الْإِنْسِ.
Üçüncü İnceleme: Arkadaşlarımız (Ehl-i Sünnet) dediler ki: Onlar insanları görürler; çünkü Allah Teâlâ onların gözlerinde bir idrak yaratmıştır; insanlar ise onları göremezler; çünkü Allah Teâlâ insanların gözlerinde bu idraki yaratmamıştır. Mu'tezile ise şöyle demiştir: İnsanların cinleri görememesinin sebebi, cinlerin bedenlerinin inceliği ve latifliğidir. Cinlerin insanları görmesinin sebebi ise insanların bedenlerinin kesafetidir (yoğunluğudur). Cinlerin birbirlerini görmelerinin sebebi de Allah Teâlâ'nın cinlerin gözlerindeki görme ışığını güçlendirmesi ve artırmasıdır. Eğer Allah bizim gözlerimizin gücünü artırsaydı, tıpkı birbirimizi gördüğümüz gibi onları da görürdük. Şayet Allah Teâlâ onların bedenlerini kesif yapsaydı ve gözlerimiz de bu halde kalsaydı, yine onları görürdük. Buna göre Mu'tezile'ye göre insanın cini görmesi, ya cinlerin bedenlerinin kesafetinin artmasına ya da insanların gözlerinin görme gücünün artmasına bağlıdır.
الْبَحْثُ الرَّابِعُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: مِنْ حَيْثُ لَا تَرَوْنَهُمْ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْإِنْسَ لَا يَرَوْنَ الْجِنَّ لِأَنَّ قَوْلَهُ: مِنْ حَيْثُ لَا تَرَوْنَهُمْ يَتَنَاوَلُ أَوْقَاتَ الِاسْتِقْبَالِ مِنْ غَيْرِ تَخْصِيصٍ قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ وَلَوْ قَدَرَ الْجِنُّ عَلَى تَغْيِيرِ صُوَرِ أَنْفُسِهِمْ بِأَيِّ صُورَةٍ شَاءُوا وَأَرَادُوا لَوَجَبَ أَنَّ تَرْتَفِعَ الثِّقَةُ عَنْ مَعْرِفَةِ النَّاسِ فَلَعَلَّ هَذَا الَّذِي أُشَاهِدُهُ وَأَحْكُمُ عَلَيْهِ بِأَنَّهُ وَلَدِي أَوْ زَوْجَتِي جِنِّيٌّ صَوَّرَ نَفْسَهُ بِصُورَةِ وَلَدِي أَوْ زَوْجَتِي وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَيَرْتَفِعُ الْوُثُوقُ عَنْ مَعْرِفَةِ الْأَشْخَاصِ وَأَيْضًا فَلَوْ كَانُوا قَادِرِينَ عَلَى تَخْبِيطِ النَّاسِ وَإِزَالَةِ الْعَقْلِ عَنْهُمْ مَعَ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ الْعَدَاوَةَ الشَّدِيدَةَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْإِنْسِ فَلِمَ لَا يَفْعَلُونَ ذَلِكَ فِي حَقِّ أَكْثَرِ الْبَشَرِ؟ وَفِي حَقِّ الْعُلَمَاءِ وَالْأَفَاضِلِ وَالزُّهَّادِ لِأَنَّ هَذِهِ الْعَدَاوَةَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْعُلَمَاءِ وَالزُّهَّادِ أَكْثَرُ وَأَقْوَى وَلَمَّا لَمْ يُوجَدْ شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ ثَبَتَ أَنَّهُ لَا قُدْرَةَ لَهُمْ عَلَى الْبَشَرِ بوجه من الوجوه. ويتأكد هذا بقوله: ما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي [إِبْرَاهِيمَ:
Dördüncü İnceleme: Allah Teâlâ'nın: { مِنْ حَيْثُ لَا تَرَوْنَهُمْ } “Onları göremeyeceğiniz yerden” buyruğu, insanların cinleri göremeyeceğine delalet eder; çünkü { مِنْ حَيْثُ لَا تَرَوْنَهُمْ } sözü, herhangi bir tahsis olmaksızın gelecek zamanları da kapsamaktadır. Bazı âlimler şöyle demiştir: Şayet cinler istedikleri ve diledikleri herhangi bir surete kendilerini dönüştürmeye güç yetirebilselerdi, insanları tanıma konusundaki güvenin ortadan kalkması gerekirdi; zira 'Gördüğüm ve çocuğum ya da eşim olduğuna hükmettiğim bu kimse, belki de çocuğumun veya eşimin suretine girmiş bir cindir' denilebilirdi. Bu takdire göre şahısları tanıma konusundaki güven ortadan kalkardı. Yine eğer cinler insanları çarpmaya ve onların aklını gidermeye muktedir olsalardı -üstelik Allah Teâlâ cinler ile insanlar arasındaki şiddetli düşmanlığı beyan etmişken- bunu insanların çoğuna, âlimlere, fazilet sahiplerine ve zahitlere karşı niçin yapmıyorlar? Çünkü onlar ile âlimler ve zahitler arasındaki bu düşmanlık daha çok ve daha güçlüdür. Bunlardan hiçbir şey meydana gelmediğine göre, onların insanlar üzerinde hiçbir şekilde bir güç ve kudretlerinin bulunmadığı sabit olmuştur. Bu durum O'nun şu buyruğu ile pekişmektedir: { ما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي } [İbrâhîm:
٢٢] قَالَ مُجَاهِدٌ: قَالَ إِبْلِيسُ أُعْطِينَا أَرْبَعَ خِصَالٍ: نَرَى وَلَا نُرَى وَنَخْرُجُ مِنْ تَحْتِ الثَّرَى وَيَعُودُ شَيْخُنَا فَتًى.
22] “Benim sizin üzerinizde hiçbir hâkimiyetim yoktu; sadece sizi çağırdım, siz de bana icabet ettiniz”. Mücâhid şöyle demiştir: İblis dedi ki: 'Bize dört haslet verildi: Görürüz ama görülmeyiz, toprağın altından çıkarız ve yaşlımız gence dönüşür.'
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّا جَعَلْنَا الشَّياطِينَ أَوْلِياءَ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ فَقَدِ احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذَا النَّصِّ عَلَى/ أَنَّهُ تَعَالَى هُوَ الَّذِي سَلَّطَ الشَّيْطَانَ الرَّجِيمَ عَلَيْهِمْ حَتَّى أَضَلَّهُمْ وَأَغْوَاهُمْ قَالَ الزَّجَّاجُ: وَيَتَأَكَّدُ هَذَا النَّصُّ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّياطِينَ عَلَى الْكافِرِينَ [مَرْيَمَ: ٨٣] قَالَ الْقَاضِي: مَعْنَى قَوْلِهِ: جَعَلْنَا الشَّياطِينَ أَوْلِياءَ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ هُوَ أَنَّا حَكَمْنَا بِأَنَّ الشَّيْطَانَ وَلِيٌّ لِمَنْ لَا يُؤْمِنُ قَالَ وَمَعْنَى قَوْلِهِ: أَرْسَلْنَا الشَّياطِينَ عَلَى الْكافِرِينَ هُوَ أَنَّا خَلَّيْنَا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَهُمْ كَمَا يُقَالُ فِيمَنْ يَرْبُطُ الْكَلْبَ فِي دَارِهِ وَلَا يَمْنَعُهُ مِنَ التَّوَثُّبِ عَلَى الدَّاخِلِ إِنَّهُ أَرْسَلَ عَلَيْهِ كَلْبَهُ.
Sonra Allah Teâlâ: { إِنَّا جَعَلْنَا الشَّياطِينَ أَوْلِياءَ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ } “Şüphesiz biz şeytanları, iman etmeyenlerin dostları kıldık” buyurdu. Arkadaşlarımız (Ehl-i Sünnet), kovulmuş şeytanı onları saptırıp azdırıncaya kadar onların üzerine musallat edenin Allah Teâlâ olduğuna bu nass ile delil getirmişlerdir. Zeccâc: 'Bu nass, Allah Teâlâ'nın: { أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّياطِينَ عَلَى الْكافِرِينَ } [Meryem: 83] “Biz şeytanları kâfirlerin üzerine gönderdik” kavliyle pekişmektedir' demiştir. Kādî [Abdülcebbâr] şöyle demiştir: O'nun: { جَعَلْنَا الشَّياطِينَ أَوْلِياءَ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ } “Şeytanları iman etmeyenlerin dostları kıldık” kavlinin anlamı, şeytanın iman etmeyen kimseye dost olduğuna hükmettiğimizdir. [Kādî] dedi ki: O'nun: { أَرْسَلْنَا الشَّياطِينَ عَلَى الْكافِرِينَ } kavlinin anlamı ise, köpeği evinde bağlayıp içeri girene saldırmasına engel olmayan kimse hakkında 'Köpeğini onun üzerine saldı' denildiği gibi, 'onları kâfirlerle baş başa bıraktık' demektir.
وَالْجَوَابُ: إِنَّ الْقَائِلَ إِذَا قَالَ: إِنَّ فُلَانًا جَعَلَ هَذَا الثَّوْبَ أَبْيَضَ أَوْ أَسْوَدَ لَمْ يُفْهَمْ مِنْهُ أَنَّهُ حُكْمٌ بِهِ بَلْ يُفْهَمُ مِنْهُ أَنَّهُ حَصَلَ السَّوَادُ أَوِ الْبَيَاضُ فيه فكذلك هاهنا وَجَبَ حَمْلُ الْجَعْلِ عَلَى التَّأْثِيرِ وَالتَّحْصِيلِ لَا عَلَى مُجَرَّدِ الْحُكْمِ وَأَيْضًا فَهَبْ أَنَّهُ تَعَالَى حَكَمَ بِذَلِكَ لَكِنَّ مُخَالَفَةَ حُكْمِ اللَّهِ تَعَالَى توجب كونه كاذبا وهو محال فالمضي إِلَى الْمُحَالِ مُحَالٌ فَكَوْنُ الْعَبْدِ قَادِرًا عَلَى خِلَافِ ذَلِكَ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ مُحَالًا. وَأَمَّا قَوْلُهُ إِنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّياطِينَ عَلَى الْكافِرِينَ أَيْ خَلَّيْنَا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْكَافِرِينَ فَهُوَ ضَعِيفٌ أَيْضًا أَلَا تَرَى أَنَّ أَهْلَ السُّوقِ يُؤْذِي بَعْضُهُمْ بَعْضًا وَيَشْتُمُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا ثُمَّ إِنَّ زَيْدًا وَعَمْرًا إِذَا لَمْ يَمْنَعْ بَعْضُهُمْ عَنِ الْبَعْضِ لَا يُقَالُ إِنَّهُ أَرْسَلَ بَعْضَهُمْ عَلَى الْبَعْضِ بَلْ لَفْظُ الْإِرْسَالِ إِنَّمَا يَصْدُقُ إِذَا كَانَ تَسْلِيطُ بَعْضِهِمْ عَلَى الْبَعْضِ بسبب من جهته فكذا هاهنا. والله اعلم.
Cevap: Bir kimse 'Filan kişi bu elbiseyi beyaz veya siyah yaptı' dediğinde, bundan onun sadece öyle hükmettiği anlaşılmaz; bilakis siyahlığın veya beyazlığın o elbisede meydana geldiği anlaşılır. İşte burada da 'kılma' (el-ca'l) lafzını sırf hükmetmeye değil, tesir etmeye ve var etmeye hamletmek vacip olmuştur. Ayrıca farz edelim ki Allah Teâlâ böyle hükmetmiş olsun; fakat Allah Teâlâ'nın hükmüne aykırı bir durumun vuku bulması O'nun yalan söylemesini gerektirir ki bu muhaldir (imkânsızdır). Muhale götüren şey de muhaldir; dolayısıyla kulun bunun aksine güç yetirmesi zorunlu olarak muhal olur. Onun 'Allah Teâlâ'nın: { أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّياطِينَ عَلَى الْكافِرِينَ } sözü, yani onları kâfirlerle baş başa bıraktık demektir' şeklindeki sözü de zayıftır. Görmez misin ki çarşı halkı birbirine eziyet eder ve birbirine söver; sonra Zeyd ile Amr birbirlerine engel olmadıklarında 'biri diğerinin üzerine saldı' denilmez. Bilakis gönderme (irsâl) lafzı, ancak birinin diğerine musallat edilmesi kendi tarafından bir sebeple olduğu takdirde doğru olur. İşte burada da durum böyledir. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة الأعراف (٧) : آية ٢٨]
[A'râf Suresi (7): Ayet 28]
وَإِذا فَعَلُوا فاحِشَةً قالُوا وَجَدْنا عَلَيْها آباءَنا وَاللَّهُ أَمَرَنا بِها قُلْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٢٨)
{ وَإِذا فَعَلُوا فاحِشَةً قالُوا وَجَدْنا عَلَيْها آباءَنا وَاللَّهُ أَمَرَنا بِها قُلْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٢٨) } “Onlar bir hayasızlık (çirkin bir iş) yaptıkları zaman: ‘Atalarımızı bu yolda bulduk, Allah da bize bunu emretti’ derler. De ki: ‘Şüphesiz Allah hayasızlığı emretmez. Siz Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri mi söylüyorsunuz?’”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَإِذا فَعَلُوا فاحِشَةً قالُوا وَجَدْنا عَلَيْها آباءَنا وَاللَّهُ أَمَرَنا بِها قُلْ إِنَّ اللَّهَ لا يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ] اعْلَمْ أَنَّ فِي النَّاسِ مَنْ حَمَلَ الْفَحْشَاءَ عَلَى مَا كَانُوا يُحَرِّمُونَهُ مِنَ الْبَحِيرَةِ وَالسَّائِبَةِ وَغَيْرِهِمَا وَفِيهِمْ مَنْ حَمَلَهُ عَلَى أَنَّهُمْ كَانُوا يَطُوفُونَ بِالْبَيْتِ عُرَاةً الرِّجَالُ وَالنِّسَاءُ وَالْأَوْلَى أَنْ يحكم بالتعميم والفحشاء عبارة من كُلِّ مَعْصِيَةٍ كَبِيرَةٍ فَيَدْخُلُ فِيهِ جَمِيعُ الْكَبَائِرِ وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّ الْقَوْمَ كَانُوا يُسَلِّمُونَ كَوْنَ تِلْكَ الْأَفْعَالِ فَوَاحِشَ ثُمَّ كَانُوا يَزْعُمُونَ أَنَّ اللَّهَ أَمَرَهُمْ بِهَا فَإِنَّ ذَلِكَ لَا يَقُولُهُ عَاقِلٌ بَلِ الْمُرَادُ أَنَّ تِلْكَ الْأَشْيَاءَ كَانَتْ فِي أَنْفُسِهَا فَوَاحِشَ وَالْقَوْمُ كَانُوا يَعْتَقِدُونَ أَنَّهَا طَاعَاتٌ وَأَنَّ اللَّهَ أَمَرَهُمْ بِهَا ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَحْتَجُّونَ عَلَى إِقْدَامِهِمْ عَلَى تِلْكَ الْفَوَاحِشِ بِأَمْرَيْنِ/ أَحَدُهُمَا: إِنَّا وَجَدْنَا عَلَيْهَا آبَاءَنَا. وَالثَّانِي: إِنَّ اللَّهَ أَمَرَنَا بِهَا.
[Yüce Allah'ın: { وَإِذا فَعَلُوا فاحِشَةً قالُوا وَجَدْنا عَلَيْها آباءَنا وَاللَّهُ أَمَرَنا بِها قُلْ إِنَّ اللَّهَ لا يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ } “Onlar bir hayasızlık yaptıkları zaman: ‘Atalarımızı bu yolda bulduk, Allah da bize bunu emretti’ derler. De ki: ‘Şüphesiz Allah hayasızlığı emretmez’” buyruğu hakkında:] Bil ki insanlar arasında فحشاء (hayasızlık/çirkinlik) kelimesini onların bahîre, sâibe ve benzeri haram kıldıkları şeylere hamledenler olduğu gibi, erkeklerin ve kadınların Kâbe'yi çıplak tavaf etmelerine hamledenler de vardır. Evlâ olan ise genel olduğuna hükmetmektir. Fahşâ, her büyük günahtan ibarettir; dolayısıyla bütün büyük günahlar buna girer. Bil ki bundan maksat, o kavmin bu fiillerin fuhşiyat olduğunu kabul edip sonra da Allah'ın kendilerine bunu emrettiğini iddia etmeleri değildir; zira bunu hiçbir akıl sahibi söylemez. Bilakis maksat, o şeylerin bizzat kendilerinde çirkinlikler olması, kavmin ise bunların taat olduğunu ve Allah'ın kendilerine bunu emrettiğini zannetmesidir. Sonra Allah Teâlâ, onların bu fuhşiyatı işlemelerine karşı iki delil ileri sürdüklerini nakletmiştir: Birincisi: 'Biz atalarımızı bunun üzerinde bulduk' demeleri; ikincisi ise: 'Allah bize bunu emretti' demeleridir.
أَمَّا الْحُجَّةُ الْأُولَى: فَمَا ذَكَرَ اللَّهُ عَنْهَا جَوَابًا لِأَنَّهَا إِشَارَةٌ إِلَى مَحْضِ التَّقْلِيدِ وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي عَقْلِ كُلِّ أَحَدٍ أَنَّهُ طَرِيقَةٌ فَاسِدَةٌ لِأَنَّ التَّقْلِيدَ حَاصِلٌ فِي الْأَدْيَانِ الْمُتَنَاقِضَةِ فَلَوْ كَانَ التَّقْلِيدُ طَرِيقًا حَقًّا لَلَزِمَ الْحُكْمُ بِكَوْنِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْمُتَنَاقِضَيْنِ حَقًّا وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ بَاطِلٌ وَلَمَّا كَانَ فَسَادُ هَذَا الطَّرِيقِ ظَاهِرًا جَلِيًّا لِكُلِّ أَحَدٍ لَمْ يَذْكُرِ اللَّهُ تَعَالَى الْجَوَابَ عَنْهُ.
Birinci delile gelince: Allah Teâlâ bundan dolayı bir cevap zikretmemiştir; çünkü bu, sırf taklitten ibarettir. Herkesin aklında bunun bozuk bir yol olduğu yerleşmiştir; zira taklit birbiriyle çelişen dinlerde de mevcuttur. Şayet taklit hak bir yol olsaydı, birbirine zıt olan iki şeyden her birinin hak olduğuna hükmetmek gerekirdi; bunun batıl olduğu ise malumdur. Bu yolun bozukluğu herkes için gayet açık ve zahir olduğundan, Allah Teâlâ buna bir cevap zikretmemiştir.
وَأَمَّا الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: وَهِيَ قَوْلُهُمْ: وَاللَّهُ أَمَرَنا بِها فَقَدْ أَجَابَ عَنْهُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ وَالْمَعْنَى أَنَّهُ ثَبَتَ عَلَى لِسَانِ الْأَنْبِيَاءِ وَالرُّسُلِ كَوْنُ هَذِهِ الْأَفْعَالِ مُنْكَرَةً قَبِيحَةً فَكَيْفَ يُمْكِنُ الْقَوْلُ بِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَنَا بِهَا؟ وَأَقُولُ لِلْمُعْتَزِلَةِ أَنْ يَحْتَجُّوا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الشَّيْءَ إِنَّمَا يَقْبُحُ لِوَجْهٍ عَائِدٍ إِلَيْهِ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى نَهَى عَنْهُ لِكَوْنِهِ مُشْتَمِلًا عَلَى ذَلِكَ الْوَجْهِ لِأَنَّ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ لَمَّا كَانَ ذَلِكَ مَوْصُوفًا فِي نَفْسِهِ بِكَوْنِهِ مِنَ الْفَحْشَاءِ امْتَنَعَ أَنْ يَأْمُرَ اللَّهُ بِهِ وَهَذَا يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ كَوْنُهُ فِي نَفْسِهِ مِنَ الْفَحْشَاءِ مُغَايِرًا لتعلق الأمر والنهي بِهِ وَذَلِكَ يُفِيدُ الْمَطْلُوبَ.
İkinci delile, yani onların: { وَاللَّهُ أَمَرَنا بِها } “Allah da bize bunu emretti” sözlerine gelince; [Allah] buna Yüce [Kelâmı'ndaki]: { قُلْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ } “De ki: ‘Şüphesiz Allah hayasızlığı emretmez’” buyruğu ile cevap vermiştir. Bunun manası şudur: Peygamberlerin ve elçilerin lisanıyla bu fiillerin münker ve çirkin olduğu sabit olmuştur; o halde Allah Teâlâ'nın bize bunu emrettiğini söylemek nasıl mümkün olabilir? Mu'tezile'nin bu ayetle, bir şeyin ancak kendi zatına raci bir sebepten ötürü çirkin olduğuna ve Allah Teâlâ'nın da o şeyi bu sebebi içerdiği için nehyettiğine delil getirmesi mümkündür; çünkü Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ } “Şüphesiz Allah hayasızlığı emretmez” buyruğu, o şey bizzat kendisinde fahşâ (çirkin) olarak vasıflandığı için Allah'ın onu emretmesinin imkânsız olduğuna işarettir. Bu da onun bizzat kendisinde fahşâ olmasının, emir ve nehyin ona taalluk etmesinden farklı olmasını gerektirir ve bu da istenen neticeyi (Mu'tezile'nin tezini) ifade eder derim.
وَجَوَابُهُ: يَحْتَمِلُ أَنَّهُ لَمَّا ثَبَتَ بِالِاسْتِقْرَاءِ أَنَّهُ تَعَالَى لَا يَأْمُرُ إِلَّا بِمَا يَكُونُ مَصْلَحَةً لِلْعِبَادِ وَلَا يَنْهَى إِلَّا عَمَّا يَكُونُ مَفْسَدَةً لَهُمْ فَقَدْ صَحَّ هَذَا التَّعْلِيلُ لِهَذَا الْمَعْنَى. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Bunun cevabı şudur: İstikrâ (tümevarım) yoluyla Yüce Allah'ın ancak kullar için maslahat olanı emrettiği ve ancak onlar için mefsedet olanı nehyettiği sabit olduğuna göre, bu gerekçelendirmenin bu anlama hamledilmesi muhtemeldir. En doğrusunu Allah bilir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ وَفِيهِ بَحْثَانِ:
Sonra Allah Teâlâ: { أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “Siz Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri mi söylüyorsunuz?” buyurdu. Bunda iki inceleme vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ مِنْهُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّكُمْ تَقُولُونَ إِنَّ اللَّهَ أَمَرَكُمْ بِهَذِهِ الْأَفْعَالِ الْمَخْصُوصَةِ فَعِلْمُكُمْ بِأَنَّ اللَّهَ أَمَرَكُمْ بِهَا حَصَلَ لِأَنَّكُمْ سَمِعْتُمْ كَلَامَ اللَّهِ تَعَالَى ابْتِدَاءً مِنْ غَيْرِ وَاسِطَةٍ أَوْ عَرَفْتُمْ ذَلِكَ بِطَرِيقِ الْوَحْيِ إِلَى الْأَنْبِيَاءِ؟
Birinci İnceleme: Bundan maksat şudur: Siz Allah'ın size bu özel fiilleri emrettiğini söylüyorsunuz; peki Allah'ın size bunları emrettiğine dair bilginiz, Allah Teâlâ'nın kelamını vasıtasız olarak bizzat işitmenizle mi meydana geldi, yoksa bunu peygamberlere gelen vahiy yoluyla mı bildiniz?
أَمَّا الْأَوَّلُ: فَمَعْلُومُ الْفَسَادِ بِالضَّرُورَةِ.
Birincisine gelince: Bunun bozukluğu zaruri olarak malumdur.
وَأَمَّا الثَّانِي: فَبَاطِلٌ عَلَى قَوْلِكُمْ لِأَنَّكُمْ تُنْكِرُونَ نُبُوَّةَ الْأَنْبِيَاءِ عَلَى الْإِطْلَاقِ لِأَنَّ هَذِهِ الْمُنَاظَرَةَ وَقَعَتْ مَعَ كُفَّارِ قُرَيْشٍ وَهُمْ كَانُوا يُنْكِرُونَ أَصْلَ النُّبُوَّةِ وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَلَا طَرِيقَ لَهُمْ إِلَى تَحْصِيلِ الْعِلْمِ بِأَحْكَامِ اللَّهِ تَعَالَى فَكَانَ قَوْلُهُمْ إِنَّ اللَّهَ أَمَرَنَا بِهَا قَوْلًا عَلَى اللَّهِ تَعَالَى بِمَا لَا يَكُونُ مَعْلُومًا وَإِنَّهُ بَاطِلٌ.
İkincisine gelince: Bu da sizin görüşünüze göre batıldır; çünkü siz peygamberlerin nübüvvetini toptan inkâr ediyorsunuz. Zira bu münazara Kureyş kâfirleri ile cereyan etmiştir ve onlar nübüvvetin aslını inkâr ediyorlardı. Durum böyle olunca, onların Allah Teâlâ'nın hükümlerine dair ilim elde etmelerinin hiçbir yolu yoktur. Dolayısıyla onların 'Allah bize bunu emretti' sözleri, Allah Teâlâ'ya karşı bilinmeyen bir şeyi söylemek olmuştur ve bu da muhakkak batıldır.
الْبَحْثُ الثَّانِي: نُفَاةُ الْقِيَاسِ قَالُوا: الْحُكْمُ الْمُثْبَتُ بِالْقِيَاسِ مَظْنُونٌ وَغَيْرُ مَعْلُومٍ وَمَا لَا يَكُونُ مَعْلُومًا لَمْ
İkinci İnceleme: Kıyası nefyedenler (inkâr edenler) şöyle demişlerdir: Kıyas ile sabit olan hüküm zannîdir ve bilinir (kesin) değildir. Bilinir olmayan şey ise,
يَجُزِ الْقَوْلُ بِهِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي مَعْرِضِ الذَّمِّ وَالسُّخْرِيَةِ: أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ وَجَوَابُ مُثْبِتِي الْقِيَاسِ عَنْ أَمْثَالِ هَذِهِ الدلالة قد ذكرناه مرارا. والله اعلم.
Allah Teâlâ'nın kınama ve istihza makamında söylediği: { أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “Siz Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri mi söylüyorsunuz?” buyruğu gereğince söylenmesi caiz olmayan şeydir. Kıyası ispat edenlerin bu tür delillere verdiği cevabı ise defalarca zikrettik. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٢٩ الى ٣٠]
[A'râf Suresi (7): Ayetler 29-30]
قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ كَما بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ (٢٩) فَرِيقاً هَدى وَفَرِيقاً حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلالَةُ إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّياطِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ (٣٠)
{ قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ كَما بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ (٢٩) فَرِيقاً هَدى وَفَرِيقاً حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلالَةُ إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّياطِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ (٣٠) } “De ki: ‘Rabbim adaleti (kıstı) emretti. Her secde yerinde yüzlerinizi (O'na) doğrultun ve dini yalnız O'na has kılarak O'na dua edin (ibadet edin). Sizi ilk başta yarattığı gibi (yine O'na) döneceksiniz.’ Bir topluluğu hidayete erdirdi, bir topluluğa da sapıklık hak oldu. Çünkü onlar, Allah'ı bırakıp şeytanları dost edindiler ve kendilerini doğru yolda sanırlar.”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَمْرَ الْأَمْرِ بِالْفَحْشَاءِ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ يَأْمُرُ بِالْقِسْطِ وَالْعَدْلِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
[Yüce Allah'ın: { قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ } “De ki: ‘Rabbim adaleti emretti. Her secde yerinde yüzlerinizi doğrultun’” buyruğu hakkında:] Bil ki Allah Teâlâ, çirkin işleri emretme durumunu açıklayınca, Kendisinin kıstı ve adaleti emrettiğini beyan buyurmuştur. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الشَّيْءَ يَكُونُ فِي نَفْسِهِ قِسْطًا لِوُجُوهٍ عَائِدَةٍ إِلَيْهِ فِي ذَاتِهِ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى يَأْمُرُ بِهِ لِكَوْنِهِ كَذَلِكَ فِي نَفْسِهِ وَذَلِكَ يَدُلُّ أَيْضًا عَلَى أَنَّ الْحُسْنَ إِنَّمَا يَحْسُنُ لِوُجُوهٍ عَائِدَةٍ إِلَيْهِ وَجَوَابُهُ مَا سَبَقَ ذِكْرُهُ.
Birinci Mesele: O'nun: { أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ } “Rabbim adaleti emretti” sözü, bir şeyin kendi zatına raci yönlerden ötürü bizzat adalet olduğuna, sonra da Allah Teâlâ'nın bizzat öyle olduğu için onu emrettiğine delalet eder. Bu da aynı şekilde güzelliğin ancak kendi zatına raci yönlerden ötürü güzel olduğuna delalet eder. Bunun cevabı daha önce geçmişti.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ عَطَاءٌ وَالسُّدِّيُّ بِالْقِسْطِ بِالْعَدْلِ وَبِمَا ظَهَرَ فِي الْمَعْقُولِ كَوْنُهُ حَسَنًا صَوَابًا. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُوَ قَوْلُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلِهِ: شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ قائِماً بِالْقِسْطِ [آلِ عِمْرَانَ: ١٨] وَذَلِكَ الْقِسْطُ لَيْسَ إِلَّا شَهَادَةَ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَثَبَتَ أَنَّ الْقِسْطَ لَيْسَ إِلَّا قَوْلُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ.
İkinci Mesele: Atâ ve Süddî: 'Kıst ile; adalet ve akılda güzel ve doğru olduğu anlaşılan şey kastedilmiştir' demişlerdir. İbn Abbas ise: 'O, lâ ilâhe illallâh sözüdür; bunun delili de O'nun: { شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ قائِماً بِالْقِسْطِ } [Âl-i İmrân: 18] “Allah, adaleti ayakta tutarak (kıst ile) kendisinden başka ilah olmadığına şahitlik etti; melekler ve ilim sahipleri de” kavlidir. Buradaki kıst ancak lâ ilâhe illallâh şehadetidir; dolayısıyla kıstın lâ ilâhe illallâh sözünden ibaret olduğu sabit olmuştur' demiştir.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِثَلَاثَةِ أَشْيَاءَ: أَوَّلُهَا: أَنَّهُ أَمَرَ بِالْقِسْطِ وَهُوَ قَوْلُ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَهُوَ يَشْتَمِلُ عَلَى مَعْرِفَةِ اللَّهِ تَعَالَى بِذَاتِهِ وَأَفْعَالِهِ وَأَحْكَامِهِ ثُمَّ عَلَى مَعْرِفَةِ أَنَّهُ وَاحِدٌ لَا شَرِيكَ لَهُ. وَثَانِيهَا:
Bunu bildiğinde deriz ki: Allah Teâlâ bu ayette üç şeyi emretmiştir: Birincisi: Kıstı emretmiştir; bu da 'Lâ ilâhe illallâh' sözüdür. Bu söz, Allah Teâlâ'yı zatı, fiilleri ve hükümleriyle tanımayı, sonra da O'nun tek olup ortağı olmadığını bilmeyi kapsar. İkincisi:
أَنَّهُ أَمَرَ بِالصَّلَاةِ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَفِيهِ مَبَاحِثُ:
Namazı emretmesidir ki bu da O'nun: { وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ } “Her secde yerinde yüzlerinizi doğrultun” buyruğudur. Bunda birkaç inceleme vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ خَبَرٌ وَقَوْلُهُ: وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ أَمْرٌ وَعَطْفُ الْأَمْرِ عَلَى الْخَبَرِ لَا يَجُوزُ. وَجَوَابُهُ التَّقْدِيرُ: قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ. وَقُلْ: أَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ.
Birinci İnceleme: Birisi şöyle diyebilir: { أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ } “Rabbim adaleti emretti” ifadesi bir haberdir; { وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ } “yüzlerinizi doğrultun” sözü ise bir emirdir ve emrin habere atfedilmesi caiz değildir. Bunun cevabı şudur: Takdir; 'De ki: Rabbim adaleti emretti. Ve de ki: Her secde yerinde yüzlerinizi doğrultun ve dini yalnız O'na has kılarak O'na dua edin' şeklindedir.
الْبَحْثُ الثَّانِي: فِي الْآيَةِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: أَقِيمُوا هُوَ اسْتِقْبَالُ الْقِبْلَةِ. وَالثَّانِي: إِنَّ الْمُرَادَ هُوَ الْإِخْلَاصُ وَالسَّبَبُ فِي ذِكْرِ هَذَيْنِ الْقَوْلَيْنِ أَنَّ إِقَامَةَ الْوَجْهِ فِي الْعِبَادَةِ قَدْ/ تَكُونُ بِاسْتِقْبَالِ الْقِبْلَةِ وَقَدْ تَكُونُ بِالْإِخْلَاصِ فِي تِلْكَ الْعِبَادَةِ وَالْأَقْرَبُ هُوَ الْأَوَّلُ لِأَنَّ الْإِخْلَاصَ مَذْكُورٌ مِنْ بَعْدُ وَلَوْ حَمَلْنَاهُ عَلَى مَعْنَى الْإِخْلَاصِ صَارَ كَأَنَّهُ قَالَ: وَأَخْلِصُوا عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ وَذَلِكَ لَا يَسْتَقِيمُ.
İkinci İnceleme: Ayette iki görüş vardır: Birincisi: { أَقِيمُوا } “Doğrultun” sözünden maksat kıbleye yönelmektir. İkincisi: Maksat ihlastır. Bu iki görüşün zikredilme sebebi şudur: İbadette yüzü doğrultmak bazen kıbleye yönelmekle, bazen de o ibadette ihlaslı olmakla gerçekleşir. En uygun olanı birinci görüştür; çünkü ihlas daha sonra zikredilmektedir. Şayet bunu ihlas anlamına hamledersek, sanki şöyle demiş gibi olur: 'Her mescitte ihlaslı olun ve dini O'na has kılarak O'na dua edin'. Bu ise uygun düşmez.
فَإِنْ قِيلَ: يَسْتَقِيمُ ذَلِكَ إِذَا عَلَّقْتَ الْإِخْلَاصَ بِالدُّعَاءِ فَقَطْ.
Eğer: 'İhlası sadece duaya bağladığın takdirde bu uygun düşer' denilirse;
قُلْنَا: لَمَّا أَمْكَنَ رُجُوعُهُ إِلَيْهِمَا جَمِيعًا لَمْ يَجُزْ قَصْرُهُ عَلَى أَحَدِهِمَا خُصُوصًا مَعَ قَوْلِهِ: مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَإِنَّهُ يَعُمُّ كُلَّ مَا يُسَمَّى دِينًا.
Biz de deriz ki: Her ikisine birden raci olması mümkün olduğuna göre, özellikle { مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ } “dini yalnız O'na has kılarak” buyruğu ile birlikte -ki bu, din olarak adlandırılan her şeyi kapsar- onu sadece birine hasretmek caiz olmaz.
إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَوْلُهُ: عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ زَمَانُ الصَّلَاةِ أَوْ مَكَانُهُ وَالْأَقْرَبُ هُوَ الْأَوَّلُ لِأَنَّهُ الْمَوْضِعُ الَّذِي يُمْكِنُ فِيهِ إِقَامَةُ الْوَجْهِ لِلْقِبْلَةِ فَكَأَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ لَنَا أَنْ لَا نَعْتَبِرَ الْأَمَاكِنَ بل نعتبر
Bu sabit olunca deriz ki: O'nun: { عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ } “Her secde yerinde” buyruğunda kastedilenin namaz vakti mi yoksa namaz mekânı mı olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. En uygun olanı birincisidir; çünkü orası kıbleye yüz çevirmenin mümkün olduğu yerdir. Sanki Allah Teâlâ bize mekânları değil,
الْقِبْلَةَ فَكَانَ الْمَعْنَى: وَجِّهُوا وُجُوهَكُمْ حَيْثُمَا كُنْتُمْ فِي الصَّلَاةِ إِلَى الْكَعْبَةِ وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْمُرَادُ إِذَا حَضَرَتِ الصَّلَاةُ وَأَنْتُمْ عِنْدَ مَسْجِدٍ فَصَلُّوا فِيهِ وَلَا يَقُولَنَّ أَحَدُكُمْ لَا أُصَلِّي إِلَّا فِي مَسْجِدِ قَوْمِي.
kıbleyi itibar etmemizi beyan etmiştir. Buna göre mana: 'Namazda nerede olursanız olun yüzlerinizi Kâbe'ye çevirin' şeklinde olur. İbn Abbas ise şöyle demiştir: 'Maksat; namaz vakti geldiğinde ve siz bir mescidin yanında bulunduğunuzda orada namaz kılın; hiçbiriniz sakın ‘Ben ancak kendi kavmimin mescidinde namaz kılarım’ demesin.'
وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: حَمْلُ لَفْظِ الْآيَةِ عَلَى هَذَا بَعِيدٌ لِأَنَّ لَفْظَ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ إِقَامَةِ الْوَجْهِ فِي كُلِّ مَسْجِدٍ وَلَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ لَهُ الْعُدُولُ مِنْ مَسْجِدٍ إِلَى مَسْجِدٍ.
Birisi şöyle diyebilir: Ayetin lafzını buna hamletmek uzaktır; çünkü ayetin lafzı her mescitte yüzü doğrultmanın vücubuna delalet eder; bir mescitten diğer bir mescide geçmenin caiz olmadığına delalet etmez.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى بِالتَّوَجُّهِ إِلَى الْقِبْلَةِ أَمَرَ بَعْدَهُ بِالدُّعَاءِ وَالْأَظْهَرُ عِنْدِي أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ أَعْمَالُ الصَّلَاةِ وَسَمَّاهَا دُعَاءً لِأَنَّ الصَّلَاةَ فِي أَصْلِ اللُّغَةِ عِبَارَةٌ عَنِ الدُّعَاءِ وَلِأَنَّ أَشْرَفَ أَجْزَاءِ الصَّلَاةِ هُوَ الدُّعَاءُ وَالذِّكْرُ وَبَيَّنَ أَنَّهُ يَجِبُ أَنْ يُؤْتَى بِذَلِكَ الدُّعَاءِ مَعَ الْإِخْلَاصِ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ [الْبَيِّنَةِ: ٥] ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: كَما بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ وَفِيهِ قَوْلَانِ:
O'nun: { وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ } “Dini yalnız O'na has kılarak O'na dua edin” buyruğuna gelince; bil ki Allah Teâlâ ilk ayette kıbleye yönelmeyi emredince, arkasından dua etmeyi emretmiştir. Bana göre en açık olan görüş, bununla namaz amellerinin kastedildiğidir. Namaza dua demiştir; çünkü namaz dilin aslında duadan ibarettir ve çünkü namazın en şerefli kısımları dua ve zikirdir. Bu duanın ihlasla yerine getirilmesinin vacip olduğunu beyan etmiştir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { وَما أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ } [Beyyine: 5] “Halbuki onlar, dini yalnızca O'na has kılarak Allah'a kulluk etmekten başkasıyla emrolunmamışlardı” kavlidir. Sonra Allah Teâlâ: { كَما بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ } “Sizi ilk başta yarattığı gibi döneceksiniz” buyurmuştur. Bunda iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَما بَدَأَكُمْ خَلَقَكُمْ مُؤْمِنًا أَوْ كَافِرًا تَعُودُونَ فَبَعَثَ الْمُؤْمِنَ مُؤْمِنًا وَالْكَافِرَ كَافِرًا فَإِنَّ مَنْ خَلَقَهُ اللَّهُ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ لِلشَّقَاوَةِ أَعْمَلَهُ بِعَمَلِ أَهْلِ الشَّقَاوَةِ وَكَانَتْ عَاقِبَتَهُ الشَّقَاوَةُ وَإِنْ خَلَقَهُ لِلسَّعَادَةِ أَعْمَلَهُ بِعَمَلِ أَهْلِ السَّعَادَةِ وَكَانَتْ عَاقِبَتَهُ السَّعَادَةُ.
Birinci Görüş: İbn Abbas şöyle demiştir: { كَما بَدَأَكُمْ } sizi mümin veya kâfir olarak yarattığı gibi { تَعُودُونَ } dönersiniz; böylece mümini mümin olarak, kâfiri de kâfir olarak diriltir. Çünkü Allah bir kimseyi ilk başta şekavet (bedbahtlık) için yaratmışsa, onu şekavet ehlinin ameliyle amel ettirir ve onun akıbeti şekavet olur. Eğer onu saadet (mutluluk) için yaratmışsa, onu saadet ehlinin ameliyle amel ettirir ve onun akıbeti saadet olur.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: قَالَ الْحَسَنُ وَمُجَاهِدٌ: كَما بَدَأَكُمْ خَلَقَكُمْ فِي الدُّنْيَا وَلَمْ تَكُونُوا شَيْئًا كَذَلِكَ تَعُودُونَ أَحْيَاءً فَالْقَائِلُونَ بِالْقَوْلِ الْأَوَّلِ: احْتَجُّوا عَلَى صِحَّتِهِ بِأَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ عَقِيبَهُ قَوْلَهُ: فَرِيقاً هَدى وَفَرِيقاً حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلالَةُ وَهَذَا يَجْرِي مَجْرَى التَّفْسِيرِ لِقَوْلِهِ: كَما بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ وَذَلِكَ يُوجِبُ مَا قُلْنَاهُ. قال القاضي: هذا القول الباطل لِأَنَّ أَحَدًا لَا يَقُولُ إِنَّهُ تَعَالَى بَدَأَنَا مُؤْمِنِينَ أَوْ كَافِرِينَ لِأَنَّهُ لَا بُدَّ فِي الْإِيمَانِ وَالْكُفْرِ أَنْ يَكُونَ طَارِئًا وَهَذَا السُّؤَالُ ضَعِيفٌ لِأَنَّ جَوَابَهُ أَنْ/ يُقَالَ: كَمَا بَدَأَكُمْ بِالْإِيمَانِ وَالْكُفْرِ وَالسَّعَادَةِ وَالشَّقَاوَةِ فَكَذَلِكَ يَكُونُ الْحَالُ عَلَيْهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ في الآية أولا بكلمة «قسط» وَهِيَ كَلِمَةُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ ثُمَّ أَمَرَ بِالصَّلَاةِ ثَانِيًا ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ الْفَائِدَةَ فِي الْإِتْيَانِ بِهَذِهِ الْأَعْمَالِ إِنَّمَا تَظْهَرُ فِي الدَّارِ الْآخِرَةِ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي «طه» لِمُوسَى ﵇: إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدْنِي وَأَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أَكادُ أُخْفِيها [طه: ١٤ ١٥] ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَرِيقاً هَدى وَفَرِيقاً حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلالَةُ وَفِيهِ بَحْثَانِ:
İkinci Görüş: Hasan ve Mücahid şöyle demiştir: { كَما بَدَأَكُمْ } sizi dünyada hiçbir şey değilken yarattığı gibi, aynı şekilde diriler olarak döneceksiniz. Birinci görüşü savunanlar, bunun doğruluğuna Allah Teâlâ'nın hemen ardından gelen: { فَرِيقاً هَدى وَفَرِيقاً حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلالَةُ } “Bir kısmını doğru yola eriştirdi, bir kısmına da sapıklık hak oldu” buyruğunu zikretmiş olmasını delil getirmişlerdir. Bu ise O'nun: { كَما بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ } “Sizi ilk başta yarattığı gibi döneceksiniz” buyruğunun tefsiri mesabesindedir ve bu da bizim söylediğimizi gerektirir. Kadı şöyle demiştir: 'Bu batıl bir görüştür; çünkü hiç kimse Allah Teâlâ'nın bizi müminler veya kâfirler olarak başlattığını söylemez. Zira iman ve küfrün sonradan ortaya çıkan (arızî) bir durum olması zorunludur.' Bu itiraz zayıftır; çünkü buna verilecek cevap şudur: Sizi iman ve küfür, saadet ve şekavet üzere başlattığı gibi kıyamet günündeki durum da böyle olacaktır. Bil ki Allah Teâlâ ayette ilk olarak 'kıst' kelimesini emretmiştir ki bu 'Lâ ilâhe illallah' sözüdür; sonra ikinci olarak namazı emretmiş, ardından da bu amelleri yerine getirmenin faydasının ancak ahiret yurdunda ortaya çıkacağını beyan etmiştir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın Tâhâ [Suresi]'nde Musa aleyhisselâm'a söylediği şu buyruktur: { إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدْنِي وَأَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أَكادُ أُخْفِيها } [Tâhâ: 14-15] “Şüphesiz ben Allah'ım, benden başka hiçbir ilah yoktur; öyleyse bana ibadet et ve beni anmak için namaz kıl. Şüphesiz o kıyamet saati gelecektir, neredeyse onu gizleyeceğim...” Sonra Allah Teâlâ: { فَرِيقاً هَدى وَفَرِيقاً حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلالَةُ } “Bir kısmını doğru yola eriştirdi, bir kısmına da sapıklık hak oldu” buyurmuştur. Bunda iki inceleme vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْهُدَى وَالضَّلَالَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى. قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: الْمُرَادُ فَرِيقًا هَدَى إِلَى الْجَنَّةِ وَالثَّوَابِ وَفَرِيقًا حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلَالَةُ أَيِ الْعَذَابُ وَالصَّرْفُ عَنْ طَرِيقِ الثَّوَابِ. قَالَ الْقَاضِي: لِأَنَّ هَذَا هُوَ الَّذِي يَحِقُّ عَلَيْهِمْ دون غيرهم إذا الْعَبْدُ لَا يَسْتَحِقُّ لِأَنْ يَضِلَّ عَنِ الدِّينِ إِذْ لَوِ اسْتَحَقَّ ذَلِكَ لَجَازَ أَنْ يَأْمُرَ أَنْبِيَاءَهُ بِإِضْلَالِهِمْ عَنِ الدِّينِ كَمَا أَمَرَهُمْ بِإِقَامَةِ الْحُدُودِ الْمُسْتَحَقَّةِ وَفِي ذَلِكَ زَوَالُ الثِّقَةِ بِالنُّبُوَّاتِ.
Birinci İnceleme: Bizim ashabımız bu ayeti, hidayet ve dalaletin Allah Teâlâ'dan olduğuna delil getirmişlerdir. Mutezile ise şöyle demiştir: 'Maksat, bir fırkayı cennete ve sevaba hidayet etti; bir fırkaya da dalalet, yani azap ve sevap yolundan çevrilmek hak oldu [demektir].' Kadı şöyle demiştir: 'Çünkü başkalarına değil, sadece onlara hak olan budur. Zira kul dinden sapmayı hak etmez; çünkü şayet bunu hak etmiş olsaydı, peygamberlerine -hak edilen had cezalarını uygulamalarını emrettiği gibi- onları dinden saptırmalarını emretmesi de caiz olurdu. Bu durumda ise peygamberliklere olan güven ortadan kalkardı.'
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْجَوَابَ ضَعِيفٌ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: إِنَّ قَوْلَهُ: فَرِيقاً هَدى إِشَارَةٌ إِلَى الْمَاضِي وَعَلَى التَّأْوِيلِ الَّذِي يَذْكُرُونَهُ يَصِيرُ الْمَعْنَى إِلَى أَنَّهُ تَعَالَى سَيَهْدِيهِمْ فِي الْمُسْتَقْبَلِ وَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ أَنَّهُ تَعَالَى حَكَمَ فِي الْمَاضِي بِأَنَّهُ سَيَهْدِيهِمْ إِلَى الْجَنَّةِ كَانَ هَذَا عُدُولًا عَنِ الظَّاهِرِ مِنْ غَيْرِ حَاجَةٍ لِأَنَّا بَيَّنَّا بِالدَّلَائِلِ الْعَقْلِيَّةِ الْقَاطِعَةِ أَنَّ
Bil ki bu cevap iki yönden zayıftır: Birincisi: { فَرِيقاً هَدى } “Bir kısmını doğru yola eriştirdi” buyruğu geçmiş zamana işarettir. Onların zikrettiği tevil üzere ise mana, Allah Teâlâ'nın onları gelecekte hidayete erdireceği şekline dönüşür. Şayet maksat Allah Teâlâ'nın geçmişte onları cennete eriştireceğine hükmetmesi olsaydı, bu hiçbir ihtiyaç yokken zahirden sapmak olurdu. Çünkü biz kesin aklî delillerle beyan ettik ki,
الْهُدَى وَالضَّلَالَ لَيْسَا إِلَّا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى. وَالثَّانِي: نَقُولُ هَبْ أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْهِدَايَةِ وَالضَّلَالِ حُكْمُ اللَّهِ تَعَالَى بِذَلِكَ إِلَّا أَنَّهُ لَمَّا حَصَلَ هَذَا الْحُكْمُ امْتَنَعَ مِنَ الْعَبْدِ صُدُورُ غَيْرِهِ وَإِلَّا لَزِمَ انْقِلَابُ ذَلِكَ الْحُكْمِ كَذِبًا وَالْكَذِبُ عَلَى اللَّهِ مُحَالٌ وَالْمُفْضِي إِلَى المحال فَكَانَ صُدُورُ غَيْرِ ذَلِكَ الْفِعْلِ مِنَ الْعَبْدِ مُحَالًا وَذَلِكَ يُوجِبُ فَسَادَ مَذْهَبِ الْمُعْتَزِلَةِ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
hidayet ve dalalet ancak Allah Teâlâ'dandır. İkincisi: Deriz ki, hidayet ve dalaletten kastedilenin Allah Teâlâ'nın buna hükmetmesi olduğunu bir an kabul etsek bile, bu hüküm gerçekleştikten sonra kuldan bunun aksinin meydana gelmesi imkânsız olur. Aksi takdirde o hükmün yalana dönüşmesi gerekir; Allah'a yalan isnat etmek ise muhaldir (imkânsızdır). Muhale götüren şey de [muhaldir]. Dolayısıyla kuldan o fiilin aksinin meydana gelmesi muhal olur. Bu da bu yönden Mutezile mezhebinin batıl olmasını gerektirir. Allah en iyisini bilir.
الْبَحْثُ الثَّانِي: انْتِصَابُ قَوْلِهِ: وَفَرِيقاً حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلالَةُ بِفِعْلٍ يُفَسِّرُهُ مَا بَعْدَهُ كَأَنَّهُ قِيلَ: وَخَذَلَ فَرِيقًا حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلَالَةُ ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ الَّذِي لِأَجْلِهِ حَقَّتْ عَلَى هَذِهِ الْفِرْقَةِ الضَّلَالَةُ هُوَ إنهم اتخذوا الشياطين أولياء من دون الله فَقَبِلُوا مَا دَعَوْهُمْ إِلَيْهِ وَلَمْ يَتَأَمَّلُوا فِي التَّمْيِيزِ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ.
İkinci İnceleme: { وَفَرِيقاً حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلالَةُ } buyruğundaki [mansubiyet], sonrasının açıkladığı bir fiille nasb edilmiştir; sanki: 'Ve dalalet üzerlerine hak olmuş bir fırkayı da yardımsız bıraktı' denilmiş gibidir. Sonra Allah Teâlâ, bu fırka üzerine dalaletin hak olmasının sebebinin, onların Allah'ı bırakıp şeytanları dost edinmeleri olduğunu beyan etti. Böylece şeytanların kendilerini davet ettiği şeyleri kabul etmişler ve hak ile batılı ayırt etme hususunda düşünmemişlerdir.
فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ يَسْتَقِيمُ هَذَا التَّفْصِيلُ مَعَ قَوْلِكُمْ بِأَنَّ الْهُدَى وَالضَّلَالَ إِنَّمَا يَحْصُلُ بِخَلْقِ اللَّهِ تَعَالَى ابْتِدَاءً.
Eğer: 'Hidayet ve dalaletin başlangıçta Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla meydana geldiğine dair sözünüzle bu detaylandırma nasıl bağdaşır?' denilirse,
فَنَقُولُ: عِنْدَنَا مَجْمُوعُ الْقُدْرَةِ وَالدَّاعِي يُوجِبُ الْفِعْلَ وَالدَّاعِيَةُ الَّتِي دَعَتْهُمْ إِلَى ذَلِكَ الْفِعْلِ هِيَ: انهم اتخذوا الشيطان أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ اللَّهِ.
Biz de şöyle deriz: Bize göre kudret ile saikin (yönlendirici isteğin) bir araya gelmesi fiili zorunlu kılar; onları bu fiile sevk eden saik ise onların Allah'ı bırakıp şeytanları dost edinmeleridir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ مَا بَيَّنَ لَهُمْ عَمْرُو بْنُ لُحَيٍّ وَهَذَا بَعِيدٌ/ بَلْ هُوَ مَحْمُولٌ عَلَى عُمُومِهِ فَكُلُّ مَنْ شَرَعَ فِي بَاطِلٍ فَهُوَ يَسْتَحِقُّ الذَّمَّ وَالْعَذَابَ سَوَاءٌ حَسِبَ كَوْنَهُ حَقًّا أَوْ لَمْ يَحْسَبْ ذَلِكَ وَهَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ مُجَرَّدَ الظَّنِّ وَالْحُسْبَانِ لَا يَكْفِي فِي صِحَّةِ الدِّينِ بَلْ لَا بُدَّ فِيهِ مِنَ الْجَزْمِ وَالْقَطْعِ وَالْيَقِينِ لِأَنَّهُ تَعَالَى عَابَ الْكُفَّارَ بِأَنَّهُمْ يَحْسَبُونَ كَوْنَهُمْ مُهْتَدِينَ وَلَوْلَا أَنَّ هَذَا الْحُسْبَانَ مَذْمُومٌ وَإِلَّا لَمَا ذَمَّهُمْ بِذَلِكَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Sonra Allah Teâlâ: { وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ } “Ve onlar doğru yolda olduklarını sanırlar” buyurmuştur. İbn Abbas: 'Amr b. Luhay'ın kendilerine açıkladığı şeyi kastetmektedir' demiştir. Fakat bu uzak bir ihtimaldir; bilakis ifade umumuna hamledilir. Dolayısıyla batıl bir işe girişen herkes, ister onun hak olduğunu sansın ister sanmasın, yerilmeyi ve azabı hak eder. Bu ayet, dinin sıhhati hususunda sadece zan ve tahminin yeterli olmadığına, bilakis kesinlik, katilik ve yakinin zorunlu olduğuna delalet eder. Zira Allah Teâlâ kâfirleri, kendilerini doğru yolda sanmaları sebebiyle kınamıştır; şayet bu sanı yerilmiş olmasaydı onları bununla kınamazdı. Allah en iyisini bilir.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٣١ الى ٣٢]
[A'râf Suresi (7), Ayetler: 31-32]
يَا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ (٣١) قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَالطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا خالِصَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (٣٢)
{ يَا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ (٣١) قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَالطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا خالِصَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (٣٢) } “Ey Âdemoğulları! Her mescitte ziynetinizi takının (güzel elbiselerinizi giyin); yiyin, için fakat israf etmeyin; çünkü O, israf edenleri sevmez. De ki: 'Allah'ın, kulları için çıkardığı ziyneti ve temiz rızıkları kim haram kılmıştır?' De ki: 'Onlar, dünya hayatında iman edenler içindir, kıyamet gününde ise yalnızca onlara has kılınmıştır.' İşte biz, bilen bir kavim için ayetleri böyle açıklarız.”
[في قوله تعالى يَا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ] اعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ بِالْقِسْطِ فِي الْآيَةِ الْأُولَى وَكَانَ مِنْ جُمْلَةِ الْقِسْطِ أَمَرَ اللِّبَاسَ وَأَمَرَ الْمَأْكُولَ وَالْمَشْرُوبَ لَا جَرَمَ أَتْبَعَهُ بِذِكْرِهِمَا وَأَيْضًا لَمَّا أَمَرَ بِإِقَامَةِ الصَّلَاةِ فِي قَوْلِهِ: وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ [الأعراف: ٢٩] وَكَانَ سَتْرُ الْعَوْرَةِ شَرْطًا لِصِحَّةِ الصَّلَاةِ لَا جَرَمَ أَتْبَعَهُ بِذِكْرِ اللِّبَاسِ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { يَا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ } “Ey Âdemoğulları! Her mescitte ziynetinizi takının” buyruğuna dair] Bil ki Allah Teâlâ önceki ayette kıstı (adaleti) emredince ve giyim emri ile yiyecek ve içecek emri de kıstın kapsamına dahil olunca, şüphesiz bunun ardından her ikisini zikretmiştir. Ayrıca O'nun: { وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ } [A'râf: 29] “Her secde yerinde yüzlerinizi O'na doğrultun” buyruğunda namaz kılmayı emrettiğinde ve avret yerini örtmek de namazın sıhhat şartı olduğunda, şüphesiz bunun ardından giyimi zikretmiştir. Ayette bazı meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّ أَهْلَ الْجَاهِلِيَّةِ مِنْ قَبَائِلِ الْعَرَبِ كَانُوا يَطُوفُونَ بِالْبَيْتِ عُرَاةً الرِّجَالُ بِالنَّهَارِ وَالنِّسَاءُ بِاللَّيْلِ وَكَانُوا إِذَا وَصَلُوا إِلَى مَسْجِدِ مِنًى طَرَحُوا ثِيَابَهُمْ وَأَتَوُا الْمَسْجِدَ عُرَاةً وَقَالُوا: لَا نَطُوفُ فِي ثِيَابٍ أَصَبْنَا فِيهَا الذُّنُوبَ وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ: نَفْعَلُ ذَلِكَ تَفَاؤُلًا حَتَّى نَتَعَرَّى عَنِ الذُّنُوبِ كَمَا تَعَرَّيْنَا عَنِ الثِّيَابِ وَكَانَتِ الْمَرْأَةُ مِنْهُمْ تَتَّخِذُ سِتْرًا تُعَلِّقُهُ عَلَى حِقْوَيْهَا لِتَسْتَتِرَ بِهِ عَنِ الْحُمْسِ وَهُمْ قُرَيْشٌ فَإِنَّهُمْ كَانُوا لَا يَفْعَلُونَ ذَلِكَ وَكَانُوا يُصَلُّونَ فِي ثِيَابِهِمْ وَلَا يَأْكُلُونَ مِنَ الطَّعَامِ إِلَّا قُوتًا وَلَا يَأْكُلُونَ دَسَمًا فَقَالَ الْمُسْلِمُونَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ فَنَحْنُ أَحَقُّ أَنَّ نَفْعَلَ ذَلِكَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ أَيْ: «الْبَسُوا ثِيَابَكُمْ وَكُلُوا اللَّحْمَ وَالدَّسَمَ وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا» .
Birinci Mesele: İbn Abbas şöyle demiştir: 'Arap kabilelerinden Cahiliye ehli, Beyt'i erkekler gündüz, kadınlar ise geceleyin çıplak tavaf ederlerdi. Mina Mescidi'ne vardıklarında elbiselerini çıkarıp atarlar ve mescide çıplak olarak gelirlerdi; 'İçinde günah işlediğimiz elbiselerle tavaf etmeyiz' derlerdi. Onlardan bazıları da: 'Elbiselerden soyunduğumuz gibi günahlardan da soyunalım diye tefeül maksadıyla böyle yapıyoruz' derlerdi. Onlardan bir kadın, elbiselerini çıkarmayan Hums'tan -ki onlar Kureyş'tir- gizlenmek için kalçalarına bağlayıp sarkıttığı bir örtü edinirdi; zira Kureyşliler böyle yapmaz, elbiseleriyle namaz kılar, yiyecekten sadece azık kadar yer ve yağlı yemek yemezlerdi. Bunun üzerine Müslümanlar: 'Ey Allah'ın Resulü! Biz bunu yapmaya daha layığız' dediler. Allah Teâlâ da: 'Elbiselerinizi giyiniz, eti ve yağlı yemekleri yiyiniz, içiniz ve israf etmeyiniz' manasında bu ayeti indirdi.'
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْمُرَادُ مِنَ الزِّينَةِ لُبْسُ الثِّيَابِ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ [النُّورِ:
İkinci Mesele: Ziynetten maksat elbise giymektir. Bunun delili Allah Teâlâ'nın: { وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ } [Nûr:
٣١] يَعْنِي الثِّيَابَ وَأَيْضًا فَالزِّينَةُ لَا تَحْصُلُ إِلَّا بِالسَّتْرِ التَّامِّ لِلْعَوْرَاتِ وَلِذَلِكَ صَارَ التَّزْيِينُ بِأَجْوَدِ الثِّيَابِ فِي
31] “Ziynetlerini göstermesinler” buyruğudur ki elbiseler demektir. Ayrıca ziynet, ancak avret yerlerinin tam olarak örtülmesiyle hâsıl olur; bu sebeple cuma
الْجَمْعِ وَالْأَعْيَادِ سُنَّةً وَأَيْضًا إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ: قَدْ أَنْزَلْنا عَلَيْكُمْ لِباساً يُوارِي سَوْآتِكُمْ وَرِيشاً [الأعراف: ٢٦] فبين ان اللباس الذي يواري السوأة مِنْ قَبِيلِ الرِّيَاشِ وَالزِّينَةِ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ بِأَخْذِ الزِّينَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَوَجَبَ أَنَّ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الزِّينَةِ هُوَ الَّذِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ فِي تِلْكَ الْآيَةِ فَوَجَبَ حَمْلُ هَذِهِ الزِّينَةِ عَلَى سَتْرِ الْعَوْرَةِ وَأَيْضًا فقد اجمع المفسرين على ان المراد بالزينة هاهنا لُبْسُ الثَّوْبِ الَّذِي يَسْتُرُ الْعَوْرَةَ وَأَيْضًا فَقَوْلُهُ: خُذُوا زِينَتَكُمْ أَمْرٌ وَالْأَمْرُ لِلْوُجُوبِ فَثَبَتَ أَنَّ أَخْذَ الزِّينَةِ وَاجِبٌ وَكُلُّ مَا سِوَى اللُّبْسِ فَغَيْرُ وَاجِبٍ فَوَجَبَ حَمْلُ الزِّينَةِ عَلَى اللُّبْسِ عَمَلًا بِالنَّصِّ بِقَدْرِ الْإِمْكَانِ.
toplantılarında ve bayramlarda en güzel elbiselerle süslenmek sünnet olmuştur. Yine Allah Teâlâ önceki ayette: { قَدْ أَنْزَلْنا عَلَيْكُمْ لِباساً يُوارِي سَوْآتِكُمْ وَرِيشاً } [A'râf: 26] “Size avret yerlerinizi örtecek bir giysi ve ziynet elbisesi indirdik” buyurarak avret yerini örten elbisenin süs ve ziynet türünden olduğunu beyan etmiştir. Sonra Allah Teâlâ bu ayette ziyneti takınmayı emretmiştir; bu durumda bu ziynetten maksadın o ayette daha önce zikredilen şey olması vacip olur. Dolayısıyla bu ziyneti avret yerini örtmeye hamletmek vacip olmuştur. Ayrıca müfessirler burada ziynetten kastedilenin avret yerini örten elbiseyi giymek olduğu hususunda icma etmişlerdir. Bir diğer husus da O'nun: { خُذُوا زِينَتَكُمْ } “Ziynetinizi takının” buyruğu bir emirdir ve emir vücub ifade eder; böylece ziyneti takınmanın vacip olduğu sabit olmuştur. Giyim dışındaki her şey ise vacip değildir; bu sebeple nass ile mümkün mertebe amel etmek maksadıyla ziyneti giyinmeye hamletmek vacip olmuştur.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَوْلُهُ: خُذُوا زِينَتَكُمْ أَمْرٌ وَظَاهِرُ الْأَمْرِ لِلْوُجُوبِ فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ سَتْرِ الْعَوْرَةِ عنه اقامة كل صلاة وهاهنا سُؤَالَانِ:
Bunu bildiğinde deriz ki: O'nun: { خُذُوا زِينَتَكُمْ } “Ziynetinizi takının” buyruğu bir emirdir ve emrin zahiri vücub ifade eder. Bu da her namaz kılınışında avret yerini örtmenin vacip olduğuna delalet eder. Burada iki soru vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: إِنَّهُ: تَعَالَى عَطَفَ عَلَيْهِ قَوْلَهُ: وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا شَكَّ أَنَّ ذَلِكَ أَمْرُ إِبَاحَةٍ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: خُذُوا زِينَتَكُمْ أَمْرَ إِبَاحَةٍ أَيْضًا وَجَوَابُهُ: إِنَّهُ لَا يَلْزَمُ مِنْ تَرْكِ الظَّاهِرِ فِي الْمَعْطُوفِ تَرْكُهُ فِي الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ وَأَيْضًا فَالْأَكْلُ وَالشُّرْبُ قَدْ يَكُونَانِ وَاجِبَيْنِ أَيْضًا فِي الْحُكْمِ:
Birinci Soru: Allah Teâlâ buna { وَكُلُوا وَاشْرَبُوا } “Yiyin ve için” buyruğunu atfetmiştir; şüphesiz bu bir ibaha (mubah kılma) emridir. Dolayısıyla O'nun: { خُذُوا زِينَتَكُمْ } “Ziynetinizi takının” buyruğunun da bir ibaha emri olması gerekirdi. Cevap: Matufta zahirin terk edilmesi, matufun aleyhte de terk edilmesini gerektirmez. Ayrıca yeme ve içme de hüküm bakımından bazen vacip olabilir.
السُّؤَالُ الثَّانِي: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي الْمَنْعِ مِنَ الطواف حال العربي.
İkinci Soru: Bu ayet, çıplak olarak tavaf etmenin yasaklanması hakkında inmiştir.
وَالْجَوَابُ: أَنَّا بَيَّنَّا فِي أُصُولِ الْفِقْهِ أَنَّ الْعِبْرَةَ بِعُمُومِ اللَّفْظِ لَا بِخُصُوصِ السَّبَبِ.
Cevap: Biz fıkıh usulünde itibara alınacak olanın sebebin hususiliği değil, lafzın umumiliği olduğunu açıklamıştık.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَوْلُهُ: خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ يَقْتَضِي وُجُوبَ اللُّبْسِ التَّامِّ عِنْدَ كُلِّ صَلَاةٍ لِأَنَّ اللُّبْسَ التَّامَّ هُوَ الزِّينَةُ تُرِكَ الْعَمَلُ بِهِ فِي الْقَدْرِ الَّذِي لَا يَجِبُ سَتْرُهُ مِنَ الْأَعْضَاءِ إِجْمَاعًا فَبَقِيَ الْبَاقِي دَاخِلًا تَحْتَ اللَّفْظِ وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّ سَتْرَ الْعَوْرَةِ وَاجِبٌ فِي الصَّلَاةِ وَجَبَ أَنْ تَفْسُدَ الصَّلَاةُ عِنْدَ تَرْكِهِ لِأَنَّ تَرْكَهُ يُوجِبُ تَرْكَ الْمَأْمُورِ بِهِ وَتَرْكُ الْمَأْمُورِ بِهِ مَعْصِيَةٌ وَالْمَعْصِيَةُ تُوجِبُ الْعِقَابَ عَلَى مَا شَرَحْنَا هَذِهِ الطَّرِيقَةَ فِي الْأُصُولِ.
Bunu bildiğinde deriz ki: O'nun: { خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ } “Her mescitte ziynetinizi takının” buyruğu, her namazda tam olarak giyinmenin vücubunu gerektirir; çünkü tam giyinmek ziynetin ta kendisidir. Uzuvlardan örtülmesi vacip olmayan miktar hakkında icma ile bununla amel edilmesi terk edilmiş, geriye kalanı ise lafzın kapsamı altında kalmıştır. Namazda avret yerini örtmenin vacip olduğu sabit olunca, bunun terk edilmesi durumunda namazın fasit olması vacip olur; zira bunun terki emredilen şeyin terkini gerektirir, emredilen şeyin terki ise masiyettir (günahtır) ve usulde bu yöntemi açıkladığımız üzere masiyet cezayı gerektirir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: تَمَسَّكَ أَصْحَابُ أَبِي حَنِيفَةَ بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي مَسْأَلَةِ إِزَالَةِ النَّجَاسَةِ بِمَاءِ الْوَرْدِ فَقَالُوا: أَمَرَنَا بِالصَّلَاةِ فِي قَوْلِهِ: أَقِيمُوا الصَّلاةَ [الْأَنْعَامِ: ٧٢] وَالصَّلَاةُ عِبَارَةٌ عَنِ الدُّعَاءِ وَقَدْ أَتَى بِهَا وَالْإِتْيَانُ بِالْمَأْمُورِ بِهِ يُوجِبُ الْخُرُوجَ عَنِ الْعُهْدَةِ فَمُقْتَضَى هَذَا الدَّلِيلِ أَنْ لَا تَتَوَقَّفَ صِحَّةُ الصَّلَاةِ عَلَى سَتْرِ الْعَوْرَةِ إِلَّا أَنَّا أَوْجَبْنَا هَذَا الْمَعْنَى عَمَلًا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَلُبْسُ الثَّوْبِ الْمَغْسُولِ بِمَاءِ الْوَرْدِ عَلَى أَقْصَى وُجُوهِ النَّظَافَةِ أَخْذُ الزِّينَةِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ كَافِيًا/ فِي صِحَّةِ الصَّلَاةِ.
Üçüncü Mesele: Ebu Hanife'nin ashabı, necasetin gül suyu ile giderilmesi meselesinde bu ayete tutunarak şöyle demişlerdir: O'nun: { أَقِيمُوا الصَّلاةَ } [En'âm: 72] “Namazı dosdoğru kılın” buyruğunda bize namaz emredilmiştir; namaz ise duadan ibarettir ve kişi bunu yerine getirmiştir. Emredilenin yerine getirilmesi ise sorumluluktan kurtulmayı gerektirir. Dolayısıyla bu delilin muktezası, namazın sıhhatinin avret yerinin örtülmesine bağlı olmamasıdır; ancak biz Allah Teâlâ'nın: { خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ } “Her mescitte ziynetinizi takının” buyruğuyla amel ederek bu manayı vacip kıldık. Gül suyu ile son derece temiz bir şekilde yıkanmış elbiseyi giymek ise ziyneti takınmaktır; dolayısıyla bunun namazın sıhhati hususunda yeterli olması vacip olur.
وَجَوَابُنَا: إِنَّ الْأَلِفَ وَاللَّامَ فِي قَوْلِهِ: أَقِيمُوا الصَّلاةَ يَنْصَرِفَانِ إِلَى الْمَعْهُودِ السَّابِقِ وَذَلِكَ هُوَ عَمَلُ الرَّسُولِ ﵌ لم قُلْتُمْ إِنَّ الرَّسُولَ ﵊ صَلَّى فِي الثَّوْبِ الْمَغْسُولِ بِمَاءِ الْوَرْدِ؟ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Cevabımız şudur: { أَقِيمُوا الصَّلاةَ } kavlindeki elif ve lâm, daha önce bilinen (ahd-i sabık) şeye racidir ki bu da Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'in amelidir. Resul aleyhisselâm'ın gül suyu ile yıkanmış elbise içinde namaz kıldığını nereden çıkardınız? Allah en iyisini bilir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكُلُوا وَاشْرَبُوا فَاعْلَمْ أَنَّا ذَكَرْنَا أَنَّ أَهْلَ الْجَاهِلِيَّةِ كَانُوا لَا يَأْكُلُونَ مِنَ الطَّعَامِ فِي أَيَّامِ حَجِّهِمْ إِلَّا الْقَلِيلَ وَكَانُوا لَا يَأْكُلُونَ الدَّسَمَ يُعَظِّمُونَ بِذَلِكَ حَجَّهُمْ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ لِبَيَانِ فَسَادِ تِلْكَ الطَّرِيقَةِ.
Allah Teâlâ'nın: { وَكُلُوا وَاشْرَبُوا } “Yiyin ve için” buyruğuna gelince, bil ki biz Cahiliye ehlinin hac günlerinde yemekten ancak çok az yediklerini ve haclarını yüceltmek gayesiyle yağlı yemediklerini zikretmiştik. Allah Teâlâ bu yöntemin batıl olduğunu beyan etmek üzere bu ayeti indirmiştir.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: إِنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى حَرَّمَ عَلَيْهِمْ شَيْئًا مِمَّا فِي بُطُونِ الْأَنْعَامِ فَحَرَّمَ عَلَيْهِمُ الْبَحِيرَةَ
İkinci Görüş: Onlar Allah Teâlâ'nın sağmal hayvanların karınlarındakinden bir kısmını kendilerine haram kıldığını söylüyor, bahîreyi
وَالسَّائِبَةَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ بَيَانًا لِفَسَادِ قَوْلِهِمْ فِي هَذَا الْبَابِ.
ve sâibeyi haram sayıyorlardı. Allah Teâlâ da onların bu husustaki sözlerinin batıl olduğunu beyan etmek üzere bu ayeti indirdi.
وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: وَكُلُوا وَاشْرَبُوا مُطْلَقٌ يَتَنَاوَلُ الْأَوْقَاتَ وَالْأَحْوَالَ وَيَتَنَاوَلُ جَمِيعَ الْمَطْعُومَاتِ وَالْمَشْرُوبَاتِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْأَصْلُ فِيهَا هُوَ الْحِلَّ فِي كُلِّ الْأَوْقَاتِ وَفِي كُلِّ الْمَطْعُومَاتِ وَالْمَشْرُوبَاتِ إِلَّا مَا خَصَّهُ الدَّلِيلُ الْمُنْفَصِلُ وَالْعَقْلُ أَيْضًا مُؤَكِّدٌ لَهُ لِأَنَّ الْأَصْلَ فِي الْمَنَافِعِ الْحِلُّ وَالْإِبَاحَةُ.
Bil ki O'nun: { وَكُلُوا وَاشْرَبُوا } “Yiyin ve için” buyruğu mutlaktır; bütün vakitleri, durumları ve bütün yiyecek ile içecekleri kapsar. Dolayısıyla müstakil bir delilin tahsis ettiği durumlar hariç, bütün vakitlerde, bütün yiyeceklerde ve içeceklerde aslolanın helallik olması vacip olur. Akıl da bunu pekiştirmektedir; çünkü faydalı şeylerde asıl olan helallik ve ibahadır.
وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تُسْرِفُوا فَفِيهِ قَوْلَانِ:
Allah Teâlâ'nın: { وَلا تُسْرِفُوا } “Ve israf etmeyin” buyruğuna gelince, bunda iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنْ يَأْكُلَ وَيَشْرَبَ بِحَيْثُ لَا يَتَعَدَّى إِلَى الحرم وَلَا يُكْثِرُ الْإِنْفَاقَ الْمُسْتَقْبَحَ وَلَا يَتَنَاوَلُ مِقْدَارًا كَثِيرًا يَضُرُّهُ وَلَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ:
Birinci Görüş: Harama varmayacak, çirkin görülen harcamayı çoğaltmayacak, kendisine zarar verecek ve muhtaç olmadığı aşırı bir miktarı tüketmeyecek şekilde yiyip içmektir.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ أَبِي بَكْرٍ الْأَصَمِّ: إِنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْإِسْرَافِ قَوْلُهُمْ بِتَحْرِيمِ الْبَحِيرَةِ وَالسَّائِبَةِ فَإِنَّهُمْ أَخْرَجُوهَا عَنْ مِلْكِهِمْ وَتَرَكُوا الِانْتِفَاعَ بِهَا وَأَيْضًا إِنَّهُمْ حَرَّمُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ فِي وَقْتِ الْحَجِّ أَيْضًا أَشْيَاءَ أَحَلَّهَا اللَّهُ تَعَالَى لَهُمْ وَذَلِكَ إِسْرَافٌ.
İkinci Görüş: Bu Ebu Bekir el-Esam'ın görüşüdür; israftan maksat onların bahîre ve sâibeyi haram kılma iddialarıdır. Zira onlar bunları mülkiyetlerinden çıkarmış ve onlardan faydalanmayı terk etmişlerdir. Ayrıca onlar hac vaktinde de Allah Teâlâ'nın kendilerine helal kıldığı şeyleri kendi nefislerine haram kılmışlardır; işte bu israftır.
وَاعْلَمْ أَنَّ حَمْلَ لَفْظِ الْإِسْرَافِ عَلَى الِاسْتِكْثَارِ مِمَّا لَا يَنْبَغِي أَوْلَى مِنْ حَمْلِهِ على المنع من لَا يَجُوزُ وَيَنْبَغِي.
Bil ki israf lafzını uygun olmayan şeyi çoğaltmaya hamletmek, onu caiz ve uygun olmayan şeyden men etmeye hamletmekten daha evladır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ وَهَذَا نِهَايَةُ التَّهْدِيدِ لِأَنَّ كُلَّ مَا لَا يُحِبُّهُ اللَّهُ تَعَالَى بَقِيَ مَحْرُومًا عَنِ الثَّوَابِ لِأَنَّ مَعْنَى مَحَبَّةِ اللَّهِ تَعَالَى الْعَبْدَ إِيصَالُهُ الثَّوَابَ إِلَيْهِ فَعَدَمُ هَذِهِ الْمَحَبَّةِ عِبَارَةٌ عَنْ عَدَمِ حُصُولِ الثَّوَابِ وَمَتَى لَمْ يَحْصُلِ الثَّوَابُ فَقَدْ حَصَلَ الْعِقَابُ لِانْعِقَادِ الْإِجْمَاعِ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ فِي الْوُجُودِ مُكَلَّفٌ لَا يُثَابُ وَلَا يُعَاقَبُ.
Sonra Allah Teâlâ: { إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ } “Şüphesiz O, israf edenleri sevmez” buyurmuştur. Bu en son noktadaki tehdittir; çünkü Allah Teâlâ'nın sevmediği her kimse sevaptan mahrum kalmıştır. Zira Allah Teâlâ'nın kulu sevmesinin manası, ona sevap ulaştırmasıdır; dolayısıyla bu sevginin yokluğu, sevabın hâsıl olmamasından ibarettir. Sevap hâsıl olmadığında ise ceza hâsıl olmuş olur; çünkü varlıkta ne sevap alan ne de cezalandırılan hiçbir mükellefin bulunmadığı hususunda icma hâsıl olmuştur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَالطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَالطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ } “De ki: 'Allah'ın, kulları için çıkardığı ziyneti ve temiz rızıkları kim haram kılmıştır?'” buyurmuştur. Bunda bazı meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ ظَاهِرُهَا اسْتِفْهَامٌ إِلَّا أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ تَقْرِيرُ الْإِنْكَارِ وَالْمُبَالَغَةُ فِي تَقْرِيرِ ذَلِكَ الْإِنْكَارِ وَفِي الْآيَةِ قَوْلَانِ:
Birinci Mesele: Bu ayetin zahiri istifhamdır (sorudur), ancak bundan kastedilen inkârı perçinlemek ve bu inkârı teyit etmekte mübalağa yapmaktır. Ayet hakkında iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: إِنَّ الْمُرَادَ مِنَ الزِّينَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ اللِّبَاسُ الَّذِي تُسْتَرُ بِهِ الْعَوْرَةُ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ وَكَثِيرٍ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ.
Birinci Görüş: Bu ayette ziynetten maksat avret yerinin örtüldüğü elbisedir. Bu, İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'nın ve birçok müfessirin görüşüdür.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: إِنَّهُ يَتَنَاوَلُ جَمِيعَ أَنْوَاعِ الزِّينَةِ فَيَدْخُلُ تَحْتَ الزِّينَةِ جَمِيعُ أَنْوَاعِ التَّزْيِينِ وَيَدْخُلُ تَحْتَهَا تَنْظِيفُ الْبَدَنِ مِنْ جَمِيعِ الْوُجُوهِ وَيَدْخُلُ تَحْتَهَا الْمَرْكُوبُ وَيَدْخُلُ تَحْتَهَا أَيْضًا أَنْوَاعُ الْحُلِيِّ لِأَنَّ كُلَّ ذَلِكَ زِينَةٌ وَلَوْلَا النَّصُّ الْوَارِدُ فِي تَحْرِيمِ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَالْإِبْرِيسَمِ عَلَى الرِّجَالِ لَكَانَ ذَلِكَ دَاخِلًا تَحْتَ هَذَا الْعُمُومِ وَيَدْخُلُ تَحْتَ الطَّيِّبَاتِ مِنَ الرِّزْقِ كُلُّ مَا يُسْتَلَذُّ وَيُشْتَهَى مِنْ أَنْوَاعِ الْمَأْكُولَاتِ وَالْمَشْرُوبَاتِ وَيَدْخُلُ أَيْضًا تَحْتَهُ التَّمَتُّعُ بِالنِّسَاءِ وَبِالطِّيبِ.
İkinci Görüş: Ziynet lafzı ziynetin bütün türlerini kapsar. Dolayısıyla her türlü süslenme ziynetin altına girer, bedenin her yönden temizlenmesi bunun altına girer, binek hayvanları bunun altına girer ve takı çeşitleri de bunun altına girer; çünkü bütün bunlar ziynettir. Erkeklere altın, gümüş ve ipeğin haram kılındığına dair varit olan nass olmasaydı, bunlar da bu umumun altına girerdi. Temiz rızıkların altına ise yiyecek ve içecek türlerinden lezzetli ve iştah çekici bulunan her şey girer; kadınlarla birliktelikten ve güzel kokudan faydalanmak da bunun kapsamına girer.
وَرُوِيَ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ مَظْعُونٍ: أَنَّهُ أَتَى الرَّسُولَ ﵌ وَقَالَ: غَلَبَنِي حَدِيثُ النَّفْسِ عَزَمْتُ عَلَى أَنْ أَخْتَصِيَ فَقَالَ: «مَهْلًا يَا عُثْمَانُ إِنَّ خِصَاءَ أُمَّتِي الصِّيَامُ» قَالَ: فَإِنَّ نَفْسِي تُحَدِّثُنِي بِالتَّرَهُّبِ. قَالَ:
Osman b. Maz'ûn'dan rivayet edildiğine göre o, Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Nefsimin vesvesesi bana galip geldi, kendimi hadım etmeye azmettim' dedi. Resulullah: 'Sakin ol ey Osman! Ümmetimin hadımlığı oruçtur' buyurdu. Osman: 'Nefsim bana ruhbanlığı fısıldıyor' dedi. Şöyle buyurdu:
«إِنَّ تَرَهُّبَ أُمَّتِي الْقُعُودُ فِي الْمَسَاجِدِ لِانْتِظَارِ الصَّلَاةِ فَقَالَ: تُحَدِّثُنِي نَفْسِي بِالسِّيَاحَةِ» . فَقَالَ: «سِيَاحَةُ أُمَّتِي الْغَزْوُ وَالْحَجُّ وَالْعُمْرَةُ» فَقَالَ: إِنَّ نَفْسِي تُحَدِّثُنِي أَنْ أَخْرُجَ مِمَّا أَمْلِكُ فَقَالَ: «الْأَوْلَى أَنْ تَكْفِيَ نَفْسَكَ وَعِيَالَكَ وَأَنْ تَرْحَمَ الْيَتِيمَ وَالْمِسْكِينَ فَتُعْطِيَهُ أَفْضَلَ مِنْ ذَلِكَ» فَقَالَ: إِنَّ نَفْسِي تُحَدِّثُنِي أَنْ أُطَلِّقَ خَوْلَةَ فَقَالَ: «إِنَّ الْهِجْرَةَ فِي
'Şüphesiz ümmetimin ruhbanlığı namazı beklemek için mescitlerde oturmaktır.' Osman: 'Nefsim bana seyahat etmeyi (dünyayı terk edip dolaşmayı) fısıldıyor' dedi. Şöyle buyurdu: 'Ümmetimin seyahati gazve, hac ve umredir.' Osman: 'Nefsim bana sahip olduğum her şeyden el çekip çıkmamı fısıldıyor' dedi. Şöyle buyurdu: 'Kendi nefsine ve ailene yetmen, yetime ve yoksula merhamet edip ona vermen bundan daha üstündür.' Osman: 'Nefsim bana Havle'yi boşamamı fısıldıyor' dedi. Şöyle buyurdu: 'Şüphesiz
أُمَّتِي هِجْرَةُ مَا حَرَّمَ اللَّهُ» قَالَ: فَإِنَّ نَفْسِي تُحَدِّثُنِي أَنْ لَا أَغْشَاهَا. قَالَ: «إِنَّ الْمُسْلِمَ إِذَا غَشِيَ أَهْلَهُ أَوْ مَا مَلَكَتْ يَمِينَهُ فَإِنْ لَمْ يُصِبْ مِنْ وَقْعَتِهِ تِلْكَ وَلَدًا كَانَ لَهُ وَصَيْفٌ فِي الْجَنَّةِ وَإِذَا كَانَ لَهُ وَلَدٌ مَاتَ قَبْلَهُ أَوْ بَعْدَهُ كَانَ لَهُ قُرَّةَ عَيْنٍ وَفَرِحَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَإِنْ مَاتَ قَبْلَ أَنْ يَبْلُغَ الْحِنْثَ كَانَ لَهُ شَفِيعًا وَرَحْمَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ» قَالَ: فَإِنَّ نَفْسِي تُحَدِّثُنِي أَنْ لَا آكُلَ اللَّحْمَ قَالَ: «مَهْلًا إِنِّي آكُلُ اللَّحْمَ إِذَا وَجَدْتُهُ وَلَوْ سَأَلْتُ اللَّهَ أَنْ يُطْعِمَنِيهِ كُلَّ يَوْمٍ فَعَلَهُ» قَالَ: فَإِنَّ نَفْسِي تُحَدِّثُنِي أَنْ لَا أَمَسَّ الطِّيبَ. قَالَ: «مَهْلًا فَإِنَّ جِبْرِيلَ أَمَرَنِي بِالطِّيبِ غَبًّا وَقَالَ لَا تَتْرُكْهُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ» ثُمَّ قَالَ: «يَا عُثْمَانُ لَا تَرْغَبْ عَنْ سُنَّتِي فَإِنَّ مَنْ رَغِبَ عَنْ سُنَّتِي وَمَاتَ قَبْلَ أَنْ يَتُوبَ صَرَفَتِ الْمَلَائِكَةُ وَجْهَهُ عَنْ حَوْضِي» .
ümmetimde hicret, Allah'ın haram kıldıklarını terk etmektir.' Osman: 'Nefsim bana ona yaklaşmamamı fısıldıyor' dedi. Şöyle buyurdu: 'Müslüman kimse hanımına veya cariyesine yaklaştığında, bu beraberliğinden bir çocuğu olmazsa onun için cennette bir hizmetçi olur. Bir çocuğu olur da kendisinden önce veya sonra vefat ederse, bu çocuk onun için bir göz aydınlığı olur ve kıyamet gününde sevinir. Eğer çocuk bülûğ çağına ermeden vefat ederse, kıyamet gününde onun için bir şefaatçi ve rahmet olur.' Osman: 'Nefsim bana et yemememi fısıldıyor' dedi. Şöyle buyurdu: 'Sakin ol! Ben bulduğumda et yerim; şayet Allah'tan bana her gün et yedirmesini isteseydim bunu yapardı.' Osman: 'Nefsim bana güzel kokuya dokunmamamı fısıldıyor' dedi. Şöyle buyurdu: 'Sakin ol! Zira Cebrail bana gün aşırı koku sürünmemi emretti ve 'Cuma günü onu terk etme' dedi.' Sonra şöyle buyurdu: 'Ey Osman! Benim sünnetimden yüz çevirme; zira kim benim sünnetimden yüz çevirir ve tövbe etmeden ölürse, melekler onun yüzünü benim havzımdan çevirirler.'
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْحَدِيثَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الشَّرِيعَةَ الْكَامِلَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ جَمِيعَ أَنْوَاعِ الزِّينَةِ مُبَاحٌ مَأْذُونٌ فِيهِ إِلَّا مَا خَصَّهُ الدَّلِيلُ فَلِهَذَا السَّبَبِ أَدْخَلْنَا الْكُلَّ تَحْتَ قَوْلِهِ: قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ.
Bil ki bu hadis, bu kâmil şeriatın -delilin tahsis ettiği durumlar müstesna- ziynetin bütün türlerinin mubah ve izin verilmiş olduğuna delalet ettiğini gösterir. Bu sebeple biz hepsini O'nun: { قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ } “De ki: 'Allah'ın ziynetini kim haram kılmıştır?'” kavlinin kapsamına dahil ettik.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مُقْتَضَى هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ كُلَّ مَا تَزَيَّنَ الْإِنْسَانُ بِهِ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ حَلَالًا وَكَذَلِكَ كُلُّ مَا يُسْتَطَابُ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ حَلَالًا فَهَذِهِ الْآيَةُ تَقْتَضِي حِلَّ كُلِّ الْمَنَافِعِ وَهَذَا أَصْلٌ مُعْتَبَرٌ فِي كُلِّ الشَّرِيعَةِ لِأَنَّ كُلَّ وَاقِعَةٍ تَقَعُ فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ النَّفْعُ فِيهَا خَالِصًا أَوْ رَاجِحًا أَوِ الضَّرَرُ يَكُونُ/ خَالِصًا أَوْ رَاجِحًا أَوْ يَتَسَاوَى الضَّرَرُ وَالنَّفْعُ أَوْ يَرْتَفِعَا. أَمَّا الْقِسْمَانِ الْأَخِيرَانِ وَهُوَ أَنْ يَتَعَادَلَ الضَّرَرُ وَالنَّفْعُ أَوْ لَمْ يُوجَدَا قَطُّ فَفِي هَاتَيْنِ الصُّورَتَيْنِ وَجَبَ الْحُكْمُ بِبَقَاءِ مَا كَانَ عَلَى مَا كَانَ وَإِنْ كَانَ النَّفْعُ خَالِصًا وَجَبَ الْإِطْلَاقُ بِمُقْتَضَى هَذِهِ الْآيَةِ وَإِنْ كَانَ النَّفْعُ رَاجِحًا وَالضَّرَرُ مَرْجُوحًا يُقَابَلُ الْمِثْلُ بِالْمِثْلِ وَيَبْقَى الْقَدْرُ الزَّائِدُ نَفْعًا خَالِصًا فَيَلْتَحِقُ بِالْقِسْمِ الَّذِي يَكُونُ النَّفْعُ فِيهِ خَالِصًا وَإِنْ كَانَ الضَّرَرُ خَالِصًا كَانَ تَرْكُهُ خَالِصَ النَّفْعِ، فَيَلْتَحِقُ بِالْقِسْمِ الْمُتَقَدِّمِ وَإِنْ كَانَ الضَّرَرُ رَاجِحًا بَقِيَ الْقَدْرُ الزَّائِدُ ضَرَرًا خَالِصًا فَكَانَ تَرْكُهُ نَفْعًا خَالِصًا، فَبِهَذَا الطَّرِيقِ صَارَتْ هَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةً عَلَى الْأَحْكَامِ الَّتِي لَا نِهَايَةَ لَهَا فِي الْحِلِّ وَالْحُرْمَةِ ثُمَّ إِنْ وَجَدْنَا نَصًّا خَالِصًا فِي الْوَاقِعَةِ قَضَيْنَا فِي النَّفْعِ بِالْحِلِّ وَفِي الضَّرَرِ بِالْحُرْمَةِ وَبِهَذَا الطَّرِيقِ صَارَ جَمِيعُ الْأَحْكَامِ الَّتِي لَا نِهَايَةَ لَهَا دَاخِلًا تَحْتَ النَّصِّ ثُمَّ قَالَ نُفَاةُ الْقِيَاسِ فَلَوْ تَعَبَّدَنَا اللَّهُ تَعَالَى بِالْقِيَاسِ لَكَانَ حُكْمُ ذَلِكَ الْقِيَاسِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مُوَافِقًا لِحُكْمِ هَذَا النَّصِّ الْعَامِّ وَحِينَئِذٍ يَكُونُ ضَائِعًا لِأَنَّ هَذَا النَّصَّ مُسْتَقِلٌّ بِهِ وَإِنْ كَانَ مُخَالِفًا كَانَ ذَلِكَ الْقِيَاسُ مُخَصِّصًا لِعُمُومِ هَذَا النَّصِّ فَيَكُونُ مَرْدُودًا لِأَنَّ الْعَمَلَ بِالنَّصِّ أَوْلَى مِنَ الْعَمَلِ بِالْقِيَاسِ. قَالُوا: وَبِهَذَا الطَّرِيقِ يَكُونُ الْقُرْآنُ وَحْدَهُ وَافِيًا بِبَيَانِ كُلِّ أَحْكَامِ الشَّرِيعَةِ وَلَا حَاجَةَ مَعَهُ إِلَى طَرِيقٍ آخَرَ فَهَذَا تَقْرِيرُ قَوْلِ مَنْ يَقُولُ: الْقُرْآنُ وَافٍ بِبَيَانِ جَمِيعِ الْوَقَائِعِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
İkinci Mesele: Bu ayetin muktezası, insanın süslendiği her şeyin helal olmasının vacip olduğu ve aynı şekilde güzel ve hoş bulunan her şeyin helal olmasının vacip olduğudur. Dolayısıyla bu ayet bütün menfaatlerin helal olmasını gerektirir ve bu bütün şeriatta muteber bir esastır. Çünkü meydana gelen her olayda menfaat ya katıksızdır ya galiptir; ya da zarar katıksızdır veya galiptir; yahut zarar ve fayda eşittir veya ikisi de tamamen yoktur. Son iki kısma gelince -ki bu zarar ile faydanın denk olması veya ikisinin de hiç bulunmaması halidir- bu iki surette mevcut olan durumun olduğu gibi kalmasına hükmetmek vacip olur. Şayet menfaat katıksız ise bu ayetin muktezası gereği mutlak [ibaha] vacip olur. Eğer menfaat galip, zarar ise mağlup durumda ise benzer benzeriyle karşılanır ve fazla olan miktar katıksız bir menfaat olarak kalır; böylece menfaatin katıksız olduğu kısma dahil olur. Şayet zarar katıksız ise onu terk etmek katıksız menfaat olur ve önceki kısma dahil olur. Eğer zarar galip ise fazla olan miktar katıksız bir zarar olarak kalır; dolayısıyla onu terk etmek katıksız bir menfaat olur. Bu yolla bu ayet, helallik ve haramlık hususunda nihayetsiz olan hükümlere delalet etmiş olur. Sonra şayet olayda katıksız bir nass bulursak menfaatte helalliğe, zararda ise haramlığa hükmederiz. Bu yolla nihayetsiz olan bütün hükümler nassın altına girmiş olur. Kıyası reddedenler sonra şöyle demişlerdir: Eğer Allah Teâlâ bizi kıyas ile mükellef kılmış olsaydı, o kıyasın hükmü ya bu umumi nassın hükmüne uygun olurdu -ki bu durumda bu nass ona tek başına yettiği için kıyas faydasız kalırdı- ya da muhalif olurdu -ki bu durumda da o kıyas bu nassın umumunu tahsis ederdi ve nass ile amel etmek kıyas ile amel etmekten evla olduğu için merdut olurdu-. Onlar şöyle dediler: 'Bu yolla Kur'an tek başına bütün şeriat hükümlerini açıklamaya kafi gelir ve onunla birlikte başka bir yola ihtiyaç kalmaz.' İşte 'Kur'an bütün olayların beyanı için kafidir' diyen kimsenin sözünün takriri budur. Allah en iyisini bilir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا خالِصَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Allah Teâlâ'nın: { قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا خالِصَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ } “De ki: 'Onlar, dünya hayatında iman edenler içindir, kıyamet gününde ise yalnızca onlara has kılınmıştır'” buyruğuna gelince, bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: تَفْسِيرُ الْآيَةِ هِيَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا غَيْرَ خَالِصَةٍ لَهُمْ لِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ شُرَكَاؤُهُمْ فِيهَا خَالِصَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَا يَشْرَكُهُمْ فِيهَا أَحَدٌ.
Birinci Mesele: Ayetin tefsiri şöyledir: Onlar dünya hayatında iman edenler içindir; ancak onlara has değildir, zira müşrikler de bu nimetlerde onlara ortaktır. Kıyamet gününde ise yalnızca onlara hastır, onlara bu nimetlerde hiç kimse ortak olamaz.
فَإِنْ قِيلَ: هَلَّا قِيلَ لِلَّذِينَ آمَنُوا وَلِغَيْرِهِمْ؟
Eğer: 'İman edenler ve başkaları içindir denilseydi olmaz mıydı?' denilirse,
قُلْنَا: فُهِمَ مِنْهُ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّهَا خُلِقَتْ لِلَّذِينَ آمَنُوا عَلَى طَرِيقِ الْأَصَالَةِ وَأَنَّ الْكَفَرَةَ تَبَعٌ لَهُمْ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
Deriz ki: Bundan, bu nimetlerin asıl olarak iman edenler için yaratıldığına, kâfirlerin ise onlara tabi olduğuna dikkat çekildiği anlaşılır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلًا ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلى عَذابِ النَّارِ [الْبَقَرَةِ: ١٢٦] وَالْحَاصِلُ: إِنَّ ذَلِكَ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ هَذِهِ النِّعَمَ إِنَّمَا تصفوا عَنْ شَوَائِبِ الرَّحْمَةِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَمَّا فِي الدُّنْيَا فَإِنَّهَا تَكُونُ مُكَدَّرَةً مَشُوبَةً.
{ وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلًا ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلى عَذابِ النَّارِ } [Bakara: 126] “Kim de inkâr ederse onu az bir süre faydalandırır, sonra da cehennem azabına sürüklerim.” Özetle: Bu, söz konusu nimetlerin kıyamet gününde rahmet dışı şaibelerden arınacağına, dünyada ise bulanık ve karışık olduğuna bir uyarıdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ نَافِعٌ خَالِصَةٌ بِالرَّفْعِ وَالْبَاقُونَ بِالنَّصْبِ قَالَ الزَّجَّاجُ: الرَّفْعُ عَلَى أَنَّهُ خَبَرٌ بَعْدَ خَبَرٍ كَمَا تَقُولُ: زَيْدٌ عَاقِلٌ لَبِيبٌ وَالْمَعْنَى: قُلْ هِيَ ثَابِتَةٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا خَالِصَةٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. قَالَ أَبُو عَلِيٍّ: وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: خَالِصَةٌ خَبَرَ المبتدا وقوله: لِلَّذِينَ آمَنُوا متعلقا بخالصة. وَالتَّقْدِيرُ: هِيَ خَالِصَةٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَأَمَّا الْقِرَاءَةُ بِالنَّصْبِ فَعَلَى الْحَالِ وَالْمَعْنَى: أَنَّهَا ثَابِتَةٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي حَالِ كَوْنِهَا خَالِصَةً لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.
İkinci Mesele: Nâfi { خالِصَةً } kelimesini ref ile [hâlisatün], diğer kıraat imamları ise nasb ile [hâlisaten] okumuşlardır. Zeccâc şöyle demiştir: 'Ref üzere okunması, tıpkı senin ‘Zeyd akıllıdır, anlayışlıdır’ demen gibi haber üstüne haber olması sebebiyledir. Mana: ‘De ki: Onlar dünya hayatında iman edenler için sabittir, kıyamet gününde ise yalnızca onlara hastır’ şeklinde olur.' Ebu Ali ise şöyle demiştir: '{ خالِصَةٌ } kelimesinin mübtedanın haberi olması, { لِلَّذِينَ آمَنُوا } kavlinin de ‘hâlisa’ lafzına müteallık olması caizdir. Takdiri şöyledir: ‘O, dünya hayatında iman edenlere hastır.’ Nasb ile kıraate gelince bu hal içindir ve manası: ‘Kıyamet gününde kendilerine has kılınmış olduğu halde, dünya hayatında iman edenler için sabittir’ demektir.'
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ وَمَعْنَى تَفْصِيلِ الْآيَاتِ قَدْ سَبَقَ وَقَوْلُهُ: لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ أَيْ لِقَوْمٍ يُمْكِنُهُمُ النَّظَرُ بِهِ وَالِاسْتِدْلَالُ حَتَّى يَتَوَصَّلُوا بِهِ إِلَى تَحْصِيلِ الْعُلُومِ النَّظَرِيَّةِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Sonra Allah Teâlâ: { كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } “İşte biz, bilen bir kavim için ayetleri böyle açıklarız” buyurmuştur. Ayetlerin tafsil edilmesinin (ayrıntılı açıklanmasının) manası daha önce geçmişti. { لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } “Bilen bir kavim için” buyruğu ise, onunla nazar ve istidlal yapıp nihayetinde nazari ilimleri elde etmeye güç yetirebilen bir kavim için demektir. Allah en iyisini bilir.
[سورة الأعراف (٧) : آية ٣٣]
[A'râf Suresi (7), Ayet: 33]
قُلْ إِنَّما حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَواحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ وَالْإِثْمَ وَالْبَغْيَ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَأَنْ تُشْرِكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٣٣)
{ قُلْ إِنَّما حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَواحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ وَالْإِثْمَ وَالْبَغْيَ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَأَنْ تُشْرِكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٣٣) } “De ki: 'Rabbim ancak açık ve gizli hayasızlıkları, günahı, haksız yere taşkınlık etmeyi, hakkında hiçbir delil indirmediği bir şeyi Allah'a ortak koşmanızı ve Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri söylemenizi haram kılmıştır.'”