الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : قَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ الْجَمَلُ بِوَزْنِ الْقُمَّلِ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ الْجَمَلُ بِوَزْنِ النُّغَرِ. وَقُرِئَ الْجَمَلُ بِوَزْنِ القفل والْجَمَلُ بوزن النصب والْجَمَلُ بِوَزْنِ الْحَبْلِ وَمَعْنَاهَا: الْقَلْسُ الْغَلِيظُ لِأَنَّهُ حِبَالٌ جُمِعَتْ وَجُعِلَتْ جُمْلَةً وَاحِدَةً وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَحْسَنُ تَشْبِيهًا مِنْ أَنْ يُشَبِّهَ بِالْجَمَلِ يَعْنِي: أَنَّ الْحَبْلَ مُنَاسِبٌ لِلْخَيْطِ الَّذِي يَسْلُكُ فِي سَمِّ الْإِبْرَةِ وَالْبَعِيرُ لَا يُنَاسِبُهُ إِلَّا أَنَّا ذَكَرْنَا الْفَائِدَةَ فِيهِ.
İkinci Mesele: Keşşâf sahibi şöyle demiştir: İbn Abbâs 'el-cümmele' (الْجُمَّلَ) şeklinde 'el-kummel' vezninde; Saîd b. Cübeyr 'el-cümele' (الْجُمَلَ) şeklinde 'en-nüğar' vezninde okumuştur. Ayrıca 'el-cümle' (الْجُمْلَ) şeklinde 'el-kufl' vezninde, 'el-cimele' (الْجِمَلَ) şeklinde 'en-nısıb' vezninde ve 'el-cemle' (الْجَمْلَ) şeklinde 'el-habl' vezninde de okunmuştur. Anlamı ise 'kalın halat' demektir. Çünkü halat, bir araya getirilip tek bir bütün kılınmış iplerdir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan [şöyle dediği rivayet edilmiştir]: 'Allah Teâlâ benzetme bakımından deveyle benzetmekten daha yücedir.' Yani halat, iğne deliğinden geçen ipliğe münasiptir; deve ise buna münasip değildir. Ne var ki biz bunda bulunan [başka bir] faydayı zikretmiştik.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْقَائِلُونَ بِالتَّنَاسُخِ احْتَجُّوا بِهَذِهِ الْآيَةِ فَقَالُوا: إِنِ الْأَرْوَاحَ الَّتِي كَانَتْ فِي أَجْسَادِ الْبَشَرِ لَمَّا عَصَتْ وَأَذْنَبَتْ فَإِنَّهَا بَعْدَ مَوْتِ الْأَبْدَانِ تُرَدُّ مِنْ بَدَنٍ إِلَى بَدَنٍ وَلَا تَزَالُ تَبْقَى فِي التَّعْذِيبِ حَتَّى أَنَّهَا تَنْتَقِلُ مِنْ بَدَنِ الْجَمَلِ إِلَى بَدَنِ الدُّودَةِ الَّتِي تَنْفُذُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ فَحِينَئِذٍ تَصِيرُ مُطَهَّرَةً عَنْ تِلْكَ الذُّنُوبِ وَالْمَعَاصِي وَحِينَئِذٍ تَدْخُلُ الْجَنَّةَ وَتَصِلُ إِلَى السَّعَادَةِ وَاعْلَمْ أَنَّ الْقَوْلَ بِالتَّنَاسُخِ بَاطِلٌ وَهَذَا الِاسْتِدْلَالُ ضَعِيفٌ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Üçüncü Mesele: Tenasühe (ruh göçüne) inananlar bu ayeti delil getirerek şöyle demişlerdir: İnsan bedenlerinde bulunan ruhlar isyan edip günah işlediklerinde, bedenlerin ölümünden sonra bedenden bedene aktarılırlar. Hatta devenin bedeninden iğne deliğinden geçebilen bir kurdun bedenine geçinceye kadar azap içinde kalmaya devam ederler. İşte o vakit bu günahlardan ve isyanlardan arınmış olurlar; böylece cennete girer ve saadete ulaşırlar. Bil ki tenasüh inancı batıldır ve bu istidlal de zayıftır. Doğrusunu Allah bilir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ أَيْ وَمِثْلُ هَذَا الَّذِي وَصَفْنَا نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ والمجرمون والله اعلم هاهنا هُمُ الْكَافِرُونَ لِأَنَّ الَّذِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مِنْ صِفَتِهِمْ هُوَ التَّكْذِيبُ بِآيَاتِ اللَّهِ وَالِاسْتِكْبَارُ عَنْهَا.
Sonra Allah Teâlâ: { وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ } “İşte suçluları böyle cezalandırırız” buyurmuştur. Yani 'Nitelemekte olduğumuz bu cezanın benzeriyle suçluları cezalandırırız.' Buradaki suçlular -en doğrusunu Allah bilir- kâfirlerdir. Çünkü daha önce geçen nitelikleri, Allah'ın ayetlerini yalanlamak ve onlara karşı büyüklenmektir.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ مِنْ حَالِهِمْ أَنَّهُمْ لَا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ الْبَتَّةَ بَيَّنَ أَيْضًا أَنَّهُمْ يَدْخُلُونَ النَّارَ فَقَالَ لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهادٌ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَواشٍ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Bil ki Allah Teâlâ onların durumundan cennete kesinlikle girmeyeceklerini açıkladığında, cehenneme gireceklerini de beyan ederek: { لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهادٌ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَواشٍ } “Onlar için cehennemden bir döşek ve üstlerinden de örtüler vardır” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: «الْمِهَادُ» جَمْعُ مَهْدٍ وَهُوَ الْفِرَاشُ. قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: أَصْلُ الْمَهْدِ فِي اللُّغَةِ الْفَرْشُ يُقَالُ لِلْفِرَاشِ مِهَادٌ لِمُوَاتَاتِهِ وَالْغَوَاشِي جُمَعُ غَاشِيَةٍ وَهِيَ كُلُّ مَا يَغْشَاكَ أَيْ يُجَلِّلُكَ وَجَهَنَّمُ لَا تَنْصَرِفُ لِاجْتِمَاعِ التَّأْنِيثِ فِيهَا وَالتَّعْرِيفِ وَقِيلَ اشْتِقَاقُهَا مِنَ الْجَهْمَةِ وَهِيَ الْغِلَظُ يُقَالُ: / رَجُلٌ جَهْمُ الْوَجْهِ غَلِيظُهُ وَسُمِّيَتْ بِهَذَا لِغِلَظِ أَمْرِهَا فِي الْعَذَابِ قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ الْإِخْبَارُ عَنْ إِحَاطَةِ النَّارِ بِهِمْ مِنْ كُلِّ جَانِبٍ فَلَهُمْ مِنْهَا غِطَاءٌ وَوِطَاءٌ وَفِرَاشٌ وَلِحَافٌ.
Birinci Mesele: 'el-Mihâd' (الْمِهَادُ), döşek manasındaki 'mehd' (مَهْد) kelimesinin çoğuludur. Ezherî şöyle demiştir: 'Mehd kelimesinin dildeki aslı sergidir. Döşeğe, elverişliliğinden ötürü mihâd denilir.' 'el-Gavaşî' (الْغَوَاشِي) ise, seni bürüyüp örten her şey demek olan 'gâşiye' (غَاشِيَة) kelimesinin çoğuludur. 'Cehennem' (جَهَنَّمُ) kelimesi hem müenneslik hem de marifelik (özel isimlik) bir arada bulunduğu için gayr-i munsarıftır (tenvin ve kesre almaz). Türeyişinin 'el-cehme' (الْجَهْمَةُ) kelimesinden geldiği de söylenmiştir ki bu sertlik/kabalık demektir. Nitekim 'suratı asık ve kaba adam' anlamında 'racülün cehmü'l-vech' (رَجُلٌ جَهْمُ الْوَجْهِ) denir. Cehenneme azaptaki şiddet ve kabalığından ötürü bu isim verilmiştir. Müfessirler şöyle demişlerdir: Bu ayetten maksat, ateşin onları her yönden kuşattığını bildirmektir. Dolayısıyla onlar için ateşten örtü, döşek, sergi ve yorgan vardır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: إِنَّ غَوَاشٍ عَلَى وَزْنِ فَوَاعِلَ فَيَكُونُ غَيْرَ مُنْصَرِفٍ فَكَيْفَ دَخَلَهُ التَّنْوِينُ؟
İkinci Mesele: Biri çıkıp şöyle diyebilir: 'Gavâş' (غَوَاشٍ) kelimesi 'fevâil' (فَوَاعِل) veznindedir; dolayısıyla gayr-i munsarıf olması gerekir. O halde tenvin ona nasıl dahil olmuştur?
وَجَوَابُهُ عَلَى مَذْهَبِ الْخَلِيلِ وَسِيبَوَيْهِ أَنَّ هَذَا جَمْعٌ وَالْجَمْعُ أَثْقَلُ مِنَ الْوَاحِدِ وَهُوَ أَيْضًا الْجَمْعُ الْأَكْبَرُ الَّذِي تَتَنَاهَى الْجُمُوعُ إِلَيْهِ فَزَادَهُ ذَلِكَ ثِقَلًا ثُمَّ وَقَعَتِ الْيَاءُ فِي آخِرِهِ وَهِيَ ثَقِيلَةٌ فَلَمَّا اجْتَمَعَتْ فِيهِ هَذِهِ الْأَشْيَاءُ خَفَّفُوهَا بِحَذْفِ يَائِهِ فَلَمَّا حُذِفَتِ الْيَاءُ نَقَصَ عَنْ مِثَالِ فَوَاعِلَ وَصَارَ غَوَاشٍ بِوَزْنِ جَنَاحٍ فَدَخَلَهُ التَّنْوِينُ لِنُقْصَانِهِ عَنْ هَذَا الْمِثَالِ.
Bunun Halîl ve Sîbeveyhi mezhebine göre cevabı şudur: Bu kelime bir çoğuldur; çoğul ise tekilden daha ağırdır. Üstelik bu çoğul, çoğulların kendisinde son bulduğu en büyük çoğuldur (müntehe'l-cümû'dur); bu durum onun ağırlığını daha da artırmıştır. Sonra kelimenin sonuna telaffuzu ağır olan 'yâ' harfi gelmiştir. Bu unsurlar bir araya gelince, 'yâ' harfini hazfederek (atarak) kelimeyi hafiflettiler. 'Yâ' harfi hazfedilince kelime 'fevâil' vezninden eksilmiş oldu ve 'cenâh' (جَنَاحٍ) vezninde 'gavâşin' (غَوَاشٍ) haline geldi. Bu vezinden eksildiği için de tenvin kelimeye dahil oldu.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَكَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا بِاللَّهِ وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ إِلَهًا وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ: فَالظَّالِمُونَ هاهنا هم الكافرون.
Allah Teâlâ'nın: { وَكَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ } “İşte zalimleri böyle cezalandırırız” kavline gelince, İbn Abbâs şöyle demiştir: 'Allah'a ortak koşan ve O'ndan başka ilah edinen kimseleri kastetmektedir.' Bu kabule göre buradaki 'zalimler' kâfirlerdir.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٤٢ الى ٤٣]
[A'râf Suresi (7), 42-43. Ayetler]
وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٤٢) وَنَزَعْنا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدانا لِهذا وَما كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلا أَنْ هَدانَا اللَّهُ لَقَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوها بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٤٣)
{ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٤٢) وَنَزَعْنا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدانا لِهذا وَما كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلا أَنْ هَدانَا اللَّهُ لَقَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوها بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٤٣) } “İman edip salih ameller işleyenlere gelince -ki Biz hiç kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz- işte onlar cennet ehlidirler. Onlar orada ebedî kalıcıdırlar. (42) Göğüslerinde kinden ne varsa söküp atmışızdır. Altlarından ırmaklar akar. Derler ki: 'Bizi buna hidayet eden Allah'a hamdolsun. Eğer Allah bizi hidayete erdirmeseydi biz kendiliğimizden hidayete erecek değildik. Andolsun ki Rabbimizin elçileri hakkı getirmiştir.' Ve onlara: 'İşte yapmış olduğunuz amellere karşılık size miras kılınan cennet budur' diye seslenilir. (43)”
[في قَوْلَهُ تَعَالَى لَا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا اسْتَوْفَى الْكَلَامَ فِي الْوَعِيدِ أَتْبَعَهُ بِالْوَعْدِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın { لَا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها } kavli hakkında] Bil ki Allah Teâlâ tehdidi eksiksizce belirttikten sonra, bu ayette onun peşinden vaadi zikretmiştir. Bu ayette birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ أَكْثَرَ أَصْحَابِ الْمَعَانِي عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: لَا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها اعْتِرَاضٌ وَقَعَ بَيْنَ الْمُبْتَدَأِ وَالْخَبَرِ وَالتَّقْدِيرُ (وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ) وَإِنَّمَا حَسُنَ وُقُوعُ هَذَا الْكَلَامِ بَيْنَ الْمُبْتَدَأِ وَالْخَبَرِ لِأَنَّهُ مِنْ جِنْسِ هَذَا الْكَلَامِ/ لِأَنَّهُ لَمَّا ذَكَرَ عَمَلَهُمُ الصَّالِحَ ذَكَرَ أَنَّ ذَلِكَ الْعَمَلَ فِي وُسْعِهِمْ غَيْرُ خَارِجٍ عَنْ قُدْرَتِهِمْ وَفِيهِ تَنْبِيهٌ لِلْكَفَّارِ عَلَى أَنَّ الْجَنَّةَ مَعَ عِظَمِ مَحَلِّهَا يُوصَلُ إِلَيْهَا بِالْعَمَلِ السَّهْلِ مِنْ غَيْرِ تَحَمُّلِ الصَّعْبِ. وَقَالَ قَوْمٌ: مَوْضِعُهُ خَبَرٌ عَنْ ذَلِكَ الْمُبْتَدَأِ وَالْعَائِدُ مَحْذُوفٌ كَأَنَّهُ قِيلَ: لَا نُكَلِّفُ نَفْسًا مِنْهُمْ إِلَّا وُسْعَهَا وَإِنَّمَا حُذِفَ الْعَائِدُ لِلْعِلْمِ بِهِ.
Birinci Mesele: Bil ki mana ehli âlimlerin çoğuna göre Allah Teâlâ'nın { لَا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها } “Biz hiç kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz” kavli, mübteda (özne) ile haber (yüklem) arasına girmiş bir itiraziyyedir (ara cümledir). Cümlenin takdiri şöyledir: 'İman edip salih ameller işleyenler var ya, işte onlar cennet ehlidirler; onlar orada ebedî kalıcıdırlar.' Bu sözün mübteda ile haber arasında yer alması gayet güzeldir; çünkü bu kelamın cinsindendir. Zira onların salih amellerini zikrettiğinde, bu amelin onların gücü dahilinde olduğunu ve kudretlerini aşmadığını bildirmiştir. Bunda kâfirler için, cennetin yüce mertebesine rağmen, zorluklara katlanılmaksızın kolay amellerle ulaşılabileceğine dair bir uyarı vardır. Bir topluluk ise şöyle demiştir: Bu cümlenin konumu o mübtedanın haberidir, aid (mübtedaya dönen) zamir ise hazfedilmiştir. Sanki şöyle denilmiştir: 'Onlardan hiçbir nefse gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz.' Aid zamir ise bilindiği için hazfedilmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مَعْنَى الْوُسْعِ مَا يَقْدِرُ الْإِنْسَانُ عَلَيْهِ فِي حَالِ السِّعَةِ وَالسُّهُولَةِ لَا فِي حَالِ الضِّيقِ وَالشِّدَّةِ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ: أَنَّ مُعَاذَ بْنَ جَبَلٍ قَالَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِلَّا يُسْرَهَا لَا عُسْرَهَا. وَأَمَّا أَقْصَى الطَّاقَةِ يسمى جُهْدًا لَا وُسْعًا وَغَلِطَ مَنْ ظَنَّ أَنَّ الْوُسْعَ بَذْلُ الْمَجْهُودِ.
İkinci Mesele: 'Vüs'' (الْوُسْعُ) kelimesinin anlamı, insanın darlık ve şiddet halinde değil, genişlik ve kolaylık halinde güç yetirebildiği şeydir. Bunun delili şudur: Muâz b. Cebel bu ayet hakkında 'Güçlüğü değil, ancak kolaylığı [yükleriz]' demiştir. Gücün son sınırına ise vüs' değil 'cehd' (جُهْد) denir. Vüs' kelimesini bütün gücün harcanması (bezl-i mechûd) zanneden kimse yanılmıştır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الْجُبَّائِيُّ: هَذَا يَدُلُّ عَلَى بُطْلَانِ مَذْهَبِ الْمُجْبِرَةِ فِي أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى كَلَّفَ الْعَبْدَ بِمَا لَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى كَذَّبَهُمْ فِي ذَلِكَ وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا الْأَصْلُ بَطَلَ قَوْلُهُمْ فِي خَلْقِ الْأَعْمَالِ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ خَالِقُ أَعْمَالِ الْعِبَادِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى لَكَانَ ذَلِكَ تَكْلِيفَ مَا لَا يُطَاقُ لِأَنَّهُ تَعَالَى إِنْ كَلَّفَهُ بِذَلِكَ الْفِعْلِ حَالَ مَا خَلَقَهُ فِيهِ فَذَلِكَ تَكْلِيفُهُ بِمَا لَا يُطَاقُ لِأَنَّهُ أَمْرٌ بِتَحْصِيلِ الْحَاصِلِ وَذَلِكَ غَيْرُ مَقْدُورٍ وَإِنْ كَلَّفَهُ بِهِ حَالَ مَا لَمْ يَخْلُقْ مِنْ ذَلِكَ الْفِعْلِ فِيهِ كَانَ ذَلِكَ أَيْضًا تَكْلِيفَ مَا لَا يُطَاقُ لِأَنَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ: لَا قُدْرَةَ لِلْعَبْدِ عَلَى تَكْوِينِ ذَلِكَ الْفِعْلِ وَتَحْصِيلِهِ، قَالُوا: وَأَيْضًا إِذَا ثَبَتَ هَذَا الْأَصْلُ ظَهَرَ أَنَّ الِاسْتِطَاعَةَ قَبْلَ الْفِعْلِ إِذْ لَوْ كَانَتْ حَاصِلَةً مَعَ الْفِعْلِ وَالْكَافِرُ لَا قُدْرَةَ لَهُ عَلَى الْإِيمَانِ مَعَ أَنَّهُ مَأْمُورٌ بِهِ فَكَانَ هَذَا تَكْلِيفُ مَا لَا يُطَاقُ وَلَمَّا دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى نَفْيِ التَّكْلِيفِ بِمَا لَا يُطَاقُ ثَبَتَ فَسَادُ هَذَيْنِ الْأَصْلَيْنِ.
Üçüncü Mesele: Cübbâî şöyle demiştir: Bu ayet, Allah Teâlâ'nın kula güç yetiremeyeceği şeyi teklif ettiği yönündeki Mücbire (Cebriye) mezhebinin batıl olduğuna delalet eder. Çünkü Allah Teâlâ onları bu konuda yalanlamıştır. Bu esas sabit olunca, onların amellerin yaratılması (halku'l-ef'âl) konusundaki görüşleri de batıl olur. Zira kulların amellerinin yaratıcısı Allah Teâlâ olsaydı, bu güç yetirilemeyecek şeyin teklifi (teklif-i mâ lâ yutâk) olurdu. Çünkü O, o fiili kulda yarattığı anda teklif etseydi bu güç yetirilemeyecek şeyin teklifi olurdu; zira bu, meydana gelmiş olanı meydana getirmeyi (tahsîl-i hâsılı) emretmektir ki bu [zaten] makdur (güç yetirilen) değildir. Eğer o fiili kulda yaratmadığı anda teklif etseydi bu da güç yetirilemeyecek şeyin teklifi olurdu; çünkü bu takdirde kulun o fiili var etmeye ve meydana getirmeye kudreti yoktur. [Mutezile] şöyle demiştir: Ayrıca bu esas sabit olunca, istitaatın (gücün) fiilden önce olduğu da ortaya çıkar. Zira istitaat fiille beraber bulunsaydı ve kâfirin -imanla emrolunmuş olmasına rağmen- imana gücü yetmeseydi, bu güç yetirilemeyecek şeyin teklifi olurdu. Bu ayet güç yetirilemeyecek şeyin teklif edilmediğine delalet edince, bu iki esasın bozukluğu sabit olmuştur.
وَالْجَوَابُ: أَنَّا نَقُولُ وَهَذَا الْإِشْكَالُ أَيْضًا وَارِدٌ عَلَيْكُمْ لِأَنَّهُ تَعَالَى يُكَلِّفُ الْعَبْدَ بِإِيجَادِ الْفِعْلِ حَالَ اسْتِوَاءِ الدَّوَاعِي إِلَى الْفِعْلِ وَالتَّرْكِ أَوْ حَالَ رُجْحَانِ أَحَدِ الدَّاعِيَيْنِ عَلَى الْآخَرِ وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ لِأَنَّ الْإِيجَادَ تَرْجِيحٌ لِجَانِبِ الْفِعْلِ وَحُصُولُ التَّرْجِيحِ حَالَ حُصُولِ الِاسْتِوَاءِ مُحَالٌ وَالثَّانِي بَاطِلٌ لِأَنَّ حَالَ حُصُولِ الرُّجْحَانِ كَانَ الْحُصُولُ وَاجِبًا، فَإِنْ وَقَعَ الْأَمْرُ بِالطَّرَفِ الرَّاجِحِ كَانَ أَمْرًا بِتَحْصِيلِ الْحَاصِلِ، وَإِنْ وَقَعَ بِالطَّرَفِ الْمَرْجُوحِ كَانَ أَمْرًا بِتَحْصِيلِ الْمَرْجُوحِ حَالَ كَوْنِهِ مَرْجُوحًا فَيَكُونُ أَمْرًا بِالْجَمْعِ بَيْنَ النَّقِيضَيْنِ وَهُوَ مُحَالٌ فَكُلُّ مَا تَجْعَلُونَهُ جَوَابًا عَنْ هَذَا السُّؤَالِ فَهُوَ جَوَابُنَا عَنْ كَلَامِكُمْ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Cevap: Biz deriz ki: Bu itiraz aynı şekilde size de yönelir. Zira Allah Teâlâ kula, fiili yapma ve terk etme saiklerinin (dâiyelerinin) eşit olduğu anda veya saiklerden birinin diğerine üstün geldiği anda fiili var etmesini teklif eder. Birinci ihtimal batıldır; çünkü var etmek fiil tarafını tercih etmektir, eşitlik halindeyken bir tarafın üstün gelmesi ise imkânsızdır. İkinci ihtimal de batıldır; çünkü üstün gelme durumunda fiilin meydana gelmesi zorunlu (vacip) olur. Dolayısıyla emir üstün gelen tarafa yönelmişse, meydana gelmiş olanı meydana getirmeyi (tahsîl-i hâsılı) emretmek olur. Şayet zayıf (mercûh) kalan tarafa yönelmişse, zayıf olduğu anda zayıf olanı meydana getirmeyi emretmek olur ki bu iki zıddı birleştirmeyi emretmek demektir ve bu da imkânsızdır. O halde sizin bu soruya vereceğiniz her cevap, bizim de sizin sözünüze vereceğimiz cevaptır. Doğrusunu Allah bilir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَنَزَعْنا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ فَاعْلَمْ أَنَّ نزع الشيء قلعه عن مكانه والغل العقد.
Allah Teâlâ'nın: { وَنَزَعْنا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ } “Göğüslerinde kinden ne varsa söküp atmışızdır” kavline gelince, bil ki bir şeyi 'nez'' etmek onu yerinden söküp çıkarmaktır. 'el-Gıll' (الْغِلُّ) ise düğümdür (gizli kindir).
قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ: وَهُوَ الَّذِي يَغُلُّ بِلُطْفِهِ إِلَى صَمِيمِ الْقَلْبِ أَيْ يَدْخُلُ وَمِنْهُ الْغُلُولُ وَهُوَ الْوُصُولُ بِالْحِيلَةِ إِلَى الذُّنُوبِ الدَّقِيقَةِ وَيُقَالُ: انْغَلَّ فِي الشَّيْءِ وَتَغَلْغَلَ فِيهِ إِذَا دَخَلَ فِيهِ بِلَطَافَةٍ كَالْحُبِّ/ يَدْخُلُ فِي صَمِيمِ الْفُؤَادِ.
Dil ehli şöyle demiştir: O, inceliğiyle kalbin derinliklerine sızan şeydir, yani oraya girer. Nitekim hile ile ince günahlara ulaşmak demek olan 'gulûl' (الْغُلُولُ) kelimesi de bundandır. Bir şeyin içine incelikle girildiğinde, sevginin kalbin derinliklerine işlemesi gibi durumlar için 'ingalle fi'ş-şey' (انْغَلَّ فِي الشَّيْءِ) ve 'teğalğale fîh' (تَغَلْغَلَ فِيهِ) denir.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: لِهَذِهِ الْآيَةِ تَأْوِيلَانِ:
Bunu bildiğinde deriz ki: Bu ayet için iki tevîl vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَزَلْنَا الْأَحْقَادَ الَّتِي كَانَتْ لِبَعْضِهِمْ عَلَى بَعْضٍ فِي دَارِ الدُّنْيَا وَمَعْنَى نَزْعِ الْغِلِّ: تَصْفِيَةُ الطِّبَاعِ وَإِسْقَاطُ الْوَسَاوِسِ وَمَنْعُهَا مِنْ أَنْ تَرِدَ عَلَى الْقُلُوبِ فَإِنَّ الشَّيْطَانَ لَمَّا كَانَ فِي الْعَذَابِ لَمْ يَتَفَرَّغْ لِإِلْقَاءِ الْوَسَاوِسِ فِي الْقُلُوبِ وَإِلَى هَذَا الْمَعْنَى أَشَارَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ﵁ فَقَالَ: إِنِّي لَأَرْجُوَ أَنْ
Birinci Görüş: Maksadın, dünya yurdunda birbirlerine karşı besledikleri kinleri giderdiğimiz şeklinde olmasıdır. Kinin sökülüp atılmasının manası: Tabiatların arındırılması, vesveselerin düşürülmesi ve kalplere gelmelerinin engellenmesidir. Zira şeytan azap içinde olunca, kalplere vesvese atmaya vakit bulamaz. Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh bu manaya işaret ederek şöyle demiştir: 'Umarım ki
أَكُونَ أَنَا وَعُثْمَانُ وَطَلْحَةُ وَالزُّبَيْرُ مِنَ الَّذِينَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِيهِمْ وَنَزَعْنا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ.
ben, Osman, Talha ve Zübeyr, haklarında Allah Teâlâ'nın: { وَنَزَعْنا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ } “Göğüslerinde kinden ne varsa söküp atmışızdır” buyurduğu kimselerden oluruz.'
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ أَنَّ دَرَجَاتِ أَهْلِ الْجَنَّةِ مُتَفَاوِتَةٌ بِحَسَبِ الْكَمَالِ وَالنُّقْصَانِ فَاللَّهُ تَعَالَى أَزَالَ الْحَسَدَ عَنْ قُلُوبِهِمْ حَتَّى أَنَّ صَاحِبَ الدَّرَجَةِ النَّازِلَةِ لَا يَحْسُدُ صَاحِبَ الدَّرَجَةِ الْكَامِلَةِ. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» :
İkinci Görüş: Bundan maksat, cennet ehlinin derecelerinin kemal ve noksanlık bakımından birbirinden farklı olmasıdır; Allah Teâlâ onların kalplerinden hasedi gidermiştir, öyle ki derecesi daha aşağıda olan kimse derecesi kâmil olan kimseyi kıskanmaz. Keşşâf sahibi şöyle demiştir:
هَذَا التَّأْوِيلُ أَوْلَى مِنَ الْوَجْهِ الْأَوَّلِ حَتَّى يَكُونَ هَذَا فِي مُقَابَلَةِ مَا ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى مِنْ تَبَرِّي بَعْضِ أَهْلِ النَّارِ مِنْ بَعْضٍ وَلَعْنِ بَعْضِهِمْ بَعْضًا لِيُعْلَمَ أَنَّ حَالَ أَهْلِ الْجَنَّةِ فِي هَذَا الْمَعْنَى أَيْضًا مُفَارِقَةٌ لِحَالِ أَهْلِ النَّارِ.
'Bu tevîl, birinci cihetten daha uygundur; ta ki bu durum, Allah Teâlâ'nın cehennem ehlinin birbirinden teberri etmesi ve birbirlerine lanet okuması şeklinde zikrettiği durumun mukabili olsun ve böylece cennet ehlinin halinin bu manada da cehennem ehlinin halinden farklı olduğu bilinsin.'
فَإِنْ قَالُوا: كَيْفَ يُعْقَلُ أَنْ يُشَاهِدَ الْإِنْسَانُ النِّعَمَ الْعَظِيمَةَ وَالدَّرَجَاتِ الْعَالِيَةَ وَيَرَى نَفْسَهُ مَحْرُومًا عَنْهَا عَاجِزًا عَنْ تَحْصِيلِهَا ثُمَّ إِنَّهُ لَا يَمِيلُ طَبْعُهُ إِلَيْهَا وَلَا يَغْتَمُّ بِسَبَبِ الْحِرْمَانِ عَنْهَا فَإِنْ عُقِلَ ذَلِكَ فَلِمَ لَا يُعْقَلُ أَيْضًا أَنْ يُعِيدَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى وَلَا يَخْلُقَ فِيهِمْ شَهْوَةَ الْأَكْلِ وَالشُّرْبِ وَالْوِقَاعِ وَيُغْنِيَهُمْ عَنْهَا؟
Eğer: 'İnsanın büyük nimetleri ve yüce dereceleri görüp de kendisinin bunlardan mahrum ve bunları elde etmekten aciz olduğunu gördüğü halde, tabiatının bunlara meyletmemesi ve bunlardan mahrumiyet sebebiyle kederlenmemesi nasıl akla uygun olabilir? Eğer bu akla uygunsa, Allah Teâlâ'nın onları [ahirette] iade edip de içlerinde yeme, içme ve cinsel ilişki arzusunu yaratmaması ve onları bunlara muhtaç kılmaması niçin akla uygun olmasın?' derlerse,
قُلْنَا: الْكُلُّ مُمْكِنٌ وَاللَّهُ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَيْهِ إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى وَعَدَ بِإِزَالَةِ الْحِقْدِ وَالْحَسَدِ عَنِ الْقُلُوبِ وَمَا وَعَدَ بِإِزَالَةِ شَهْوَةِ الْأَكْلِ وَالشُّرْبِ عَنِ النُّفُوسِ فَظَهَرَ الْفَرْقُ بَيْنَ الْبَابَيْنِ.
Deriz ki: Hepsi mümkündür ve Allah Teâlâ buna kādirdir. Ancak Allah Teâlâ kalplerden kin ve hasedi gidereceğini vaad etmiş, nefislerden yeme ve içme arzusunu gidereceğini ise vaad etmemiştir. Böylece iki mesele arasındaki fark ortaya çıkmış olur.
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ: تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ تَعَالَى كَمَا خَلَّصَهُمْ مِنْ رِبْقَةِ الْحِقْدِ وَالْحَسَدِ وَالْحِرْصِ عَلَى طَلَبِ الزِّيَادَةِ فَقَدْ أَنْعَمَ عَلَيْهِمْ بالذات الْعَظِيمَةِ وَقَوْلُهُ: تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ وَفَضْلِهِ وَإِحْسَانِهِ وَأَنْوَاعِ الْمُكَاشَفَاتِ وَالسَّعَادَاتِ الرُّوحَانِيَّةِ.
Sonra Allah Teâlâ: { تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ } “Altlarından ırmaklar akar” buyurmuştur. Anlamı şudur: Allah Teâlâ onları kin, haset ve fazlasını talep etme hırsı bağından kurtardığı gibi, onlara büyük zevkler de bahşetmiştir. O'nun: { تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ } “Altlarından ırmaklar akar” kavli, Allah'ın rahmetinden, lütfundan, ihsanından ve tecellîlerin türleri ile ruhanî saadetlerdendir.
ثُمَّ حَكَى تَعَالَى عَنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ أَنَّهُمْ قَالُوا: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدانا لِهذا وَقَالَ أَصْحَابُنَا: مَعْنَى هَدانَا اللَّهُ أَنَّهُ أَعْطَى الْقُدْرَةَ وَضَمَّ إِلَيْهَا الدَّاعِيَةَ الْجَازِمَةَ وَصَيَّرَ مَجْمُوعَ الْقُدْرَةِ وَتِلْكَ الدَّاعِيَةَ مُوجِبًا لِحُصُولِ تِلْكَ الْفَضِيلَةِ فَإِنَّهُ لَوْ أَعْطَى الْقُدْرَةَ وَمَا خَلَقَ تِلْكَ الدَّاعِيَةَ لَمْ يَحْصُلِ الْأَثَرُ وَلَوْ خَلَقَ اللَّهُ الدَّاعِيَةَ الْمُعَارِضَةَ أَيْضًا لِسَائِرِ الدَّوَاعِي الصَّارِفَةِ لَمْ يَحْصُلِ الْفِعْلُ أَيْضًا. أَمَّا لَمَّا خَلَقَ الْقُدْرَةَ وَخَلَقَ الدَّاعِيَةَ الْجَازِمَةَ وَكَانَ مَجْمُوعُ الْقُدْرَةِ مَعَ الدَّاعِيَةِ الْمُعَيَّنَةِ مُوجِبًا لِلْفِعْلِ كَانَتِ الْهِدَايَةُ حَاصِلَةً فِي الْحَقِيقَةِ بِتَقْدِيرِ/ اللَّهِ تَعَالَى وَتَخْلِيقِهِ وَتَكْوِينِهِ.
Sonra Allah Teâlâ cennet ehlinin şöyle dediklerini nakletmiştir: { الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدانا لِهذا } “Bizi buna hidayet eden Allah'a hamdolsun”. Arkadaşlarımız (Ehl-i Sünnet âlimleri) şöyle demiştir: 'Allah'ın bizi hidayete erdirmesi'nin anlamı, kudreti vermesi, ona kesin yönelişi (dâiyeyi) eklemesi ve bu kudret ile dâiyenin toplamını o faziletin meydana gelmesinin sebebi kılmasıdır. Zira kudreti verip de o dâiyeyi yaratmasaydı eser meydana gelmezdi. Allah Teâlâ diğer vazgeçirici saiklere karşı koyacak bir dâiye yaratmasaydı yine fiil meydana gelmezdi. Kudreti yarattığı, kesin dâiyeyi de yarattığı ve belirlenmiş dâiye ile birlikte kudretin toplamı fiili zorunlu kıldığı için hidayet gerçekte Allah Teâlâ'nın takdiri, yaratması ve var etmesiyle meydana gelmiş olur.
وَقَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: التَّحْمِيدُ إِنَّمَا وَقَعَ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى أَعْطَى الْعَقْلَ وَوَضَعَ الدَّلَائِلَ وَأَزَالَ الْمَوَانِعَ وَعِنْدَ هَذَا يُرْجَعُ إِلَى مَبَاحِثِ الْجَبْرِ وَالْقَدَرِ عَلَى سَبِيلِ التَّمَامِ وَالْكَمَالِ.
Mutezile ise şöyle demiştir: Hamd, ancak Allah Teâlâ'nın aklı vermesi, delilleri koyması ve engelleri kaldırması üzerinedir. Bu noktada tam ve eksiksiz bir biçimde cebr ve kader bahislerine dönülür.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَما كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلا أَنْ هَدانَا اللَّهُ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { وَما كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلا أَنْ هَدانَا اللَّهُ } “Eğer Allah bizi hidayete erdirmeseydi biz kendiliğimizden hidayete erecek değildik” buyurmuştur. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ «مَا كُنَّا» بِغَيْرِ وَاوٍ وَكَذَلِكَ هُوَ فِي مَصَاحِفِ أَهْلِ الشَّامِ وَالْبَاقُونَ بِالْوَاوِ وَالْوَجْهُ فِي قراءة ابن عامر ان قوله: ما كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلا أَنْ هَدانَا اللَّهُ جَارٍ مَجْرَى التَّفْسِيرِ لِقَوْلِهِ: هَدانا لِهذا فَلَمَّا كَانَ أَحَدُهُمَا عَيْنَ الْآخَرِ وَجَبَ حَذْفُ الْحَرْفِ الْعَاطِفِ.
Birinci Mesele: İbn Âmir 'vav' olmaksızın 'mâ künnâ' (مَا كُنَّا) şeklinde okumuştur; Şam ehlinin mushaflarında da böyledir. Diğer kıraat imamları ise 'vav' ile okumuşlardır. İbn Âmir'in kıraatinin gerekçesi şudur: O'nun { ما كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلا أَنْ هَدانَا اللَّهُ } kavli, O'nun { هَدانا لِهذا } kavlinin tefsiri mesabesindedir. Bu ikisinden biri diğerinin bizzat kendisi olunca atıf harfinin hazfedilmesi gerekmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: وَما كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلا أَنْ هَدانَا اللَّهُ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْمُهْتَدِيَ مَنْ هَدَاهُ اللَّهُ وَإِنْ لَمْ يَهْدِهِ اللَّهُ لَمْ يَهْتَدِ بَلْ نَقُولُ: مَذْهَبُ الْمُعْتَزِلَةِ أَنَّ كُلَّ مَا فَعَلَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي حَقِّ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ وَالْأَوْلِيَاءِ مِنْ أَنْوَاعِ الْهِدَايَةِ وَالْإِرْشَادِ فَقَدْ فَعَلَهُ فِي حَقِّ جَمِيعِ الْكُفَّارِ وَالْفُسَّاقِ وَإِنَّمَا حَصَلَ الِامْتِيَازُ بَيْنَ الْمُؤْمِنِ وَالْكَافِرِ وَالْمُحِقِّ وَالْمُبْطِلِ بِسَعْيِ نَفْسِهِ وَاخْتِيَارِ. نَفْسِهِ فَكَانَ يَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يَحْمَدَ نَفْسَهُ لِأَنَّهُ هُوَ الَّذِي حَصَلَ لِنَفْسِهِ الْإِيمَانُ وَهُوَ الَّذِي أَوْصَلَ نَفْسَهُ إِلَى دَرَجَاتِ الْجِنَانِ وَخَلَّصَهَا مِنْ دِرْكَاتِ النِّيرَانِ فَلَمَّا لَمْ يَحْمَدْ نَفْسَهُ الْبَتَّةَ وَإِنَّمَا حَمِدَ اللَّهَ فَقَطْ عَلِمْنَا أَنَّ الْهَادِيَ لَيْسَ إِلَّا اللَّهَ سُبْحَانَهُ.
İkinci Mesele: O'nun: { وَما كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلا أَنْ هَدانَا اللَّهُ } “Eğer Allah bizi hidayete erdirmeseydi biz kendiliğimizden hidayete erecek değildik” kavli, hidayete eren kimsenin ancak Allah'ın hidayet ettiği kimse olduğuna; Allah hidayet etmedikçe hidayete eremeyeceğine delildir. Hatta biz deriz ki: Mutezile mezhebine göre Allah Teâlâ'nın peygamberler aleyhimüsselâm ve veliler hakkında yaptığı hidayet ve irşad türlerinin tamamını bütün kâfirler ve fasıklar hakkında da yapmıştır; mümin ile kâfir, haklı ile batıl ehli arasındaki ayrım ise ancak kulun kendi gayreti ve kendi tercihi ile meydana gelmiştir. Bu durumda [kulun] kendi nefsini övmesi gerekirdi; çünkü kendi nefsi için imanı elde eden, nefsini cennet derecelerine ulaştıran ve onu cehennem derekelerinden kurtaran bizzat kendisidir. Kul nefsini asla övmeyip sadece Allah'a hamdettiğinde bildik ki hidayet veren ancak ve ancak Sübhân olan Allah'tır.
ثُمَّ حَكَى تَعَالَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ قَالُوا: لَقَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ وَهَذَا مِنْ قَوْلِ أَهْلِ الْجَنَّةِ حِينَ رَأَوْا مَا وَعَدَهُمُ الرُّسُلُ عِيَانًا وَقَالُوا: لَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ.
Sonra Allah Teâlâ onların şöyle dediklerini nakletmiştir: { لَقَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ } “Andolsun ki Rabbimizin elçileri hakkı getirmiştir”. Bu, cennet ehlinin, peygamberlerin kendilerine vaad ettikleri şeyleri gözleriyle gördükleri andaki sözlerindendir; 'Andolsun ki Rabbimizin elçileri hakkı getirmiştir' demişlerdir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Sonra Allah Teâlâ: { وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ } “Ve onlara: 'İşte cennet budur' diye seslenilir” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: ذَلِكَ النِّدَاءُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى أَوْ أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَالْأَوْلَى أَنْ يَكُونَ الْمُنَادِي هُوَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ.
Birinci Mesele: Bu nida ya Allah Teâlâ'dan ya da meleklerdendir. Seslenenin Sübhân olan Allah olması daha evladır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ذَكَرَ الزَّجَّاجُ في كلمة «ان» هاهنا وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهَا مُخَفَّفَةٌ مِنَ الثَّقِيلَةِ وَالتَّقْدِيرُ: أَنَّهُ وَالضَّمِيرُ لِلشَّأْنِ وَالْمَعْنَى: نُودُوا بِأَنَّهُ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أَيْ نُودُوا بِهَذَا الْقَوْلِ. وَالثَّانِي: قَالَ: وَهُوَ الْأَجْوَدُ عِنْدِي أَنْ تَكُونَ «أَنْ» فِي مَعْنَى تَفْسِيرِ النِّدَاءِ وَالْمَعْنَى: وَنُودُوا أَيْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ وَالْمَعْنَى: قِيلَ لَهُمْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ كَقَوْلِهِ:
İkinci Mesele: Zeccâc buradaki 'en' (أَنْ) kelimesi hakkında iki vecih zikretmiştir: Birincisi: Şeddeli olandan hafifletilmiş (muhaffefe) olmasıdır. Cümlenin takdiri 'ennehû' (أَنَّهُ) şeklindedir ve zamir şan zamiridir. Mana ise: 'Onlara, durumun şu olduğu yani şu söz seslenildi' demektir. İkincisi: Zeccâc 'Bana göre daha güzel olanı, 'en' harfinin nidâyı tefsir manasında (müfessire) olmasıdır' demiştir. Buna göre mana: 'Ve onlara: 'İşte o cennet [budur]' diye yani 'İşte o cennet budur' denildi' şeklinde olur. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavlinde de böyledir:
وَانْطَلَقَ الْمَلَأُ مِنْهُمْ أَنِ امْشُوا وَاصْبِرُوا [ص: ٦] يَعْنِي أَيِ امْشُوا. قَالَ: إِنَّمَا قَالَ: «تِلْكُمُ» لِأَنَّهُمْ وُعِدُوا بِهَا فِي الدُّنْيَا. فَكَأَنَّهُ قِيلَ: لَهُمْ هَذِهِ تِلْكُمُ الَّتِي وُعِدْتُمْ بِهَا وَقَوْلُهُ: أُورِثْتُمُوها فِيهِ قَوْلَانِ:
{ وَانْطَلَقَ الْمَلَأُ مِنْهُمْ أَنِ امْشُوا وَاصْبِرُوا } “İçlerinden ileri gelenler: 'Yürüyün ve sabredin' diyerek ayrıldılar” [Sâd 6] ayetinde yani 'Yürüyün' demektir. [Zeccâc] şöyle demiştir: 'Tilküm' (تِلْكُمُ) denilmesinin sebebi, dünyada onlara bunun vaad edilmiş olmasıdır. Sanki onlara şöyle denilmiştir: İşte bu, size vaad edilmiş olan o [cennettir]. O'nun: { أُورِثْتُمُوها } “Ona mirasçı kılındınız” kavlinde ise iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ قَوْلُ أَهْلِ الْمَعَانِي أَنَّ مَعْنَاهُ: صَارَتْ إِلَيْكُمْ كَمَا يَصِيرُ الْمِيرَاثُ إِلَى أَهْلِهِ وَالْإِرْثُ قَدْ يُسْتَعْمَلُ فِي اللُّغَةِ وَلَا يُرَادُ بِهِ زَوَالُ الْمِلْكِ عَنِ الْمَيِّتِ إِلَى الْحَيِّ كَمَا يُقَالُ: هَذَا الْعَمَلُ/ يُورِثُكَ الشَّرَفَ وَيُورِثُكَ الْعَارَ أَيْ يُصَيِّرُكَ إِلَيْهِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ: إِنَّهُمْ أُعْطُوا تِلْكَ الْمَنَازِلَ مِنْ غَيْرِ تَعَبٍ فِي الْحَالِ فَصَارَ شَبِيهًا بِالْمِيرَاثِ.
Birinci Görüş: Mana ehlinin görüşü olup anlamı şudur: Mirasın ehline kalması gibi, o da size intikal etti. 'el-İrs' (الْإِرْثُ) kelimesi bazen dilde mülkiyetin ölüden diriye geçmesi kastedilmeksizin de kullanılır. Nitekim 'Bu amel sana şeref kazandırır (miras bırakır) veya sana utanç kazandırır' yani 'seni ona ulaştırır' denilir. Onlardan bazıları şöyle demiştir: Onlara o menziller o anda bir yorgunluk olmaksızın verildi, dolayısıyla mirasa benzer oldu.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ يُورِثُونَ مَنَازِلَ أَهْلِ النَّارِ.
İkinci Görüş: Cennet ehli, cehennem ehlinin menzillerine mirasçı kılınırlar.
قَالَ ﵌: «لَيْسَ مِنْ كَافِرٍ وَلَا مُؤْمِنٍ إِلَّا وَلَهُ فِي الْجَنَّةِ وَالنَّارِ مَنْزِلٌ فَإِذَا دَخَلَ أَهْلُ الْجَنَّةِ الْجَنَّةَ وَأَهْلُ النَّارِ النَّارَ رُفِعَتِ الْجَنَّةُ لِأَهْلِ النَّارِ فَنَظَرُوا إِلَى مَنَازِلِهِمْ فِيهَا فَقِيلَ لَهُمْ: هَذِهِ مَنَازِلُكُمْ لَوْ عَمِلْتُمْ بِطَاعَةِ اللَّهِ ثُمَّ يُقَالُ يَا أَهْلَ الْجَنَّةِ رِثُوهُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ فَيُقَسَّمُ بَيْنَ أَهْلِ الْجَنَّةِ مَنَازِلُهُمْ»
[Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Hiçbir kâfir ve hiçbir mümin yoktur ki cennette ve cehennemde bir menzili olmasın. Cennet ehli cennete, cehennem ehli de cehenneme girdiğinde cennet, cehennem ehline gösterilir; onlar da oradaki menzillerine bakarlar. Onlara: 'Eğer Allah'a itaat ederek amel etseydiniz işte bunlar sizin menzillerinizdi' denilir. Sonra: 'Ey cennet ehli! Yaptığınız ameller sebebiyle onların menzillerine mirasçı olun' denilir ve onların menzilleri cennet ehli arasında paylaştırılır.'
وَقَوْلُهُ: بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ فِيهِ مَسَائِلُ:
O'nun: { بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Yapmış olduğunuz amellere karşılık” kavlinde birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: تَعَلُّقُ مَنْ قَالَ الْعَمَلُ يُوجِبُ هَذَا الْجَزَاءَ بِهَذِهِ الْآيَةِ فَإِنَّ الْبَاءَ فِي قَوْلِهِ: بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ تَدُلُّ عَلَى الْعِلِّيَّةِ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْعَمَلَ يُوجِبُ هَذَا الْجَزَاءَ وَجَوَابُنَا: أَنَّهُ عِلَّةٌ لِلْجَزَاءِ لَكِنْ بِسَبَبِ أَنَّ الشَّرْعَ جَعَلَهُ عِلَّةً لَهُ لَا لِأَجْلِ أَنَّهُ لِذَاتِهِ مُوجِبٌ لِذَلِكَ الْجَزَاءِ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ نِعَمَ اللَّهِ عَلَى الْعَبْدِ لَا نِهَايَةَ لَهَا فَإِذَا أَتَى الْعَبْدُ بِشَيْءٍ مِنَ الطَّاعَاتِ وَقَعَتْ هَذِهِ الطَّاعَاتُ فِي مُقَابَلَةِ تِلْكَ النِّعَمِ السَّالِفَةِ فَيَمْتَنِعُ أَنْ تَصِيرَ مُوجِبَةً لِلثَّوَابِ الْمُتَأَخِّرِ.
Birinci Mesele: 'Amel bu mükâfatı gerektirir' diyen kimse bu ayete tutunmuştur. Zira O'nun { بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } kavlindeki 'bâ' harfi illet (gerekçe) bildirir. Bu da amelin bu mükâfatı gerektirdiğine delalet eder. Cevabımız şudur: O amel mükâfatın illetidir; ancak bu, şeriatın onu bir illet kılmasından ötürüdür, yoksa bizzat kendisinin o mükâfatı gerektirmesinden dolayı değildir. Bunun delili şudur: Allah'ın kul üzerindeki nimetlerinin sonu yoktur. Kul taatlerden bir şey yaptığında, bu taatler geçmişteki o nimetlerin karşılığı olarak vaki olur; dolayısıyla sonradan gelecek sevabı zorunlu kılması imkânsızdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: طَعَنَ بَعْضُهُمْ فَقَالَ: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْعَبْدَ إِنَّمَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ بِعَمَلِهِ
İkinci Mesele: Bazıları itiraz edip şöyle demiştir: Bu ayet, kulun cennete ancak ameliyle gireceğine delalet etmektedir;
وَقَوْلُهُ ﵇: «لَنْ يَدْخُلَ أَحَدٌ الْجَنَّةَ بِعَمَلِهِ وَإِنَّمَا يَدْخُلُهَا بِرَحْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى»
Oysa [Peygamber] aleyhisselâm'ın: 'Hiç kimse ameliyle cennete giremez, ancak Allah Teâlâ'nın rahmetiyle girer' kavli vardır.
وَبَيْنَهُمَا تَنَاقُضٌ وَجَوَابُ مَا ذَكَرْنَا: أَنَّ الْعَمَلَ لا يوجب دخول الجنة لذاته وانما يوجه لِأَجْلِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى بِفَضْلِهِ جَعَلَهُ عَلَامَةً عَلَيْهِ وَمَعْرِفَةً لَهُ وَأَيْضًا لَمَّا كَانَ الْمُوفِّي لِلْعَمَلِ الصَّالِحِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى كَانَ دُخُولُ الْجَنَّةِ فِي الْحَقِيقَةِ لَيْسَ إِلَّا بِفَضْلِ اللَّهِ تَعَالَى.
İkisi arasında bir çelişki vardır. Zikrettiğimiz şeyin cevabı şudur: Amel bizzat kendisi sebebiyle cennete girmeyi gerektirmez; ancak Allah Teâlâ lütfuyla onu cennete giriş için bir alamet ve bir gösterge kıldığı için gerektirir. Ayrıca salih amele muvaffak kılan bizzat Allah Teâlâ olduğuna göre, cennete giriş gerçekte ancak Allah Teâlâ'nın lütfuyladır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الْقَاضِي: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوها بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ خِطَابٌ عَامٌّ فِي حَقِّ جَمِيعِ الْمُؤْمِنِينَ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كُلَّ مَنْ دَخَلَ الْجَنَّةَ فَإِنَّمَا يَدْخُلُهَا بِعَمَلِهِ وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ امْتَنَعَ قَوْلُ مَنْ يَقُولُ: إِنَّ الْفُسَّاقَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ تَفَضُّلًا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى.
Üçüncü Mesele: Kadı [Abdülcebbâr] şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: { وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوها بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Ve onlara: 'İşte yapmış olduğunuz amellere karşılık size miras kılınan cennet budur' diye seslenilir” kavli bütün müminler hakkında genel bir hitaptır. Bu da cennete giren herkesin ancak ameli sebebiyle girdiğine delalet eder. Durum böyle olunca, 'Fasıklar cennete Allah Teâlâ'nın bir lütfu olarak girerler' diyen kimsenin sözü imkânsız (batıl) olur.
إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: وَجَبَ أَنْ لَا يَخْرُجَ الْفَاسِقُ مِنَ النَّارِ لِأَنَّهُ لَوْ خَرَجَ لَكَانَ إِمَّا أَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ أَوْ لَا يَدْخُلَهَا. وَالثَّانِي: بَاطِلٌ بِالْإِجْمَاعِ وَالْأَوَّلُ: لَا يَخْلُو إِمَّا أَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ عَلَى سَبِيلِ التَّفَضُّلِ أَوْ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِحْقَاقِ وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَحَدًا لَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ بِالتَّفَضُّلِ وَالثَّانِي: أَيْضًا بَاطِلٌ لِأَنَّهُ لَمَّا دَخَلَ النَّارَ وَجَبَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ كَانَ مُسْتَحِقًّا لِلْعِقَابِ فَلَوْ أُدْخِلَ الْجَنَّةَ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِحْقَاقِ لَزِمَ كَوْنُهُ مُسْتَحِقًّا لِلثَّوَابِ وَحِينَئِذٍ يَلْزَمُ حُصُولُ الْجَمْعِ بَيْنَ اسْتِحْقَاقِ الثَّوَابِ وَاسْتِحْقَاقِ الْعِقَابِ وَهُوَ مُحَالٌ لِأَنَّ الثَّوَابَ مَنْفَعَةٌ دَائِمَةٌ خَالِصَةٌ عَنْ شَوَائِبِ الضَّرَرِ وَالْعِقَابَ مَضَرَّةٌ دَائِمَةٌ خَالِصَةٌ عَنْ شَوَائِبِ الْمَنْفَعَةِ وَالْجَمْعُ بَيْنَهُمَا مُحَالٌ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ الْجَمْعُ بَيْنَ حُصُولِ اسْتِحْقَاقِهِمَا مُحَالًا.
Bu sabit olunca deriz ki: Fasıkın ateşten çıkmaması vacip olur. Çünkü şayet çıksaydı ya cennete girerdi ya da girmezdi. İkincisi icma ile batıldır. Birincisi ise, ya lütuf yoluyla ya da hak ediş (istihkak) yoluyla cennete girmesinden hâlî değildir. Birincisi batıldır; çünkü bu ayetin hiç kimsenin cennete lütuf yoluyla girmeyeceğine delalet ettiğini açıkladık. İkincisi de batıldır; çünkü o ateşe girdiğinde cezayı hak etmiş olduğu söylenmesi gerekmiştir. Şayet cennete hak ediş yoluyla sokulsaydı, sevabı da hak etmiş olması gerekirdi. Bu durumda ise sevabı hak etmek ile cezayı hak etmeyi bir arada toplamak gerekecektir ki bu imkânsızdır. Çünkü sevap, zarar şaibelerinden arınmış daimî bir menfaattir; ceza ise menfaat şaibelerinden arınmış daimî bir zarardır. İkisini bir arada toplamak imkânsızdır. Durum böyle olunca, ikisini birden hak edişin gerçekleşmesini bir arada toplamak da imkânsızdır.
وَالْجَوَابُ: هَذَا بِنَاءً عَلَى أَنَّ اسْتِحْقَاقَ الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ لَا يَجْتَمِعَانِ. وَقَدْ بَالَغْنَا فِي إِبْطَالِ هَذَا الْكَلَامِ فِي سورة البقرة. والله اعلم.
Cevap: Bu, sevabı ve cezayı hak etmenin bir arada bulunamayacağı esasına dayanır. Biz bu sözü iptal etmeyi Bakara Suresi'nde etraflıca ele almıştık. Doğrusunu Allah bilir.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٤٤ الى ٤٥]
[A'râf Suresi (7), 44-45. Ayetler]
وَنادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ أَصْحابَ النَّارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنا مَا وَعَدَنا رَبُّنا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا قالُوا نَعَمْ فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ (٤٤) الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَيَبْغُونَها عِوَجاً وَهُمْ بِالْآخِرَةِ كافِرُونَ (٤٥)
{ وَنادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ أَصْحابَ النَّارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنا مَا وَعَدَنا رَبُّنا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا قالُوا نَعَمْ فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ (٤٤) الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَيَبْغُونَها عِوَجاً وَهُمْ بِالْآخِرَةِ كافِرُونَ (٤٥) } “Cennet ehli cehennem ehline: 'Rabbimizin bize vaadettiğini hak bulduk. Siz de Rabbinizin [size] vaadettiğini hak buldunuz mu?' diye seslendi. Onlar da: 'Evet' dediler. Bunun üzerine aralarında bir münadi: 'Allah'ın laneti zalimlerin üzerine olsun!' diye seslendi. (44) Onlar ki Allah'ın yolundan alıkoyarlar ve onu eğri kılmak isterler; onlar ahireti de inkâr edenlerdir. (45)”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَنادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ أَصْحابَ النَّارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنا مَا وَعَدَنا رَبُّنا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ ما وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا شَرَحَ وَعِيدَ الْكُفَّارِ وَثَوَابَ أَهْلِ الْإِيمَانِ وَالطَّاعَاتِ أَتْبَعَهُ بِذِكْرِ الْمُنَاظَرَاتِ الَّتِي تَدُورُ بَيْنَ الْفَرِيقَيْنِ وَهِيَ الْأَحْوَالُ الَّتِي ذَكَرَهَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ.
[Allah Teâlâ'nın: { وَنادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ أَصْحابَ النَّارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنا مَا وَعَدَنا رَبُّنا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ ما وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا } kavli hakkında] Bil ki Allah Teâlâ kâfirlerin tehdidini, iman ve taat ehlinin mükâfatını açıkladıktan sonra, bunun peşinden iki grup arasında cereyan eden münazaraları zikretmiştir; bunlar da bu ayette zikrettiği durumlardır.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ قَوْلَهُ: وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوها [الأعراف: ٤٣] دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُمُ اسْتَقَرُّوا فِي الْجَنَّةِ فِي وَقْتِ هَذَا النِّدَاءِ فَلَمَّا قَالَ بَعْدَهُ: وَنادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ أَصْحابَ النَّارِ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ هَذَا النِّدَاءَ إِنَّمَا حَصَلَ بَعْدَ الِاسْتِقْرَارِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَجَدْنَا مَا وَعَدَنَا رَبُّنَا فِي الدُّنْيَا مِنَ الثَّوَابِ حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَكُمْ رَبُّكُمْ مِنَ الْعِقَابِ حَقًّا؟ وَالْغَرَضُ مِنْ هَذَا السُّؤَالِ إِظْهَارُ أَنَّهُ وَصْلٌ إِلَى السَّعَادَاتِ الْكَامِلَةِ وَإِيقَاعُ الْحُزْنِ فِي قَلْبِ العدو وهاهنا سُؤَالَاتٌ:
Bil ki Allah Teâlâ önceki ayette geçen: { وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوها } “Ve onlara: 'İşte yapmış olduğunuz amellere karşılık size miras kılınan cennet budur' diye seslenilir” [A'râf 43] kavlini zikrettiğinde bu durum, onların bu nida vaktinde cennete yerleşmiş olduklarına delalet etmiştir. Bundan sonra: { وَنادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ أَصْحابَ النَّارِ } “Cennet ehli cehennem ehline seslendi” buyurunca, bu seslenişin ancak yerleşmeden sonra gerçekleştiğine delalet etmiştir. İbn Abbâs şöyle demiştir: 'Rabbimizin dünyada bize vaad ettiği sevabı hak bulduk. Rabbinizin size vaad ettiği cezayı siz de hak buldunuz mu?' Bu sorudan maksat, kâmil saadetlere ulaşıldığını ortaya koymak ve düşmanın kalbine hüzün düşürmektir. Burada birtakım sorular vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: إِذَا كَانَتِ الْجَنَّةُ فِي أعلى السموات وَالنَّارُ فِي أَسْفَلِ الْأَرْضِينَ فَمَعَ هَذَا الْبُعْدِ الشَّدِيدِ كَيْفَ يَصِحُّ هَذَا النِّدَاءُ؟
Birinci Soru: Cennet semaların en yükseğinde, cehennem ise yerlerin en dibinde olduğuna göre, bu denli şiddetli bir mesafeye rağmen bu seslenme nasıl sahih olur?
وَالْجَوَابُ: هَذَا يَصِحُّ عَلَى قَوْلِنَا: لِأَنَّا عِنْدَنَا الْبُعْدَ الشَّدِيدَ وَالْقُرْبَ الشَّدِيدَ لَيْسَ مِنْ مَوَانِعِ الْإِدْرَاكِ وَالْتَزَمَ الْقَاضِي ذَلِكَ وَقَالَ: إِنَّ فِي الْعُلَمَاءِ مَنْ يَقُولُ فِي الصَّوْتِ خَاصِّيَّةُ أَنَّ الْبُعْدَ فِيهِ وَحْدَهُ لَا يَكُونُ مَانِعًا مِنَ السَّمَاعِ.
Cevap: Bu, bizim görüşümüze göre sahihtir. Çünkü bize göre aşırı uzaklık veya aşırı yakınlık idrake mani değildir. Kâdî da bunu benimsemiş ve şöyle demiştir: 'Âlimler arasında, seste öyle bir özellik bulunduğunu ve tek başına uzaklığın işitmeye engel teşkil etmeyeceğini söyleyenler vardır.'
السُّؤَالُ الثَّانِي: هَذَا النِّدَاءُ يَقَعُ مِنْ كُلِّ أَهْلِ الْجَنَّةِ لِكُلِّ أَهْلِ النَّارِ أَوْ مِنَ الْبَعْضِ لِلْبَعْضِ؟
İkinci Soru: Bu seslenme cennet ehlinin tamamından cehennem ehlinin tamamına mı gerçekleşir, yoksa bir kısmından bir kısmına mıdır?
وَالْجَوَابُ: أَنَّ قَوْلَهُ: وَنادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ أَصْحابَ النَّارِ يُفِيدُ الْعُمُومَ وَالْجَمْعُ إِذَا قُوبِلَ بِالْجَمْعِ يُوَزَّعُ الْفَرْدُ عَلَى الْفَرْدِ وَكُلُّ فَرِيقٍ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ يُنَادِي مَنْ كَانَ يَعْرِفُهُ مِنَ الْكُفَّارِ فِي الدُّنْيَا.
Cevap: { وَنادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ أَصْحابَ النَّارِ } “Cennet ehli cehennem ehline seslendi” kavli umum ifade eder. Çoğul çoğulla karşılandığında fert ferde dağıtılır; cennet ehlinden her bir zümre dünyada tanıdığı kâfirlere seslenir.
السُّؤَالُ الثَّالِثُ: مَا مَعْنَى (أَنْ) فِي قَوْلِهِ: أَنْ قَدْ وَجَدْنا.
Üçüncü Soru: { أَنْ قَدْ وَجَدْنا } kavlindeki (أَنْ / en) edatının anlamı nedir?
وَالْجَوَابُ: أَنَّهُ يُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ مُخَفَّفَةً مِنَ الثَّقِيلَةِ وَأَنْ تَكُونَ مُفَسِّرَةً كَالَّتِي سَبَقَتْ فِي قوله: أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ [الأعراف: ٤٣] وَكَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ.
Cevap: Şeddeli (en)'den hafifletilmiş (muhaffefe) olması muhtemel olduğu gibi, daha önce geçen: { أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ } [A'râf 43] kavlinde ve aynı şekilde: { أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ } kavlinde olduğu gibi açıklama bildiren (müfessire) olması da muhtemeldir.
السُّؤَالُ الرَّابِعُ: هَلَّا قِيلَ: (مَا وَعَدَكُمْ رَبُّكُمْ حَقًّا) كَمَا قِيلَ: مَا وَعَدَنا رَبُّنا.
Dördüncü Soru: { مَا وَعَدَنا رَبُّنا } denildiği gibi, [aynı şekilde zamir eklenerek] (مَا وَعَدَكُمْ رَبُّكُمْ حَقًّا / Rabbinizin size vaadettiğini) denilse olmaz mıydı?
وَالْجَوَابُ: قَوْلُهُ: مَا وَعَدَنا رَبُّنا حَقًّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى خَاطَبَهُمْ بِهَذَا الْوَعْدِ وَكَوْنُهُمْ مُخَاطَبِينَ مِنْ قِبَلِ اللَّهِ تَعَالَى بِهَذَا الْوَعْدِ يُوجِبُ مَزِيدَ التَّشْرِيفِ وَمَزِيدُ التَّشْرِيفِ لَائِقٌ بِحَالِ الْمُؤْمِنِينَ أَمَّا الْكَافِرُ فَهُوَ لَيْسَ أَهْلًا لِأَنْ يُخَاطِبَهُ اللَّهُ تَعَالَى فَلِهَذَا السَّبَبِ لَمْ يَذْكُرِ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُ خَاطَبَهُمْ بِهَذَا الْخِطَابِ بَلْ ذَكَرَ تَعَالَى أَنَّهُ بَيَّنَ هَذَا الْحُكْمَ.
Cevap: { مَا وَعَدَنا رَبُّنا حَقًّا } kavli, Allah Teâlâ'nın onları bu vaad ile muhatap kıldığına delalet eder. Onların bu vaad konusunda Allah Teâlâ tarafından muhatap alınmış olmaları fazladan bir şeref gerektirir ve bu fazla şeref de müminlerin haline uygundur. Kâfire gelince, o Allah Teâlâ'nın kendisini doğrudan muhatap almasına layık değildir. Bu sebeple Allah Teâlâ onları bu hitapla muhatap kıldığını zikretmemiş, bilakis bu hükmü beyan ettiğini zikretmiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: قالُوا نَعَمْ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { قالُوا نَعَمْ } “Onlar da: 'Evet' dediler” kavline gelince, bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْكُفَّارَ يَعْتَرِفُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِأَنَّ وَعْدَ اللَّهِ وَوَعِيدَهُ حَقٌّ وَصِدْقٌ وَلَا يُمْكِنُ ذَلِكَ إِلَّا إِذَا كَانُوا عَارِفِينَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِذَاتِ اللَّهِ وَصِفَاتِهِ.
Birinci Mesele: Ayet, kâfirlerin kıyamet gününde Allah'ın vaad ve tehdidinin hak ve gerçek olduğunu itiraf edeceklerine delalet eder. Bu ise onların kıyamet gününde Allah'ın zatını ve sıfatlarını bilmeleri olmaksızın mümkün değildir.
فَإِنْ قِيلَ: لَمَّا كَانُوا عَارِفِينَ بِذَاتِهِ وَصِفَاتِهِ وَثَبَتَ أَنَّ مِنْ صِفَاتِهِ أَنَّهُ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَعَلِمُوا بِالضَّرُورَةِ أَنَّ عِنْدَ قَبُولِ التَّوْبَةِ يَتَخَلَّصُونَ مِنَ الْعَذَابِ فَلِمَ لَا يَتُوبُونَ لِيُخَلِّصُوا أَنْفُسَهُمْ مِنَ الْعَذَابِ؟ وَلَيْسَ لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ إِنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا يَقْبَلُ التَّوْبَةَ فِي الدُّنْيَا لِأَنَّ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَيَعْفُوا عَنِ السَّيِّئاتِ [الشُّورَى: ٢٥] عَامٌّ فِي الْأَحْوَالِ كُلِّهَا وَأَيْضًا فَالتَّوْبَةُ اعْتِرَافٌ بِالذَّنْبِ وَإِقْرَارٌ بِالذِّلَّةِ وَالْمَسْكَنَةِ وَاللَّائِقُ بِالرَّحِيمِ الْحَكِيمِ التَّجَاوُزُ عَنْ هَذِهِ الْحَالَةِ سَوَاءٌ كَانَ فِي الدُّنْيَا أَوْ فِي الْآخِرَةِ.
Eğer: 'Onlar O'nun zatını ve sıfatlarını bildiklerinde ve O'nun sıfatlarından birinin kullarının tövbesini kabul etmek olduğu sabit olup, tövbenin kabulü durumunda azaptan kurtulacaklarını zorunlu olarak bildiklerinde, kendilerini azaptan kurtarmak için niçin tövbe etmiyorlar? Bir kimse de: 'Allah Teâlâ tövbeyi ancak dünyada kabul eder' diyemez; çünkü Allah Teâlâ'nın: { وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَيَعْفُوا عَنِ السَّيِّئاتِ } “O, kullarından tövbeyi kabul eden ve kötülükleri bağışlayandır” [Şûrâ 25] kavli bütün haller için geneldir. Ayrıca tövbe, günahı itiraf etmek, zillet ve acziyeti ikrar etmektir; Rahîm ve Hakîm olana yakışan ise dünyada olsun ahirette olsun bu hali affetmektir' denilirse,
أَجَابَ الْمُتَكَلِّمُونَ: بِأَنَّ شِدَّةَ اشْتِغَالِهِمْ بِتِلْكَ الْآلَامِ الشَّدِيدَةِ يَمْنَعُهُمْ عَنِ الْإِقْدَامِ عَلَى التَّوْبَةِ وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: إِذَا كَانَتْ تِلْكَ الْآلَامُ لَا تَمْنَعُهُمْ عَنْ هَذِهِ الْمُنَاظَرَاتِ فَكَيْفَ تَمْنَعُهُمْ عَنِ التَّوْبَةِ الَّتِي بِهَا يَتَخَلَّصُونَ عَنْ تِلْكَ الْآلَامِ الشَّدِيدَةِ؟
Kelamcılar şöyle cevap vermişlerdir: Onların o şiddetli elemlerle aşırı derecede meşgul olmaları, tövbeye yönelmelerine engel olur. Buna karşı biri şöyle diyebilir: 'Bu elemler onların bu münazaralara girişmelerine engel olmuyorsa, kendisiyle o şiddetli elemlerden kurtulacakları tövbeye nasıl engel olabilir?'
وَاعْلَمْ أَنَّ الْمُعْتَزِلَةَ الَّذِينَ يَقُولُونَ يَجِبُ عَلَى اللَّهِ قَبُولُ التَّوْبَةِ لَا خَلَاصَ لَهُمْ عَنْ هَذَا السُّؤَالِ. أَمَّا أَصْحَابُنَا لَمَّا قَالُوا إِنَّ ذَلِكَ غَيْرُ وَاجِبٍ عَقْلًا قَالُوا لِلَّهِ تَعَالَى أَنْ يَقْبَلَ التَّوْبَةَ فِي الدُّنْيَا وَأَنْ لَا يَقْبَلَهَا فِي الْآخِرَةِ فَزَالَ السُّؤَالُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Bil ki tövbenin kabul edilmesinin Allah'a vacip olduğunu söyleyen Mutezile için bu sorudan bir kurtuluş yoktur. Bizim ashabımız ise bunun aklen vacip olmadığını söyledikleri için: 'Allah Teâlâ'nın tövbeyi dünyada kabul edip ahirette kabul etmeme [hakkı ve yetkisi] vardır' demişler, böylece soru ortadan kalkmıştır. Doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ سِيبَوَيْهِ: نَعَمْ عِدَةٌ وَتَصْدِيقٌ وَقَالَ الَّذِينَ شَرَحُوا كَلَامَهُ مَعْنَاهُ: أَنَّهُ/ يُسْتَعْمَلُ تَارَةً عِدَةً وَتَارَةً تَصْدِيقًا وَلَيْسَ مَعْنَاهُ: أَنَّهُ عِدَةٌ وَتَصْدِيقٌ مَعًا أَلَا تَرَى أَنَّهُ إِذَا قَالَ: أَتُعْطِينِي؟ وَقَالَ نَعَمْ كَانَ عِدَةً وَلَا تَصْدِيقَ فِيهِ وَإِذَا قَالَ: قَدْ كَانَ كَذَا وَكَذَا. فَقُلْتَ: نَعَمْ فَقَدْ صَدَقْتَ وَلَا عِدَةَ فِيهِ وَأَيْضًا إِذَا اسْتَفْهَمْتَ عَنْ مُوجَبٍ كَمَا يُقَالُ: أَيَقُومُ زَيْدٌ؟ قُلْتَ: نَعَمْ وَلَوْ كَانَ مَكَانُ الْإِيجَابِ نَفْيًا لَقُلْتَ: بَلَى وَلَمْ تَقُلْ نَعَمْ فَلَفْظَةُ نَعَمْ مُخْتَصَّةٌ بِالْجَوَابِ عَنِ الْإِيجَابِ وَلَفْظَةُ بَلَى مُخْتَصَّةٌ بِالنَّفْيِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى [الْأَعْرَافِ:
İkinci Mesele: Sîbeveyhi: 'Neam (نَعَمْ), vaat ve tasdiktir' demiştir. Onun sözünü şerh edenler ise bunun manasının, 'Bazen vaat bazen de tasdik olarak kullanılır; yoksa aynı anda hem vaat hem tasdik olduğu anlamına gelmez. Görmez misin ki bir kimse: 'Bana verir misin?' dediğinde diğeri 'Neam (evet)' derse bu bir vaattir, içinde tasdik yoktur. 'Şöyle şöyle oldu' dediğinde sen: 'Neam (evet)' dersen tasdik etmiş olursun, onda vaat yoktur. Aynı şekilde olumlu bir söz hakkında soru sorduğunda, meselâ: 'Zeyd kalkıyor mu?' denildiğinde 'Neam (evet)' dersin; olumlunun yerinde olumsuzluk olsaydı 'Neam' demez 'Belâ (بَلَى / bilakis)' derdin' şeklinde olduğunu söylemişlerdir. Dolayısıyla 'neam' kelimesi olumlu ifadelere cevap vermeye, 'belâ' kelimesi ise olumsuz ifadelere mahsustur; nitekim Allah Teâlâ'nın: { أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى } “'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' dediler ki: 'Evet (Rabbimizsin)!'” [A'râf
١٧٢] .
172] ayetinde böyledir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَرَأَ الْكِسَائِيُّ نَعِمْ بِكَسْرِ الْعَيْنِ فِي كُلِّ الْقُرْآنِ. قَالَ أَبُو الْحَسَنِ: هُمَا لُغَتَانِ قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: الْكَسْرُ لَيْسَ بِمَعْرُوفٍ وَاحْتَجَّ الْكِسَائِيُّ بِأَنَّهُ رُوِيَ عَنْ عُمَرَ أَنَّهُ سَأَلَ قَوْمًا عَنْ شَيْءٍ فَقَالُوا: نَعَمْ. فَقَالَ عُمَرُ: أَمَّا النَّعَمُ فَالْإِبِلُ. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: هَذِهِ الرِّوَايَةُ عَنْ عُمَرَ غَيْرُ مَشْهُورَةٍ.
Üçüncü Mesele: Kisâî, Kur'an'ın tamamında 'ayn' harfinin kesresiyle 'Ne'ım' (نَعِمْ) şeklinde okumuştur. Ebu'l-Hasen: 'Bunlar iki ayrı lehçedir' demiştir. Ebû Hâtim: 'Kesreli okuyuş meşhur değildir' demiştir. Kisâî ise Ömer'den rivayet edildiğine göre, onun bir topluluğa bir şey sorduğu, onların da: 'Neam' dedikleri, bunun üzerine Ömer'in: 'Ne'am (deve sürüsü) ise develerdir' dediği rivayetini delil getirmiştir. Ebû Ubeyde: 'Ömer'den gelen bu rivayet meşhur değildir' demiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Allah Teâlâ'nın: { فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ } “Bunun üzerine aralarında bir münadi seslendi” kavline gelince, bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: مَعْنَى التَّأْذِينِ فِي اللُّغَةِ النِّدَاءُ وَالتَّصْوِيتُ بِالْإِعْلَامِ وَالْأَذَانُ لِلصَّلَاةِ إِعْلَامٌ بِهَا وَبِوَقْتِهَا
Birinci Mesele: Lügatte te'zin (تأذين), seslenmek ve duyurarak bildirmektir. Namaz için ezan da namazı ve onun vaktini bildirmektir.
وقالوا في: فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ نَادَى مُنَادٍ أَسْمَعَ الْفَرِيقَيْنِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَذَلِكَ الْمُؤَذِّنُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَهُوَ صَاحِبُ الصُّورِ.
{ فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ } hakkında: 'Bir münadi seslendi ve iki zümreye de işittirdi' demişlerdir. İbn Abbâs: 'Bu münadi meleklerdendir ve o, Sûr'un sahibidir' demiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: بَيْنَهُمْ يَحْتَمِلُ أَنْ يكون ظرفا لقوله: فَأَذَّنَ وَالتَّقْدِيرُ: أَنَّ الْمُؤَذِّنَ أَوْقَعَ ذَلِكَ الْأَذَانَ بَيْنَهُمْ وَفِي وَسَطِهِمْ وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ صِفَةً لِقَوْلِهِ: مُؤَذِّنٌ وَالتَّقْدِيرُ: أَنَّ مُؤَذِّنًا مِنْ بَيْنِهِمْ أَذَّنَ بِذَلِكَ الْأَذَانِ وَالْأَوَّلُ أَوْلَى وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
İkinci Mesele: { بَيْنَهُمْ } kavlinin, { فَأَذَّنَ } fiilinin zarfı olması muhtemeldir; takdiri şöyledir: Münadi bu seslenişi aralarında ve tam ortalarında yapmıştır. { مُؤَذِّنٌ } kelimesinin sıfatı olması da muhtemeldir; takdiri şöyledir: Onların arasından bir münadi bu seslenişle seslenmiştir. Birincisi daha evladır. Doğrusunu Allah bilir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Allah Teâlâ'nın: { أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ } “Allah'ın laneti zalimlerin üzerine olsun!” kavline gelince, bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ نَافِعٌ وَأَبُو عَمْرٍو وَعَاصِمٌ أَنْ مُخَفَّفَةً لَعْنَةُ بِالرَّفْعِ وَالْبَاقُونَ مُشَدَّدَةً لَعْنَةَ بِالنَّصْبِ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀: مَنْ شَدَّدَ فَهُوَ الْأَصْلُ وَمَنْ خَفَّفَ (أَنْ) فَهِيَ مُخَفَّفَةٌ مِنَ الشَّدِيدَةِ عَلَى إِرَادَةِ إِضْمَارِ الْقِصَّةِ وَالْحَدِيثُ تَقْدِيرُهُ أَنَّهُ لَعَنَةُ اللَّهِ وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَآخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ [يُونُسَ: ١٠] التَّقْدِيرُ: أَنَّهُ وَلَا تُخَفَّفُ أَنْ إِلَّا وَيَكُونُ مَعَهَا إِضْمَارُ الْحَدِيثِ وَالشَّأْنِ. وَيَجُوزُ أَيْضًا أَنْ تَكُونَ الْمُخَفَّفَةُ هِيَ الَّتِي لِلتَّفْسِيرِ كَأَنَّهَا تَفْسِيرٌ لِمَا أُذِّنُوا بِهِ كَمَا ذَكَرْنَاهُ فِي قَوْلِهِ: أَنْ قَدْ وَجَدْنا وَرَوَى صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» أَنَّ الْأَعْمَشَ قَرَأَ أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ بِكَسْرِ إِنَّ عَلَى إِرَادَةِ الْقَوْلِ أَوْ على اجراء فَأَذَّنَ مَجْرَى «قَالَ» .
Birinci Mesele: Nâfi', Ebû Amr ve Âsım (أَنْ / en)'i şeddesiz (muhaffefe) ve (لَعْنَةُ / la'netü) kelimesini ref ile okumuşlardır. Geri kalanlar ise şeddeli (enne) ve (لَعْنَةَ / la'nete) kelimesini nasb ile okumuşlardır. Vâhidî rahimehullâh şöyle demiştir: 'Kim şeddeli okumuşsa asıl olan budur. Kim de (en)'i hafifletmişse, o kıssa ve hadis zamirini gizleme muradıyla şeddeli olandan hafifletilmiştir; takdiri: 'Şüphesiz durum şudur ki Allah'ın laneti...' şeklindedir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَآخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Dualarının sonu da: 'Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun' sözüdür” [Yûnus 10] kavli de böyledir; takdiri 'Şüphesiz durum şudur ki...' şeklindedir. Zaten (en), beraberinde hadis ve şe'n zamirinin gizlenmesi olmaksızın hafifletilmez. Bu muhaffefe edatının, { أَنْ قَدْ وَجَدْنا } kavlinde zikrettiğimiz gibi kendilerine ilan edilen şeyin bir tefsiri sayılarak tefsir edatı (tefsiriyye) olması da caizdir.' Keşşâf sahibi, A'meş'in [kavl manası muradıyla ya da { فَأَذَّنَ } fiilini 'dedi' yerine geçirerek] (إِنَّ لَعْنَةُ اللَّهِ) şeklinde kesre ile okuduğunu rivayet etmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْمُؤَذِّنَ أَوْقَعَ لَعْنَةَ اللَّهِ عَلَى مَنْ كَانَ مَوْصُوفًا بِصِفَاتٍ أَرْبَعَةٍ.
İkinci Mesele: Bil ki bu ayet, o münadinin Allah'ın lanetini dört sıfatla nitelenmiş kimseler üzerine kıldığına delalet eder:
الصِّفَةُ الْأُولَى: كَوْنُهُمْ ظَالِمِينَ. لِأَنَّهُ قَالَ: أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ قَالَ أَصْحَابُنَا الْمُرَادُ مِنْهُ/ الْمُشْرِكُونَ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمُنَاظَرَةَ الْمُتَقَدِّمَةَ إِنَّمَا وَقَعَتْ بَيْنَ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَبَيْنَ الْكُفَّارِ بدليل ان قول اهل الجنة فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا لَا يَلِيقُ ذِكْرُهُ إِلَّا مَعَ الْكُفَّارِ.
Birinci Sıfat: Onların zalim olmalarıdır. Zira: { أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ } “Allah'ın laneti zalimlerin üzerine olsun!” buyurmuştur. Ashabımız, bundan muradın müşrikler olduğunu söylemişlerdir. Çünkü önceki münazara ancak cennet ehli ile kâfirler arasında gerçekleşmiştir; nitekim cennet ehlinin: { فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا } kavli ancak kâfirlerle birlikte zikredilmeye uygundur.
وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَقَوْلُ الْمُؤَذِّنِ بَعْدَهُ أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مُنْصَرِفًا إِلَيْهِمْ فَثَبَتَ ان المراد بالظالمين هاهنا الْمُشْرِكُونَ وَأَيْضًا أَنَّهُ وَصَفَ هَؤُلَاءِ الظَّالِمِينَ بِصِفَاتٍ ثَلَاثَةٍ. هِيَ مُخْتَصَّةٌ بِالْكُفَّارِ وَذَلِكَ يُقَوِّي مَا ذَكَرْنَاهُ وَقَالَ الْقَاضِي الْمُرَادُ مِنْهُ كُلُّ مَنْ كَانَ ظَالِمًا سَوَاءٌ كَانَ كَافِرًا أَوْ كَانَ فَاسِقًا تَمَسُّكًا بِعُمُومِ اللَّفْظِ.
Bu sabit olduğunda, münadinin bundan sonraki: { أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ } sözünün onlara raci olması vacip olur. Dolayısıyla burada zalimlerden muradın müşrikler olduğu sabit olmuştur. Ayrıca O, bu zalimleri kâfirlere mahsus olan üç sıfatla nitelemiştir; bu da zikrettiğimiz hususu kuvvetlendirir. Kâdî ise lafzın umumiliğine tutunarak bundan muradın ister kâfir ister fâsık olsun zalim olan herkes olduğunu söylemiştir.
الصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَمَعْنَاهُ: أَنَّهُمْ يَمْنَعُونَ النَّاسَ مِنْ قَبُولِ الدِّينِ الْحَقِّ تَارَةً بِالزَّجْرِ وَالْقَهْرِ وَأُخْرَى بِسَائِرِ الْحِيَلِ.
İkinci Sıfat: O'nun: { الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “Onlar ki Allah'ın yolundan alıkoyarlar” kavlidir. Bunun manası: İnsanları hak dini kabul etmekten bazen baskı ve zorbalıkla, bazen de diğer hilelerle engellerler.
وَالصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: وَيَبْغُونَها عِوَجاً وَالْمُرَادُ مِنْهُ إِلْقَاءُ الشُّكُوكِ وَالشُّبُهَاتِ فِي دَلَائِلِ الدِّينِ الْحَقِّ.
Üçüncü Sıfat: O'nun: { وَيَبْغُونَها عِوَجاً } “ve onu eğri kılmak isterler” kavlidir. Bundan maksat, hak dinin delillerine şüpheler ve tereddütler sokmaktır.
وَالصِّفَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: وَهُمْ بِالْآخِرَةِ كافِرُونَ وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنْ تِلْكَ اللَّعْنَةَ إِنَّمَا أَوْقَعَهَا ذَلِكَ الْمُؤَذِّنُ عَلَى الظَّالِمِينَ الْمَوْصُوفِينَ بِهَذِهِ الصِّفَاتِ الثَّلَاثَةِ كَانَ ذَلِكَ تَصْرِيحًا بِأَنَّ تِلْكَ اللَّعْنَةَ مَا وَقَعَتْ إِلَّا عَلَى الْكَافِرِينَ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى فَسَادِ مَا ذَكَرَهُ الْقَاضِي مِنْ أَنَّ ذَلِكَ اللَّعْنَ يَعُمُّ الْفَاسِقَ وَالْكَافِرَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Dördüncü Sıfat: O'nun: { وَهُمْ بِالْآخِرَةِ كافِرُونَ } “onlar ahireti de inkâr edenlerdir” kavlidir. Bil ki Allah Teâlâ o laneti münadinin ancak bu üç sıfatla nitelenen zalimler üzerine kıldığını beyan edince, bu durum o lanetin sadece kâfirlere yönelik olduğunun açık bir ifadesi olmuştur. Bu da Kâdî'nin bu lanetin fâsığı ve kâfiri kapsadığına dair zikrettiği görüşün batıl olduğuna delalet eder. Doğrusunu Allah bilir.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٤٦ الى ٤٧]
[A'râf Suresi (7), 46-47. Ayetler]
وَبَيْنَهُما حِجابٌ وَعَلَى الْأَعْرافِ رِجالٌ يَعْرِفُونَ كُلاًّ بِسِيماهُمْ وَنادَوْا أَصْحابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لَمْ يَدْخُلُوها وَهُمْ يَطْمَعُونَ (٤٦) وَإِذا صُرِفَتْ أَبْصارُهُمْ تِلْقاءَ أَصْحابِ النَّارِ قالُوا رَبَّنا لَا تَجْعَلْنا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٤٧)
{ وَبَيْنَهُما حِجابٌ وَعَلَى الْأَعْرافِ رِجالٌ يَعْرِفُونَ كُلاًّ بِسِيماهُمْ وَنادَوْا أَصْحابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لَمْ يَدْخُلُوها وَهُمْ يَطْمَعُونَ (٤٦) وَإِذا صُرِفَتْ أَبْصارُهُمْ تِلْقاءَ أَصْحابِ النَّارِ قالُوا رَبَّنا لَا تَجْعَلْنا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٤٧) } “İkisi arasında bir perde ve A'râf üzerinde de herkesi simalarından tanıyan adamlar vardır. Cennet ehline: 'Selam sizlere!' diye seslendiler. Kendileri henüz oraya girmemişlerdir fakat girmeyi ummaktadırlar. (46) Gözleri cehennem ehli tarafına çevrildiğinde ise: 'Rabbimiz, bizi zalimler topluluğu ile beraber kılma!' dediler. (47)”
[في قوله تعالى وَبَيْنَهُما حِجابٌ] اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: وَبَيْنَهُما حِجابٌ يَعْنِي بَيْنَ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ أَوْ بَيْنَ الْفَرِيقَيْنِ وَهَذَا الْحِجَابُ هُوَ الْمَشْهُورُ الْمَذْكُورُ فِي قَوْلِهِ: فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بابٌ [الْحَدِيدِ: ١٣] .
[Allah Teâlâ'nın: { وَبَيْنَهُما حِجابٌ } kavli hakkında] Bil ki O'nun: { وَبَيْنَهُما حِجابٌ } “İkisi arasında bir perde vardır” kavli, cennet ile cehennem arasında yahut iki zümre arasında demektir. Bu perde, { فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بابٌ } “Aralarına kapısı olan bir sur çekilir” [Hadîd 13] kavlinde zikredilen meşhur surdur.
فَإِنْ قِيلَ: وَأَيُّ حَاجَةٍ إِلَى ضَرْبِ هَذَا السُّورِ بَيْنَ الْجَنَّةِ والنار؟ وقد ثبت ان الجنة فوق السموات/ وَأَنَّ الْجَحِيمَ فِي أَسْفَلِ السَّافِلِينَ.
Eğer: 'Cennetin semaların üstünde, cehennemin ise aşağıların en aşağısında olduğu sabitken, cennet ile cehennem arasına bu surun çekilmesine ne ihtiyaç vardır?' denilirse,
قُلْنَا: بُعْدُ إِحْدَاهُمَا عَنِ الْأُخْرَى لَا يَمْنَعُ أَنْ يَحْصُلَ بَيْنَهُمَا سُورٌ وَحِجَابٌ وَأَمَّا الْأَعْرَافُ فَهُوَ جَمْعُ عُرْفٍ وَهُوَ كُلُّ مَكَانٍ عَالٍ مُرْتَفِعٍ وَمِنْهُ عُرْفُ الْفَرَسِ وَعُرْفُ الدِّيكِ وَكُلُّ مُرْتَفِعٍ مِنَ الْأَرْضِ عُرْفٌ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ بِسَبَبِ ارْتِفَاعِهِ يَصِيرُ اعرف مما انخفض منه.
Deriz ki: Birinin diğerinden uzak olması, aralarında bir sur ve perdenin bulunmasına engel değildir. 'el-A'râf'a gelince; bu, 'urf' (عُرْف) kelimesinin çoğuludur ve o, yüksek ve kalkık olan her yerdir. Atın yelesine (urfü'l-feras) ve horozun ibiğine (urfü'd-dîk) de buradan hareketle bu isim verilmiştir. Yeryüzünün her yüksek yerine 'urf' denir; çünkü o, yüksekliği sebebiyle çukur olan yerlerden daha belirgin ve bilinir (a'ref) hale gelir.
[في قوله تعالى وَعَلَى الْأَعْرافِ رِجالٌ يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيماهُمْ] إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: فِي تَفْسِيرِ لَفْظِ الْأَعْرَافِ قَوْلَانِ:
[Allah Teâlâ'nın: { وَعَلَى الْأَعْرافِ رِجالٌ يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيماهُمْ } kavli hakkında] Bunu bildiğinde deriz ki: 'el-A'râf' lafzının tefsirinde iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ الَّذِي عَلَيْهِ الْأَكْثَرُونَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْأَعْرَافِ أَعَالِي ذَلِكَ السُّورِ الْمَضْرُوبِ بَيْنَ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ وَهَذَا قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَرُوِيَ عَنْهُ أَيْضًا أَنَّهُ قَالَ: الْأَعْرَافُ شَرَفُ الصِّرَاطِ.
Birinci Görüş: Çoğunluğun üzerinde bulunduğu görüştür ki, A'râf'tan maksat cennet ile cehennem arasına çekilen o surun yüksek yerleridir. Bu, İbn Abbâs'ın görüşüdür. Ondan ayrıca: 'A'râf, Sırat'ın yüksek yerleridir' dediği de rivayet edilmiştir.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَقَوْلُ الزَّجَّاجِ: فِي أَحَدِ قَوْلَيْهِ أَنَّ قَوْلَهُ: وَعَلَى الْأَعْرافِ أَيْ وَعَلَى مَعْرِفَةِ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ رِجَالٌ يَعْرِفُونَ كُلَّ أَحَدٍ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ بِسِيمَاهُمْ. فَقِيلَ لِلْحَسَنِ: هُمْ قَوْمٌ اسْتَوَتْ حَسَنَاتُهُمْ وَسَيِّئَاتُهُمْ فَضَرَبَ عَلَى فَخْذَيْهِ ثُمَّ قَالَ: هُمْ قَوْمٌ جَعَلَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى تَعَرُّفِ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَأَهْلِ النَّارِ يُمَيِّزُونَ الْبَعْضَ مِنَ الْبَعْضِ وَاللَّهِ لَا أَدْرِي لَعَلَّ بَعْضَهُمُ الْآنَ مَعَنَا! أَمَّا الْقَائِلُونَ بِالْقَوْلِ الْأَوَّلِ فَقَدِ اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الَّذِينَ هُمْ عَلَى الْأَعْرَافِ مَنْ هُمْ؟ وَلَقَدْ كَثُرَتِ الْأَقْوَالُ فِيهِمْ وَهِيَ مَحْصُورَةٌ فِي قَوْلَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يُقَالَ إِنَّهُمُ الْأَشْرَافُ مِنْ أَهْلِ الطَّاعَةِ وَأَهْلِ الثَّوَابِ الثَّانِي: أَنْ يُقَالَ إِنَّهُمْ أَقْوَامٌ يَكُونُونَ فِي الدَّرَجَةِ السَّافِلَةِ مِنْ أَهْلِ الثَّوَابِ أَمَّا عَلَى التَّقْدِيرِ الْأَوَّلِ فَفِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: قَالَ أَبُو مِجْلَزٍ هُمْ مَلَائِكَةٌ يَعْرِفُونَ أَهْلَ الْجَنَّةِ وَأَهْلَ النَّارِ فَقِيلَ لَهُ:
İkinci Görüş: Hasen'in görüşü ve iki görüşünden birinde Zeccâc'ın benimsediği görüştür; buna göre { وَعَلَى الْأَعْرافِ } kavli, 'cennet ve cehennem ehlini bilme makamında, cennet ve cehennem ehlinden herkesi simalarından tanıyan adamlar vardır' demektir. Hasen'e: 'Onlar iyilikleri ile kötülükleri eşit olan kimseler midir?' diye sorulduğunda baldırlarına vurmuş ve şöyle demiştir: 'Onlar, Allah Teâlâ'nın cennet ehlini ve cehennem ehlini tanımak üzere görevlendirdiği, bir grubu diğerinden ayırt eden bir topluluktur. Vallahi bilmiyorum, belki de onlardan bazıları şu an bizimle birliktedir!' Birinci görüşü savunanlar ise A'râf üzerindekilerin kimler olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onlar hakkındaki görüşler pek çok olmakla birlikte iki görüşte toplanır: Birincisi: Onların itaat ve sevap ehlinin ileri gelenleri (eşrafı) olduğu söylenir. İkincisi: Onların sevap ehlinin en alt derecesinde bulunan kimseler olduğu söylenir. Birinci ihtimale göre birkaç vecih vardır: Birincisi: Ebû Miclez, onların cennet ehlini ve cehennem ehlini tanıyan melekler olduğunu söylemiştir. Kendisine:
يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى: وَعَلَى الْأَعْرافِ رِجالٌ وَتَزْعُمُ أَنَّهُمْ مَلَائِكَةٌ؟ فَقَالَ الْمَلَائِكَةُ ذُكُورٌ لَا إِنَاثٌ.
'Allah Teâlâ: { وَعَلَى الْأَعْرافِ رِجالٌ } “A'râf üzerinde de adamlar vardır” buyururken sen onların melekler olduğunu mu iddia ediyorsun?' denildi. O da: 'Melekler dişiler değil erkeklerdir' demiştir.
وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: الْوَصْفُ بِالرُّجُولِيَّةِ إِنَّمَا يَحْسُنُ فِي الْمَوْضِعِ الَّذِي يَحْصُلُ فِي مُقَابَلَةِ الرَّجُلِ مَنْ يَكُونُ أُنْثَى وَلَمَّا امْتَنَعَ كَوْنُ الْمَلَكِ أُنْثَى امْتَنَعَ وَصْفُهُمْ بِالرُّجُولِيَّةِ. وَثَانِيَهَا: قَالُوا إِنَّهُمُ الْأَنْبِيَاءُ ﵈ أَجْلَسَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى أَعَالِي ذَلِكَ السُّورِ تَمْيِيزًا لَهُمْ عَنْ سَائِرِ أَهْلِ الْقِيَامَةِ وَإِظْهَارًا لِشَرَفِهِمْ وَعُلُوِّ مَرْتَبَتِهِمْ وَأَجْلَسَهُمْ عَلَى ذَلِكَ الْمَكَانِ الْعَالِي لِيَكُونُوا مُشْرِفِينَ عَلَى أَهْلِ الْجَنَّةِ وَأَهْلِ النَّارِ مُطَّلِعِينَ عَلَى أَحْوَالِهِمْ وَمَقَادِيرِ ثَوَابِهِمْ وَعِقَابِهِمْ.
Buna karşı şöyle denilebilir: Erkeklikle (ruculiyyet) nitelenmek, ancak erkeğin karşılığında dişi olanın bulunduğu yerde güzel olur. Meleğin dişi olması imkânsız olunca, onların erkeklikle nitelenmesi de imkânsız olur. İkincisi: Onların peygamberler aleyhimüsselâm olduğunu söylemişlerdir. Allah Teâlâ onları diğer kıyamet ehlinden ayırt etmek, şereflerini ve mertebelerinin yüceliğini ortaya koymak için o surun tepelerine oturtmuştur. Cennet ehline ve cehennem ehline yukarıdan baksınlar, onların hallerine, sevap ve azaplarının miktarlarına muttali olsunlar diye onları o yüksek yere oturtmuştur.
وَثَالِثُهَا: قَالُوا: إِنَّهُمْ هُمُ الشُّهَدَاءُ لِأَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ أَصْحَابَ الْأَعْرَافِ بِأَنَّهُمْ يَعْرِفُونَ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَأَهْلِ النَّارِ ثُمَّ قَالَ قَوْمٌ: إِنَّهُمْ يَعْرِفُونَ أَهْلَ الْجَنَّةِ بِكَوْنِ وُجُوهِهِمْ ضَاحِكَةً مُسْتَبْشِرَةً وَأَهْلَ النَّارِ بِسَوَادِ وُجُوهِهِمْ وَزُرْقَةِ عُيُونِهِمْ وَهَذَا الْوَجْهُ بَاطِلٌ، لِأَنَّهُ تَعَالَى خَصَّ أَهْلَ الْأَعْرَافِ بِأَنَّهُمْ يَعْرِفُونَ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَأَهْلِ النَّارِ بِسِيمَاهُمْ وَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ مَا ذَكَرُوهُ لَمَا بَقِيَ لِأَهْلِ الْأَعْرَافِ/ اخْتِصَاصٌ بِهَذِهِ الْمَعْرِفَةِ لِأَنَّ كُلَّ أَحَدٍ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَمِنْ أَهْلِ النَّارِ يَعْرِفُونَ هَذِهِ الْأَحْوَالَ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَمِنْ أَهْلِ النَّارِ وَلَمَّا بَطَلَ هَذَا الْوَجْهُ ثَبَتَ أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ: يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيماهُمْ هُوَ أَنَّهُمْ كَانُوا يَعْرِفُونَ فِي الدُّنْيَا أَهْلَ الْخَيْرِ وَالْإِيمَانِ وَالصَّلَاحِ وَأَهْلَ الشَّرِّ وَالْكُفْرِ وَالْفَسَادِ وَهُمْ كَانُوا فِي الدُّنْيَا شُهَدَاءَ اللَّهِ عَلَى أَهْلِ الْإِيمَانِ وَالطَّاعَةِ وَعَلَى أَهْلِ الْكُفْرِ وَالْمَعْصِيَةِ فَهُوَ تَعَالَى يُجْلِسُهُمْ عَلَى الْأَعْرَافِ وَهِيَ الْأَمْكِنَةُ الْعَالِيَةُ الرَّفِيعَةُ لِيَكُونُوا مُطَّلِعِينَ عَلَى الْكُلِّ يَشْهَدُونَ عَلَى كُلِّ أَحَدٍ
Üçüncüsü: Onların şahitler (şühedâ) olduğunu söylemişlerdir. Çünkü Allah Teâlâ A'râf ehlini, cennet ve cehennem ehlinden her birini tanımakla nitelemiştir. Sonra bir topluluk şöyle demiştir: 'Onlar cennet ehlini yüzlerinin güleç ve müjdelenmiş olmasından, cehennem ehlini ise yüzlerinin siyahlığından ve gözlerinin göğermesinden tanırlar.' Bu vecih batıldır; zira Allah Teâlâ A'râf ehlini cennet ve cehennem ehlinden her birini simalarından tanımakla özel kılmıştır. Şayet murad onların zikrettiği şey olsaydı, A'râf ehline bu bilgiye dair bir hususiyet kalmazdı; çünkü cennet ehlinden ve cehennem ehlinden herkes bu durumları cennet ve cehennem ehlinde bilir. Bu vecih batıl olunca sabit oldu ki, { يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيماهُمْ } “herkesi simalarından tanırlar” kavlinden murat; onların dünyada hayır, iman ve salah ehlini; şer, küfür ve fesat ehlini tanıyor olmalarıdır. Onlar dünyada iman ve taat ehline de, küfür ve masiyet ehline de Allah'ın şahitleri idiler. Bu sebeple Allah Teâlâ hepsine muttali olsunlar ve herkese layık olduğu şekilde şahitlik etsinler diye
بِمَا يَلِيقُ بِهِ وَيَعْرِفُونَ أَنَّ أَهْلَ الثَّوَابِ وَصَلُوا إِلَى الدَّرَجَاتِ وَأَهْلَ الْعِقَابِ إِلَى الدِّرْكَاتِ.
onları A'râf'a, yani o yüksek ve yüce mekanlara oturtur; sevap ehlinin derecelere, azap ehlinin ise derkelere (cehennemin alt tabakalarına) ulaştığını bilirler.
فَإِنْ قِيلَ: هَذِهِ الْوُجُوهُ الثَّلَاثَةُ بَاطِلَةٌ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي صِفَةِ أَصْحَابِ الْأَعْرَافِ أَنَّهُمْ لَمْ يَدْخُلُوها وَهُمْ يَطْمَعُونَ أَيْ لَمْ يَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَهُمْ يَطْمَعُونَ فِي دُخُولِهَا وَهَذَا الْوَصْفُ لَا يَلِيقُ بِالْأَنْبِيَاءِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالشُّهَدَاءِ.
Eğer: 'Bu üç vecih de batıldır; çünkü Allah Teâlâ A'râf ehlinin sıfatı hakkında onların: { لَمْ يَدْخُلُوها وَهُمْ يَطْمَعُونَ } “Kendileri henüz oraya girmemişlerdir fakat girmeyi ummaktadırlar” yani cennete girmemiş olduklarını ve oraya girmeyi umduklarını buyurmuştur. Bu sıfat ise peygamberlere, meleklere ve şahitlere uygun düşmez' denilirse,
أَجَابَ الذَّاهِبُونَ إِلَى هَذَا الْوَجْهِ بِأَنْ قَالُوا: لَا يَبْعُدُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ مِنْ صِفَاتِ أَصْحَابِ الْأَعْرَافِ أَنَّ دُخُولَهُمُ الْجَنَّةَ يَتَأَخَّرُ وَالسَّبَبُ فِيهِ أَنَّهُ تَعَالَى مَيَّزَهُمْ عَنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَأَهْلِ النَّارِ وَأَجْلَسَهُمْ عَلَى تِلْكَ الشُّرُفَاتِ الْعَالِيَةِ وَالْأَمْكِنَةِ الْمُرْتَفِعَةِ لِيُشَاهِدُوا أَحْوَالَ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَأَحْوَالَ أَهْلِ النَّارِ فَيَلْحَقُهُمُ السُّرُورُ الْعَظِيمُ بِمُشَاهَدَةِ تِلْكَ الْأَحْوَالِ ثُمَّ إِذَا اسْتَقَرَّ أَهْلُ الْجَنَّةِ فِي الْجَنَّةِ وَأَهْلُ النَّارِ فِي النَّارِ فَحِينَئِذٍ يَنْقُلُهُمُ اللَّهُ تَعَالَى إِلَى أَمْكِنَتِهِمُ الْعَالِيَةِ فِي الْجَنَّةِ فَثَبَتَ أَنَّ كَوْنَهُمْ غَيْرَ دَاخِلِينَ فِي الْجَنَّةِ لَا يَمْنَعُ مِنْ كَمَالِ شَرَفِهِمْ وَعُلُوِّ دَرَجَتِهِمْ. وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَهُمْ يَطْمَعُونَ فَالْمُرَادُ مِنْ هَذَا الطَّمَعِ الْيَقِينُ أَلَا تَرَى أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ حِكَايَةً عَنْ إِبْرَاهِيمَ ﵇: وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ [الشُّعَرَاءِ: ٨٢] وذلك الطمع كان طمع يقين فكذا هاهنا. فَهَذَا تَقْرِيرُ قَوْلِ مَنْ يَقُولُ إِنَّ أَصْحَابَ الْأَعْرَافِ هُمْ أَشْرَافُ أَهْلِ الْجَنَّةِ.
Bu veche gidenler şöyle cevap vermişlerdir: Şöyle denilmesi uzak bir ihtimal değildir: Allah Teâlâ A'râf ehlinin sıfatlarından olarak onların cennete girişlerinin tehir edileceğini beyan etmiştir. Bunun sebebi ise şudur: Allah Teâlâ onları cennet ehlinden ve cehennem ehlinden ayrı kılmış; cennet ve cehennem ehlinin hallerini müşahede etsinler de bu halleri müşahede etmekle büyük bir sevince kavuşsunlar diye onları o yüksek burçlara ve yüce mekanlara oturtmuştur. Sonra cennet ehli cennete, cehennem ehli de cehenneme yerleştiğinde, işte o vakit Allah Teâlâ onları cennetteki yüce mekanlarına nakleder. Böylece onların henüz cennete girmemiş olmalarının, şereflerinin kemaline ve derecelerinin yüceliğine engel teşkil etmediği sabit olmuştur. O'nun: { وَهُمْ يَطْمَعُونَ } kavline gelince, bu ummaktan murat yakîndir (kesin bilgidir). Görmez misin ki Allah Teâlâ İbrahim aleyhisselâm'dan naklen şöyle buyurmuştur: { وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ } “Ve hesap gününde günahımı bağışlayacağını umduğumdur” [Şuarâ 82]. O umma, kesin bir inanç ummasıydı; burada da böyledir. İşte A'râf ehlinin cennet ehlinin ileri gelenleri olduğunu söyleyenlerin görüşünün açıklaması budur.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ مَنْ يَقُولُ أَصْحَابُ الْأَعْرَافِ أَقْوَامٌ يَكُونُونَ فِي الدَّرَجَةِ النَّازِلَةِ مِنْ أَهْلِ الثَّوَابِ وَالْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ ذَكَرُوا وُجُوهًا: أَحَدُهَا: أَنَّهُمْ قَوْمٌ تَسَاوَتْ حَسَنَاتُهُمْ وَسَيِّئَاتُهُمْ فَلَا جَرَمَ مَا كَانُوا مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَلَا مِنْ أَهْلِ النَّارِ فَأَوْقَفَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى هَذِهِ الْأَعْرَافِ لِكَوْنِهَا دَرَجَةً مُتَوَسِّطَةً بَيْنَ الْجَنَّةِ وَبَيْنَ النَّارِ ثُمَّ يُدْخِلُهُمُ اللَّهُ تَعَالَى الْجَنَّةَ بِفَضْلِهِ وَرَحِمَتِهِ وَهُمْ آخِرُ قَوْمٍ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَهَذَا قَوْلُ حُذَيْفَةَ وَابْنِ مَسْعُودٍ ﵄ وَاخْتِيَارُ الْفَرَّاءِ وَطَعَنَ الْجُبَّائِيُّ وَالْقَاضِي فِي هَذَا الْقَوْلِ وَاحْتَجُّوا عَلَى فَسَادِهِ بِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنْ قَالُوا أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوها بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ [الأعراف: ٤٣] يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كُلَّ مَنْ دَخَلَ الْجَنَّةَ فَإِنَّهُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مُسْتَحِقًّا لِدُخُولِهَا وَذَلِكَ يَمْنَعُ مِنَ الْقَوْلِ بِوُجُودِ أَقْوَامٍ لَا يَسْتَحِقُّونَ الْجَنَّةَ/ وَلَا النَّارَ، ثُمَّ إِنَّهُمْ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ بِمَحْضِ التَّفَضُّلِ لَا بِسَبَبِ الِاسْتِحْقَاقِ. وَثَانِيهِمَا: أَنَّ كَوْنَهُمْ مِنْ أَصْحَابِ الْأَعْرَافِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى مَيَّزَهُمْ مِنْ جَمِيعِ أَهْلِ الْقِيَامَةِ بان أجلسهم على الإمكان الْعَالِيَةِ الْمُشْرِفَةِ عَلَى أَهْلِ الْجَنَّةِ وَأَهْلِ النَّارِ وَذَلِكَ تَشْرِيفٌ عَظِيمٌ وَمِثْلُ هَذَا التَّشْرِيفِ لَا يَلِيقُ إِلَّا بِالْأَشْرَافِ وَلَا شَكَّ أَنَّ الَّذِينَ تَسَاوَتْ حَسَنَاتُهُمْ وَسَيِّئَاتُهُمْ فَدَرَجَتُهُمْ قَاصِرَةٌ، فَلَا يَلِيقُ بِهِمْ ذَلِكَ التَّشْرِيفُ.
İkinci Görüş: A'râf ehlinin, sevap ehlinin alt derecesinde bulunan kimseler olduğunu söyleyenlerin görüşüdür. Bu görüşü savunanlar birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: Onlar, iyilikleri ile kötülükleri eşit olan bir topluluktur; bundan dolayı ne cennet ehlinden ne de cehennem ehlinden olmuşlardır. Cennet ile cehennem arasında orta bir derece olduğu için Allah Teâlâ onları bu A'râf üzerinde durdurmuştur. Sonra Allah Teâlâ lütfu ve rahmetiyle onları cennete girdirecektir ve onlar cennete en son girecek topluluktur. Bu, Huzeyfe ve İbn Mes'ûd'un radıyallâhu anhümâ görüşü olup Ferrâ'nın da tercihidir. Cübbâî ve Kâdî bu görüşü tenkit etmiş ve onun geçersizliğine iki vecihle delil getirmişlerdir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوها بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Ve onlara: 'İşte yapmış olduğunuz amellere karşılık size miras kılınan cennet budur' diye seslenilir” [A'râf 43] kavlinin, cennete giren herkesin mutlaka oraya girmeyi hak etmiş olduğuna delalet ettiğini söylemişlerdir. Bu durum ise ne cenneti ne de cehennemi hak etmeyen, sonra da bir hak ediş sebebiyle değil sırf bir lütuf olarak cennete giren toplulukların bulunduğunu söylemeye manidir. İkincisi: Onların A'râf ehlinden olmaları, Allah Teâlâ'nın onları cennet ehline ve cehennem ehline tepeden bakan yüksek mekanlara oturtmak suretiyle bütün kıyamet ehlinden ayırt ettiğine delalet eder. Bu ise büyük bir şereftir ve böylesi bir şeref ancak şerefli kimselere (eşrafa) layıktır. Şüphe yok ki iyilikleri ile kötülükleri eşit olan kimselerin dereceleri düşüktür; dolayısıyla bu şeref onlara uygun düşmez.
وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أَنَّهُ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوها خطاب مَعَ قَوْمٍ مُعَيَّنِينَ فَلَمْ يَلْزَمْ أَنْ يَكُونَ لِكُلِّ أَهْلِ الْجَنَّةِ كَذَلِكَ.
Birinciye Cevap: { وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوها } kavlinin belirli bir toplulukla hitap olması muhtemeldir; dolayısıyla bütün cennet ehli için de böyle olması gerekmez.
وَالْجَوَابُ عَنِ الثَّانِي: أَنَّا لَا نُسَلِّمُ أَنَّهُ تَعَالَى أَجْلَسَهُمْ عَلَى تِلْكَ الْمَوَاضِعِ عَلَى سَبِيلِ التَّخْصِيصِ بِمَزِيدِ التَّشْرِيفِ وَالْإِكْرَامِ وَإِنَّمَا أَجْلَسَهُمْ عَلَيْهَا لِأَنَّهَا كَالْمَرْتَبَةِ الْمُتَوَسِّطَةِ بَيْنَ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ وَهَلِ النِّزَاعُ إِلَّا فِي ذَلِكَ؟
İkinciye Cevap: Biz, Allah Teâlâ'nın onları o mekanlara fazladan bir şeref ve ikram ile tahsis yoluyla oturttuğunu kabul etmiyoruz. Onları oraya oturtmuştur, çünkü orası cennet ile cehennem arasında orta bir mertebe gibidir; zaten ihtilaf da bundan başka bir şeyde midir?
فَثَبَتَ أَنَّ الْحُجَّةَ الَّتِي عَوَّلُوا عَلَيْهَا فِي إِبْطَالِ هَذَا الْوَجْهِ ضَعِيفَةٌ.
Böylece bu vechi geçersiz kılmak için dayandıkları delilin zayıf olduğu sabit olmuştur.
الْوَجْهُ الثَّانِي: مِنَ الْوُجُوهِ الْمَذْكُورَةِ فِي تَفْسِيرِ أَصْحَابِ الْأَعْرَافِ قَالُوا: الْمُرَادُ مِنْ أَصْحَابِ الْأَعْرَافِ أَقْوَامٌ خَرَجُوا الى الغز وبغير إِذَنِ آبَائِهِمْ فَاسْتُشْهِدُوا فَحُبِسُوا بَيْنَ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ.
A'râf ehlinin tefsirinde zikredilen vecihlerden İkinci Vecih: Şöyle demişlerdir: A'râf ehlinden murat, babalarının izni olmadan savaşa çıkıp şehit düşen ve bu yüzden cennet ile cehennem arasında alıkonulan kimselerdir.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ دَاخِلٌ فِي الْقَوْلِ الْأَوَّلِ لِأَنَّ هَؤُلَاءِ إِنَّمَا صَارُوا مِنْ أَصْحَابِ الأعراف لان معصيتهم
Bil ki bu görüş birinci görüşün kapsamına dahildir; çünkü bunların A'râf ehlinden olmaları, ancak isyanlarının
ساوت طاعتهم باجهاد فَهَذَا أَحَدُ الْأُمُورِ الدَّاخِلَةِ تَحْتَ الْوَجْهِ الْأَوَّلِ وَبِتَقْدِيرِ أَنْ يَصِحَّ ذَلِكَ الْوَجْهُ فَلَا مَعْنَى لِتَخْصِيصِ هَذِهِ الصُّورَةِ وَقَصْرِ لَفْظِ الْآيَةِ عَلَيْهَا.
cihad ile olan itaatlerine denk gelmiş olmasındandır. Dolayısıyla bu, birinci vechin altına giren hususlardan biridir. O vechin sahih olduğu farz edilse bile, bu özel durumu tahsis etmenin ve ayetin lafzını buna hasretmenin bir anlamı yoktur.
وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْحَرْثِ: إِنَّهُمْ مَسَاكِينُ أَهْلِ الْجَنَّةِ.
Üçüncü Vecih: Abdullah b. el-Hâris: 'Onlar cennet ehlinin yoksullarıdır' demiştir.