فِي الْآيَةِ مَسْأَلَتَانِ:
Ayetle ilgili iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَسْكَنَ حَمْزَةُ الْيَاءَ مِنْ رَبِّيَ وَالْبَاقُونَ فَتَحُوهَا.
Birinci Mesele: Hamza { رَبِّيَ } lafzındaki ya'yı sükûn ile [rabbî], diğerleri ise fetha ile [rabbiye] okumuşlardır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى أَنَّ الَّذِي حَرَّمُوهُ لَيْسَ بِحَرَامٍ بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنْوَاعَ الْمُحَرَّمَاتِ فَحَرَّمَ أَوَّلًا الْفَوَاحِشَ وَثَانِيًا الْإِثْمَ وَاخْتَلَفُوا فِي الْفَرْقِ بَيْنَهُمَا عَلَى وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: إِنَّ الْفَوَاحِشَ عِبَارَةٌ عَنِ الْكَبَائِرِ لِأَنَّهُ قَدْ تَفَاحَشَ قُبْحُهَا أَيْ تَزَايَدَ وَالْإِثْمُ عِبَارَةٌ عَنِ الصَّغَائِرِ فَكَانَ مَعْنَى الْآيَةِ: أَنَّهُ حَرَّمَ الْكَبَائِرَ وَالصَّغَائِرَ وَطَعَنَ الْقَاضِي فِيهِ فَقَالَ هَذَا يَقْتَضِي أَنْ يُقَالَ: الزِّنَا وَالسَّرِقَةُ وَالْكُفْرُ لَيْسَ بِإِثْمٍ وَهُوَ بَعِيدٌ.
İkinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ önceki ayette onların haram kıldıkları şeylerin haram olmadığını beyan edince, bu ayette haram kılınan şeylerin çeşitlerini beyan etti. İlk olarak fahişeleri (hayasızlıkları), ikinci olarak da günahı haram kıldı. Bu ikisi arasındaki fark hususunda çeşitli görüşler ileri sürmüşlerdir: Birincisi: Fahişeler büyük günahlardan ibarettir; zira bunların çirkinliği aşırıya kaçmış, yani fazlalaşmıştır. Günah (ism) ise küçük günahlardan ibarettir. Buna göre ayetin anlamı: 'Allah büyük günahları da küçük günahları da haram kılmıştır' şeklinde olur. Kadı buna itiraz ederek şöyle demiştir: 'Bu görüş, zina, hırsızlık ve küfrün günah (ism) sayılmamasını gerektirir ki bu da uzak bir ihtimaldir.'
الْقَوْلُ الثَّانِي: إِنَّ الْفَاحِشَةَ اسْمٌ لَا يَجِبُ فِيهِ الْحَدُّ وَالْإِثْمَ اسْمٌ لِمَا يَجِبُ فِيهِ الْحَدُّ وَهَذَا وَإِنْ كَانَ مُغَايِرًا لِلْأَوَّلِ إِلَّا أَنَّهُ قَرِيبٌ مِنْهُ وَالسُّؤَالُ فِيهِ مَا تَقَدَّمَ.
İkinci görüş: Fahişe, hakkında had cezası gerekmeyen şeyin adıdır; günah (ism) ise hakkında had cezası gereken şeyin adıdır. Bu görüş birincisinden farklı olsa da ona yakındır ve bir önceki görüşe yöneltilen itiraz bunda da geçerlidir.
وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: إِنَّ الْفَاحِشَةَ اسْمٌ لِلْكَبِيرَةِ وَالْإِثْمُ اسْمٌ لِمُطْلَقِ الذَّنْبِ سَوَاءٌ كَانَ كَبِيرًا أَوْ صَغِيرًا. وَالْفَائِدَةُ فِيهِ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَرَّمَ الْكَبِيرَةَ أَرْدَفَهَا بِتَحْرِيمِ مُطْلَقِ الذَّنْبِ لِئَلَّا يُتَوَهَّمَ أَنَّ التَّحْرِيمَ مَقْصُودٌ عَلَى الْكَبِيرَةِ وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ اخْتِيَارُ الْقَاضِي.
Üçüncü görüş: Fahişe büyük günahın adıdır, günah (ism) ise büyük olsun küçük olsun mutlak günahın adıdır. Buradaki hikmet şudur: Allah Teâlâ büyük günahı haram kılınca, haram kılmanın yalnızca büyük günahlarla sınırlı olduğu zannedilmesin diye hemen ardından mutlak günahı haram kılmayı eklemiştir. Kadı'nın tercihi de bu görüş doğrultusundadır.
وَالْقَوْلُ الرَّابِعُ: إِنَّ الْفَاحِشَةَ وَإِنْ كَانَتْ بِحَسَبِ أَصْلِ اللُّغَةِ اسْمًا لِكُلِّ مَا تَفَاحَشَ وَتَزَايَدَ فِي أَمْرٍ مِنَ الْأُمُورِ إِلَّا أَنَّهُ فِي الْعُرْفِ مَخْصُوصٌ بِالزِّيَادَةِ. وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي الزِّنَا: إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً [الإسراء: ٣٢] وَلِأَنَّ لَفْظَ الْفَاحِشَةِ إِذَا أُطْلِقَ لَمْ يُفْهَمْ مِنْهُ إِلَّا ذَلِكَ وَإِذَا قِيلَ فُلَانٌ فَحَّاشٌ: فُهِمَ أَنَّهُ يَشْتُمُ النَّاسَ بِأَلْفَاظِ الْوِقَاعِ فَوَجَبَ حَمْلُ لَفْظِ الْفَاحِشَةِ عَلَى الزِّنَا فَقَطْ.
Dördüncü görüş: Fahişe, dilin aslı itibarıyla herhangi bir hususta aşırıya kaçan ve haddi aşan her şeyin adı olsa da, örfte fazlalığa [yani zinaya] tahsis edilmiştir. Bunun delili, Allah Teâlâ'nın zina hakkında: { إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً } [İsrâ: 32] “Şüphesiz o, bir hayasızlıktır” buyurmasıdır. Ayrıca fahişe lafzı mutlak olarak kullanıldığında bundan yalnızca bu [zina] anlaşılır. Bir kimse için 'falanca fahhaştır' dendiğinde, onun insanlara cinsel içerikli laflarla sövdüğü anlaşılır. Bu sebeple fahişe lafzını sadece zinaya hamletmek vacip olmuştur.
إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: فِي قَوْلِهِ: مَا ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ عَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: يُرِيدُ سِرَّ الزِّنَا وَهُوَ الَّذِي يَقَعُ عَلَى سَبِيلِ الْعِشْقِ وَالْمَحَبَّةِ وَمَا ظَهَرَ مِنْهَا بِأَنْ يَقَعَ عَلَانِيَةً. وَالثَّانِي: أَنْ يُرَادَ بِمَا ظهر من الزنا الملاسمة وَالْمُعَانَقَةُ وَما بَطَنَ الدُّخُولُ. وَأَمَّا الْإِثْمُ فَيَجِبُ تَخْصِيصُهُ بِالْخَمْرِ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي صِفَةِ الْخَمْرِ: وَإِثْمُهُما أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما [الْبَقَرَةِ: ٢١٩] وَبِهَذَا التَّقْدِيرِ فَإِنَّهُ يَظْهَرُ الْفَرْقُ بَيْنَ اللَّفْظَيْنِ.
Bu sabit olunca deriz ki: Bu tefsire göre O'nun { مَا ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ } kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: Zinanın gizlisini kastetmektedir ki bu da aşk ve sevgi yoluyla meydana gelenidir; açığı ise alenen olanıdır. İkincisi: Zinanın açığından kastedilenin dokunma ve kucaklaşma, gizlisinden kastedilenin ise cinsel birleşme olmasıdır. Günah (ism) lafzına gelince, onun şaraba tahsis edilmesi vaciptir; zira Allah Teâlâ şarabın vasfı hakkında: { وَإِثْمُهُما أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما } [Bakara: 219] “Onların günahı faydalarından daha büyüktür” buyurmuştur. Bu takdire göre iki lafız arasındaki fark açıkça ortaya çıkar.
النَّوْعُ الثَّالِثُ: مِنَ الْمُحَرَّمَاتِ قَوْلُهُ: وَالْبَغْيَ بِغَيْرِ الْحَقِّ فَنَقُولُ: أَمَّا الَّذِينَ قَالُوا: الْمُرَادُ بِالْفَوَاحِشِ
Haram kılınanların üçüncü türü: O'nun { وَالْبَغْيَ بِغَيْرِ الْحَقِّ } kavlidir. Şöyle deriz: Fahişelerden muradın
جَمِيعُ الْكَبَائِرِ وَبِالْإِثْمِ جَمِيعُ الذُّنُوبِ. قَالُوا: إِنَّ الْبَغْيَ وَالشِّرْكَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَا دَاخِلَيْنِ تَحْتَ الْفَوَاحِشِ وَتَحْتَ الْإِثْمِ إِلَّا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَصَّهُمَا بِالذِّكْرِ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّهُمَا أَقْبَحُ أَنْوَاعِ الذُّنُوبِ كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ [الْبَقَرَةِ: ٩٨] وَفِي قَوْلِهِ: وَإِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثاقَهُمْ وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ [الْأَحْزَابِ: ٧] وَأَمَّا الَّذِينَ قَالُوا الْفَاحِشَةُ مَخْصُوصَةٌ بِالزِّنَا وَالْإِثْمُ بِالْخَمْرِ قَالُوا: الْبَغْيُ وَالشِّرْكُ عَلَى هَذَا التَّقْرِيرِ غَيْرُ دَاخِلَيْنِ تَحْتَ الْفَوَاحِشِ وَالْإِثْمِ فَنَقُولُ: الْبَغْيُ لَا يُسْتَعْمَلُ إِلَّا فِي الْإِقْدَامِ عَلَى الْغَيْرِ نَفْسًا أَوْ مَالًا أَوْ عِرْضًا وَأَيْضًا قَدْ يُرَادُ بِالْبَغْيِ الْخُرُوجُ عَلَى سُلْطَانِ الْوَقْتِ.
bütün büyük günahlar, günahtan (ism) muradın ise bütün günahlar olduğunu söyleyenler şöyle demişlerdir: Taşkınlık (bağy) ve şirk kesinlikle fahişelerin ve günahın kapsamına dahildir. Ancak Allah Teâlâ, tıpkı { وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ } [Bakara: 98] “Meleklerine, elçilerine, Cebrail'e ve Mîkâil'e...” ve { وَإِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثاقَهُمْ وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ } [Ahzâb: 7] “Hani biz peygamberlerden söz almıştık; senden ve Nuh'tan da...” buyruklarında olduğu gibi, bu ikisinin günah çeşitlerinin en çirkini olduğuna dikkat çekmek için bunları ayrıca zikretmiştir. Fahişenin zinaya, günahın da şaraba has olduğunu söyleyenler ise şöyle demişlerdir: Bu açıklamaya göre taşkınlık ve şirk, fahişeler ve günah kapsamına girmez. Biz de deriz ki: Bağy (taşkınlık) ancak can, mal yahut ırz bakımından başkasına saldırmak hususunda kullanılır. Ayrıca bağy ile dönemin meşru otoritesine karşı isyan etmek de kastedilebilir.
فَإِنْ قِيلَ: الْبَغْيُ لَا يَكُونُ إِلَّا بِغَيْرِ الْحَقِّ فَمَا الْفَائِدَةُ فِي ذِكْرِ هَذَا الشَّرْطِ.
Eğer 'Bağy zaten haksız yere olandan başkası olamaz; o halde bu şartın zikredilmesindeki fayda nedir?' denilirse,
قُلْنَا إِنَّهُ مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ [الإسراء: ٣٣] وَالْمَعْنَى: لَا تُقْدِمُوا عَلَى إِيذَاءِ النَّاسِ بِالْقَتْلِ وَالْقَهْرِ إِلَّا أَنْ يَكُونَ لَكُمْ فِيهِ حَقٌّ فَحِينَئِذٍ يَخْرُجُ مِنْ أَنْ يَكُونَ بَغْيًا.
Deriz ki: Bu, Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ } [İsrâ: 33] “Hak bir sebep olmadıkça, Allah'ın haram kıldığı cana kıymayın” kavli gibidir. Anlamı şudur: Bir hakkınız bulunmadıkça insanlara öldürme ve baskı yoluyla eziyet etmeye kalkışmayın. [Haklı bir sebep] olduğunda ise artık bağy olmaktan çıkar.
وَالنَّوْعُ الرَّابِعُ: مِنَ الْمُحَرَّمَاتِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنْ تُشْرِكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً وَفِيهِ سُؤَالٌ: وَهُوَ أَنَّ هَذَا يُوهِمُ أَنَّ فِي الشِّرْكِ بِاللَّهِ مَا قَدْ أَنْزَلَ بِهِ سُلْطَانًا وَجَوَابُهُ: الْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّ الْإِقْرَارَ بِالشَّيْءِ الَّذِي لَيْسَ عَلَى ثُبُوتِهِ حُجَّةٌ وَلَا سُلْطَانٌ مُمْتَنِعٌ فَلَمَّا امْتَنَعَ حُصُولُ الْحُجَّةِ وَالتَّنْبِيهِ عَلَى صِحَّةِ الْقَوْلِ بِالشِّرْكِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْقَوْلُ بِهِ بَاطِلًا عَلَى الْإِطْلَاقِ وَهَذِهِ الْآيَةُ مِنْ أَقْوَى الدَّلَائِلِ عَلَى أَنَّ الْقَوْلَ بِالتَّقْلِيدِ بَاطِلٌ.
Haram kılınanların dördüncü türü: Allah Teâlâ'nın: { وَأَنْ تُشْرِكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً } kavlidir. Burada şöyle bir soru vardır: Bu ifade, Allah'a ortak koşma hususunda hakkında delil indirilmiş bir şeyin bulunduğu vehmini uyandırmaktadır. Cevabı şudur: Bundan murat, varlığına dair hiçbir hüccet ve delil bulunmayan bir şeyi ikrar etmenin imkânsız olduğudur. Şirk iddiasının doğruluğuna dair bir delil ve uyarının bulunması imkânsız olunca, bu iddia mutlak olarak batıl olmak zorundadır. Bu ayet, taklidi savunmanın batıl olduğuna dair en güçlü delillerdendir.
وَالنَّوْعُ الْخَامِسُ: مِنَ الْمُحَرَّمَاتِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ وَقَدْ سَبَقَ تَفْسِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ عِنْدَ قَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ [الأعراف: ٢٨] وَبَقِيَ فِي الْآيَةِ سُؤَالَانِ:
Bu ayette zikredilen haramların beşinci türü: Allah Teâlâ'nın: { وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ } kavlidir. Bu ayetin tefsiri, bu surede geçen { إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ } [A'râf: 28] “Şüphesiz Allah hayasızlığı emretmez. Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri mi söylüyorsunuz?” kavlinin yanında daha önce geçmişti. Ayetle ilgili geriye iki soru kalmaktadır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: كَلِمَةُ «إِنَّمَا» تُفِيدُ الْحَصْرَ فَقَوْلُهُ: إِنَّما حَرَّمَ رَبِّيَ كَذَا وَكَذَا يُفِيدُ الْحَصْرَ وَالْمُحَرَّمَاتُ غَيْرُ مَحْصُورَةٍ فِي هَذِهِ الْأَشْيَاءِ.
Birinci Soru: 'İnnemâ' (إِنَّمَا) kelimesi hasr (sınırlama) ifade eder. Dolayısıyla O'nun: 'Rabbim ancak şunu ve şunu haram kılmıştır' kavli sınırlama bildirir; oysa haramlar sadece bunlarla sınırlı değildir.
وَالْجَوَابُ: إِنْ قُلْنَا الْفَاحِشَةُ مَحْمُولَةٌ عَلَى مُطْلَقِ الْكَبَائِرِ وَالْإِثْمُ عَلَى مُطْلَقِ الذَّنْبِ دَخَلَ كُلُّ/ الذُّنُوبِ فِيهِ وَإِنْ حَمْلَنَا الْفَاحِشَةَ عَلَى الزِّنَا وَالْإِثْمَ عَلَى الْخَمْرِ قُلْنَا: الْجِنَايَاتُ مَحْصُورَةٌ فِي خَمْسَةِ أَنْوَاعٍ: أَحَدُهَا:
Cevap: Eğer fahişeyi mutlak büyük günahlara, günahı (ism) da mutlak günaha hamledersek, bütün günahlar bunun kapsamına girmiş olur. Şayet fahişeyi zinaya, günahı da şaraba hamledersek deriz ki: Cinayetler (suçlar) beş türe ayrılır. Birincisi:
الْجِنَايَاتُ عَلَى الْأَنْسَابِ وَهِيَ إِنَّمَا تَحْصُلُ بِالزِّنَا وَهِيَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: إِنَّما حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَواحِشَ وَثَانِيهَا:
Nesillere yönelik cinayetlerdir ki bunlar yalnızca zina ile meydana gelir; O'nun { إِنَّما حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَواحِشَ } kavlinden murat da budur. İkincisi:
الْجِنَايَاتُ عَلَى الْعُقُولِ وَهِيَ شُرْبُ الْخَمْرِ وَإِلَيْهَا الإشارة بقوله: الْإِثْمَ وَثَالِثُهَا: الْجِنَايَاتُ عَلَى الْأَعْرَاضِ.
Akıllara yönelik cinayetlerdir ki bu da şarap içmektir ve { الْإِثْمَ } kavliyle buna işaret edilmiştir. Üçüncüsü: Irzlara yönelik cinayetlerdir.
وَرَابِعُهَا: الْجِنَايَاتُ عَلَى النُّفُوسِ وَعَلَى الْأَمْوَالِ وَإِلَيْهِمَا الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: وَالْبَغْيَ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَخَامِسُهَا:
Dördüncüsü: Canlara ve mallara yönelik cinayetlerdir; { وَالْبَغْيَ بِغَيْرِ الْحَقِّ } kavliyle bu ikisine işaret edilmiştir. Beşincisi ise:
الْجِنَايَاتُ عَلَى الْأَدْيَانِ وَهِيَ مِنْ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهَا: الطَّعْنُ فِي تَوْحِيدِ اللَّهِ تَعَالَى وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: وَأَنْ تُشْرِكُوا بِاللَّهِ وَثَانِيهَا: الْقَوْلُ فِي دِينِ اللَّهِ مِنْ غَيْرِ مَعْرِفَةٍ وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ فَلَمَّا كَانَتْ أُصُولُ الْجِنَايَاتِ هِيَ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ وَكَانَتِ الْبَوَاقِي كَالْفُرُوعِ وَالتَّوَابِعِ لَا جَرَمَ جَعَلَ تَعَالَى ذِكْرَهَا جَارِيًا مَجْرَى ذِكْرِ الْكُلِّ فَأَدْخَلَ فِيهَا كَلِمَةَ «إِنَّمَا» الْمُفِيدَةِ لِلْحَصْرِ.
Dinlere yönelik cinayetlerdir ve iki vecihtendir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın tevhidine dil uzatmaktır; { وَأَنْ تُشْرِكُوا بِاللَّهِ } kavliyle buna işaret edilmiştir. İkincisi: Allah'ın dini hakkında bilgisizce söz söylemektir; { وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ } kavliyle de buna işaret edilmiştir. Cinayetlerin esasları bu sayılanlar olup geriye kalanlar bunların birer dalı ve uzantısı mesabesinde olduğundan, Allah Teâlâ bunları zikretmeyi adeta hepsini zikretmek yerine kaim kılmış ve bu sebeple hasr (sınırlama) bildiren 'innemâ' kelimesini dahil etmiştir.
السُّؤَالُ الثَّانِي: الْفَاحِشَةُ وَالْإِثْمُ هُوَ الَّذِي نَهَى اللَّهُ عَنْهُ فَصَارَ تَقْدِيرُ الْآيَةِ: إِنَّمَا حَرَّمَ رَبِّيَ الْمُحَرَّمَاتِ وَهُوَ كَلَامٌ خَالٍ عَنِ الْفَائِدَةِ وَالْجَوَابُ كَوْنُ الْفِعْلِ فَاحِشَةً هُوَ عِبَارَةٌ عَنِ اشْتِمَالِهِ فِي ذَاتِهِ عَلَى أُمُورٍ باعتبارها يجب
İkinci Soru: Fahişe ve günah, Allah'ın yasakladığı şeyin ta kendisidir. Bu durumda ayetin takdiri: 'Rabbim ancak haramları haram kılmıştır' şeklinde olur ki bu da faydadan yoksun bir sözdür. Cevap: Bir fiilin fahişe olması, özü itibarıyla bazı hususları içermesi demektir ki bunlardan ötürü...
[سورة الأعراف (٧) : آية ٣٤]
[A'râf Suresi (7), Ayet: 34]
وَلِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ (٣٤)
{ وَلِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ (٣٤) } “Her ümmetin bir eceli vardır. Ecelleri geldiği zaman ne bir an erteleyebilirler ne de öne alabilirler.”
فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Ayetle ilgili bazı meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ الْحَلَالَ وَالْحَرَامَ وَأَحْوَالَ التَّكْلِيفِ بَيَّنَ أَنَّ لِكُلِّ أَحَدٍ أَجَلًا مُعَيَّنًا لَا يَتَقَدَّمُ وَلَا يَتَأَخَّرُ وَإِذَا جَاءَ ذَلِكَ الْأَجَلُ مَاتَ لَا مَحَالَةَ وَالْغَرَضُ مِنْهُ التَّخْوِيفُ لِيَتَشَدَّدَ الْمَرْءُ فِي الْقِيَامِ بِالتَّكَالِيفِ كَمَا يَنْبَغِي.
Birinci Mesele: Allah Teâlâ helali, haramı ve teklif durumlarını açıklayınca, herkesin öne alınamayacak ve ertelenemeyecek belirli bir eceli olduğunu, bu ecel geldiğinde kişinin kaçınılmaz olarak öleceğini beyan etti. Bundan maksat, insanın yükümlülükleri gerektiği gibi yerine getirmede titiz davranmasını sağlamak üzere korkutmaktır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ الْأَجَلَ هُوَ الْوَقْتُ الْمُوَقَّتُ الْمَضْرُوبُ لِانْقِضَاءِ الْمُهْلَةِ وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلَانِ:
İkinci Mesele: Bil ki ecel, mühletin sona ermesi için belirlenen ve tayin edilen vakittir. Bu ayet hakkında iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنِ وَمُقَاتِلٍ إِنَّ الْمَعْنَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمْهَلَ كُلَّ أُمَّةٍ كَذَّبَتْ رَسُولَهَا إِلَى وَقْتٍ مُعَيَّنٍ وَهُوَ تَعَالَى لَا يُعَذِّبُهُمْ إِلَى أَنْ يَنْظُرُوا ذَلِكَ الْوَقْتَ الَّذِي يَصِيرُونَ فِيهِ مُسْتَحِقِّينَ لِعَذَابِ الِاسْتِئْصَالِ فَإِذَا جَاءَ ذَلِكَ الْوَقْتُ نَزَلَ ذَلِكَ الْعَذَابُ لَا مَحَالَةَ.
Birinci görüş: İbn Abbas, Hasan ve Mukâtil'in görüşü olup şudur: Manası, Allah Teâlâ'nın elçisini yalanlayan her ümmete belirli bir vakte kadar mühlet tanıdığıdır. O Teâlâ, köklerini kurutacak azabı hak edecekleri o vakti bekleyinceye kadar onları cezalandırmaz. O vakit geldiğinde ise o azap kaçınılmaz olarak iner.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: إِنَّ الْمُرَادَ بِهَذَا الْأَجَلِ الْعُمُرُ فَإِذَا انْقَطَعَ ذَلِكَ الْأَجَلُ وَكَمُلَ امْتَنَعَ وُقُوعُ التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ فِيهِ وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَوْلَى لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَلِكُلِّ أُمَّةٍ وَلَمْ يَقُلْ وَلِكُلِّ أَحَدٍ أَجَلٌ/ وَعَلَى الْقَوْلِ الثَّانِي: إِنَّمَا قَالَ: وَلِكُلِّ أُمَّةٍ وَلَمْ يَقُلْ لِكُلِّ أَحَدٍ لِأَنَّ الْأُمَّةَ هِيَ الْجَمَاعَةُ فِي كُلِّ زَمَانٍ وَمَعْلُومٌ مِنْ حَالِهَا التَّقَارُبُ فِي الْأَجَلِ لِأَنَّ ذِكْرَ الْأُمَّةِ فِيمَا يَجْرِي مَجْرَى الْوَعِيدِ أَفْحَمُ وَأَيْضًا فَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ: يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ لِكُلِّ أُمَّةٍ مِنَ الْأُمَمِ وَقْتٌ مُعَيَّنٌ فِي نُزُولِ عَذَابِ الِاسْتِئْصَالِ عَلَيْهِمْ وَلَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لِأَنَّ أُمَّتَنَا لَيْسَتْ كَذَلِكَ.
İkinci görüş: Bu ecelden murat ömürdür. Bu ecel kesilip tamamlandığında, onun öne alınması veya ertelenmesi imkânsız olur. Birinci görüş daha evladır; zira Allah Teâlâ 'herkes için bir ecel vardır' dememiş, { وَلِكُلِّ أُمَّةٍ } “Her ümmetin...” buyurmuştur. İkinci görüşe göre ise 'herkes için' demeyip { وَلِكُلِّ أُمَّةٍ } buyurması, ümmetin her dönemdeki topluluk olması ve ecel bakımından durumlarının birbirine yakınlığının bilinmesi sebebiyledir; zira tehdit makamında ümmetin zikredilmesi daha susturucudur. Ayrıca birinci görüş, her ümmetin kökünü kurutacak bir azabın inmesi için belirli bir vaktin bulunmasını gerektirir; oysa durum böyle değildir, çünkü bizim ümmetimiz böyle [kökten helak edilecek] değildir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: إِذَا حَمَلْنَا الْآيَةَ عَلَى الْقَوْلِ الثَّانِي: لَزِمَ أَنْ يَكُونَ لِكُلِّ أَحَدٍ أَجَلٌ لَا يَقَعُ فِيهِ التَّقْدِيمُ وَالتَّأْخِيرُ فَيَكُونُ الْمَقْتُولُ مَيِّتًا بِأَجَلِهِ وَلَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّهُ تَعَالَى لَا يَقْدِرُ عَلَى تَبْقِيَتِهِ أَزْيَدَ مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَنْقَصَ وَلَا يَقْدِرُ عَلَى أَنْ يُمِيتَهُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ لِأَنَّ هَذَا يَقْتَضِي خُرُوجَهُ تَعَالَى عَنْ كَوْنِهِ قَادِرًا مُخْتَارًا وَصَيْرُورَتِهِ كَالْمُوجِبِ لِذَاتِهِ وَذَلِكَ فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى مُمْتَنِعٌ بَلِ الْمُرَادُ أَنَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَ أَنَّ الْأَمْرَ يَقَعُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ.
Üçüncü Mesele: Ayeti ikinci görüşe hamledersek, herkesin öne alınması ve ertelenmesi mümkün olmayan bir eceli olması ve dolayısıyla öldürülen kişinin de kendi eceliyle ölmüş olması gerekir. Bundan murat, Allah Teâlâ'nın onu bundan fazla veya eksik yaşatmaya güç yetiremeyeceği ya da onu tam o vakitte öldürmeye kadir olmadığı demek değildir; zira böyle bir anlayış, O Teâlâ'nın kadir-i muhtar olmaktan çıkıp zatı gereği zorunlu kılan (mucib bi'z-zat) durumuna gelmesini gerektirir ki bu da Allah Teâlâ hakkında imkânsızdır. Bilakis murat, Allah Teâlâ'nın işin bu şekilde gerçekleşeceğini haber vermiş olmasıdır.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ الْمُرَادُ أَنَّهُ لَا يَتَأَخَّرُ عَنْ ذَلِكَ الْأَجَلِ الْمُعَيَّنِ لَا بِسَاعَةٍ وَلَا بِمَا هُوَ أَقَلُّ مِنْ سَاعَةٍ إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ السَّاعَةَ لِأَنَّ هَذَا اللَّفْظَ أَقَلُّ أَسْمَاءِ الْأَوْقَاتِ.
Dördüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: { لَا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ } kavlinden murat, o belirlenmiş ecelden ne bir saat ne de bir saatten daha az bir süre geri kalınamayacağıdır. Ancak vakit isimlerinin en kısası bu lafız olduğu için Allah Teâlâ 'saat' lafzını zikretmiştir.
فَإِنْ قِيلَ: مَا مَعْنَى قَوْلِهِ: وَلا يَسْتَقْدِمُونَ فَإِنَّ عِنْدَ حُضُورِ الْأَجَلِ امْتَنَعَ عَقْلًا وُقُوعُ ذَلِكَ الْأَجَلِ فِي الْوَقْتِ الْمُتَقَدِّمِ عَلَيْهِ.
Eğer 'O'nun { وَلا يَسْتَقْدِمُونَ } kavlinin anlamı nedir? Çünkü ecel geldiğinde, o ecelin kendisinden önceki bir vakitte meydana gelmesi aklen zaten imkânsızdır' denilirse,
قُلْنَا: يُحْمَلُ قَوْلُهُ: فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ عَلَى قُرْبِ حُضُورِ الْأَجَلِ. تَقُولُ الْعَرَبُ: جَاءَ الشِّتَاءُ إِذَا قَارَبَ وَقْتُهُ وَمَعَ مُقَارَبَةِ الْأَجَلِ يَصِحُّ التَّقَدُّمُ عَلَى ذلك تارة والتأخر عنه اخرى.
Deriz ki: O'nun { فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ } kavli, ecelin geliş vaktinin yaklaşmasına hamledilir. Araplar vakti yaklaştığında 'kış geldi' derler. Ecelin yaklaşması durumunda ise bazen öne geçmek, bazen de ondan geri kalmak sahih olur.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٣٥ الى ٣٦]
[A'râf Suresi (7), Ayetler: 35-36]
يَا بَنِي آدَمَ إِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آياتِي فَمَنِ اتَّقى وَأَصْلَحَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٣٥) وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْها أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٣٦)
{ يَا بَنِي آدَمَ إِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آياتِي فَمَنِ اتَّقى وَأَصْلَحَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٣٥) وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْها أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٣٦) } “Ey Âdemoğulları! Size içinizden ayetlerimi anlatan elçiler geldiğinde, kim sakınır ve kendini düzeltirse artık onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir. Ayetlerimizi yalanlayıp onlara karşı büyüklük taslayanlara gelince, işte onlar ateş ehlidir; onlar orada ebedî kalıcıdırlar.”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَحْوَالَ التَّكْلِيفِ وَبَيَّنَ أَنَّ لِكُلِّ أَحَدٍ أَجَلًا مُعَيَّنًا لَا يَتَقَدَّمُ وَلَا يَتَأَخَّرُ بَيَّنَ أَنَّهُمْ بَعْدَ الْمَوْتِ كَانُوا مُطِيعِينَ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا حُزْنٌ وَإِنْ كَانُوا مُتَمَرِّدِينَ وَقَعُوا فِي أَشَدِّ الْعَذَابِ وَقَوْلُهُ: إِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ هِيَ إِنِ الشَّرْطِيَّةُ ضُمَّتْ إِلَيْهَا مَا مُؤَكِّدَةً لِمَعْنَى الشَّرْطِ وَلِذَلِكَ لَزِمَتْ فِعْلَهَا النُّونُ/ الثَّقِيلَةُ وَجَزَاءُ هَذَا الشَّرْطِ هُوَ الْفَاءُ وَمَا بَعْدَهُ مِنَ الشَّرْطِ وَالْجَزَاءِ وَهُوَ قَوْلُهُ: فَمَنِ اتَّقى وَأَصْلَحَ وَإِنَّمَا قَالَ رُسُلٌ وَإِنْ كَانَ خِطَابًا لِلرَّسُولِ ﵊ وَهُوَ خَاتَمُ الْأَنْبِيَاءِ عَلَيْهِ وَعَلَيْهِمُ السَّلَامُ لِأَنَّهُ تَعَالَى أَجْرَى الْكَلَامَ عَلَى مَا يَقْتَضِيهِ سُنَّتُهُ فِي الْأُمَمِ وَإِنَّمَا قَالَ: مِنْكُمْ لِأَنَّ كَوْنَ الرَّسُولِ مِنْهُمْ أَقْطَعُ لِعُذْرِهِمْ وَأَبْيَنُ لِلْحُجَّةِ عَلَيْهِمْ مِنْ جِهَاتٍ:
Bil ki Allah Teâlâ teklif hallerini ve herkesin öne alınamayacak ve ertelenemeyecek belirli bir eceli olduğunu beyan edince; onların ölümden sonra eğer itaatkâr iseler kendilerine hiçbir korku ve hüznün olmayacağını, şayet isyankâr iseler en şiddetli azaba düşeceklerini beyan etti. O'nun { إِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ } kavlindeki edat, şart manasını pekiştirmek için 'in' (إِنْ) şart edatına 'mâ' (مَا) edatının eklenmiş halidir; bu yüzden fiiline şeddeli nun bitişmesi zorunlu olmuştur. Bu şartın cevabı ise fâ harfi ile ondan sonra gelen şart ve ceza cümlesidir ki o da O'nun { فَمَنِ اتَّقى وَأَصْلَحَ } kavlidir. Hitap peygamberlerin sonuncusu olan Resul aleyhisselâm'a olduğu halde { رُسُلٌ } [çoğul olarak 'elçiler'] buyurması, Allah Teâlâ'nın sözü ümmetler hakkındaki sünnetinin gerektirdiği şekilde sevk etmesinden dolayıdır. { مِنْكُمْ } “İçinizden” buyurması ise elçinin onlardan olmasının mazeretlerini daha kesin bir şekilde kesmesi ve aleyhlerindeki hücceti birkaç yönden daha açık kılması sebebiyledir:
أَحَدُهَا: أَنَّ مَعْرِفَتَهُمْ بِأَحْوَالِهِ وَبِطَهَارَتِهِ تَكُونُ مُتَقَدِّمَةً. وَثَانِيهَا: أَنَّ مَعْرِفَتَهُمْ بِمَا يَلِيقُ بِقُدْرَتِهِ تَكُونُ مُتَقَدِّمَةً فَلَا جَرَمَ لَا يَقَعُ فِي الْمُعْجِزَاتِ الَّتِي تَظْهَرُ عَلَيْهِ شَكٌّ وَشُبْهَةٌ فِي أَنَّهَا حَصَلَتْ بِقُدْرَةِ اللَّه تَعَالَى لَا بِقُدْرَتِهِ فَلِهَذَا السَّبَبِ قَالَ تَعَالَى: وَلَوْ جَعَلْناهُ مَلَكاً لَجَعَلْناهُ رَجُلًا [الْأَنْعَامِ: ٩] . وَثَالِثُهَا: مَا يَحْصُلُ مِنَ الْأُلْفَةِ وَسُكُونِ الْقَلْبِ إِلَى أَبْنَاءِ الْجِنْسِ بِخِلَافِ مَا لَا يَكُونُ مِنَ الْجِنْسِ فَإِنَّهُ لَا يَحْصُلُ مَعَهُ الْأُلْفَةُ.
Birincisi: Onun hallerini ve temizliğini önceden bilmeleridir. İkincisi: Onun gücüne neyin uygun düşeceğini önceden bilmeleridir; böylece onda ortaya çıkan mucizelerin kendi gücüyle değil Allah Teâlâ'nın gücüyle meydana geldiği hususunda şüphe ve tereddüde düşmezler. Bu sebeple Allah Teâlâ: { وَلَوْ جَعَلْناهُ مَلَكاً لَجَعَلْناهُ رَجُلًا } [En'âm: 9] “Eğer onu bir melek yapsaydık, yine bir adam kılardık” buyurmuştur. Üçüncüsü: Kendi cinsinden olanlarla kaynaşma ve gönül huzuru meydana gelmesidir; kendi cinsinden olmayanla ise böyle bir kaynaşma hâsıl olmaz.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آياتِي فَقِيلَ تِلْكَ الْآيَاتُ هِيَ الْقُرْآنُ وَقِيلَ الدَّلَائِلُ وَقِيلَ الْأَحْكَامُ وَالشَّرَائِعُ وَالْأَوْلَى دُخُولُ الْكُلِّ فِيهِ لِأَنَّ جَمِيعَ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ آيَاتُ اللَّه تَعَالَى لِأَنَّ الرُّسُلَ إِذَا جَاءُوا فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَذْكُرُوا جَمِيعَ هَذِهِ الْأَقْسَامِ ثُمَّ قَسَّمَ تَعَالَى حَالَ الْأُمَّةِ فَقَالَ: فَمَنِ اتَّقى وَأَصْلَحَ وَجَمْعُ هَاتَيْنِ الْحَالَتَيْنِ مِمَّا يُوجِبُ الثَّوَابَ لان الملتقي هُوَ الَّذِي يَتَّقِي كُلَّ مَا نَهَى اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ وَدَخَلَ فِي قَوْلِهِ: وَأَصْلَحَ أَنَّهُ أَتَى بِكُلِّ مَا أُمِرَ بِهِ.
O'nun { يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آياتِي } kavline gelince: Bu ayetlerin Kur'an olduğu söylenmiştir; deliller olduğu söylenmiştir; hükümler ve şeriatlar olduğu söylenmiştir. Hepsini kapsadığını söylemek daha evladır; zira bütün bunlar Allah Teâlâ'nın ayetleridir ve elçiler geldiklerinde bu kısımların tamamını mutlaka zikrederler. Sonra Allah Teâlâ ümmetin durumunu kısımlara ayırarak: { فَمَنِ اتَّقى وَأَصْلَحَ } buyurmuştur. Bu iki halin bir araya gelmesi sevabı gerektiren hususlardandır; zira takva sahibi kimse, Allah Teâlâ'nın yasakladığı her şeyden sakınan kimsedir. { وَأَصْلَحَ } kavlinin kapsamına ise emredildiği her şeyi yerine getirmesi girer.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى فِي صِفَتِهِ: فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ أَيْ بِسَبَبِ الْأَحْوَالِ الْمُسْتَقْبَلَةِ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ أَيْ بِسَبَبِ الْأَحْوَالِ الْمَاضِيَةِ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا جُوِّزَ وُصُولُ الْمَضَرَّةِ إِلَيْهِ فِي الزَّمَانِ الْمُسْتَقْبَلِ خَافَ وَإِذَا تَفَكَّرَ فَعَلِمَ أَنَّهُ وَصَلَ إِلَيْهِ بَعْضُ مَا لَا يَنْبَغِي فِي الزَّمَانِ الْمَاضِي حَصَلَ الْحُزْنُ فِي قَلْبِهِ لِهَذَا السَّبَبِ وَالْأَوْلَى فِي نَفْيِ الْحُزْنِ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنْ لَا يَحْزَنَ عَلَى مَا فَاتَهُ فِي الدُّنْيَا لِأَنَّ حُزْنَهُ عَلَى عِقَابِ الْآخِرَةِ يَجِبُ أَنْ يَرْتَفِعَ بِمَا حَصَلَ لَهُ مِنْ زَوَالِ الْخَوْفِ فَيَكُونُ كَالْمَعَادِ وَحَمْلُهُ عَلَى الْفَائِدَةِ الزَّائِدَةِ أَوْلَى فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ حَالَهُ فِي الْآخِرَةِ تُفَارِقُ حَالَهُ فِي الدُّنْيَا فَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَا يَحْصُلُ فِي قَلْبِهِ خَوْفٌ وَلَا حُزْنٌ الْبَتَّةَ وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَهْلِ الطَّاعَاتِ هَلْ يَلْحَقُهُمْ خَوْفٌ وَحُزْنٌ عِنْدَ أَهْوَالِ يَوْمِ القيامة فذهب بعضهم الا أَنَّهُ لَا يَلْحَقُهُمْ ذَلِكَ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ.
Sonra Allah Teâlâ onun vasfı hakkında: { فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ } yani gelecekteki haller sebebiyle [korku yoktur], { وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } yani geçmişteki haller sebebiyle [üzülmezler] buyurmuştur. Çünkü insan, gelecekte kendisine bir zararın ulaşmasını muhtemel gördüğünde korkar; tefekkür edip geçmişte kendisine yakışık almayan bir şeyin ulaştığını bildiğinde ise kalbinde bu sebeple hüzün meydana gelir. Hüznün nefyedilmesi hususunda en uygunu, muradın dünyada elinden kaçırdığı şeylere üzülmemesi olmasıdır; zira ahiret azabına dair hüznü, korkunun zail olmasıyla zaten ortadan kalkmak zorundadır, aksi takdirde [aynı şeyin] tekrarı gibi olur; oysa bunu ilave bir faydaya hamletmek daha evladır. Böylece Allah Teâlâ onun ahiretteki halinin dünyadaki halinden farklı olduğunu, zira ahirette kalbinde kesinlikle ne bir korku ne de bir hüznün bulunmayacağını beyan etmiştir. Âlimler, itaat ehli müminlerin kıyamet gününün dehşetleri esnasında korku ve hüzne kapılıp kapılmayacakları konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları onlara böyle bir şeyin ilişmeyeceği görüşüne varmış ve bu ayeti buna delil göstermişlerdir.
وَأَيْضًا قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ [الْأَنْبِيَاءِ: ١٠٣] وذهب بعضهم الى ان يَلْحَقُهُمْ ذَلِكَ الْفَزَعُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: يَوْمَ تَرَوْنَها تَذْهَلُ كُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّا أَرْضَعَتْ وَتَضَعُ كُلُّ ذاتِ حَمْلٍ حَمْلَها وَتَرَى النَّاسَ سُكارى وَما هُمْ بِسُكارى
Ayrıca Allah Teâlâ'nın: { لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ } [Enbiyâ: 103] “O en büyük dehşet onları tasalandırmaz” kavlini de delil getirmişlerdir. Bazıları ise Allah Teâlâ'nın: { يَوْمَ تَرَوْنَها تَذْهَلُ كُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّا أَرْضَعَتْ وَتَضَعُ كُلُّ ذاتِ حَمْلٍ حَمْلَها وَتَرَى النَّاسَ سُكارى وَما هُمْ بِسُكارى
[الْحَجِّ: ٢] أَيْ مِنْ شِدَّةِ الْخَوْفِ.
[Hac: 2] } “Onu gördüğünüz gün, her emziren kadın emzirdiğini unutup geçer, her hamile kadın yükünü bırakır ve sen insanları sarhoş görürsün; oysa onlar sarhoş değillerdir” kavlinden ötürü bu korkunun kendilerine ilişeceği görüşüne varmışlardır; yani korkunun şiddetinden dolayı [sarhoş gibi görünürler].
وَأَجَابَ هَؤُلَاءِ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ: بِأَنَّ مَعْنَاهُ ان أمرهم يئول إِلَى الْأَمْنِ وَالسُّرُورِ كَقَوْلِ الطَّبِيبِ لِلْمَرِيضِ: لَا بأس عليك اي أمرك يئول إِلَى الْعَافِيَةِ وَالسَّلَامَةِ وَإِنْ كَانَ فِي الْوَقْتِ فِي بَأْسٍ مِنْ/ عِلَّتِهِ ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِهَذِهِ الْآيَاتِ الَّتِي يَجِيءُ بها الرسل واستكبروا ان انفوا من قبولها وتمردوا عن التزامها فأولئك أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ وَقَدْ تَمَسَّكَ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْفَاسِقَ مِنْ أَهْلِ الصَّلَاةِ لَا يَبْقَى مُخَلَّدًا فِي النَّارِ لِأَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ الْمُكَذِّبِينَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَالْمُسْتَكْبِرِينَ عَنْ قَبُولِهَا هُمُ الَّذِينَ يَبْقُونَ مُخَلَّدِينَ فِي النَّارِ وَكَلِمَةُ هُمْ تُفِيدُ الْحَصْرَ فَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنَّ مَنْ لَا يَكُونُ مَوْصُوفًا بِذَلِكَ التَّكْذِيبِ وَالِاسْتِكْبَارِ لَا يَبْقَى مُخَلَّدًا فِي النَّارِ. والله اعلم.
Bu [ikinci görüştekiler] söz konusu ayete şöyle cevap vermişlerdir: Ayetin anlamı, tıpkı tabibin hastaya 'sana bir sıkıntı yok' demesi, yani hastalığından ötürü o an bir sıkıntı içinde olsa bile 'işinin sonu afiyet ve selamete varacak' anlamını kastetmesi gibi, işlerinin sonunun güven ve sevince varacağıdır. Sonra Allah Teâlâ, peygamberlerin getirdiği bu ayetleri yalanlayıp onları kabul etmekten kaçınarak ve onlara bağlanmaya başkaldırarak büyüklük taslayanların ateş ehli olduklarını, orada ebedî kalacaklarını beyan etti. Ashabımız [Ehl-i Sünnet âlimleri], namaz ehlinden olan fâsıkın cehennemde ebedî kalmayacağına bu ayetle tutunmuşlardır; zira Allah Teâlâ ateş içinde ebedî kalacak olanların sadece Allah'ın ayetlerini yalanlayanlar ve onları kabul etmekten kaçınanlar olduğunu beyan etmiştir. 'Hüm' (هُمْ) zamiri hasr (sınırlama) bildirir; bu da söz konusu yalanlama ve kibir ile vasıflanmamış olan kimsenin ateşte ebedî kalmayacağını gerektirir. Allah en iyisini bilir.
[سورة الأعراف (٧) : آية ٣٧]
[A'râf Suresi (7), Ayet: 37]
فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِآياتِهِ أُولئِكَ يَنالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتابِ حَتَّى إِذا جاءَتْهُمْ رُسُلُنا يَتَوَفَّوْنَهُمْ قالُوا أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قالُوا ضَلُّوا عَنَّا وَشَهِدُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كانُوا كافِرِينَ (٣٧)
{ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِآياتِهِ أُولئِكَ يَنالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتابِ حَتَّى إِذا جاءَتْهُمْ رُسُلُنا يَتَوَفَّوْنَهُمْ قالُوا أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قالُوا ضَلُّوا عَنَّا وَشَهِدُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كانُوا كافِرِينَ (٣٧) } “Allah'a karşı yalan uyduran yahut O'nun ayetlerini yalanlayandan daha zalim kim olabilir? Onlara Kitap'taki payları erişecektir. Nihayet elçilerimiz gelip canlarını alırken: 'Allah'ı bırakıp da yalvardıklarınız nerede?' dediklerinde, 'Bizi bırakıp kayboldular' derler ve kâfir olduklarına dair kendi aleyhlerine şahitlik ederler.”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِآياتِهِ] اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِآياتِهِ يَرْجِعُ إِلَى قَوْلِهِ وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْها [الأعراف: ٣٦] وَقَوْلِهِ: فَمَنْ أَظْلَمُ أَيْ فَمَنْ أَعْظَمُ ظُلْمًا مِمَّنْ يَقُولُ عَلَى اللَّهِ مَا لَمْ يَقُلْهُ أَوْ كَذَّبَ مَا قَالَهُ. وَالْأَوَّلُ: هُوَ الْحُكْمُ بِوُجُودِ مَا لَمْ يُوجَدْ. وَالثَّانِي: هُوَ الْحُكْمُ بِإِنْكَارِ مَا وُجِدَ وَالْأَوَّلُ دَخَلَ فِيهِ قَوْلُ مَنْ أَثْبَتَ الشَّرِيكَ لِلَّهِ سَوَاءٌ كَانَ ذَلِكَ الشَّرِيكُ عِبَارَةً عَنِ الْأَصْنَامِ أَوْ عَنِ الْكَوَاكِبِ أَوْ عَنْ مَذْهَبِ الْقَائِلِينَ بِيَزْدَانُ وَأَهْرَمَنُ. وَيَدْخُلُ فِيهِ قَوْلُ مَنْ أَثْبَتَ الْبَنَاتَ وَالْبَنِينَ لِلَّهِ تَعَالَى وَيَدْخُلُ فِيهِ قَوْلُ مَنْ أَضَافَ الْأَحْكَامَ الْبَاطِلَةَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى. وَالثَّانِي: يَدْخُلُ فِيهِ قَوْلُ مَنْ أَنْكَرَ كَوْنَ الْقُرْآنِ كِتَابًا نَازِلًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ تَعَالَى وَقَوْلُ مَنْ أَنْكَرَ نبوة محمد ﵌.
[Allah Teâlâ'nın { فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِآياتِهِ } kavline dair:] Bil ki Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِآياتِهِ } kavli, { وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْها } [A'râf: 36] “Ayetlerimizi yalanlayıp onlara karşı büyüklük taslayanlar...” kavline racidir. { فَمَنْ أَظْلَمُ } kavli, 'Allah hakkında O'nun söylemediği şeyi söyleyen veya O'nun söylediğini yalanlayandan daha büyük zalim kim olabilir?' demektir. Birincisi, var olmayanın var olduğuna hükmetmektir. İkincisi ise var olanı inkâr etmeye hükmetmektir. Birincisinin kapsamına, ister bu ortak putlar, ister yıldızlar, isterse Yezdan ve Ehremen görüşünü savunanların mezhebi olsun, Allah'a ortak koşan kimsenin sözü girer. Yine Allah Teâlâ'ya kızlar ve oğullar nispet eden kimsenin sözü ile batıl hükümleri Allah Teâlâ'ya nispet eden kimsenin sözü de buraya dahildir. İkincisinin kapsamına ise Kur'an'ın Allah Teâlâ katından inen bir kitap olduğunu inkâr eden kimsenin sözü ile Muhammed aleyhisselâm'ın peygamberliğini inkâr eden kimsenin sözü girer.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: أُولئِكَ يَنالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتابِ وَاخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِذَلِكَ النَّصِيبِ عَلَى قَوْلَيْنِ:
Sonra Allah Teâlâ: { أُولئِكَ يَنالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتابِ } buyurdu. Söz konusu bu 'nasip'ten (paydan) ne kastedildiği konusunda iki görüş üzere ihtilaf ettiler:
أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الْعَذَابُ وَالْمَعْنَى يَنَالُهُمْ ذَلِكَ الْعَذَابُ الْمُعَيَّنُ الَّذِي جَعَلَهُ نَصِيبًا لَهُمْ فِي الْكِتَابِ ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِي ذَلِكَ الْعَذَابِ الْمُعَيَّنِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ هُوَ سَوَادُ الْوَجْهِ وَزُرْقَةُ الْعَيْنِ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَوْمَ الْقِيامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ [الزُّمَرِ: ٦٠] وَقَالَ الزَّجَّاجُ: / هُوَ الْمَذْكُورُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
Birincisi: Bundan muradın azap olduğudur. Anlamı şudur: Kitap'ta kendileri için pay olarak belirlenen o muayyen azap onlara erişecektir. Sonra bu muayyen azabın ne olduğu konusunda ihtilaf ettiler: Bazıları bunun yüzün kararması ve gözün gövermesi olduğunu söylediler; bunun delili Allah Teâlâ'nın: { وَيَوْمَ الْقِيامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ } [Zümer: 60] “Kıyamet günü Allah'a karşı yalan uyduranların yüzlerinin simsiyah olduğunu görürsün” kavlidir. Zeccâc ise şöyle demiştir: 'Bu azap, Allah Teâlâ'nın şu kavillerinde zikredilendir:
فَأَنْذَرْتُكُمْ نَارًا تَلَظَّى [اللَّيْلِ: ١٤] وَفِي قَوْلِهِ: يَسْلُكْهُ عَذاباً صَعَداً [الْجِنِّ: ١٧] وَفِي قَوْلِهِ: إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ وَالسَّلاسِلُ [غَافِرٍ: ٧١] فَهَذِهِ الْأَشْيَاءُ هِيَ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ عَلَى قَدْرِ ذُنُوبِهِمْ فِي كُفْرِهِمْ.
{ فَأَنْذَرْتُكُمْ نَارًا تَلَظَّى } [Leyl: 14] “Ben sizi alev alev parıldayan bir ateşe karşı uyardım”, { يَسْلُكْهُ عَذاباً صَعَداً } [Cin: 17] “Onu gittikçe artan çetin bir azaba sokar” ve { إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ وَالسَّلاسِلُ } [Gâfir: 71] “Boyunlarında tasmalar ve zincirler olduğu halde...”. İşte bu şeyler, küfürlerindeki günahları ölçüsünce Kitap'taki nasipleridir.'
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذَا النَّصِيبِ شَيْءٌ سِوَى الْعَذَابِ وَاخْتَلَفُوا فِيهِ فَقِيلَ: هُمُ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى يَجِبُ لَهُمْ عَلَيْنَا إِذَا كَانُوا أَهْلَ ذِمَّةٍ لَنَا ان لا تتعدى عَلَيْهِمْ وَأَنْ نُنْصِفَهُمْ وَأَنْ نَذُبَّ عَنْهُمْ فَذَلِكَ هُوَ مَعْنَى النَّصِيبِ مِنَ الْكِتَابِ وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ أَيْ مَا سَبَقَ لَهُمْ فِي حُكْمِ اللَّهِ وَفِي مَشِيئَتِهِ مِنَ الشَّقَاوَةِ وَالسَّعَادَةِ فَإِنْ قَضَى اللَّهُ لَهُمْ بِالْخَتْمِ عَلَى الشَّقَاوَةِ أَبْقَاهُمْ عَلَى كُفْرِهِمْ وَإِنْ قَضَى لَهُمْ بِالْخَتْمِ عَلَى السَّعَادَةِ نَقَلَهُمْ إِلَى الْإِيمَانِ وَالتَّوْحِيدِ وَقَالَ الرَّبِيعُ وَابْنُ زَيْدٍ يَعْنِي: مَا كَتَبَ لَهُمْ مِنَ الْأَرْزَاقِ وَالْأَعْمَالِ وَالْأَعْمَارِ فَإِذَا فَنِيَتْ وَانْقَرَضَتْ وَفَرَغُوا مِنْهَا جاءَتْهُمْ رُسُلُنا يَتَوَفَّوْنَهُمْ وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الِاخْتِلَافَ إِنَّمَا حَصَلَ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: أُولئِكَ يَنالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتابِ وَلَفْظُ «النَّصِيبِ» مُجْمَلٌ مُحْتَمِلٌ لِكُلِّ الْوُجُوهِ الْمَذْكُورَةِ وَقَالَ بَعْضُ الْمُحَقِّقِينَ: حَمْلُهُ عَلَى الْعُمُرِ وَالرِّزْقِ أَوْلَى لِأَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُمْ وَإِنْ بَلَغُوا فِي الْكُفْرِ ذَلِكَ الْمَبْلَغَ الْعَظِيمَ إِلَّا أَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ بِمَانِعٍ مِنْ أَنْ يَنَالَهُمْ مَا كُتِبَ لهم من رزق وعمر تفصلا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لِكَيْ يُصْلِحُوا وَيَتُوبُوا وَأَيْضًا فَقَوْلُهُ: حَتَّى إِذا جاءَتْهُمْ رُسُلُنا يَتَوَفَّوْنَهُمْ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَجِيءَ الرُّسُلِ لِلتَّوَفِّي كَالْغَايَةِ لِحُصُولِ ذَلِكَ النَّصِيبِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ حُصُولُ ذَلِكَ النَّصِيبِ مُتَقَدِّمًا عَلَى حُصُولِ الْوَفَاةِ وَالْمُتَقَدِّمُ عَلَى حُصُولِ الْوَفَاةِ لَيْسَ إِلَّا الْعُمُرَ وَالرِّزْقَ.
İkinci görüş: Bu nasipten murat azaptan başka bir şeydir. Bu hususta ihtilaf etmişlerdir: Şöyle denilmiştir: 'Onlar Yahudiler ve Hristiyanlardır; bizim zimmîmiz olduklarında onlara haksızlık etmememiz, adil davranmamız ve onları savunmamız bize vacip olur. İşte Kitap'tan olan nasibin anlamı budur.' İbn Abbas, Mücâhid ve Saîd b. Cübeyr ise şöyle demiştir: '{ أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ } yani Allah'ın hükmünde ve meşietinde kendileri için şakilik veya saadet olarak önceden takdir edilen şey onlara erişir. Eğer Allah onlar için sonlarının şakilikle mühürlenmesini hükmettiyse onları küfürleri üzere bırakır; şayet sonlarının saadetle mühürlenmesini hükmettiyse onları imana ve tevhide nakleder.' Rebî' ve İbn Zeyd ise şöyle demiştir: Yani kendilerine yazılan rızıklar, ameller ve ömürlerdir; bunlar tükenip bittiğinde ve bunlardan ayrıldıklarında { جاءَتْهُمْ رُسُلُنا يَتَوَفَّوْنَهُمْ } elçilerimiz gelip canlarını alırlar. Bil ki bu ihtilaf, Allah Teâlâ'nın: { أُولئِكَ يَنالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتابِ } buyurmasından ve 'nasip' lafzının mücmel olup zikredilen bütün vecihlere ihtimalli olmasından ileri gelmiştir. Bazı muhakkik âlimler şöyle demiştir: Bunu ömür ve rızka hamletmek daha evladır; zira Allah Teâlâ onların küfürde o büyük dereceye ulaşmış olsalar bile bunun, ıslah olsunlar ve tövbe etsinler diye Allah Teâlâ'dan bir lütuf olarak kendilerine yazılmış olan rızık ve ömrün erişmesine engel teşkil etmeyeceğini beyan etmiştir. Ayrıca O'nun: { حَتَّى إِذا جاءَتْهُمْ رُسُلُنا يَتَوَفَّوْنَهُمْ } kavli, elçilerin can almak üzere gelmesinin o nasibin hâsıl olması için bir gaye (nihayet) gibi olduğuna delalet eder; dolayısıyla o nasibin vefattan önce gerçekleşmiş olması vaciptir, vefattan önce gerçekleşen şey ise ömür ve rızıktan başkası değildir.
أَمَّا قَوْلُهُ: حَتَّى إِذا جاءَتْهُمْ رُسُلُنا يَتَوَفَّوْنَهُمْ قالُوا أَيْنَ مَا كُنْتُمْ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
O'nun: { حَتَّى إِذا جاءَتْهُمْ رُسُلُنا يَتَوَفَّوْنَهُمْ قالُوا أَيْنَ مَا كُنْتُمْ } kavline gelince, bu konuda bazı meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ: لَا يَجُوزُ إِمَالَةُ «حَتَّى» وَ «أَلَّا» وَ «أَمَّا» وَهَذِهِ أَلِفَاتٌ أُلْزِمَتِ الْفَتْحَ لِأَنَّهَا أَوَاخِرُ حُرُوفٍ جَاءَتْ لِمَعَانٍ يُفْصَلُ بَيْنَهَا وَبَيْنَ أَوَاخِرِ الْأَسْمَاءِ الَّتِي فِيهَا الْأَلِفُ نَحْوَ: حُبْلَى وَهُدًى إِلَّا أَنَّ
Birinci Mesele: Halîl ve Sîbeveyh şöyle demiştir: 'Hattâ' (حَتَّى), 'ellâ' (أَلَّا) ve 'emmâ' (أَمَّا) lafızlarında imâle yapmak caiz değildir. Bunlar, anlam ifade etmek üzere gelen edatların sonları oldukları için fetha ile kalması zorunlu olan eliflerdir; 'hublâ' (حُبْلَى) ve 'hüdâ' (هُدًى) gibi bünyesinde elif bulunan isimlerin sonlarıyla araları ayrılsın diye böyle yapılmıştır. Ancak
حَتَّى كُتِبَتْ بِالْيَاءِ لِأَنَّهَا عَلَى أَرْبَعَةِ أَحْرُفٍ فَأَشْبَهَتْ سَكْرَى. وَقَالَ بَعْضُ النَّحْوِيِّينَ: لَا يَجُوزُ إِمَالَةُ حَتَّى لِأَنَّهَا حَرْفٌ لَا يَتَصَرَّفُ وَالْإِمَالَةُ ضَرْبٌ مِنَ التَّصَرُّفِ.
'hattâ' lafzı dört harfli olduğu için ya harfiyle yazılmış ve bu bakımdan 'sekrâ' (سَكْرَى) lafzına benzemiştir. Bazı nahivciler ise şöyle demiştir: 'Hattâ' lafzında imâle caiz değildir; çünkü o çekimi olmayan bir harftir (edattır), imâle ise bir tür tasarruf (çekim/değişim) çeşididir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: حَتَّى إِذا جاءَتْهُمْ رُسُلُنا يَتَوَفَّوْنَهُمْ فِيهِ قَوْلَانِ:
İkinci Mesele: O'nun: { حَتَّى إِذا جاءَتْهُمْ رُسُلُنا يَتَوَفَّوْنَهُمْ } kavli hakkında iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ هُوَ قَبْضُ الْأَرْوَاحِ لِأَنَّ لَفْظَ الْوَفَاةِ يُفِيدُ هَذَا الْمَعْنَى. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ الْمَوْتُ قِيَامَةُ الْكَافِرِ فَالْمَلَائِكَةُ يُطَالِبُونَهُمْ بِهَذِهِ الْأَشْيَاءِ عِنْدَ الْمَوْتِ عَلَى سَبِيلِ الزَّجْرِ وَالتَّوْبِيخِ وَالتَّهْدِيدِ وَهَؤُلَاءِ الرُّسُلُ هُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ وَأَعْوَانُهُ.
Birinci Görüş: Murad ruhların kabzedilmesidir; zira vefat lafzı bu anlamı ifade eder. İbn Abbas şöyle demiştir: 'Ölüm kâfirin kıyametidir; melekler ölüm anında azarlama, kınama ve tehdit yollu olarak bu şeyleri onlardan talep ederler.' Bu elçiler ise ölüm meleği ve onun yardımcılarıdır.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَأَحَدُ قَوْلَيِ الزَّجَّاجِ أَنَّ هَذَا لَا يَكُونُ فِي الْآخِرَةِ وَمَعْنَى قَوْلِهِ: حَتَّى إِذا جاءَتْهُمْ رُسُلُنا أَيْ مَلَائِكَةُ الْعَذَابِ يَتَوَفَّوْنَهُمْ أَيْ يَتَوَفَّوْنَ مُدَّتَهُمْ عِنْدَ حَشْرِهِمْ إِلَى/ النَّارِ عَلَى مَعْنَى أَنَّهُمْ يَسْتَكْمِلُونَ عِدَّتَهُمْ حَتَّى لَا يَنْفَلِتَ مِنْهُمْ أَحَدٌ.
İkinci Görüş: Bu da Hasan'ın görüşü ve Zeccâc'ın iki görüşünden biridir: Bu durum ahirette gerçekleşir. O'nun: { حَتَّى إِذا جاءَتْهُمْ رُسُلُنا } kavlinin anlamı: Yani azap melekleri, { يَتَوَفَّوْنَهُمْ } yani onları cehenneme sürerken sürelerini tamamlarlar; bu da hiçbirinin kaçıp kurtulamaması için sayılarını eksiksiz tamamlarlar anlamındadır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: أَيْنَ مَا كُنْتُمْ مَعْنَاهُ أَيْنَ الشُّرَكَاءُ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَدْعُونَهُمْ وَتَعْبُدُونَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ.
Üçüncü Mesele: O'nun: { أَيْنَ مَا كُنْتُمْ } kavlinin anlamı şudur: Allah'tan başka çağırdığınız ve ibadet ettiğiniz ortaklar nerede?
وَلَفْظَةُ «مَا» وَقَعَتْ مَوْصُولَةً بِأَيْنَ فِي خَطِّ الْمُصْحَفِ. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : وَكَانَ حَقُّهَا أَنْ تُفْصَلَ لِأَنَّهَا مَوْصُولَةٌ بِمَعْنَى: أَيْنَ الْآلِهَةُ الَّذِينَ تَدْعُونَ.
'Mâ' (ما) lafzı Mushaf hattında 'eyne'ye (أَيْنَ) bitişik yazılmıştır. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: 'Ayrı yazılması gerekirdi; çünkü o 'çağırdığınız ilahlar nerede?' anlamında ismi mevsuldür.'
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ قَالُوا: ضَلُّوا عَنَّا أَيْ بَطَلُوا وَذَهَبُوا وَشَهِدُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كَانُوا كَافِرِينَ عِنْدَ مُعَايَنَةِ الْمَوْتِ.
Sonra Allah Teâlâ onların: 'Bizden kaybolup gittiler' dediklerini, yani batıl olup yok olduklarını nakletmiş ve ölümle yüz yüze geldiklerinde kendi aleyhlerine kâfir olduklarına şahitlik ettiklerini bildirmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ عَلَى جَمِيعِ الْوُجُوهِ فَالْمَقْصُودُ مِنَ الْآيَةِ زَجْرُ الْكُفَّارِ عَنِ الْكُفْرِ لِأَنَّ التهويل يذكر هَذِهِ الْأَحْوَالِ مِمَّا يَحْمِلُ الْعَاقِلَ عَلَى الْمُبَالَغَةِ فِي النَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ وَالتَّسَدُّدِ فِي الِاحْتِرَازِ عَنِ التقليد.
Bil ki bütün vecihlere göre ayetten maksat, kâfirleri küfürden vazgeçirmektir. Zira bu hallerin zikredilmesiyle yapılan korkutma, akıl sahibini derinlemesine düşünmeye, delillendirmeye ve taklitten sakınmada titiz davranmaya sevk eden şeylerdendir.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٣٨ الى ٣٩]
[A'râf Suresi (7): Ayetler 38-39]
قالَ ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ فِي النَّارِ كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيها جَمِيعاً قالَتْ أُخْراهُمْ لِأُولاهُمْ رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ قالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلكِنْ لَا تَعْلَمُونَ (٣٨) وَقالَتْ أُولاهُمْ لِأُخْراهُمْ فَما كانَ لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ (٣٩)
{ قالَ ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ فِي النَّارِ كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيها جَمِيعاً قالَتْ أُخْراهُمْ لِأُولاهُمْ رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ قالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلكِنْ لَا تَعْلَمُونَ (٣٨) وَقالَتْ أُولاهُمْ لِأُخْراهُمْ فَما كانَ لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ (٣٩) } “[Allah] 'Sizden önce geçmiş cin ve insan topluluklarıyla birlikte ateşe girin!' dedi. Her ümmet girdikçe yoldaşına lânet etti. Nihayet hepsi orada birbiri ardınca toplanınca, sonrakiler öncekiler için: 'Rabbimiz! İşte bunlar bizi saptırdı; onlara ateşten kat kat azap ver!' dediler. [Allah]: 'Herkes için kat kat vardır, fakat siz bilmezsiniz' dedi. (38) Öncekiler de sonrakilere: 'Sizin bize karşı bir üstünlüğünüz olmadı; öyleyse kazandıklarınıza karşılık azabı tadın!' dediler. (39)”
اعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مِنْ بَقِيَّةِ شَرْحِ أَحْوَالِ الْكُفَّارِ وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى يُدْخِلُهُمُ النَّارَ.
Bil ki bu ayet, kâfirlerin durumlarının açıklamasının devamıdır; bu da Allah Teâlâ'nın onları ateşe sokmasıdır.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: قالَ ادْخُلُوا فَفِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ ذَلِكَ. وَالثَّانِي: قَالَ مُقَاتِلٌ: هُوَ مِنْ كَلَامِ خَازِنِ النَّارِ وَهَذَا الِاخْتِلَافُ بِنَاءً عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى هَلْ يَتَكَلَّمُ مَعَ الْكُفَّارِ أَمْ لَا وَقَدْ ذَكَرْنَا هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ بِالِاسْتِقْصَاءِ.
Allah Teâlâ'nın: { قالَ ادْخُلُوا } kavline gelince, bu hususta iki görüş vardır: Birincisi: Bunu Allah Teâlâ söyler. İkincisi: Mukâtil şöyle demiştir: Bu, cehennem bekçisinin sözüdür. Bu ihtilaf, Allah Teâlâ'nın kâfirlerle konuşup konuşmayacağı esasına dayanır; biz bu meseleyi etraflıca zikretmiştik.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ فَفِيهِ وَجْهَانِ:
Allah Teâlâ'nın: { ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ } kavline gelince, bunda iki vecih vardır:
الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: التَّقْدِيرُ: ادْخُلُوا فِي النَّارِ مَعَ أُمَمٍ وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَفِي الْآيَةِ إِضْمَارٌ وَمَجَازٌ أَمَّا الْإِضْمَارُ فَلِأَنَّا أَضْمَرْنَا فِيهَا قَوْلَنَا: فِي النَّارِ. وَأَمَّا الْمَجَازُ فَلِأَنَّا حَمَلْنَا كَلِمَةَ «فِي» عَلَى «مَعَ» لِأَنَّا قُلْنَا مَعْنَى قَوْلِهِ: فِي أُمَمٍ أَيْ مَعَ أُمَمٍ.
Birinci Vecih: Takdiri şöyledir: 'Topluluklarla birlikte ateşe girin.' Bu söze göre ayette bir idmâr (gizleme/takdir) ve bir mecaz vardır. İdmâr şudur: Çünkü biz ayette 'ateşe' sözünü takdir ettik. Mecaza gelince: Çünkü biz 'fî' (فِي) kelimesini 'maa' (مَعَ: ile/birlikte) anlamına hamlettik; zira O'nun: { فِي أُمَمٍ } kavlinin anlamı 'ümmetlerle birlikte' demektir dedik.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنْ لَا يَلْتَزِمَ الْإِضْمَارَ وَلَا يَلْتَزِمَ الْمَجَازَ وَالتَّقْدِيرُ: ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ فِي النار ومعنى
İkinci Vecih: İdmârı da mecazı da iltizam etmemektir; takdiri şöyledir: 'Ateş içerisindeki ümmetlerin içine girin.'
الدُّخُولِ فِي الْأُمَمِ الدُّخُولُ فِيمَا بَيْنَهُمْ وَقَوْلُهُ: قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ أَيْ تَقَدَّمَ زَمَانُهُمْ زَمَانَكُمْ وَهَذَا يُشْعِرُ بِأَنَّهُ تَعَالَى لَا يُدْخِلُ الْكُفَّارَ بِأَجْمَعِهِمْ فِي النَّارِ دُفْعَةً وَاحِدَةً بَلْ يَدْخُلُ الْفَوْجُ بَعْدَ الْفَوْجِ فَيَكُونُ فِيهِمْ سَابِقٌ وَمَسْبُوقٌ لِيَصِحَّ هَذَا الْقَوْلُ وَيُشَاهِدُ الدَّاخِلُ مِنَ الْأُمَّةِ فِي النَّارِ مَنْ سَبَقَهَا وَقَوْلُهُ: كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها وَالْمَقْصُودُ أَنَّ أَهْلَ النَّارِ يَلْعَنُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا فَيَتَبَرَّأُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ كَمَا قَالَ تَعَالَى:
Ümmetlerin içine girmenin manası, onların arasına girmektir. O'nun: { قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ } kavli, yani onların zamanı sizin zamanınızdan önce geçti demektir. Bu ifade, Allah Teâlâ'nın kâfirleri ateşe hep birlikte bir kerede sokmayacağını, aksine bu sözün doğru olması ve ateşe giren ümmetin kendisinden öncekini görebilmesi için grup grup sokacağını, böylece aralarında önce gelen ve sonra gelen olacağını hissettirmektedir. O'nun: { كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها } kavline gelince, maksat cehennem ehlinin birbirine lanet etmesi ve tıpkı Allah Teâlâ'nın şöyle buyurduğu gibi birbirinden teberrî edip uzaklaşmasıdır:
الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ [الزُّخْرُفِ: ٦٧] وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: أُخْتَها أَيْ فِي الدِّينِ وَالْمَعْنَى: أَنَّ الْمُشْرِكِينَ يَلْعَنُونَ الْمُشْرِكِينَ وَكَذَلِكَ الْيَهُودُ تَلْعَنُ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى النَّصَارَى وَكَذَا الْقَوْلُ فِي الْمَجُوسِ وَالصَّابِئَةِ وَسَائِرِ أَدْيَانِ الضَّلَالَةِ. وَقَوْلُهُ: حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيها جَمِيعاً أَيْ تَدَارَكُوا بِمَعْنَى تلاحقوا واجتمعوا في النار وادراك بعضهم بعضا واستقر معه قالَتْ أُولاهُمْ لِأُخْراهُمْ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
{ الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ } “O gün dostlar, takvâ sahipleri müstesna, birbirine düşmandır.” [Zuhruf 67]. O'nun { أُخْتَها } sözünden murad, dindeki kız kardeşi/yoldaşıdır; anlam şudur: Müşrikler müşriklere lanet eder, aynı şekilde Yahudiler Yahudilere, Hristiyanlar Hristiyanlara lanet eder; Mecusiler, Sâbiîler ve diğer sapıklık dinleri hakkında da durum böyledir. O'nun: { حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيها جَمِيعاً } kavli, yani birbirlerine yetiştiklerinde, ateşte bir araya gelip birbirlerini yakaladıklarında ve orada yerleştiklerinde demektir. { قالَتْ أُخْراهُمْ لِأُولاهُمْ } kavlinde ise iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي تَفْسِيرِ الْأُولَى وَالْأُخْرَى قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: قَالَ مُقَاتِلٌ أُخْرَاهُمْ يَعْنِي آخِرَهُمْ دُخُولًا فِي النَّارِ لِأُولَاهُمْ دُخُولًا فِيهَا. وَالثَّانِي: أُخْرَاهُمْ مَنْزِلَةً وَهُمُ الْأَتْبَاعُ وَالسَّفَلَةُ لِأُولَاهُمْ مَنْزِلَةً وَهُمُ الْقَادَةُ وَالرُّؤَسَاءُ.
Birinci Mesele: 'el-Ûlâ' (öncekiler) ve 'el-Uhrâ' (sonrakiler) tabirlerinin tefsirinde iki görüş vardır: Birincisi: Mukâtil şöyle demiştir: Sonrakiler, yani ateşe giriş bakımından en son girenler; öncekiler için, yani ateşe ilk girenler için demiştir. İkincisi: Mertebe bakımından sonrakiler ki onlar tâbiler ve ayak takımıdır; mertebe bakımından öncekiler için ki onlar önderler ve reislerdir demiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: «اللَّامُ» فِي قَوْلِهِ: لِأُخْراهُمْ لَامُ أَجْلٍ وَالْمَعْنَى: لِأَجْلِهِمْ وَلِإِضْلَالِهِمْ إِيَّاهُمْ قَالُوا رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا وَلَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّهُمْ ذَكَرُوا هَذَا الْقَوْلَ لِأُولَاهُمْ لِأَنَّهُمْ مَا خَاطَبُوا أُولَاهُمْ وَإِنَّمَا خَاطَبُوا اللَّهَ تَعَالَى بِهَذَا الْكَلَامِ.
İkinci Mesele: O'nun: { لِأُخْراهُمْ } kavlindeki lâm harfi, sebep bildiren lâm'dır. Anlamı şudur: Onların yüzünden ve onları saptırmaları sebebiyle 'Rabbimiz, işte bunlar bizi saptırdı' dediler. Yoksa murad bu sözü öncekilere hitaben söylemiş olmaları değildir; zira onlar öncekilere hitap etmemiş, bu sözle sadece Allah Teâlâ'ya hitap etmişlerdir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا فَالْمَعْنَى: أَنَّ الْأَتْبَاعَ يَقُولُونَ إِنَّ الْمُتَقَدِّمِينَ أَضَلُّونَا وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْإِضْلَالَ يَقَعُ مِنَ الْمُتَقَدِّمِينَ لِلْمُتَأَخِّرِينَ عَلَى وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: بِالدَّعْوَةِ إِلَى الْبَاطِلِ وَتَزْيِينِهِ فِي أَعْيُنِهِمْ وَالسَّعْيِ فِي إِخْفَاءِ الدَّلَائِلِ الْمُبْطِلَةِ لِتِلْكَ الْأَبَاطِيلِ.
Allah Teâlâ'nın: { رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا } kavline gelince, anlamı şudur: Tâbiler 'Öncekiler bizi saptırdı' derler. Bil ki öncekilerin sonrakileri bu saptırması iki şekilde gerçekleşir: Birincisi: Bâtıla çağırarak, onu gözlerinde süsleyerek ve o bâtılları hükümsüz kılan delilleri gizlemeye çalışarak.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي: بِأَنْ يَكُونَ الْمُتَأَخِّرُونَ مُعَظِّمِينَ لِأُولَئِكَ الْمُتَقَدِّمِينَ فَيُقَلِّدُونَهُمْ فِي تِلْكَ الْأَبَاطِيلِ وَالْأَضَالِيلِ الَّتِي لَفَّقُوهَا وَيَتَأَسَّوْنَ بِهِمْ فَيَصِيرُ ذَلِكَ تَشْبِيهًا بِإِقْدَامِ أُولَئِكَ المتقدمين على الإضلال.
İkinci Vecih: Sonrakilerin o öncekileri yüceltmeleri, uydurdukları o bâtıl ve sapkınlıklarda onları taklit etmeleri ve onlara uymaları suretiyle olur; bu da o öncekilerin saptırmaya girişmelerine benzer bir durum haline gelir.
[في قوله تعالى فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ] ثُمَّ حَكَى اللَّهُ تَعَالَى عَنْ هَؤُلَاءِ الْمُتَأَخِّرِينَ أَنَّهُمْ يَدْعُونَ عَلَى أُولَئِكَ الْمُتَقَدِّمِينَ بِمَزِيدِ الْعَذَابِ وَهُوَ قَوْلُهُ:
[Allah Teâlâ'nın { فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ } Kavli Hakkında] Sonra Allah Teâlâ bu sonrakilerin o öncekiler aleyhine azabın artırılması için dua ettiklerini nakletmiştir ki bu da O'nun şu kavlidir:
فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ وَفِي الضِّعْفِ قَوْلَانِ:
{ فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ } 'Dif' (kat kat) hakkında iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ «الضِّعْفُ» هُوَ مِثْلُ الشَّيْءِ مَرَّةً وَاحِدَةً. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: مَا يُقَارِبُ هَذَا فَقَالَ فِي رَجُلٍ أَوْصَى فَقَالَ أَعْطُوا فُلَانًا ضِعْفَ نَصِيبِ وَلَدِي قَالَ: يُعْطَى مِثْلَهُ مَرَّتَيْنِ.
Birinci Görüş: Ebû Ubeyde şöyle demiştir: 'Dif' (ضِعْف), bir şeyin bir kat mislidir. Şâfiî radıyallâhu anh da buna yakın bir şey söyleyerek şöyle demiştir: Bir adam vasiyette bulunup 'Filancaya çocuğumun payının dif'ini (katını) verin' dese, ona onun mislinin iki katı verilir demiştir.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: «الضِّعْفُ» فِي كَلَامِ الْعَرَبِ الْمِثْلُ إِلَى مَا زَادَ وَلَيْسَ بِمَقْصُورٍ عَلَى الْمِثْلَيْنِ وَجَائِزٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ أَنْ تَقُولَ: هَذَا ضِعْفُهُ أَيْ مِثْلَاهُ وَثَلَاثَةُ أَمْثَالِهِ لِأَنَّ الضِّعْفَ فِي الْأَصْلِ زِيَادَةٌ غَيْرُ مَحْصُورَةٍ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأُولئِكَ لَهُمْ جَزاءُ الضِّعْفِ بِما عَمِلُوا [سَبَأٍ: ٣٧] وَلَمْ يُرِدْ بِهِ مِثْلًا وَلَا مِثْلَيْنِ بَلْ أَوْلَى الْأَشْيَاءِ بِهِ أَنْ يُجْعَلَ عَشْرَةَ أَمْثَالِهِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها [الْأَنْعَامِ:
İkinci Görüş: Ezherî şöyle demiştir: 'Arap kelâmında 'dif' (ضِعْف), bir mislinden fazlasına kadar olan miktardır ve iki misille sınırlı değildir. Arap kelâmında: 'Bu onun dif'idir' denilip bununla iki katı veya üç katı kastedilmesi caizdir; çünkü dif aslında sınırlanmamış bir fazlalıktır. Bunun delili Allah Teâlâ'nın: { فَأُولئِكَ لَهُمْ جَزاءُ الضِّعْفِ بِما عَمِلُوا } “İşte onlara yaptıklarına karşılık kat kat mükâfat vardır” [Sebe 37] kavlidir. Burada bir misil veya iki misil kastedilmemiştir; bilakis Allah Teâlâ'nın: { مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها } “Kim bir iyilik getirirse ona onun on katı vardır” kavli sebebiyle buna en layık olanı onun on katı kılınmasıdır [En'âm:
١٦٠] فَثَبَتَ أَنَّ أَقَلَّ الضِّعْفِ مَحْصُورٌ وَهُوَ الْمِثْلُ وَأَكْثَرَهُ غَيْرُ مَحْصُورٍ إِلَى مَا لَا نِهَايَةَ لَهُ.
160]. Böylece sabit oldu ki 'dif'in en azı sınırlıdır ve o da bir mislidir; en çoğu ise sonsuza kadar sınırsızdır.
وَأَمَّا مَسْأَلَةُ الشَّافِعِيِّ ﵀: فَاعْلَمْ أَنَّ التَّرِكَةَ مُتَعَلِّقَةٌ بِحُقُوقِ الْوَرَثَةِ إِلَّا أَنَّا لِأَجْلِ الْوَصِيَّةِ صَرَفْنَا طَائِفَةً مِنْهَا إِلَى الْمُوصَى لَهُ وَالْقَدْرُ الْمُتَيَقَّنُ فِي الْوَصِيَّةِ هُوَ الْمِثْلُ وَالْبَاقِي مَشْكُوكٌ فَلَا جَرَمَ أَخَذْنَا الْمُتَيَقَّنَ وَطَرَحْنَا
Şâfiî'nin radıyallâhu anh meselesine gelince: Bil ki tereke vârislerin haklarına taalluk eder; ancak biz vasiyet sebebiyle ondan bir kısmını lehine vasiyet edilen kimseye sarf ettik. Vasiyette kesin olan miktar ise bir mislidir, geri kalanı ise şüphelidir; dolayısıyla kesin olanı aldık ve
الْمَشْكُوكَ فَلِهَذَا السَّبَبِ حَمَلْنَا الضِّعْفَ فِي تِلْكَ الْمَسْأَلَةِ عَلَى الْمِثْلَيْنِ.
şüpheli olanı terk ettik. İşte bu sebeple o meselede 'dif'i iki misle hamlettik.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: قالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلكِنْ لَا تَعْلَمُونَ فِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Allah Teâlâ'nın: { قالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلكِنْ لَا تَعْلَمُونَ } kavline gelince, bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ أَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ يَعْلَمُونَ بِالْيَاءِ عَلَى الْكِنَايَةِ عَنِ الْغَائِبِ وَالْمَعْنَى: وَلَكِنْ لَا يَعْلَمُ كُلُّ فَرِيقٍ مِقْدَارَ عَذَابِ الْفَرِيقِ الْآخَرِ فَيُحْمَلُ الْكَلَامُ عَلَى كُلٍّ لِأَنَّهُ وَإِنْ كَانَ لِلْمُخَاطَبِينَ فَهُوَ اسْمٌ ظَاهِرٌ مَوْضُوعٌ لِلْغَيْبَةِ فَحُمِلَ عَلَى اللَّفْظِ دُونَ الْمَعْنَى وَأَمَّا الباقون فقرؤوا بِالتَّاءِ عَلَى الْخِطَابِ وَالْمَعْنَى: وَلَكِنْ لَا تَعْلَمُونَ أَيُّهَا الْمُخَاطَبُونَ مَا لِكُلِّ فَرِيقٍ مِنْكُمْ مِنَ الْعَذَابِ وَيَجُوزُ وَلَكِنْ لَا تَعْلَمُونَ يَا أَهْلَ الدُّنْيَا مَا مِقْدَارُ ذَلِكَ.
Birinci Mesele: Ebû Bekr, Âsım'dan gaibe kinaye olarak yâ harfiyle { يَعْلَمُونَ } şeklinde okumuştur. Anlamı şudur: Fakat her fırka diğer fırkanın azap miktarını bilmez; böylece kelam 'küll' (كُلٍّ) lafzına hamledilir; çünkü her ne kadar muhataplar için olsa da o, gaib için vazedilmiş zahir bir isimdir, dolayısıyla mana yerine lafza hamledilmiştir. Diğer kıraat imamları ise hitap olarak tâ harfiyle okumuşlardır. Anlamı: 'Fakat ey muhataplar, sizden her bir grubun ne kadar azabı olduğunu bilmezsiniz' demektir. 'Fakat ey dünya ehli, siz bunun miktarının ne olduğunu bilmezsiniz' şeklinde olması da caizdir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: إِنْ كَانَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: لِكُلٍّ ضِعْفٌ أَيْ حَصَلَ لِكُلِّ أَحَدٍ مِنَ الْعَذَابِ ضِعْفُ مَا يَسْتَحِقُّهُ فَذَلِكَ غَيْرُ جَائِزٍ لِأَنَّهُ ظُلْمٌ وَإِنْ لَمْ يَكُنِ الْمُرَادُ ذَلِكَ فَمَا مَعْنَى كَوْنِهِ ضِعْفًا؟
İkinci Mesele: Biri çıkıp şöyle diyebilir: Eğer O'nun: { لِكُلٍّ ضِعْفٌ } kavlinden maksat 'herkese hak ettiğinin iki katı azap verilmiştir' demekse bu caiz değildir, çünkü bu zulümdür. Şayet murad bu değilse, onun kat kat olmasının anlamı nedir?
وَالْجَوَابُ: أَنَّ عَذَابَ الْكُفَّارِ يَزِيدُ فَكُلُّ أَلَمٍ يَحْصُلُ فَإِنَّهُ يَعْقُبُهُ حُصُولُ أَلَمٍ آخَرَ إِلَى غَيْرِ نِهَايَةٍ فَكَانَتْ تِلْكَ الْآلَامُ مُتَضَاعِفَةً مُتَزَايِدَةً لَا إِلَى آخِرَ، ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ أُخْرَاهُمْ كَمَا خَاطَبَتْ أُولَاهُمْ فَكَذَلِكَ تُجِيبُ أُولَاهُمْ أُخْرَاهُمْ فَقَالَ: وَقالَتْ أُولاهُمْ لِأُخْراهُمْ فَما كانَ لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ أَيْ فِي تَرْكِ الْكُفْرِ وَالضَّلَالِ وَإِنَّا مُتَشَارِكُونَ فِي اسْتِحْقَاقِ الْعَذَابِ.
Cevap şudur: Kâfirlerin azabı artar; meydana gelen her acının ardından sonsuza kadar başka bir acı gelir; böylece bu acılar katmerlenir ve sonu gelmez bir biçimde artar. Sonra Allah Teâlâ sonrakilerin öncekilere hitap ettiği gibi, öncekilerin de sonrakilere cevap vereceğini beyan ederek şöyle buyurmuştur: { وَقالَتْ أُولاهُمْ لِأُخْراهُمْ فَما كانَ لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ } yani küfrü ve sapıklığı terk etme hususunda [bize karşı bir üstünlüğünüz yoktur]; biz azabı hak etme konusunda ortağız.
وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: هَذَا مِنْهُمْ كَذِبٌ لِأَنَّهُمْ لِكَوْنِهِمْ رُؤَسَاءَ وَسَادَةً وَقَادَةً قَدْ دَعَوْا إِلَى الْكُفْرِ وَبَالَغُوا فِي التَّرْغِيبِ فِيهِ فَكَانُوا ضَالِّينَ وَمُضِلِّينَ وَأَمَّا الْأَتْبَاعُ وَالسَّفَلَةُ فَهُمْ وَإِنْ كَانُوا ضَالِّينَ إِلَّا أَنَّهُمْ مَا كَانُوا مُضِلِّينَ فَبَطَلَ قَوْلُهُمْ أَنَّهُ لَا فَضْلَ لِلْأَتْبَاعِ عَلَى الرُّؤَسَاءِ فِي تَرْكِ الضَّلَالِ وَالْكُفْرِ.
Biri çıkıp şöyle diyebilir: Onların bu sözü yalandır; çünkü onlar liderler, efendiler ve önderler oldukları için küfre çağırmışlar ve ona teşvik etmede aşırı gitmişlerdir, dolayısıyla hem sapmış hem de saptırmışlardır. Tâbiler ve ayak takımı ise her ne kadar sapmış olsalar da saptırıcı değillerdi; bu sebeple sapıklığı ve küfrü terk etme konusunda tâbilerin önderlere karşı bir üstünlüklerinin olmadığına dair sözleri batıl olmuştur.
وَجَوَابُهُ: أَنَّ أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنَّ الْكُفَّارَ كَذَبُوا فِي هَذَا الْقَوْلِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَعِنْدَنَا أَنَّ ذَلِكَ جَائِزٌ وَقَدْ قَرَّرْنَاهُ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ [الْأَنْعَامِ: ٢٣] .
Bunun cevabı şudur: Bu konudaki en ileri ihtimal, kâfirlerin kıyamet gününde bu sözde yalan söylemiş olmalarıdır. Bize göre bu caizdir; bunu En'âm Suresi'nde O'nun: { ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ } “Sonra onların mazeretleri: 'Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik' demekten başka bir şey olmadı” [En'âm 23] kavlinde temellendirmiştik.
أَمَّا قَوْلُهُ: فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ فَهَذَا يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ مِنْ كَلَامِ الْقَادَةِ وَأَنْ يَكُونَ مِنْ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى لَهُمْ جَمِيعًا.
O'nun: { فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ } kavline gelince, bunun önderlerin sözünden olması da, Allah Teâlâ'nın hepsine birden hitabı olması da muhtemeldir.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ التَّخْوِيفُ وَالزَّجْرُ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَخْبَرَ عَنِ الرُّؤَسَاءِ وَالْأَتْبَاعِ أَنَّ بَعْضَهُمْ يَتَبَرَّأُ عَنْ بَعْضٍ وَيَلْعَنُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا كَانَ ذَلِكَ سَبَبًا لِوُقُوعِ الْخَوْفِ الشَّدِيدِ فِي القلب.
Bil ki bu kelamdan maksat korkutmak ve sakındırmaktır. Zira Allah Teâlâ önderlerin ve tâbilerin birbirinden teberrî edip uzaklaşacağını ve birbirlerine lanet edeceklerini haber verince, bu durum kalbe şiddetli bir korkunun düşmesine sebep olmuştur.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٤٠ الى ٤١]
[A'râf Suresi (7): Ayetler 40-41]
إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْها لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ وَلا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِياطِ وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ (٤٠) لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهادٌ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَواشٍ وَكَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ (٤١)
{ إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْها لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ وَلا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِياطِ وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ (٤٠) لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهادٌ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَواشٍ وَكَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ (٤١) } “Ayetlerimizi yalanlayanlar ve onlara karşı büyüklenenler var ya, işte onlara gök kapıları açılmaz ve deve iğne deliğinden geçmedikçe cennete giremezler. Suçluları işte böyle cezalandırırız. (40) Onlar için cehennemden bir döşek ve üstlerinden de örtüler vardır. Zalimleri işte böyle cezalandırırız. (41)”
[قَوْلُهُ تَعَالَى إن الذين كذبوا بآياتنا واستكبروا عنها] اعْلَمْ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْهُ إِتْمَامُ الْكَلَامِ فِي وَعِيدِ الْكُفَّارِ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْها أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ [الأعراف: ٣٦] ثُمَّ شَرَحَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ كَيْفِيَّةَ ذَلِكَ الْخُلُودِ فِي حَقِّ أُولَئِكَ الْمُكَذِّبِينَ الْمُسْتَكْبِرِينَ بِقَوْلِهِ: كَذَّبُوا بِآياتِنا أَيْ بِالدَّلَائِلِ الدَّالَّةِ عَلَى الْمَسَائِلِ الَّتِي هِيَ أُصُولُ الدِّينِ فَالدَّهْرِيَّةُ يُنْكِرُونَ دَلَائِلَ إِثْبَاتِ الذَّاتِ وَالصِّفَاتِ وَالْمُشْرِكُونَ يُنْكِرُونَ دَلَائِلَ التَّوْحِيدِ وَمُنْكِرُو النُّبُوَّاتِ يُكَذِّبُونَ الدَّلَائِلَ الدَّالَّةَ عَلَى صِحَّةِ النُّبُوَّاتِ/ وَمُنْكِرُو نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ يُنْكِرُونَ الدَّلَائِلَ
[Allah Teâlâ'nın: 'Ayetlerimizi yalanlayanlar ve onlara karşı büyüklenenler' kavli] Bil ki bundan maksat kâfirlere yönelik tehdit sözünü tamamlamaktır. Zira Allah Teâlâ önceki ayette: { وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْها أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “Ayetlerimizi yalanlayanlar ve onlara karşı büyüklük taslayanlar var ya, işte onlar cehennemliktirler; onlar orada ebedî kalacaklardır” [A'râf 36] buyurmuş, sonra bu ayette o yalanlayan ve büyüklük taslayanlar hakkındaki o ebedîliğin keyfiyetini şu sözüyle açıklamıştır: { كَذَّبُوا بِآياتِنا } yani dinin asılları olan meselelere delalet eden delilleri yalanladılar. Dehrîler Zât ve sıfatların ispatına dair delilleri inkâr ederler, müşrikler tevhid delillerini inkâr ederler, nübüvveti inkâr edenler nübüvvetlerin doğruluğuna delalet eden delilleri yalanlarlar, Muhammed'in nübüvvetini inkâr edenler onun nübüvvetinin doğruluğuna
الدَّالَّةَ عَلَى صِحَّةِ نُبُوَّتِهِ وَمُنْكِرُو الْمَعَادِ يُنْكِرُونَ الدَّلَائِلَ الدَّالَّةَ عَلَى صِحَّةِ الْمَعَادِ فَقَوْلُهُ: كَذَّبُوا بِآياتِنا يَتَنَاوَلُ الْكُلَّ وَمَعْنَى الِاسْتِكْبَارِ طَلَبُ التَّرَفُّعِ بِالْبَاطِلِ وَهَذَا اللَّفْظُ فِي حَقِّ الْبَشَرِ يَدُلُّ عَلَى الذَّمِّ قَالَ تَعَالَى فِي صِفَةِ فِرْعَوْنَ: وَاسْتَكْبَرَ هُوَ وَجُنُودُهُ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ [القصص: ٣٩] .
delalet eden delilleri inkâr ederler, meâdı (ahireti) inkâr edenler ise meâdın doğruluğuna delalet eden delilleri inkâr ederler. Dolayısıyla O'nun: { كَذَّبُوا بِآياتِنا } kavli hepsini kapsar. İstikbârın (büyüklük taslamanın) anlamı ise bâtıl yolla üstünlük talep etmektir. Bu lafız insan hakkında yergi ifade eder. Allah Teâlâ Firavun'un vasfı hakkında şöyle buyurmuştur: { وَاسْتَكْبَرَ هُوَ وَجُنُودُهُ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ } “O ve askerleri yeryüzünde haksız yere büyüklük tasladılar” [Kasas 39].
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ } kavline gelince, bunda bazı meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو لَا تُفَتَّحُ بِالتَّاءِ خَفِيفَةً وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ بِالْيَاءِ خَفِيفَةً وَالْبَاقُونَ بِالتَّاءِ مُشَدَّدَةً. أَمَّا الْقِرَاءَةُ بِالتَّشْدِيدِ فَوَجْهُهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَتَحْنا عَلَيْهِمْ أَبْوابَ كُلِّ شَيْءٍ [الْأَنْعَامِ: ٤٤] فَفَتَحْنا أَبْوابَ السَّماءِ [الْقَمَرِ: ١١] وَأَمَّا قِرَاءَةُ حَمْزَةَ وَالْكِسَائِيِّ فَوَجْهُهَا أَنَّ الْفِعْلَ مُتَقَدِّمٌ.
Birinci Mesele: Ebû Amr şeddesiz olarak tâ harfiyle { لَا تُفْتَحُ } şeklinde okumuştur. Hamza ve Kisâî şeddesiz olarak yâ harfiyle { لَا يُفْتَحُ } şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise şeddeli olarak tâ harfiyle { لَا تُفَتَّحُ } şeklinde okumuşlardır. Şeddeli okuyuşun gerekçesi Allah Teâlâ'nın şu kavilleridir: { فَتَحْنا عَلَيْهِمْ أَبْوابَ كُلِّ شَيْءٍ } “Onlara her şeyin kapılarını açtık” [En'âm 44], { فَفَتَحْنا أَبْوابَ السَّماءِ } “Biz de göğün kapılarını açtık” [Kamer 11]. Hamza ve Kisâî'nin kıraatinin gerekçesi ise fiilin önce gelmiş olmasıdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي قَوْلِهِ: لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ أَقْوَالٌ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ لَا تُفَتَّحُ لِأَعْمَالِهِمْ وَلَا لِدُعَائِهِمْ وَلَا لِشَيْءٍ مِمَّا يُرِيدُونَ بِهِ طَاعَةَ اللَّهِ وَهَذَا التَّأْوِيلُ مَأْخُوذٌ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُهُ [فَاطِرٍ: ١٠] وَمِنْ قَوْلِهِ: كَلَّا إِنَّ كِتابَ الْأَبْرارِ لَفِي عِلِّيِّينَ [الْمُطَفِّفِينَ: ١٨] وَقَالَ السُّدِّيُّ وَغَيْرُهُ: لَا تُفَتَّحُ لِأَرْوَاحِهِمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ وتُفَتَّحُ لِأَرْوَاحِ الْمُؤْمِنِينَ وَيَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ هَذَا التَّأْوِيلِ مَا
İkinci Mesele: O'nun: { لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ } kavli hakkında çeşitli görüşler vardır: İbn Abbas şöyle demiştir: 'Onların amellerine, dualarına ve Allah'a itaat kastıyla yapmak istedikleri hiçbir şeye kapılar açılmaz' demektir. Bu tevil Allah Teâlâ'nın: { إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُهُ } “Güzel söz O'na yükselir; onu da salih amel yükseltir” [Fâtır 10] kavlinden ve O'nun: { كَلَّا إِنَّ كِتابَ الْأَبْرارِ لَفِي عِلِّيِّينَ } “Hayır! Şüphesiz iyilerin amel defteri İlliyyîn'dedir” [Mutaffifîn 18] kavlinden alınmıştır. Süddî ve başkaları ise şöyle demiştir: Müminlerin ruhlarına gök kapıları açılırken onların ruhlarına gök kapıları açılmaz. Bu tevilin sıhhatine şu rivayet delalet eder:
رُوِيَ فِي حَدِيثٍ طَوِيلٍ: أَنَّ رُوحَ الْمُؤْمِنِ يُعْرَجُ بِهَا إِلَى السَّمَاءِ فَيُسْتَفْتَحُ لَهَا فَيُقَالُ مَرْحَبًا بِالنَّفْسِ الطَّيِّبَةِ الَّتِي كَانَتْ فِي الْجَسَدِ الطَّيِّبِ وَيُقَالُ لَهَا ذَلِكَ حَتَّى تَنْتَهِيَ إِلَى السَّمَاءِ السَّابِعَةِ وَيُسْتَفْتَحُ لِرُوحِ الْكَافِرِ فَيُقَالُ لَهَا ارْجِعِي ذَمِيمَةً فَإِنَّهُ لَا تُفْتَحُ لَكِ أَبْوَابُ السَّمَاءِ.
Uzun bir hadiste şöyle rivayet edilmiştir: 'Müminin ruhu semaya yükseltilir ve onun için kapı açılması istenir. Bunun üzerine: 'Temiz bedende bulunan temiz ruha merhaba!' denilir ve bu söz ona yedinci kat semaya ulaşıncaya kadar söylenir. Kâfirin ruhu için kapı açılması istendiğinde ise ona: 'Kınanmış olarak geri dön; zira sana semanın kapıları açılmaz' denilir.'
وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّ الْجَنَّةَ فِي السَّمَاءِ فَالْمَعْنَى: لَا يُؤْذَنُ لَهُمْ فِي الصُّعُودِ إِلَى السَّمَاءِ وَلَا تَطَرُّقَ لَهُمْ إِلَيْهَا لِيَدْخُلُوا الْجَنَّةَ.
Üçüncü Görüş: Cennet semadadır; dolayısıyla mana şudur: Cennete girmeleri için semaya yükselmelerine izin verilmez ve oraya giden bir yol bulamazlar.
وَالْقَوْلُ الرَّابِعُ: لَا تَنْزِلُ عَلَيْهِمُ الْبِرْكَةُ وَالْخَيْرُ وَهُوَ مَأْخُوذٌ مِنْ قَوْلِهِ: فَفَتَحْنا أَبْوابَ السَّماءِ بِماءٍ مُنْهَمِرٍ [الْقَمَرِ: ١١] وَأَقُولُ هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْأَرْوَاحَ إِنَّمَا تَكُونُ سَعِيدَةً إِمَّا بِأَنْ يَنْزِلَ عَلَيْهَا مِنَ السَّمَاءِ أَنْوَاعُ الْخَيْرَاتِ وَإِمَّا بِأَنْ يصعد اعمال تلك الأرواح الى السموات وذلك يدل على ان السموات. موضع بهجة الأرواح واماكن سعاداتها وَمِنْهَا تَنْزِلُ الْخَيْرَاتُ وَالْبَرَكَاتُ وَإِلَيْهَا تَصْعَدُ الْأَرْوَاحُ حَالَ فَوْزِهَا بِكَمَالِ السَّعَادَاتِ وَلَمَّا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ كَانَ قَوْلُهُ: لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ مِنْ أَعْظَمِ أَنْوَاعِ الْوَعِيدِ وَالتَّهْدِيدِ.
Dördüncü Görüş: Üzerlerine bereket ve hayır inmez; bu da O'nun: { فَفَتَحْنا أَبْوابَ السَّماءِ بِماءٍ مُنْهَمِرٍ } “Biz de boşalan bir su ile göğün kapılarını açtık” [Kamer 11] kavlinden alınmıştır. Ben derim ki: Bu ayet gösterir ki ruhlar ya üzerlerine semadan hayır çeşitlerinin inmesiyle ya da o ruhların amellerinin semalara yükselmesiyle mesut olurlar. Bu da semaların ruhların sevinç yeri ve saadet makamları olduğuna delalet eder. Hayırlar ve bereketler oradan iner; ruhlar tam bir saadete erdikleri hallerde oraya yükselirler. Durum böyle olunca O'nun: { لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ } kavli, tehdit ve sakındırmanın en büyük türlerinden biri olmuştur.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِياطِ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { وَلا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِياطِ } kavline gelince, bunda bazı meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: «الْوُلُوجُ» الدُّخُولُ. وَالْجَمَلُ مَشْهُورٌ وَ «السَّمُّ» بِفَتْحِ السِّينِ وَضَمِّهَا ثُقْبُ الْإِبْرَةِ قَرَأَ ابْنُ سِيرِينَ سَمِّ بِالضَّمِّ وَقَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : يُرْوَى سَمِّ بِالْحَرَكَاتِ الثَّلَاثِ وَكُلُّ ثُقْبٍ/ فِي الْبَدَنِ لَطِيفٌ فَهُوَ «سَمٌّ» وَجَمْعُهُ سُمُومٌ وَمِنْهُ قِيلَ: السُّمُّ الْقَاتِلُ لِأَنَّهُ يَنْفُذُ بِلُطْفِهِ فِي مَسَامِّ البدن حتى يصل الى القلب.
Birinci Mesele: 'Vülûc' (الْوُلُوجُ), girmek demektir. 'el-Cemel' (الْجَمَلُ) bildiğimiz devedir. 'es-Semm' (السَّمُّ) ise sîn harfinin fethası ve dammesiyle iğne deliği demektir. İbn Sîrîn damme ile 'sümm' (سُمِّ) şeklinde okumuştur. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Üç hareke ile de rivayet edilmiştir. Bedendeki her ince deliğe 'semm' (سَمٌّ) denir, çoğulu 'sümûm' (سُمُومٌ) gelir. Nitekim öldürücü zehre de inceliği sebebiyle kalbe ulaşıncaya kadar bedenin gözeneklerine nüfuz ettiği için 'semm' (zehir) denilmiştir.
والْخِياطِ مَا يُخَاطُ بِهِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: وَيُقَالُ خِيَاطٌ وَمِخْيَطٌ كَمَا يُقَالُ إِزَارٌ وَمِئْزَرٌ وَلِحَافٌ وَمِلْحَفٌ وَقِنَاعٌ وَمِقْنَعٌ وَإِنَّمَا خُصَّ الْجَمَلُ مِنْ بَيْنِ سَائِرِ الْحَيَوَانَاتِ لِأَنَّهُ أَكْبَرُ الْحَيَوَانَاتِ جِسْمًا عِنْدَ الْعَرَبِ. قَالَ الشَّاعِرُ:
'el-Hıyât' (الْخِياطِ) ise kendisiyle dikiş dikilen şeydir (iğnedir). Ferrâ şöyle demiştir: 'İzâr ve mi'zer, lihâf ve milhaf, kınâ' ve mıkna' denildiği gibi hıyât ve mıhyat da denir.' Diğer bütün hayvanlar arasından devenin tahsis edilmesi ise, Araplara göre bedence hayvanların en büyüğü olmasındandır. Şair şöyle demiştir:
جِسْمُ الْجِمَالِ وَأَحْلَامُ الْعَصَافِيرِ فَجِسْمُ الْجَمَلِ أَعْظَمُ الْأَجْسَامِ وَثُقْبُ الْإِبْرَةِ أَضْيَقُ الْمَنَافِذِ فَكَانَ وُلُوجُ الْجَمَلِ فِي تِلْكَ الثُّقْبَةِ الضَّيِّقَةِ مُحَالًا فَلَمَّا وَقَفَ اللَّهُ تَعَالَى دُخُولَهُمُ الْجَنَّةَ عَلَى حُصُولِ هَذَا الشَّرْطِ وَكَانَ هَذَا شَرْطًا مُحَالًا وَثَبَتَ فِي الْعُقُولِ
'Develerin cüssesi ve serçelerin akılları.' Devenin gövdesi cisimlerin en büyüğü, iğne deliği ise geçitlerin en darıdır. Dolayısıyla devenin o daracık delikten geçmesi imkânsızdır. Allah Teâlâ onların cennete girişini bu şartın gerçekleşmesine bağlayınca ve bu da imkânsız bir şart olunca, akıllarda da sabit olduğu üzere
ان الموقوف على المحال وَجَبَ أَنْ يَكُونَ دُخُولُهُمُ الْجَنَّةَ مَأْيُوسًا مِنْهُ قَطْعًا.
imkânsıza bağlanan şeyin kesinlikle gerçekleşmesinden ümit kesilmiş olması vacip olmuştur.