Binûn

A'râf Suresi — 7. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَالْوَجْهُ الرَّابِعُ: قَالَ قَوْمٌ إِنَّهُمُ الْفُسَّاقُ مِنْ أَهْلِ الصَّلَاةِ يَعْفُو اللَّهُ عَنْهُمْ وَيُسْكِنُهُمْ فِي الْأَعْرَافِ فَهَذَا كُلُّهُ شَرْحُ قَوْلِ مَنْ يَقُولُ: الْأَعْرَافُ عِبَارَةٌ عَنِ الْأَمْكِنَةِ الْعَالِيَةِ عَلَى السُّورِ الْمَضْرُوبِ بَيْنَ الْجَنَّةِ وَبَيْنَ النَّارِ. وَأَمَّا الَّذِينَ يَقُولُونَ الْأَعْرَافُ عِبَارَةٌ عَنِ الرِّجَالِ الَّذِينَ يَعْرِفُونَ أَهْلَ الْجَنَّةِ وَأَهْلَ النَّارِ فَهَذَا الْقَوْلُ أَيْضًا غَيْرُ بَعِيدٍ إِلَّا أَنَّ هَؤُلَاءِ الْأَقْوَامَ لَا بُدَّ لَهُمْ مِنْ مَكَانٍ عَالٍ يُشْرِفُونَ مِنْهُ عَلَى أَهْلِ الْجَنَّةِ وَأَهْلِ النَّارِ وَحِينَئِذٍ يَعُودُ هَذَا الْقَوْلُ إِلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ فَهَذِهِ تَفَاصِيلُ أَقْوَالِ النَّاسِ فِي هَذَا الْبَابِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَ أَنَّ أَصْحَابَ الْأَعْرَافِ يَعْرِفُونَ كُلًّا مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَأَهْلِ النَّارِ بِسِيمَاهُمْ وَاخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِقَوْلِهِ: بِسِيماهُمْ عَلَى وُجُوهٍ.

Dördüncü Vecih: Bir topluluk, onların namaz kılanlardan olup [büyük günah işlemiş] fasıklar olduğunu, Allah'ın onları affedip A'râf'a yerleştireceğini söylemiştir. Bütün bunlar, 'A'râf, cennet ile cehennem arasına çekilen sur üzerindeki yüksek yerlerden ibarettir' diyenlerin görüşünün açıklamasıdır. 'A'râf, cennet ehlini ve cehennem ehlini tanıyan adamlardan ibarettir' diyenlere gelince, bu görüş de uzak değildir; ancak bu kimselerin de cennet ehline ve cehennem ehline tepeden bakacakları yüksek bir mekanda bulunmaları gerekir ve bu durumda bu görüş yine birinci görüşe döner. İşte insanların bu konudaki görüşlerinin detayları bunlardır, en doğrusunu Allah bilir. Sonra Allah Teâlâ, A'râf ehlinin cennet ve cehennem ehlinden her birini simalarından tanıdıklarını haber vermiştir. O'nun { بِسِيماهُمْ } 'simalarından' buyruğu ile neyin kastedildiği hususunda çeşitli vecihler üzere ihtilaf etmişlerdir.

فَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ سِيمَا الرَّجُلِ الْمُسْلِمِ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ بَيَاضُ وَجْهِهِ كَمَا قَالَ تَعَالَى:

Birinci Görüş: Bu İbn Abbâs'ın görüşüdür: Cennet ehlinden olan Müslüman kişinin siması, Allah Teâlâ'nın şöyle buyurduğu gibi yüzünün beyazlığıdır:

يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ [آلِ عِمْرَانَ: ١٠٦] وَكَوْنُ وُجُوهِهِمْ مُسْفِرَةً ضَاحِكَةً مُسْتَبْشِرَةً وَكَوْنُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ أَغَرَّ مُحَجَّلًا مِنْ آثَارِ الْوُضُوءِ وَعَلَامَةُ الْكُفَّارِ سَوَادُ وُجُوهِهِمْ وَكَوْنُ وُجُوهِهِمْ عَلَيْهَا غَبَرَةٌ تَرْهَقُهَا قَتَرَةٌ وَكَوْنُ عُيُونِهِمْ زُرْقًا.

{ يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ } [Âl-i İmrân: 106] “O gün nice yüzler ağarır, nice yüzler de kararır.” [Ayrıca] yüzlerinin aydınlık, güleç ve müjdelenmiş olması ve abdest izlerinden ötürü her birinin ak alınlı ve ak ayaklı (ağarru muhaccel) olmasıdır. Kafirlerin alameti ise yüzlerinin karalığı, yüzlerinin üzerinde toz toprak bulunması, üzerlerini bir karanlığın kaplaması ve gözlerinin gömgök (mavi/bulanık) olmasıdır.

وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: إِنَّهُمْ لَمَّا شَاهَدُوا أَهْلُ الْجَنَّةِ فِي الْجَنَّةِ وَأَهْلُ النَّارِ فِي النَّارِ فَأَيُّ حَاجَةٍ إِلَى أَنْ يُسْتَدَلَّ عَلَى كَوْنِهِمْ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ بِهَذِهِ الْعَلَامَاتِ؟ لِأَنَّ هَذَا يَجْرِي مَجْرَى الِاسْتِدْلَالِ عَلَى مَا عُلِمَ وَجُودُهُ بِالْحِسِّ وَذَلِكَ بَاطِلٌ. وَأَيْضًا فَهَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَصْحَابَ الْأَعْرَافِ مُخْتَصُّونَ بِهَذِهِ الْمَعْرِفَةِ وَلَوْ حَمَلْنَاهُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ لَمْ يَبْقَ هَذَا الِاخْتِصَاصُ لِأَنَّ هَذِهِ الْأَحْوَالَ أُمُورٌ مَحْسُوسَةٌ فَلَا يَخْتَصُّ بِمَعْرِفَتِهَا شَخْصٌ دُونَ شَخْصٍ.

Bir kimse şöyle diyebilir: Onlar cennet ehlini cennette, cehennem ehlini de cehennemde gördüklerine göre, onların cennet ehlinden olduklarına bu alametlerle istidlal edilmesine ne gerek vardır? Çünkü bu, duyularla varlığı bilinen bir şeye delil getirme mesabesindedir ve bu da batıldır. Ayrıca bu ayet, A'râf ehlinin bu tanıma hususunda özel kılındıklarına delalet etmektedir; şayet biz bunu bu veche hamledersek bu tahsis/özellik kalmaz, çünkü bu haller hissedilir (maddi) şeylerdir; dolayısıyla bunları bilmek bir kimseye has olup başkasına kapalı kalmaz.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ أَصْحَابَ الْأَعْرَافِ كَانُوا يَعْرِفُونَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الدُّنْيَا بِظُهُورِ عَلَامَاتِ الْإِيمَانِ وَالطَّاعَاتِ عَلَيْهِمْ وَيَعْرِفُونَ الْكَافِرِينَ فِي الدُّنْيَا أَيْضًا بِظُهُورِ عَلَامَاتِ الْكُفْرِ وَالْفِسْقِ عَلَيْهِمْ فَإِذَا شَاهَدُوا أُولَئِكَ الْأَقْوَامَ فِي مَحْفِلِ الْقِيَامَةِ مَيَّزُوا الْبَعْضَ عَنِ الْبَعْضِ بِتِلْكَ الْعَلَامَاتِ الَّتِي شَاهَدُوهَا عَلَيْهِمْ فِي الدُّنْيَا وَهَذَا الْوَجْهُ هُوَ الْمُخْتَارُ.

Bu ayetin tefsirinde İkinci Görüş: A'râf ehli, dünyada müminleri üzerlerinde beliren iman ve taat alametleriyle tanıyorlardı; kafirleri de dünyada üzerlerinde beliren küfür ve fısk alametleriyle tanıyorlardı. Kıyamet toplanma yerinde bu kimseleri gördüklerinde, dünyada üzerlerinde gördükleri o alametlerle birbirlerinden ayırt ettiler. Tercih edilen vecih de budur.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَنادَوْا أَصْحابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ فَالْمَعْنَى إِنَّهُمْ إِذَا نَظَرُوا إِلَى أَهْلِ الْجَنَّةِ سَلَّمُوا عَلَى أَهْلِهَا وَعِنْدَ هَذَا تَمَّ كَلَامُ أَهْلِ الْأَعْرَافِ.

Allah Teâlâ'nın { وَنادَوْا أَصْحابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ } “Cennet ehline de: 'Selam sizlere!' diye seslendiler.” buyruğuna gelince; mana şudur: Onlar cennet ehline baktıklarında, oranın ehline selam verirler. İşte burada A'râf ehlinin sözü tamamlanmıştır.

ثُمَّ قَالَ: لَمْ يَدْخُلُوها وَهُمْ يَطْمَعُونَ وَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَ أَنَّ أَهْلَ الْأَعْرَافِ لَمْ يَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَمَعَ ذَلِكَ فَهُمْ يَطْمَعُونَ فِي دُخُولِهَا ثُمَّ إِنْ قُلْنَا إِنَّ أَصْحَابَ الْأَعْرَافِ هُمُ الْأَشْرَافُ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا أَجْلَسَهُمْ عَلَى الْأَعْرَافِ وَأَخَّرَ إِدْخَالَهُمُ الْجَنَّةَ لِيَطَّلِعُوا عَلَى أَحْوَالِ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى يَنْقُلُهُمْ إِلَى الدَّرَجَاتِ الْعَالِيَةِ فِي الْجَنَّةِ كَمَا

Sonra [Allah Teâlâ]: { لَمْ يَدْخُلُوها وَهُمْ يَطْمَعُونَ } “Onlar oraya henüz girmemişlerdir, fakat bunu ummaktadırlar.” buyurmuştur. Mana şudur: Allah Teâlâ, A'râf ehlinin henüz cennete girmediklerini, bununla beraber oraya girmeyi umduklarını haber vermiştir. Eğer A'râf ehlinin cennet ehlinin ileri gelenleri/şereflileri (eşraf) olduğunu söylersek; daha önce de belirttiğimiz gibi, Allah Teâlâ onları cennet ve cehennem ehlinin hallerine muttali olsunlar diye A'râf üzerine oturtmuş ve cennete girişlerini ertelemiştir. Sonra Allah Teâlâ onları cennetteki yüksek derecelere nakledecektir, nitekim

رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «إِنَّ أَهْلَ الدَّرَجَاتِ الْعُلَا لَيَرَاهُمْ مَنْ تَحْتَهُمْ كَمَا تَرَوْنَ الْكَوْكَبَ الدُّرِّيَّ فِي أُفُقِ السَّمَاءِ وَإِنَّ أَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ مِنْهُمْ»

Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle rivayet edilmiştir: “Şüphesiz yüksek derecelerin ehlini, onların altındakiler, sizin gökyüzünün ufkundaki parlak yıldızı gördüğünüz gibi görürler. Şüphesiz Ebû Bekir ve Ömer de onlardandır.”

وَتَحْقِيقُ الْكَلَامِ أَنَّ أَصْحَابَ الْأَعْرَافِ هُمْ أَشْرَافُ أَهْلِ الْقِيَامَةِ فَعِنْدَ وُقُوفِ أَهْلِ الْقِيَامَةِ فِي الْمَوْقِفِ يُجْلِسُ اللَّهُ أَهْلَ الْأَعْرَافِ فِي الْأَعْرَافِ وَهِيَ الْمَوَاضِعُ الْعَالِيَةُ الشَّرِيفَةُ فَإِذَا أَدْخَلَ أَهْلَ الْجَنَّةِ الْجَنَّةَ وَأَهْلَ النَّارِ النَّارَ نَقْلَهُمْ إِلَى الدَّرَجَاتِ الْعَالِيَةِ فِي الْجَنَّةِ فَهُمْ أَبَدًا لَا يَجْلِسُونَ

Sözün tahkiki şudur: A'râf ehli, kıyamet ehlinin ileri gelenleridir (eşrafıdır). Kıyamet ehli mahşer yerinde durduğunda, Allah A'râf ehlini A'râf'a, yani o yüksek ve şerefli mevkilere oturtur. Cennet ehlini cennete, cehennem ehlini de cehenneme koyduğunda, onları cennetteki yüksek derecelere nakleder. Dolayısıyla onlar ebediyen ancak

إِلَّا فِي الدَّرَجَاتِ الْعَالِيَةِ. وَأَمَّا إِنْ فَسَّرْنَا أَصْحَابَ الْأَعْرَافِ بِأَنَّهُمُ الَّذِينَ يَكُونُونَ فِي الدَّرَجَةِ النَّازِلَةِ مِنْ أَهْلِ النَّجَاةِ قُلْنَا إِنَّهُ تَعَالَى يُجْلِسُهُمْ فِي الْأَعْرَافِ وَهُمْ يَطْمَعُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَإِحْسَانِهِ أَنْ يَنْقُلَهُمْ مِنْ تِلْكَ الْمَوَاضِعِ إِلَى الْجَنَّةِ.

yüksek derecelerde otururlar. Şayet A'râf ehlini, kurtuluşa erenlerin alt derecesinde bulunan kimseler olarak tefsir edersek, şöyle deriz: Allah Teâlâ onları A'râf'a oturtur ve onlar Allah'ın lütuf ve ihsanıyla kendilerini o mekanlardan cennete nakletmesini umarlar.

وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذا صُرِفَتْ أَبْصارُهُمْ تِلْقاءَ أَصْحابِ النَّارِ فَقَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀ التِّلْقَاءُ جِهَةُ اللِّقَاءِ وَهِيَ جِهَةُ الْمُقَابَلَةِ وَلِذَلِكَ كَانَ ظَرْفَا مِنْ ظُرُوفِ الْمَكَانِ يُقَالُ فُلَانٌ تِلْقَاءُكَ كَمَا يُقَالُ هُوَ حِذَاءُكَ وَهُوَ فِي الْأَصْلِ مَصْدَرٌ اسْتُعْمِلَ ظَرْفًا ثُمَّ نَقَلَ الْوَاحِدِيُّ ﵀ بِإِسْنَادِهِ عَنْ ثَعْلَبٍ عَنِ الْكُوفِيِّينَ وَالْمُبَرَّدِ عَنِ الْبَصْرِيِّينَ أَنَّهُمَا قَالَا: لَمْ يَأْتِ مِنَ الْمَصَادِرِ عَلَى تِفْعَالٍ إِلَّا حَرْفَانِ تِبْيَانٌ وَتِلْقَاءٌ فَإِذَا تَرَكْتُ هَذَيْنِ اسْتَوَى ذَلِكَ الْقِيَاسُ/ فَقُلْتُ فِي كُلِّ مَصْدَرٍ تَفْعَالٌ بِفَتْحِ التَّاءِ مِثْلُ تَسْيَارٍ وَتَرْسَالٍ. وَقُلْتُ فِي كُلِّ اسْمٍ تِفْعَالٌ بِكَسْرِ التَّاءِ مِثْلُ تِمْثَالٍ وَتِقْصَارٍ وَمَعْنَى الْآيَةِ: أَنَّهُ كُلَّمَا وَقَعَتْ أَبْصَارُ أَصْحَابِ الْأَعْرَافِ عَلَى أَهْلِ النَّارِ تَضَرَّعُوا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى فِي أَنْ لَا يَجْعَلَهُمْ مِنْ زُمْرَتِهِمْ. وَالْمَقْصُودُ مِنْ جَمِيعِ هَذِهِ الْآيَاتِ التَّخْوِيفُ حَتَّى يُقْدِمَ الْمَرْءُ عَلَى النَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ وَلَا يَرْضَى بِالتَّقْلِيدِ لِيَفُوزَ بِالدِّينِ الْحَقِّ فَيَصِلُ بِسَبَبِهِ إِلَى الثَّوَابِ الْمَذْكُورِ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ وَيَتَخَلَّصُ عَنِ العقاب المذكور فيها.

Allah Teâlâ'nın { وَإِذا صُرِفَتْ أَبْصارُهُمْ تِلْقاءَ أَصْحابِ النَّارِ } “Gözleri cehennem ehli tarafına çevrildiği zaman...” buyruğuna gelince; Vâhidî (rahimehullâh) şöyle demiştir: et-Tılkâ' (التِّلْقَاءُ), karşılaşma yönü yani karşı yön demektir. Bu sebeple mekan zarflarından biri olmuştur. Tıpkı 'O senin hizandadır' dendiği gibi 'Filan kişi senin tılkâ'ndadır (karşındadır)' denir. Bu kelime aslen zarf olarak kullanılmış bir masdardır. Sonra Vâhidî (rahimehullâh) senediyle Sa'leb'in Kûfelilerden, Müberred'in de Basralılardan naklettiğine göre her ikisinin şöyle dediğini aktarmıştır: Masdarlardan 'tif'âl' (تِفْعَال) vezninde sadece iki kelime gelmiştir: 'Tibyân' (تِبْيَان) ve 'Tılkâ'' (تِلْقَاء). Bu ikisini bir kenara bıraktığında kıyas düzelir; böylece her masdarda te'nin fethasıyla tesyâr (تَسْيَار) ve tersâl (تَرْسَال) gibi 'tef'âl' (تَفْعَال) dersin; her isimde ise te'nin kesresiyle timsâl (تِمْثَال) ve tıksâr (تِقْصَار) gibi 'tif'âl' (تِفْعَال) dersin. Ayetin manası şudur: A'râf ehlinin gözleri ne zaman cehennem ehline ilişse, kendilerini onların topluluğundan kılmaması için Allah Teâlâ'ya yalvarıp yakarırlar. Bütün bu ayetlerden maksat, kişinin hak dine ulaşıp bu ayetlerde zikredilen sevaba kavuşması ve orada zikredilen azaptan kurtulması için nazar ve istidlale yönelmesini, taklitle yetinmemesini sağlayacak şekilde korkutmaktır.

[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٤٨ الى ٤٩]

[A'râf Suresi (7), Ayetler 48-49]

وَنادى أَصْحابُ الْأَعْرافِ رِجالاً يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيماهُمْ قالُوا مَا أَغْنى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ وَما كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ (٤٨) أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لَا يَنالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ (٤٩)

{ وَنادى أَصْحابُ الْأَعْرافِ رِجالاً يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيماهُمْ قالُوا مَا أَغْنى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ وَما كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ (٤٨) أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لَا يَنالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ (٤٩) } “A'râf ehli, simalarından tanıdıkları birtakım adamlara seslenerek şöyle derler: 'Ne çokluğunuz / topladığınız mallar ne de büyüklük taslamış olmanız size bir fayda sağladı! Allah'ın kendilerine hiçbir rahmet ulaştırmayacağına yemin ettiğiniz kimseler bunlar mıydı? [Onlara]: Girin cennete; sizin için hiçbir korku yoktur ve siz üzülmeyeceksiniz de [denir].'”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ بُقُولِهِ: وَإِذا صُرِفَتْ أَبْصارُهُمْ تِلْقاءَ أَصْحابِ النَّارِ قالُوا رَبَّنا [الأعراف: ٤٧] أَتْبَعُهُ أَيْضًا بِأَنَّ أَصْحَابَ الْأَعْرَافِ يُنَادُونَ رِجَالًا مِنْ أَهْلِ النَّارِ وَاسْتَغْنَى عَنْ ذِكْرِ أَهْلِ النَّارِ لِأَجْلِ أَنَّ الْكَلَامَ الْمَذْكُورَ لَا يَلِيقُ إِلَّا بِهِمْ وَهُوَ قَوْلُهُمْ: مَا أَغْنى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ وَما كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ إِلَّا بِمَنْ يُبَكِّتُ وَيُوَبِّخُ وَلَا يَلِيقُ أَيْضًا إِلَّا بِأَكَابِرِهِمْ وَالْمُرَادُ بِالْجَمْعِ إِمَّا جَمْعُ الْمَالِ وَإِمَّا الِاجْتِمَاعُ وَالْكَثْرَةُ وَما كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ وَالْمُرَادُ: اسْتِكْبَارُهُمْ عَنْ قَبُولِ الْحَقِّ وَاسْتِكْبَارُهُمْ عَلَى النَّاسِ الْمُحِقِّينَ. وَقُرِئَ تَسْتَكْثِرُونَ مِنَ الْكَثْرَةِ وَهَذَا كَالدَّلَالَةِ عَلَى شَمَاتَةِ أَصْحَابِ الْأَعْرَافِ بِوُقُوعِ أُولَئِكَ الْمُخَاطَبِينَ فِي الْعِقَابِ وَعَلَى تَبْكِيتٍ عَظِيمٍ يَحْصُلُ لِأُولَئِكَ الْمُخَاطَبِينَ بِسَبَبِ هَذَا الْكَلَامِ ثُمَّ زَادُوا عَلَى هَذَا التَّبْكِيتِ وَهُوَ قَوْلُهُمْ: أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لَا يَنالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ فَأَشَارُوا إِلَى فَرِيقٍ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ كَانُوا يَسْتَضْعِفُونَهُمْ وَيَسْتَقِلُّونَ أَحْوَالَهُمْ وربما هزؤا بِهِمْ وَأَنِفُوا مِنْ مُشَارَكَتِهِمْ فِي دِينِهِمْ فَإِذَا رَأَى مَنْ كَانَ يَدَّعِي التَّقَدُّمَ حُصُولَ الْمَنْزِلَةِ الْعَالِيَةِ لِمَنْ كَانَ مُسْتَضْعَفًا عِنْدَهُ قَلِقَ لِذَلِكَ وَعَظُمَتْ حَسْرَتُهُ وَنَدَامَتُهُ عَلَى مَا كَانَ مِنْهُ فِي نَفْسِهِ.

Bil ki Allah Teâlâ: { وَإِذا صُرِفَتْ أَبْصارُهُمْ تِلْقاءَ أَصْحابِ النَّارِ قالُوا رَبَّنا } [A'râf: 47] “Gözleri cehennem ehli tarafına çevrildiği zaman: 'Rabbimiz!...' dediler” buyruğuyla beyanda bulunduktan sonra, A'râf ehlinin cehennem ehlinden birtakım adamlara sesleneceklerini de buna eklemiştir. Zikredilen sözün ancak onlara uygun düşmesi sebebiyle cehennem ehlini açıkça anmaya gerek duyulmamıştır ki bu söz, onların: { مَا أَغْنى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ وَما كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ } “Ne topladığınız/çokluğunuz ne de büyüklük taslamış olmanız size bir fayda sağladı!” demeleridir. Bu ise ancak azarlayan ve kınayan kimseye yakışır ve ancak onların ileri gelenlerine hitap olarak uygundur. el-Cem' (الْجَمْعُ) ile murat, ya mal toplamak ya da toplanma ve sayıca çokluktur. { وَما كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ } “Büyüklük taslamış olmanız” ifadesinden murat ise, hakkı kabul etmekten kibirlenip kaçınmaları ve hak üzere olan insanlara karşı büyüklük taslamalarıdır. Çokluk manasında 'testeksirûn' (تَسْتَكْثِرُونَ) şeklinde de okunmuştur. Bu durum, A'râf ehlinin o muhatapların azaba düşmelerine sevinmelerine (şematet) ve bu söz sebebiyle o muhatapların uğrayacağı büyük bir mahcubiyet ve azarlamaya delalet eder gibidir. Sonra bu azarlamayı daha da artırarak şöyle demişlerdir: { أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لَا يَنالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ } “Allah'ın kendilerine hiçbir rahmet ulaştırmayacağına yemin ettiğiniz kimseler bunlar mıydı?” Böylece cennet ehlinden zayıf gördükleri, hallerini küçümsedikleri, belki de alay ettikleri ve dinlerinde onlarla beraber olmaktan çekindikleri/kibir duydukları bir gruba işaret etmişlerdir. Önde olduğunu iddia eden kimse, yanında zayıf görülen kişinin yüksek makamlara ulaştığını görünce bundan dolayı ıstırap duyar, kendi içinde yaptıklarına karşı hasreti ve nedameti büyür.

وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: ادْخُلُوا الْجَنَّةَ فَقَدِ اخْتَلَفُوا فِيهِ فَقِيلَ هُمْ أَصْحَابُ الْأَعْرَافِ وَاللَّهُ تَعَالَى يَقُولُ لَهُمْ ذَلِكَ أَوْ بَعْضُ الْمَلَائِكَةِ الَّذِينَ يَأْمُرُهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِهَذَا الْقَوْلِ. وَقِيلَ: بَلْ يَقُولُ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ/ وَالْمُرَادُ أَنَّهُ تَعَالَى يَحُثُّ أَصْحَابَ الْأَعْرَافِ بِالدُّخُولِ فِي الْجَنَّةِ وَاللُّحُوقِ بِالْمَنْزِلَةِ الَّتِي أَعَدَّهَا اللَّهُ تَعَالَى لَهُمْ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَقَوْلُهُ: أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لَا يَنالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ مِنْ كَلَامِ أَصْحَابِ الْأَعْرَافِ. وَقَوْلُهُ: ادْخُلُوا الْجَنَّةَ مِنْ كَلَامِ اللَّهِ تعالى ولا بد هاهنا مِنْ إِضْمَارٍ وَالتَّقْدِيرُ: فَقَالَ اللَّهُ لَهُمْ هَذَا كَمَا قَالَ: يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ [الأعراف: ١١٠] وانقطع هاهنا كَلَامُ الْمَلَأِ. ثُمَّ قَالَ فِرْعَوْنُ: فَماذا تَأْمُرُونَ [الأعراف: ١١٠] فَاتَّصَلَ كَلَامُهُ بِكَلَامِهِمْ مِنْ غَيْرِ إِظْهَارِ فَارِقٍ فكذا هاهنا.

Allah Teâlâ'nın { ادْخُلُوا الْجَنَّةَ } “Girin cennete” buyruğuna gelince; bu konuda ihtilaf etmişlerdir. [Hitap edilenlerin] A'râf ehli olduğu ve Allah Teâlâ'nın bunu bizzat kendilerine söylediği ya da Allah Teâlâ'nın bu sözü söylemelerini emrettiği birtakım melekler olduğu söylenmiştir. Birbirlerine söyledikleri de söylenmiştir. Murat, Allah Teâlâ'nın A'râf ehlini cennete girmeye ve Allah Teâlâ'nın onlar için hazırladığı dereceye kavuşmaya teşvik etmesidir. Bu takdire göre: { أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لَا يَنالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ } “Allah'ın kendilerine hiçbir rahmet ulaştırmayacağına yemin ettiğiniz kimseler bunlar mıydı?” sözü A'râf ehlinin kelamındandır; { ادْخُلُوا الْجَنَّةَ } “Girin cennete” buyruğu ise Allah Teâlâ'nın kelamındandır. Burada mutlaka takdiri bir ifade (izmâr) bulunmalıdır; takdiri mana şöyledir: 'Allah onlara böyle dedi'. Bu tıpkı şuna benzer: { يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ } [A'râf: 110] “Sizi yurdunuzdan çıkarmak istiyor” buyruğunda ileri gelenlerin (mele') sözü kesilmiş, sonra Firavun: { فَماذا تَأْمُرُونَ } [A'râf: 110] “Öyleyse ne buyurursunuz?” demiş ve aradaki fark açıkça belirtilmeksizin onun sözü onların sözüne bitişmiştir. Burada da durum böyledir.

[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٥٠ الى ٥١]

[A'râf Suresi (7), Ayetler 50-51]

وَنادى أَصْحابُ النَّارِ أَصْحابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنا مِنَ الْماءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ قالُوا إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُما عَلَى الْكافِرِينَ (٥٠) الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْواً وَلَعِباً وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا فَالْيَوْمَ نَنْساهُمْ كَما نَسُوا لِقاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا وَما كانُوا بِآياتِنا يَجْحَدُونَ (٥١)

{ وَنادى أَصْحابُ النَّارِ أَصْحابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنا مِنَ الْماءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ قالُوا إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُما عَلَى الْكافِرِينَ (٥٠) الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْواً وَلَعِباً وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا فَالْيَوْمَ نَنْساهُمْ كَما نَسُوا لِقاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا وَما كانُوا بِآياتِنا يَجْحَدُونَ (٥١) } “Cehennem ehli cennet ehline: 'Bize biraz sudan veya Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden dökün!' diye seslenirler. Onlar da: 'Doğrusu Allah, bu ikisini de kafirlere haram kılmıştır' derler. Onlar ki dinlerini eğlence ve oyun edindiler ve dünya hayatı onları aldattı. İşte onlar bu günlerine kavuşacaklarını unuttukları ve ayetlerimizi bile bile inkar ettikleri gibi, biz de bugün onları unuturuz [kendi hallerine bırakırız].”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ مَا يَقُولُهُ أَصْحَابُ الْأَعْرَافِ لِأَهْلِ النَّارِ أَتْبَعَهُ بِذِكْرِ مَا يَقُولُهُ أَهْلُ النَّارِ لِأَهْلِ الْجَنَّةِ.

Bil ki Allah Teâlâ, A'râf ehlinin cehennem ehline ne diyeceğini açıkladıktan sonra, cehennem ehlinin cennet ehline ne diyeceğini zikretmeyi buna bağlamıştır.

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: لَمَّا صَارَ أَصْحَابُ الْأَعْرَافِ إِلَى الْجَنَّةِ طَمِعَ أَهْلُ النَّارِ بِفَرَجٍ بَعْدَ الْيَأْسِ فَقَالُوا:

İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ) şöyle demiştir: A'râf ehli cennete gidince, cehennem ehli ümitsizlikten sonra bir kurtuluş umuduna kapılarak şöyle dediler:

يَا رَبِّ إِنَّ لَنَا قَرَابَاتٍ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَأْذَنْ لَنَا حَتَّى نَرَاهُمْ وَنُكَلِّمَهُمْ فَأَمَرَ اللَّهُ الْجَنَّةَ فَتَزَحْزَحَتْ ثُمَّ نَظَرَ أَهْلُ جَهَنَّمَ إِلَى قَرَابَاتِهِمْ فِي الْجَنَّةِ وَمَا هُمْ فِيهِ مِنَ النَّعِيمِ فَعَرَفُوهُمْ وَنَظَرَ أَهْلُ الْجَنَّةِ إِلَى قَرَابَاتِهِمْ مِنْ أَهْلِ جَهَنَّمَ فَلَمْ يَعْرِفُوهُمْ وَقَدِ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ وَصَارُوا خَلْقًا آخَرَ فَنَادَى أَصْحَابُ النَّارِ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ بِأَسْمَائِهِمْ وَقَالُوا:

'Ey Rabbimiz! Bizim cennet ehlinden akrabalarımız var; bize izin ver de onları görelim ve onlarla konuşalım.' Bunun üzerine Allah cennete emretti ve [cennet] yaklaştırıldı. Sonra cehennem ehli cennetteki akrabalarına ve içinde bulundukları nimetlere baktılar ve onları tanıdılar. Cennet ehli de cehennem ehlinden olan akrabalarına baktılar, fakat yüzleri kararmış ve bambaşka bir yaratılışa bürünmüş oldukları için onları tanıyamadılar. Bunun üzerine cehennem ehli, cennet ehline isimleriyle seslenerek şöyle dediler:

أَفِيضُوا عَلَيْنا مِنَ الْماءِ وَإِنَّمَا طَلَبُوا الْمَاءَ خَاصَّةً لِشِدَّةِ مَا فِي بَوَاطِنِهِمْ مِنَ الِاحْتِرَاقِ وَاللَّهِيبِ بِسَبَبِ شِدَّةِ حَرِّ جَهَنَّمَ. وَقَوْلُهُ: أَفِيضُوا كَالدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ أَعْلَى مَكَانًا مِنْ أَهْلِ النَّارِ.

{ أَفِيضُوا عَلَيْنا مِنَ الْماءِ } “Bize biraz sudan dökün!” Özellikle su istemeleri, cehennemin şiddetli sıcağı sebebiyle içlerinde oluşan şiddetli yanma ve alevden ötürüdür. O'nun { أَفِيضُوا } 'dökün / akıtın' buyruğu, cennet ehlinin makamca cehennem ehlinden daha yüksekte olduğuna delalet eder gibidir.

فَإِنْ قِيلَ: أَسَأَلُوا مَعَ الرَّجَاءِ وَالْجَوَازِ ومع الْيَأْسِ؟

Eğer 'Onlar bunu bir ümit ve imkan dahilinde görerek mi yoksa ümitsizlik içinde mi istediler?' denilirse,

قُلْنَا: مَا حَكَيْنَاهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ طَلَبُوا الْمَاءَ مَعَ جَوَازِ الْحُصُولِ. وَقَالَ الْقَاضِي: بَلْ مَعَ الْيَأْسِ لِأَنَّهُمْ قَدْ عَرَفُوا دَوَامَ عِقَابِهِمْ وَأَنَّهُ لَا يَفْتُرُ عَنْهُمْ وَلَكِنَّ الْآيِسَ مِنَ الشَّيْءِ قَدْ يَطْلُبُهُ كَمَا/ يُقَالُ فِي الْمَثَلِ:

Biz deriz ki: İbn Abbâs'tan naklettiğimiz rivayet, suyu elde edilmesinin mümkün olduğunu düşünerek istediklerine delalet eder. Kâdî ise şöyle demiştir: 'Aksine ümitsizlik içinde istediler. Çünkü onlar azaplarının sürekliliğini ve kendilerinden hafifletilmeyeceğini bilmişlerdir; fakat bir şeyden ümidini kesen kimse de bazen onu isteyebilir, nitekim meselde şöyle denilir:

الْغَرِيقُ يَتَعَلَّقُ بِالزَّبَدِ وَإِنْ عَلِمَ أَنَّهُ لَا يُغِيثُهُ. وَقَوْلُهُ: أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ قِيلَ إِنَّهُ الثِّمَارُ وَقِيلَ إِنَّهُ الطَّعَامُ وَهَذَا الْكَلَامُ يَدُلُّ عَلَى حُصُولِ الْعَطَشِ الشَّدِيدِ وَالْجُوعِ الشَّدِيدِ لَهُمْ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُرْسِلُ عَلَى أَهْلِ النَّارِ الْجُوعَ حَتَّى يَزْدَادَ عَذَابُهُمْ فَيَسْتَغِيثُونَ فَيُغَاثُونَ بِالضَّرِيعِ لَا يُسْمِنُ وَلَا يُغْنِي مِنْ جُوعٍ ثُمَّ يَسْتَغِيثُونَ فَيُغَاثُونَ بِطَعَامٍ ذِي غُصَّةٍ ثُمَّ يذكرون الشراب ويستغيثون فَيُدْفَعُ إِلَيْهِمُ الْحَمِيمُ وَالصَّدِيدُ بِكَلَالِيبِ الْحَدِيدِ فَيَقْطَعُ مَا فِي بُطُونِهِمْ وَيَسْتَغِيثُونَ إِلَى أَهْلِ الْجَنَّةِ كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَيَقُولُ أَهْلُ الْجَنَّةِ: إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُما عَلَى الْكافِرِينَ وَيَقُولُونَ لِمَالِكٍ: لِيَقْضِ عَلَيْنا رَبُّكَ [الزُّخْرُفِ: ٧٧] فَيُجِيبُهُمْ عَلَى مَا قِيلَ بَعْدَ أَلْفِ عَامٍ وَيَقُولُونَ: رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْها [المؤمنون: ١٠٧] فيجيبهم اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ [الْمُؤْمِنُونَ: ١٠٨] فَعِنْدَ ذَلِكَ يَيْأَسُونَ مِنْ كُلِّ خَيْرٍ وَيَأْخُذُونَ فِي الزَّفِيرِ وَالشَّهِيقِ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: أَنَّهُ ذَكَرَ فِي صِفَةِ أَهْلِ الْجَنَّةِ أَنَّهُمْ يَرَوْنَ اللَّهَ ﷿ كُلَّ جُمُعَةٍ وَلِمَنْزِلِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ أَلْفُ بَابٍ فَإِذَا رَأَوُا اللَّهَ تَعَالَى دَخَلَ مِنْ كُلِّ بَابٍ مَلَكٌ مَعَهُ الْهَدَايَا الشَّرِيفَةُ وَقَالَ: إِنَّ نَخْلَ الْجَنَّةِ خَشَبُهَا الزُّمُرُّدُ وَتُرَابُهَا الذَّهَبُ الْأَحْمَرُ وَسَعَفُهَا حُلَلٌ وَكِسْوَةٌ لِأَهْلِ الْجَنَّةِ وَثَمَرُهَا أَمْثَالُ الْقِلَالِ أَوِ الدِّلَاءِ أَشَدُّ بَيَاضًا مِنَ الْفِضَّةِ وَأَلْيَنُ مِنَ الزُّبْدِ وَأَحْلَى مِنَ الْعَسَلِ لَا عَجَمَ لَهُ فَهَذَا صِفَةُ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَصِفَةُ أَهْلِ النَّارِ وَرَأَيْتُ فِي بَعْضِ الْكُتُبِ: أَنَّ قَارِئًا قَرَأَ قَوْلَهُ تَعَالَى حِكَايَةً عَنِ الْكُفَّارِ: أَفِيضُوا عَلَيْنا مِنَ الْماءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ فِي تَذْكِرَةِ الْأُسْتَاذِ أَبِي عَلِيٍّ الدَّقَّاقِ فَقَالَ الْأُسْتَاذُ: هَؤُلَاءِ كَانَتْ رَغْبَتُهُمْ وَشَهْوَتُهُمْ فِي الدُّنْيَا فِي الشُّرْبِ وَالْأَكْلِ وَفِي الْآخِرَةِ بَقُوا عَلَى هَذِهِ الْحَالَةِ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الرَّجُلَ يَمُوتُ عَلَى مَا عَاشَ عَلَيْهِ وَيُحْشَرُ عَلَى مَا مَاتَ عَلَيْهِ ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ لَمَّا طَلَبُوا الْمَاءَ وَالطَّعَامَ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ قَالَ أَهْلُ الْجَنَّةِ إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُما عَلَى الْكافِرِينَ وَلَا شَكَّ أَنَّ ذَلِكَ يُفِيدُ الْخَيْبَةَ التَّامَّةَ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ

Boğulan kimse, kendisini kurtarmayacağını bildiği halde köpüğe sarılır.' O'nun: { أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ } “veya Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden” buyruğunun meyveler olduğu, bir diğer görüşe göre de yemek olduğu söylenmiştir. Bu söz, onlarda şiddetli bir susuzluk ve şiddetli bir açlığın meydana geldiğine delalet eder. Ebü'd-Derdâ'dan rivayet edildiğine göre, Allah Teâlâ cehennem ehlinin üzerine, azapları artsın diye açlık musallat eder; onlar feryat edip yardım isterler, kendilerine ne semirten ne de açlığı gideren darî' (dikenli bir nebat) ile imdat edilir. Sonra tekrar feryat ederler, bu kez boğazı tıkayan bir yiyecekle imdat edilir. Sonra içeceği hatırlar ve yardım isterler; bunun üzerine demir kancalarla kendilerine kaynar su ve irin uzatılır da bu [içecek] karınlarındakini paramparça eder. Bu ayette olduğu gibi cennet ehlinden yardım isterler; cennet ehli: { إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُما عَلَى الْكافِرِينَ } “Doğrusu Allah, bu ikisini de kafirlere haram kılmıştır” der. Mâlik'e: { لِيَقْضِ عَلَيْنا رَبُّكَ } [Zuhruf: 77] “Rabbin bizim işimizi bitirsin!” derler; o da -rivayet edildiğine göre- bin yıl sonra onlara cevap verir. { رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْها } [Mü'minûn: 107] “Rabbimiz! Bizi buradan çıkar” derler; [Allah Teâlâ] onlara: { اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ } [Mü'minûn: 108] “Aşağılık bir halde kalın orada, benimle konuşmayın!” diye cevap verir. İşte o vakit her türlü hayırdan ümitlerini keserler ve hıçkırıp inlemeye (zefîr ve şehîk) başlarlar. İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet edildiğine göre, o cennet ehlinin sıfatı hakkında şöyle demiştir: 'Onlar her cuma günü Azîz ve Celîl olan Allah'ı görürler; her birinin konağının bin kapısı vardır. Allah Teâlâ'yı gördüklerinde, her kapıdan beraberinde şerefli hediyeler bulunan bir melek girer.' Yine şöyle demiştir: 'Cennet hurmasının gövdesi zümrüt, toprağı kırmızı altın, dalları ise cennet ehline giysi ve elbisedir. Meyvesi testiler veya kovalar gibidir; gümüşten daha beyaz, tereyağından daha yumuşak, baldan daha tatlıdır ve çekirdeği yoktur.' İşte bu, cennet ehlinin sıfatı ve cehennem ehlinin sıfatıdır. Bazı kitaplarda gördüm ki bir okuyucu Üstat Ebû Ali ed-Dakkâk'ın meclisinde kafirlerin lisanından aktarılan Allah Teâlâ'nın: { أَفِيضُوا عَلَيْنا مِنَ الْماءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ } kavlini okudu. Bunun üzerine Üstat şöyle dedi: 'Bunların dünyadaki rağbet ve arzuları içmek ve yemekteydi; ahirette de bu hal üzere kaldılar. Bu da gösterir ki kişi ne üzere yaşarsa onun üzere ölür ve ne üzere ölürse onun üzere haşredilir.' Sonra Allah Teâlâ, bu kafirler cennet ehlinden su ve yiyecek istediklerinde, cennet ehlinin: { إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُما عَلَى الْكافِرِينَ } “Doğrusu Allah, bu ikisini de kafirlere haram kılmıştır” dediğini bildirmiştir; şüphe yok ki bu durum tam bir hüsranı ifade eder. Sonra Allah Teâlâ

هَؤُلَاءِ الْكُفَّارَ بِأَنَّهُمُ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْوًا وَلَعِبًا وَفِيهِ وَجْهَانِ:

bu kafirleri, dinlerini eğlence ve oyun edinmiş olmalarıyla nitelendirmiştir ki bunda iki vecih vardır:

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّ الَّذِي اعْتَقَدُوا فِيهِ أَنَّهُ دِينُهُمْ تَلَاعَبُوا بِهِ وَمَا كَانُوا فِيهِ مُجِدِّينَ.

Birinci Vecih: Dinleri olduğuna inandıkları şeyi hafife alıp onunla oynamışlar ve onda samimi/ciddi olmamışlardır.

وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّهُمُ اتَّخَذُوا اللَّهْوَ وَاللَّعِبَ دِينًا لِأَنْفُسِهِمْ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ يُرِيدُ الْمُسْتَهْزِئِينَ الْمُقْتَسِمِينَ. ثُمَّ قَالَ: وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا وَهُوَ مَجَازٌ لِأَنَّ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا لَا تَغُرُّ فِي الْحَقِيقَةِ بَلِ الْمُرَادُ أَنَّهُ حَصَلَ الْغُرُورُ عِنْدَ هَذِهِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا لِأَنَّ الْإِنْسَانَ يَطْمَعُ فِي طُولِ الْعُمُرِ وَحُسْنِ الْعَيْشِ وَكَثْرَةِ الْمَالِ وَقُوَّةِ الْجَاهِ فَلِشِدَّةِ رَغْبَتِهِ فِي هَذِهِ الْأَشْيَاءِ يَصِيرُ مَحْجُوبًا عَنْ طَلَبِ الدِّينِ غَرَقًا فِي طَلَبِ الدُّنْيَا ثُمَّ لَمَّا وَصَفَ اللَّهُ تَعَالَى أُولَئِكَ الْكُفَّارَ بِهَذِهِ الصِّفَاتِ قَالَ: فَالْيَوْمَ نَنْساهُمْ كَما نَسُوا لِقاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا وَفِي تَفْسِيرِ هَذَا النِّسْيَانِ قَوْلَانِ:

İkinci Vecih: Eğlence ve oyunu kendilerine din edinmişlerdir. İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ): 'Alay edenleri ve [Kur'an'ı] kısım kısım bölenleri murat etmektedir' demiştir. Sonra: { وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا } “ve dünya hayatı onları aldattı” buyurmuştur. Bu bir mecazdır; çünkü dünya hayatı gerçekte bizzat aldatmaz, bilakis murat şudur: İnsan uzun ömür, güzel bir geçim, bol mal ve güçlü bir makam arzuladığı için bu dünya hayatında aldanma meydana gelmiştir. Bu şeylere olan aşırı arzusu sebebiyle dini aramaktan perdelenmiş ve dünyayı talep etmeye gark olmuştur. Sonra Allah Teâlâ o kafirleri bu sıfatlarla niteleyince şöyle buyurmuştur: { فَالْيَوْمَ نَنْساهُمْ كَما نَسُوا لِقاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا } “İşte onlar bu günlerine kavuşacaklarını unuttukları gibi, biz de bugün onları unuturuz [kendi hallerine bırakırız].” Bu unutmanın tefsirinde iki görüş vardır:

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّ النِّسْيَانَ هُوَ التَّرْكُ. وَالْمَعْنَى: نَتْرُكُهُمْ فِي عَذَابِهِمْ كَمَا تَرَكُوا الْعَمَلَ لِلِقَاءِ يَوْمِهِمْ هَذَا وَهَذَا قَوْلُ الْحَسَنِ وَمُجَاهِدٍ وَالسُّدِّيِ وَالْأَكْثَرِينَ.

Birinci Görüş: Unutmak (nisyân), terk etmek demektir. Mana şudur: Onlar bu günlerine kavuşmak için amel etmeyi terk ettikleri gibi, biz de onları azapları içinde terk ederiz. Bu, Hasan, Mücâhid, Süddî ve çoğunluğun görüşüdür.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ مَعْنَى نَنْسَاهُمْ كَمَا نَسُوا أَيْ نُعَامِلُهُمْ مُعَامَلَةَ مَنْ نَسِيَ نَتْرُكُهُمْ فِي النَّارِ كَمَا فَعَلُوا هُمْ فِي الْإِعْرَاضِ بِآيَاتِنَا وَبِالْجُمْلَةِ فَسَمَّى اللَّهُ جَزَاءَ نِسْيَانِهِمْ بِالنِّسْيَانِ كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها [الشُّورَى: ٤٠] وَالْمُرَادُ مِنْ هَذَا النِّسْيَانِ أَنَّهُ لَا يُجِيبُ دُعَاءَهُمْ وَلَا يَرْحَمُهُمْ ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ كُلَّ هَذِهِ التَّشْدِيدَاتِ إِنَّمَا كَانَ لِأَنَّهُمْ كَانُوا بآياتنا يجحدون وهذه الْآيَةِ لَطِيفَةٌ عَجِيبَةٌ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَهُمْ بِكَوْنِهِمْ كَانُوا كَافِرِينَ ثُمَّ بَيَّنَ مِنْ حَالِهِمْ أَنَّهُمُ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْوًا أَوَّلًا ثُمَّ لَعِبًا ثَانِيًا ثُمَّ غَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا ثَالِثًا ثُمَّ صَارَ عَاقِبَةُ هَذِهِ الْأَحْوَالِ وَالدَّرَجَاتِ أَنَّهُمْ جَحَدُوا بِآيَاتِ اللَّهِ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ حُبَّ الدُّنْيَا مَبْدَأُ كُلِّ آفَةٍ كَمَا

İkinci Görüş: { نَنْسَاهُمْ كَمَا نَسُوا } ifadesinin manası; 'Onlara unutan kimsenin muamelesini yaparız, ayetlerimizden yüz çevirmek suretiyle kendilerinin yaptığı gibi biz de onları ateşte terk ederiz' demektir. Kısacası Allah, onların unutmalarının cezasını, O'nun: { وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها } [Şûrâ: 40] “Bir kötülüğün cezası, onun gibi bir kötülüktür” buyruğunda olduğu gibi 'unutma' olarak isimlendirmiştir. Bu unutmadan murat, O'nun onların dualarına icabet etmemesi ve onlara merhamet etmemesidir. Sonra Allah Teâlâ bütün bu şiddetli cezaların sırf onların ayetlerimizi bile bile inkar etmelerinden kaynaklandığını beyan etmiştir. Bu ayette şaşılacak latif bir incelik vardır: Zira Allah Teâlâ onları öncelikle kafir olmakla nitelemiş, sonra durumlarını beyan ederek ilk olarak dinlerini eğlence, ikinci olarak oyun edindiklerini, üçüncü olarak dünya hayatının onları aldattığını bildirmiş; nihayet bu hallerin ve merhalelerin akıbeti Allah'ın ayetlerini inkar etmeleri olmuştur. Bu da dünya sevgisinin her afetin başı olduğuna delalet eder, nitekim

قَالَ ﵊: «حُبُّ الدُّنْيَا رَأْسُ كُلِّ خَطِيئَةٍ»

Peygamber (aleyhisselâm) şöyle buyurmuştur: “Dünya sevgisi her günahın başıdır.”

وَقَدْ يُؤَدِّي حُبُّ الدُّنْيَا إِلَى الْكُفْرِ وَالضَّلَالِ.

Dünya sevgisi bazen küfre ve dalalete de sürükler.

[سورة الأعراف (٧) : آية ٥٢]

[A'râf Suresi (7), Ayet 52]

وَلَقَدْ جِئْناهُمْ بِكِتابٍ فَصَّلْناهُ عَلى عِلْمٍ هُدىً وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٥٢)

{ وَلَقَدْ جِئْناهُمْ بِكِتابٍ فَصَّلْناهُ عَلى عِلْمٍ هُدىً وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٥٢) } “Andolsun ki biz onlara, inanan bir topluluk için bir hidayet ve bir rahmet olmak üzere, tam bir ilim üzere açıkladığımız bir kitap getirdik.”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا شَرَحَ أَحْوَالَ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَأَهْلِ النَّارِ وَأَهْلِ الْأَعْرَافِ ثُمَّ شَرَحَ الْكَلِمَاتِ الدَّائِرَةَ بَيْنَ هَؤُلَاءِ الْفِرَقِ الثَّلَاثِ عَلَى وَجْهٍ يَصِيرُ سَمَاعُ تِلْكَ الْمُنَاظَرَاتِ حَامِلًا لِلْمُكَلَّفِ عَلَى الْحَذَرِ وَالِاحْتِرَازِ وَدَاعِيًا لَهُ إِلَى النَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ بَيَّنَ شَرَفَ هَذَا الْكِتَابِ الْكَرِيمِ وَنِهَايَةَ مَنْفَعَتِهِ فَقَالَ: وَلَقَدْ جِئْناهُمْ بِكِتابٍ وَهُوَ الْقُرْآنُ فَصَّلْناهُ أَيْ مَيَّزْنَا بَعْضَهُ عَنْ بَعْضٍ تَمْيِيزًا يَهْدِي إِلَى الرُّشْدِ وَيُؤْمِنُ عَنِ الْغَلَطِ وَالْخَبْطِ فَأَمَّا قَوْلُهُ: عَلى عِلْمٍ فَالْمُرَادُ أَنَّ ذَلِكَ التَّفْصِيلَ وَالتَّمْيِيزَ إِنَّمَا حَصَلَ مَعَ الْعِلْمِ التَّامِّ بِمَا فِي كُلِّ فَصْلٍ مِنْ تِلْكَ الْفُصُولِ مِنَ الْفَوَائِدِ الْمُتَكَاثِرَةِ وَالْمَنَافِعِ الْمُتَزَايِدَةِ وَقَوْلُهُ: هُدىً وَرَحْمَةً قَالَ الزَّجَّاجُ: هُدىً فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ أَيْ فَصَّلْنَاهُ هَادِيًا وَذَا رَحْمَةٍ وَقَوْلُهُ: لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْقُرْآنَ جُعِلَ هُدًى لِقَوْمٍ مَخْصُوصِينَ وَالْمُرَادُ أَنَّهُمْ هُمُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا بِهِ دُونَ غَيْرِهِمْ فَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ: هُدىً لِلْمُتَّقِينَ [الْبَقَرَةِ: ٢] وَاحْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِقَوْلِهِ: فَصَّلْناهُ عَلى عِلْمٍ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى عَالِمٌ بِالْعِلْمِ خِلَافًا لما يقوله المعتزلة من انه ليس اللَّه علم. واللَّه اعلم.

Bil ki Allah Teâlâ, cennet ehlinin, cehennem ehlinin ve A'râf ehlinin hallerini açıklayıp ardından bu üç grup arasında geçen konuşmaları, mükellefi sakınmaya, çekinmeye sevk edecek ve onu nazar ile istidlale çağıracak şekilde izah ettikten sonra, bu yüce Kitab'ın şerefini ve faydasının son noktasını beyan ederek şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدْ جِئْناهُمْ بِكِتابٍ } “Andolsun ki biz onlara bir kitap getirdik” ki o da Kur'an'dır. { فَصَّلْناهُ } “onu açıkladık” yani doğru yola iletecek, hatadan ve şaşkınlıktan koruyacak şekilde kısımlarını birbirinden ayırt ettik. { عَلى عِلْمٍ } “tam bir ilim üzere” buyruğuna gelince; bundan murat, bu tafsilat ve ayırt etmenin, o kısımlardan her birinde bulunan pek çok fayda ve artan menfaatleri eksiksiz bir ilim ile bilerek gerçekleşmiş olmasıdır. { هُدىً وَرَحْمَةً } “bir hidayet ve bir rahmet” buyruğu hakkında Zeccâc: 'Hüden (هُدىً) kelimesi nasb makamındadır, yani onu hidayet verici ve rahmet sahibi olarak açıkladık demektir' demiştir. { لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “inanan bir topluluk için” buyruğu, Kur'an'ın belirli bir topluluk için hidayet kılındığına delalet eder; murat ise başkalarının değil, sadece onların onunla hidayete ermiş olmalarıdır. Bu, Allah Teâlâ'nın Bakara Suresi'nin başındaki: { هُدىً لِلْمُتَّقِينَ } [Bakara: 2] “Müttakiler için bir hidayettir” buyruğu gibidir. Bizim mezhep arkadaşlarımız [Ehl-i Sünnet alimleri], Allah Teâlâ'nın: { فَصَّلْناهُ عَلى عِلْمٍ } “onu tam bir ilim üzere açıkladık” buyruğunu, Mu'tezile'nin 'Allah'ın ilmi yoktur [zatıyla bilir]' şeklindeki iddiasının aksine, O'nun ilim sıfatıyla alim olduğuna delil getirmişlerdir. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة الأعراف (٧) : آية ٥٣]

[A'râf Suresi (7), Ayet 53]

هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ تَأْوِيلَهُ يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ فَهَلْ لَنا مِنْ شُفَعاءَ فَيَشْفَعُوا لَنا أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ (٥٣)

{ هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ تَأْوِيلَهُ يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ فَهَلْ لَنا مِنْ شُفَعاءَ فَيَشْفَعُوا لَنا أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ (٥٣) } “Onlar onun tevilinden [haber verdiği sonucun gerçekleşmesinden] başkasını mı bekliyorlar? Onun tevilinin geleceği gün, daha önce onu unutmuş olanlar şöyle derler: 'Doğrusu Rabbimizin elçileri hakkı getirmişti. Şimdi bizim şefaatçilerimiz var mı ki bize şefaat etsinler, yahut [dünyaya] geri döndürülür müyüz ki yapmış olduğumuz amellerden başkasını yapalım?' Doğrusu onlar kendilerini hüsrana uğratmışlardır ve uydurageldikleri şeyler de kendilerinden uzaklaşıp kaybolmuştur.”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ إِزَاحَةَ الْعِلَّةِ بِسَبَبِ إِنْزَالِ هَذَا الْكِتَابِ الْمُفَصَّلِ الْمُوجِبِ لِلْهِدَايَةِ وَالرَّحْمَةِ بَيَّنَ بَعْدَهُ حَالَ مَنْ كَذَّبَ فَقَالَ: هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَهُ والنظر هاهنا بِمَعْنَى الِانْتِظَارِ وَالتَّوَقُّعِ.

Bil ki Allah Teâlâ, hidayet ve rahmeti gerektiren bu tafsilatlı Kitab'ı indirmekle mazeretleri ortadan kaldırdığını beyan edince, ardından onu yalanlayanların halini açıklayarak şöyle buyurmuştur: { هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَهُ } “Onlar onun tevilinden başkasını mı bekliyorlar?” Buradaki nazar (النظر), beklemek ve ummak manasındadır.

فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ يَتَوَقَّعُونَ وَيَنْتَظِرُونَ مَعَ جَحْدِهِمْ لَهُ وَإِنْكَارِهِمْ؟

Eğer 'Onu bile bile inkar edip yalanladıkları halde nasıl bekleyip umabilirler?' denilirse,

قُلْنَا: لَعَلَّ فِيهِمْ أَقْوَامًا تَشَكَّكُوا وَتَوَقَّفُوا فَلِهَذَا السَّبَبِ انْتَظَرُوهُ وَأَيْضًا إِنَّهُمْ وَإِنْ كَانُوا جَاحِدِينَ إِلَّا أَنَّهُمْ بِمَنْزِلَةِ الْمُنْتَظِرِينَ مِنْ حَيْثُ إِنَّ تِلْكَ الْأَحْوَالَ تَأْتِيهِمْ لَا مَحَالَةَ وَقَوْلُهُ: إِلَّا تَأْوِيلَهُ قَالَ الْفَرَّاءُ الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ:

Biz deriz ki: Muhtemelen içlerinde şüpheye düşüp duraksayan topluluklar vardı; bu sebeple onu beklediler. Ayrıca onlar her ne kadar inkar etseler de o durumların kaçınılmaz olarak başlarına gelecek olması bakımından bekleyenler mesabesindedirler. O'nun { إِلَّا تَأْوِيلَهُ } 'onun tevilinden başkasını [mı bekliyorlar]' kavline gelince; Ferrâ şöyle demiştir: O'nun

تَأْوِيلَهُ لِلْكِتَابِ يُرِيدُ عَاقِبَةَ مَا وُعِدُوا بِهِ عَلَى أَلْسِنَةِ الرُّسُلِ مِنَ الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ. وَالتَّأْوِيلُ مَرْجِعُ الشَّيْءِ وَمَصِيرُهُ مِنْ قَوْلِهِمْ آلَ الشَّيْءُ يَئُولُ وَقَدِ احْتَجَّ بهذه الآية من ذهب الى قَوْلَهُ: وَما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ [آلِ عِمْرَانَ: ٧] أَيْ مَا يَعْلَمُ عَاقِبَةَ الْأَمْرِ فِيهِ إِلَّا اللَّه وَقَوْلُهُ: يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ يُرِيدُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ قَالَ الزَّجَّاجُ قَوْلُهُ:

{ تَأْوِيلَهُ } 'onun tevilini' kavlindeki zamir Kitab'a aittir; peygamberlerin lisanıyla kendilerine vadedilen sevap ve cezanın akıbetini murat etmektedir. et-Te'vîl (التَّأْوِيلُ), Arapların 'âle'ş-şey'u yeûlü' (آلَ الشَّيْءُ يَئُولُ - bir şey döndü/sonuçlandı) sözünden gelmekte olup bir şeyin döneceği yer ve varacağı akıbettir. Allah Teâlâ'nın: { وَما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ } [Âl-i İmrân: 7] “Onun tevilini ancak Allah bilir” buyruğunun 'o konudaki işin akıbetini ancak Allah bilir' manasına geldiğini savunanlar bu ayeti delil getirmişlerdir. O'nun: { يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ } “onun tevilinin geleceği gün” buyruğu ise kıyamet gününü kastetmektedir. Zeccâc, O'nun

يَوْمَ نُصِبَ بِقَوْلِهِ: يَقُولُ وَأَمَّا قَوْلُهُ: يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ مَعْنَاهُ أَنَّهُمْ صَارُوا فِي الْإِعْرَاضِ عَنْهُ بِمَنْزِلَةِ مَنْ نَسِيَهُ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَى نَسُوهُ أَيْ تَرَكُوا الْعَمَلَ بِهِ وَالْإِيمَانَ به وهذا كما ذكر نا فِي قَوْلِهِ:

{ يَوْمَ } 'gün' kelimesinin { يَقُولُ } 'derler' fiiliyle nasb edildiğini söylemiştir. O'nun: { يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ } “daha önce onu unutmuş olanlar derler” kavline gelince; manası şudur: Onlar ondan yüz çevirme konusunda onu unutan kimse mesabesine gelmişlerdir. { نَسُوهُ } 'onu unuttular' ifadesinin 'onunla amel etmeyi ve ona inanmayı terk ettiler' manasında olması da caizdir; bu da O'nun:

كَما نَسُوا لِقاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا [الأعراف: ٥١] ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ نَسُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَقُولُونَ: قَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ وَالْمُرَادُ أَنَّهُمْ أَقَرُّوا بِأَنَّ الَّذِي جَاءَتْ بِهِ الرُّسُلُ مِنْ ثُبُوتِ الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ وَالْبَعْثِ وَالْقِيَامَةِ، وَالثَّوَابِ، وَالْعِقَابِ، كُلُّ ذَلِكَ كَانَ حَقًّا، وَإِنَّمَا أَقَرُّوا بِحَقِيقَةِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ لِأَنَّهُمْ شَاهَدُوهَا وَعَايَنُوهَا وَبَيَّنَ اللَّه تَعَالَى أَنَّهُمْ لَمَّا رَأَوْا أَنْفُسَهُمْ فِي الْعَذَابِ قَالُوا: فَهَلْ لَنا مِنْ شُفَعاءَ فَيَشْفَعُوا لَنا أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ وَالْمَعْنَى أَنَّهُ لَا طَرِيقَ لَنَا إِلَى الْخَلَاصِ مِمَّا نَحْنُ فِيهِ مِنَ الْعَذَابِ الشَّدِيدِ إِلَّا أَحَدُ هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ وَهُوَ ان يشفع لنا شفيع فلا جل تِلْكَ الشَّفَاعَةِ يَزُولُ هَذَا الْعَذَابُ أَوْ يَرُدُّنَا اللَّه تَعَالَى إِلَى الدُّنْيَا حَتَّى نَعْمَلَ غَيْرَ مَا كُنَّا نَعْمَلُ يَعْنِي نُوَحِّدُ اللَّه تَعَالَى بَدَلًا عَنِ الْكُفْرِ وَنُطِيعُهُ بَدَلًا عَنِ الْمَعْصِيَةِ.

{ كَما نَسُوا لِقاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا } [A'râf: 51] “bu günlerine kavuşacaklarını unuttukları gibi” kavlinde zikrettiğimiz gibidir. Sonra Allah Teâlâ, kıyamet gününü unutan bu kimselerin şöyle diyeceklerini beyan etmiştir: { قَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ } “Doğrusu Rabbimizin elçileri hakkı getirmişti.” Murat şudur: Onlar peygamberlerin haşir, neşir, ba's, kıyamet, sevap ve cezanın sabit oluşuna dair getirdiği şeylerin hepsinin hak olduğunu ikrar etmişlerdir. Bu şeylerin hakikatini ikrar etmeleri ise sırf onları gözleriyle görüp bizzat müşahede etmelerindendir. Allah Teâlâ, onların kendilerini azap içinde gördüklerinde şöyle dediklerini açıklamıştır: { فَهَلْ لَنا مِنْ شُفَعاءَ فَيَشْفَعُوا لَنا أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ } “Şimdi bizim şefaatçilerimiz var mı ki bize şefaat etsinler, yahut [dünyaya] geri döndürülür müyüz ki yapmış olduğumuz amellerden başkasını yapalım?” Mana şudur: İçinde bulunduğumuz bu şiddetli azaptan kurtuluşumuz için şu iki durumdan birinden başka yol yoktur: Ya bir şefaatçi bize şefaat eder de bu şefaat sayesinde bu azap kalkar, yahut Allah Teâlâ bizi dünyaya geri döndürür de daha önce yaptıklarımızdan başkasını yaparız; yani küfür yerine Allah Teâlâ'yı birleriz ve isyan yerine O'na itaat ederiz.

فَإِنْ قِيلَ: أَقَالُوا هَذَا الْكَلَامَ مَعَ الرَّجَاءِ أَوْ مَعَ الْيَأْسِ؟ وَجَوَابُنَا عَنْهُ مِثْلُ مَا ذَكَرْنَاهُ فِي قَوْلِهِ: أَفِيضُوا عَلَيْنا مِنَ الْماءِ [الأعراف: ٥٠] ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ ان الذين طَلَبُوهُ لَا يَكُونُ لِأَنَّ ذَلِكَ الْمَطْلُوبَ لَوْ حَصَلَ لَمَا حَكَمَ اللَّه عَلَيْهِمْ بِأَنَّهُمْ قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ.

Eğer 'Onlar bu sözü bir ümitle mi yoksa ümitsizlik içinde mi söylediler?' denilirse; buna cevabımız O'nun: { أَفِيضُوا عَلَيْنا مِنَ الْماءِ } [A'râf: 50] “Bize biraz sudan dökün!” kavlinde zikrettiğimizin aynısıdır. Sonra Allah Teâlâ: { قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ } “Doğrusu onlar kendilerini hüsrana uğratmışlardır” buyruğuyla onların istedikleri şeyin gerçekleşmeyeceğini beyan etmiştir; çünkü o istenen şey gerçekleşecek olsaydı, Allah onların kendilerini hüsrana uğrattıklarına hükmetmezdi.

ثُمَّ قَالَ: وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ يُرِيدُ أَنَّهُمْ لَمْ يَنْتَفِعُوا بِالْأَصْنَامِ الَّتِي عَبَدُوهَا فِي الدُّنْيَا/ وَلَمْ يَنْتَفِعُوا بِنُصْرَةِ الْأَدْيَانِ الْبَاطِلَةِ الَّتِي بَالَغُوا فِي نُصْرَتِهَا قَالَ الْجُبَّائِيُّ: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى حُكْمَيْنِ:

Sonra: { وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ } “ve uydurageldikleri şeyler de kendilerinden uzaklaşıp kaybolmuştur” buyurmuştur. Dünyada taptıkları putlardan hiçbir fayda görmediklerini ve uğruna aşırı çaba sarf ettikleri batıl dinlerin yardımından istifade edemediklerini kastetmektedir. Cübbâî şöyle demiştir: Bu ayet iki hükme delalet eder:

الْحُكْمُ الْأَوَّلُ قَالَ: الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ كَانُوا فِي حَالِ التَّكْلِيفِ قَادِرِينَ عَلَى الْإِيمَانِ وَالتَّوْبَةِ فَلِذَلِكَ سَأَلُوا الرَّدَّ لِيُؤْمِنُوا وَيَتُوبُوا وَلَوْ كَانُوا فِي الدُّنْيَا غَيْرَ قَادِرِينَ كَمَا يَقُولُهُ الْمُجْبِرَةُ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ فِي الرَّدِّ فَائِدَةٌ وَلَا جَازَ أَنْ يَسْأَلُوا ذَلِكَ.

Birinci Hüküm: Şöyle demiştir: Ayet, onların teklif (sorumluluk) halindeyken imana ve tevbeye güç yetirebildiklerine delalet eder; bu sebeple iman edip tevbe etmek için geri döndürülmeyi istemişlerdir. Şayet Mücbire'nin [Cebriyye'nin] iddia ettiği gibi dünyada güç yetiremez durumda olsalardı, geri döndürülmelerinde hiçbir fayda olmazdı ve bunu istemeleri de caiz olmazdı.

الْحُكْمُ الثَّانِي:

İkinci Hüküm:

أَنَّ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى بُطْلَانِ قَوْلِ الْمُجْبِرَةِ وَالَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّ أَهْلَ الْآخِرَةِ مُكَلَّفُونَ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَمَا

Ayet, Mücbire'nin ve ahiret ehlinin mükellef olduğunu zannedenlerin görüşünün batıl olduğuna delalet eder. Çünkü öyle olsaydı,

سَأَلُوا الرَّدَّ إِلَى حَالٍ وَهُمْ فِي الْوَقْتِ عَلَى مِثْلِهَا بَلْ كَانُوا يَتُوبُونَ وَيُؤْمِنُونَ فِي الْحَالِ فَبَطَلَ مَا حُكِيَ عَنِ النَّجَّارِ وَطَبَقَتِهِ مِنْ أَنَّ التَّكْلِيفَ بَاقٍ عَلَى أَهْلِ الآخرة.

o anda benzer bir halde bulunurken [aynı] bir hale geri döndürülmeyi istemezler, bilakis hemen o anda tevbe edip iman ederlerdi. Böylece Neccâr ve onun tabakasından nakledilen 'teklifin ahiret ehlinde de baki olduğu' iddiası batıl olmuştur.

[سورة الأعراف (٧) : آية ٥٤]

[A'râf Suresi (7), Ayet 54]

إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثاً وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ تَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ (٥٤)

{ إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثاً وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ تَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ (٥٤) } “Şüphesiz Rabbiniz; gökleri ve yeri altı günde yaratan, sonra Arş'a istiva eden, geceyi gündüze bürüyüp örten -ki gece, gündüzü ısrarla kovalar-, güneşi, ayı ve yıldızları kendi buyruğuna boyun eğdirilmiş kılan Allah'tır. Dikkat edin; yaratmak da emretmek de yalnız O'na aittir. Alemlerin Rabbi olan Allah ne yücedir!”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ] اعْلَمْ أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ مَدَارَ أَمْرِ الْقُرْآنِ عَلَى تَقْدِيرِ هَذِهِ الْمَسَائِلِ الْأَرْبَعِ وَهِيَ التَّوْحِيدُ وَالنُّبُوَّةُ وَالْمَعَادُ وَالْقَضَاءُ وَالْقَدَرُ وَلَا شَكَّ أَنَّ مَدَارَ إِثْبَاتِ الْمَعَادِ عَلَى إِثْبَاتِ التَّوْحِيدِ وَالْقُدْرَةِ وَالْعِلْمِ فَلَمَّا بَالَغَ اللَّه تَعَالَى فِي تَقْرِيرِ أَمْرِ الْمَعَادِ عَادَ إِلَى ذِكْرِ الدَّلَائِلِ الدَّالَّةِ عَلَى التَّوْحِيدِ وَكَمَالِ الْقُدْرَةِ وَالْعِلْمِ لِتَصِيرَ تِلْكَ الدَّلَائِلُ مُقَرِّرَةً لِأُصُولِ التَّوْحِيدِ وَمُقَرِّرَةً أَيْضًا لِإِثْبَاتِ الْمَعَادِ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ } “Şüphesiz Rabbiniz; gökleri ve yeri altı günde yaratan Allah'tır” kavli hakkında] Bil ki biz, Kur'an'ın ana ekseninin şu dört meselenin ortaya konulması etrafında döndüğünü açıklamıştık: Bunlar tevhid, nübüvvet, mead (ahiret) ve kaza-kaderdir. Kuşkusuz meadı ispat etmenin ekseni; tevhidin, kudretin ve ilmin ispatı üzerinedir. Allah Teâlâ mead konusunu etraflıca açıkladıktan sonra, bu delillerin hem tevhidin esaslarını hem de meadın ispatını pekiştirmesi için tevhide, kudret ve ilmin kemaline delalet eden delilleri zikretmeye dönmüştür. Bu ayette [bazı] meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: حَكَى الْوَاحِدِيُّ عَنِ اللَّيْثِ أَنَّهُ قَالَ: الْأَصْلُ فِي السِّتِّ وَالسِّتَّةِ سِدْسٍ وَسِدْسَةٍ أَبْدَلَ السِّينَ تَاءً وَلَمَّا كَانَ مَخْرَجُ الدَّالِ وَالتَّاءِ قَرِيبًا أَدْغَمَ أحدهما في الآخر واكتفى بالتاء عليه انك تَقُولُ فِي تَصْغِيرِ سِتَّةٍ سُدَيْسَةٌ وَكَذَلِكَ الْأَسْدَاسُ وَجَمِيعُ تَصَرُّفَاتِهِ يَدُلُّ عَلَيْهِ. واللَّه أَعْلَمُ.

Birinci Mesele: Vâhidî, Leys'ten şöyle dediğini nakletmiştir: es-Sitt (السِّتّ) ve es-Sitte (السِّتَّة) kelimelerinin aslı sids (سِدْس) ve sidsetün (سِدْسَة) şeklindedir; sin harfi te harfine dönüştürülmüştür. Dal ve te harflerinin mahreci birbirine yakın olunca biri diğerine idgam edilmiş ve te ile yetinilmiştir. Nitekim sitte kelimesinin ism-i tasgirinde südeyse (سُدَيْسَة) dersin; aynı şekilde esdâs (أَسْدَاس) ve kelimenin bütün çekimleri buna delalet eder. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْخَلْقُ التَّقْدِيرُ عَلَى مَا قَرَّرْنَاهُ فَخَلْقُ السموات وَالْأَرْضِ إِشَارَةٌ إِلَى تَقْدِيرِ حَالَةٍ/ مِنْ أَحْوَالِهِمَا وَذَلِكَ التَّقْدِيرُ يَحْتَمِلُ وُجُوهًا كَثِيرَةً: أَوَّلُهَا: تَقْدِيرُ ذَوَاتِهِمَا بِمِقْدَارٍ مُعَيَّنٍ مَعَ أَنَّ الْعَقْلَ يَقْضِي بِأَنَّ الْأَزْيَدَ مِنْهُ وَالْأَنْقَصَ مِنْهُ جَائِزٌ فَاخْتِصَاصُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِمِقْدَارِهِ الْمُعَيَّنِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ بِتَخْصِيصِ مُخَصِّصٍ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى افتقار خلق السموات وَالْأَرْضِ إِلَى الْفَاعِلِ الْمُخْتَارِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ كَوْنَ هَذِهِ الْأَجْسَامِ مُتَحَرِّكَةً فِي الْأَزَلِ مُحَالٌ لِأَنَّ الْحَرَكَةَ انْتِقَالٌ مِنْ حَالٍ إِلَى حَالٍ فَالْحَرَكَةُ يَجِبُ كَوْنُهَا مَسْبُوقَةً بِحَالَةٍ أُخْرَى وَالْأَزَلُ يُنَافِي الْمَسْبُوقِيَّةَ فَكَانَ الْجَمْعُ بَيْنَ الْحَرَكَةِ وَبَيْنَ الْأَزَلِ مُحَالًا.

İkinci Mesele: Halk (خَلْق), daha önce açıkladığımız üzere takdir etmek (ölçüp biçmek) demektir. Göklerin ve yerin yaratılması, onların hallerinden bir halin takdir edilmesine işarettir. Bu takdir pek çok veçhe ihtimal taşır: Birincisi: Akıl, onların [mevcut] olandan daha fazla veya daha noksan olmasını caiz gördüğü halde, zatlarının belirli bir miktarla takdir edilmesidir. Dolayısıyla her birinin kendine özgü muayyen bir miktara tahsis edilmesi, mutlaka bir tahsis edicinin tahsisiyle olmalıdır. Bu da göklerin ve yerin yaratılmasının fail-i muhtara (özgür irade sahibi bir faile) muhtaç olduğuna delalet eder. İkincisi: Bu cisimlerin ezelde hareketli olması imkansızdır; çünkü hareket bir halden başka bir hale intikal etmektir. Dolayısıyla hareketin başka bir hal ile öncelenmiş olması zorunludur. Ezeliyet ise öncelenmiş olmayı nefyeder; binaenaleyh hareket ile ezeliyeti bir arada düşünmek imkansızdır.

إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: هَذِهِ الْأَفْلَاكُ وَالْكَوَاكِبُ إِمَّا أَنْ يُقَالَ: أَنَّ ذَوَاتَهَا كَانَتْ مَعْدُومَةً فِي الْأَزَلِ ثُمَّ وُجِدَتْ أَوْ يُقَالُ: إِنَّهَا وَإِنْ كَانَتْ مَوْجُودَةً لَكِنَّهَا كَانَتْ وَاقِفَةً سَاكِنَةً فِي الْأَزَلِ ثُمَّ ابْتَدَأَتْ بِالْحَرَكَةِ وَعَلَى التَّقْدِيرَيْنِ فَتِلْكَ الْحَرَكَاتُ ابْتَدَأَتْ بِالْحُدُوثِ وَالْوُجُودِ فِي وَقْتٍ مُعَيَّنٍ مَعَ جَوَازِ حُصُولِهَا قَبْلَ ذَلِكَ الْوَقْتِ وَبَعْدَهُ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ اخْتِصَاصُ ابْتِدَاءِ تِلْكَ الْحَرَكَاتِ بِتِلْكَ الْأَوْقَاتِ الْمُعَيَّنَةِ تَقْدِيرًا وَخَلْقًا وَلَا يَحْصُلُ ذَلِكَ الِاخْتِصَاصُ إِلَّا بِتَخْصِيصِ مُخَصِّصٍ قَادِرٍ وَمُخْتَارٍ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ أَجْرَامَ الْأَفْلَاكِ وَالْكَوَاكِبِ وَالْعَنَاصِرِ مُرَكَّبَةٌ مِنْ أَجْزَاءٍ صَغِيرَةٍ وَلَا بُدَّ وَأَنْ يُقَالَ: إِنَّ بَعْضَ تِلْكَ الْأَجْزَاءِ حصلت في داخل تلك الاجرام وَبَعْضُهَا حَصَلَتْ عَلَى سُطُوحِهَا فَاخْتِصَاصُ حُصُولِ كُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْ تِلْكَ الْأَجْزَاءِ بِحَيِّزِهِ الْمُعَيَّنِ وَوَضْعِهِ الْمُعَيَّنِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ لِتَخْصِيصِ الْمُخَصِّصِ الْقَادِرِ الْمُخْتَارِ. وَرَابِعُهَا: أَنَّ بَعْضَ الْأَفْلَاكِ أَعْلَى مِنْ بَعْضٍ وَبَعْضُ الْكَوَاكِبِ حَصَلَ فِي الْمِنْطَقَةِ وَبَعْضُهَا فِي الْقُطْبَيْنِ فَاخْتِصَاصُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِمَوْضِعِهِ الْمُعَيَّنِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ لِتَخْصِيصِ مُخَصِّصٍ قَادِرٍ مُخْتَارٍ. وَخَامِسُهَا: أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنَ الْأَفْلَاكِ مُتَحَرِّكٌ إِلَى جِهَةٍ مَخْصُوصَةٍ وَحَرَكَةٍ مُخْتَصَّةٍ بِمِقْدَارٍ مُعَيَّنٍ مَخْصُوصٍ مِنَ الْبُطْءِ وَالسُّرْعَةِ وَذَلِكَ أَيْضًا خَلْقٌ وَتَقْدِيرٌ وَيَدُلُّ عَلَى وُجُودِ الْمُخَصِّصِ الْقَادِرِ. وَسَادِسُهَا: أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنَ الْكَوَاكِبِ مُخْتَصٌّ بِلَوْنٍ مَخْصُوصٍ مِثْلُ كُمُودَةِ زُحَلٍ وَدُرِّيَّةِ الْمُشْتَرِي وَحُمْرَةِ الْمِرِّيخِ وَضِيَاءِ الشَّمْسِ وَإِشْرَاقِ الزهرة وصفرة

Bu sabit olunca deriz ki: Bu felekler ve yıldızlar hakkında ya ‘onların zatları ezelde madum (yok) idi, sonra var oldu’ denilir, yahut ‘onlar her ne kadar mevcut idiyseler de ezelde duruyor ve hareketsiz idiler, sonra harekete başladılar’ denilir. Her iki takdirde de bu hareketler, o vakitten önce veya sonra gerçekleşmesi caiz olduğu halde, muayyen bir vakitte meydana gelmeye ve var olmaya başlamıştır. Durum böyle olunca, bu hareketlerin başlangıcının o muayyen vakitlere tahsis edilmesi bir takdir ve yaratmadır; bu tahsis de ancak kadir ve muhtar bir tahsis edicinin tahsisiyle gerçekleşir. Üçüncüsü: Feleklerin, yıldızların ve unsurların cisimleri küçük parçalardan (cüzlerden) meydana gelmiştir. Mutlaka denilmelidir ki: Bu parçaların bir kısmı o cisimlerin içinde, bir kısmı da yüzeylerinde yer almıştır. Dolayısıyla bu parçalardan her birinin kendine özgü muayyen bir mekana ve muayyen bir konuma tahsis edilmiş olması, mutlaka kadir ve muhtar bir tahsis edicinin tahsisiyle olmalıdır. Dördüncüsü: Feleklerin bazısı bazısından daha üsttedir; yıldızların bir kısmı ekvator kuşağında, bir kısmı da kutuplarda yer almıştır. Dolayısıyla her birinin kendine mahsus muayyen yerine tahsis edilmesi, mutlaka kadir ve muhtar bir tahsis edicinin tahsisiyle olmalıdır. Beşincisi: Feleklerden her biri, belirli bir yöne doğru ve yavaşlık ile sürat bakımından kendine mahsus muayyen bir miktardaki özel bir hareketle hareket etmektedir. Bu da yine bir yaratma ve takdirdir; kadir olan bir tahsis edicinin varlığına delalet eder. Altıncısı: Yıldızlardan her biri; Zühal'in donukluğu, Müşteri'nin parlaklığı, Merih'in kızıllığı, Güneş'in aydınlığı, Zühre'nin ışıltısı, Utarid'in sarılığı

عُطَارِدٍ وَزُهُورِ الْقَمَرِ وَالْأَجْسَامُ مُتَمَاثِلَةٌ فِي تَمَامِ الْمَاهِيَّةِ فَكَانَ اخْتِصَاصُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا بِلَوْنِهِ الْمُعَيَّنِ خَلْقًا وَتَقْدِيرًا وَدَلِيلًا عَلَى افْتِقَارِهَا إِلَى الْفَاعِلِ الْمُخْتَارِ. وَسَابِعُهَا: أَنَّ الْأَفْلَاكَ وَالْعَنَاصِرَ مُرَكَّبَةٌ مِنَ الْأَجْزَاءِ الصَّغِيرَةِ وَوَاجِبُ الْوُجُودِ لَا يَكُونُ أَكْثَرَ مِنْ وَاحِدٍ فَهِيَ مُمْكِنَةُ الْوُجُودِ فِي ذَوَاتِهَا فَكُلُّ مَا كَانَ مُمْكِنًا لِذَاتِهِ فَهُوَ مُحْتَاجٌ إِلَى الْمُؤَثِّرِ وَالْحَاجَةُ إِلَى الْمُؤَثِّرِ لَا تَكُونُ فِي حَالِ الْبَقَاءِ وَإِلَّا لَزِمَ تَكَوُّنُ الْكَائِنِ فَتِلْكَ الْحَاجَةُ لَا تَحْصُلُ إِلَّا فِي زَمَانِ الْحُدُوثِ أَوْ فِي زَمَانِ الْعَدَمِ وَعَلَى التَّقْدِيرَيْنِ فَيَلْزَمُ كَوْنُ هَذِهِ الْأَجْزَاءِ مُحْدَثَةً. وَمَتَى كَانَتْ مُحْدَثَةً كَانَ حُدُوثُهَا مُخْتَصًّا بِوَقْتٍ مُعَيَّنٍ وَذَلِكَ خَلْقٌ وَتَقْدِيرٌ/ وَيَدُلُّ عَلَى الْحَاجَةِ إِلَى الصَّانِعِ الْقَادِرِ الْمُخْتَارِ. وَثَامِنُهَا: أَنَّ هَذِهِ الْأَجْسَامَ لَا تَخْلُو عَنِ الْحَرَكَةِ وَالسُّكُونِ وَهُمَا مُحْدَثَانِ وَمَا لَا يخلو عن المحدث فهو محدث فَهَذِهِ الْأَجْسَامُ مُحْدَثَةٌ وَكُلُّ مُحْدَثٍ فَقَدْ حَصَلَ حُدُوثُهُ فِي وَقْتٍ مُعَيَّنٍ وَذَلِكَ خَلْقٌ وَتَقْدِيرٌ وَلَا بُدَّ لَهُ مِنَ الصَّانِعِ الْقَادِرِ الْمُخْتَارِ. وَتَاسِعُهَا: أَنَّ الْأَجْسَامَ مُتَمَاثِلَةٌ فَاخْتِصَاصُ بَعْضِهَا بِالصِّفَاتِ التي لأجلها كانت سموات وَكَوَاكِبَ وَالْبَعْضُ الْآخَرُ بِالصِّفَاتِ الَّتِي لِأَجْلِهَا كَانَتْ أَرْضًا أَوْ مَاءً أَوْ هَوَاءً أَوْ نَارًا لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ أَمْرًا جَائِزًا وَذَلِكَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِتَقْدِيرِ مُقَدِّرٍ وَتَخْصِيصِ مُخَصِّصٍ وَهُوَ الْمَطْلُوبُ. وَعَاشِرُهَا: أَنَّهُ كَمَا حَصَلَ الِامْتِيَازُ الْمَذْكُورُ بَيْنَ الْأَفْلَاكِ وَالْعَنَاصِرِ فَقَدْ حَصَلَ أَيْضًا مِثْلُ هَذَا الِامْتِيَازِ بَيْنَ الْكَوَاكِبِ وَبَيْنَ الْأَفْلَاكِ وَبَيْنَ الْعَنَاصِرِ بَلْ حَصَلَ مِثْلُ هَذَا الِامْتِيَازِ بَيْنَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْكَوَاكِبِ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى الِافْتِقَارِ إِلَى الْفَاعِلِ الْقَادِرِ الْمُخْتَارِ.

ve Ay'ın aydınlığı gibi özel bir renge sahiptir. Cisimler mahiyetlerinin tamamında birbirine eşittir (mütemasildir). Dolayısıyla her birinin kendine mahsus muayyen rengine tahsis edilmesi bir yaratma ve takdirdir; onların fail-i muhtara muhtaç olduklarına delildir. Yedincisi: Felekler ve unsurlar küçük parçalardan mürekkeptir. Vacibü'l-vücud (varlığı zorunlu olan) ise birden fazla olamaz; dolayısıyla onlar zatları gereği mümkinü'l-vücuddurlar (varlıkları imkan dahilindedir). Zatında mümkün olan her şey bir müessire (etki edene) muhtaçtır. Müessire olan ihtiyaç ise beka (varlığını sürdürme) halinde olamaz, aksi takdirde zaten var olanın yeniden var edilmesi (tekavvün-i kain) gerekirdi. Dolayısıyla bu ihtiyaç ancak hudus (sonradan var olma) anında veya adem (yokluk) anında gerçekleşir. Her iki takdirde de bu parçaların muhdes (sonradan yaratılmış) olması gerekir. Muhdes olduklarında ise meydana gelişleri muayyen bir vakte mahsustur. Bu da bir yaratma ve takdirdir; kadir ve muhtar olan bir Sanatkâra duyulan ihtiyaca delalet eder. Sekizincisi: Bu cisimler hareket ve sükundan (durgunluktan) hali değildir. Bu ikisi ise muhdestir. Muhdesten hali olmayan şey de muhdestir. Dolayısıyla bu cisimler muhdestir; her muhdesin meydana gelişi ise muayyen bir vakitte gerçekleşmiştir. Bu da bir yaratma ve takdirdir; bunun için mutlaka kadir ve muhtar bir Sanatkâr gereklidir. Dokuzuncusu: Cisimler birbirine denktir (mütemasildir). Dolayısıyla bazısının kendisi sebebiyle gökler ve yıldızlar olduğu sıfatlara, diğer bazısının da kendisi sebebiyle yer, su, hava veya ateş olduğu sıfatlara tahsis edilmesi mutlaka caiz (mümkün) bir durumdur. Bu da ancak takdir eden birinin takdiri ve tahsis eden birinin tahsisiyle gerçekleşir; matlup olan da budur. Onuncusu: Felekler ile unsurlar arasında bahsedilen bu farklılaşma gerçekleştiği gibi, yıldızlar ile felekler arasında ve unsurlar arasında da böyle bir farklılaşma gerçekleşmiştir; hatta her bir yıldız arasında dahi böyle bir farklılaşma vardır. Bu da kadir ve muhtar olan bir Faile muhtaç olunduğuna delalet eder.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْخَلْقَ عِبَارَةٌ عَنِ التَّقْدِيرِ فَإِذَا دَلَّلْنَا عَلَى أَنَّ الْأَجْسَامَ مُتَمَاثِلَةٌ وَجَبَ الْقَطْعُ بِأَنَّ كُلَّ صِفَةٍ حَصَلَتْ لِجِسْمٍ مُعَيَّنٍ فَإِنَّ حُصُولَ تِلْكَ الصِّفَةِ مُمْكِنٌ لِسَائِرِ الْأَجْسَامِ وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ كَانَ اخْتِصَاصُ ذَلِكَ الْجِسْمِ الْمُعَيَّنِ بِتِلْكَ الصِّفَةِ الْمُعَيَّنَةِ خَلْقًا وَتَقْدِيرًا فَكَانَ دَاخِلًا تَحْتَ قَوْلِهِ سُبْحَانَهُ إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ واللَّه أَعْلَمُ.

Bil ki halk (yaratma), takdir etmekten ibarettir. Cisimlerin birbirine denk (mütemasil) olduğunu delillendirdiğimizde kesin olarak hükmetmek gerekir ki, belirli bir cisimde ortaya çıkan her bir sıfatın diğer bütün cisimlerde de ortaya çıkması mümkündür. Durum böyle olunca, o belirli cismin o muayyen sıfata tahsis edilmesi bir yaratma ve takdirdir; dolayısıyla O'nun: { إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } “Şüphesiz Rabbiniz; gökleri ve yeri yaratan Allah'tır” kavlinin kapsamına dahildir. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: لِسَائِلٍ أَنْ يَسْأَلَ فَيَقُولَ: كَوْنُ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ مَخْلُوقَةً فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ لَا يُمْكِنُ جَعْلُهُ دَلِيلًا عَلَى إِثْبَاتِ الصَّانِعِ؟ وَبَيَانُهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ وَجْهَ دَلَالَةِ هَذِهِ الْمُحْدَثَاتِ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ هُوَ حُدُوثُهَا أَوْ إِمْكَانُهَا أَوْ مَجْمُوعُهُمَا فَأَمَّا وُقُوعُ ذَلِكَ الْحُدُوثِ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ أَوْ فِي يَوْمٍ وَاحِدٍ فَلَا أَثَرَ لَهُ فِي ذَلِكَ الْبَتَّةَ. وَالثَّانِي: أَنَّ الْعَقْلَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْحُدُوثَ عَلَى جَمِيعِ الْأَحْوَالِ جَائِزٌ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَحِينَئِذٍ لَا يُمْكِنُ الْجَزْمُ بِأَنَّ هَذَا الْحُدُوثَ وَقَعَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ إِلَّا بِإِخْبَارِ مُخْبِرٍ صَادِقٍ وَذَلِكَ مَوْقُوفٌ عَلَى الْعِلْمِ بِوُجُودِ الْإِلَهِ الْفَاعِلِ الْمُخْتَارِ فَلَوْ جَعَلْنَا هَذِهِ الْمُقَدِّمَةَ مُقَدِّمَةً فِي إِثْبَاتِ الصَّانِعِ لزم الدور. والثالث: ان حدوث السموات وَالْأَرْضِ دُفْعَةً وَاحِدَةً أَدَلُّ عَلَى كَمَالِ الْقُدْرَةِ وَالْعِلْمِ مِنْ حُدُوثِهَا فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ.

Üçüncü Mesele: Bir soran şöyle sorabilir: Bu şeylerin altı günde yaratılmış olması, Sanatkârın ispatına delil kılınamaz [değil mi]? Bunun açıklaması birkaç vecihtendir: Birincisi: Bu muhdesatın Sanatkârın varlığına delalet veçhi; onların hudusu (sonradan oluşu), imkânı veya her ikisinin toplamıdır. Bu hudusun altı günde veya tek bir günde vuku bulmasının ise buna kesinlikle hiçbir etkisi yoktur. İkincisi: Akıl, hudusun her halükârda caiz olduğuna delalet eder. Durum böyle olunca, bu hudusun altı günde gerçekleştiği ancak doğru sözlü bir haber vericinin haberiyle kesinleşebilir. Bu ise fail-i muhtar olan İlah'ın varlığının bilinmesine bağlıdır. Eğer bu önermeyi Sanatkârın ispatında bir öncül kılarsak kısır döngü (devir) gerekir. Üçüncüsü: Göklerin ve yerin bir anda var olması, kudret ve ilmin kemaline onların altı günde var olmasından daha çok delalet eder.

إِذَا ثَبَتَ مَا ذَكَرْنَاهُ مِنَ الْوُجُوهِ الثَّلَاثَةِ فَنَقُولُ: مَا الْفَائِدَةُ فِي ذِكْرِ أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا خَلَقَهَا فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ فِي إِثْبَاتِ ذِكْرِ مَا يَدُلُّ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ؟ وَالرَّابِعُ: أَنَّهُ ما السبب في انه اقتصر هاهنا على ذكر السموات وَالْأَرْضِ وَلَمْ يَذْكُرْ خَلْقَ سَائِرِ الْأَشْيَاءِ؟

Zikrettiğimiz bu üç vecih sabit olunca deriz ki: Sanatkârın varlığına delalet eden şeylerin ispatı bahsinde O Teâlâ'nın bunları ancak altı günde yarattığını zikretmenin faydası nedir? Dördüncüsü: Burada sadece göklerin ve yerin zikriyle yetinip diğer şeylerin yaratılışını zikretmemesinin sebebi nedir?

السُّؤَالُ الْخَامِسُ: الْيَوْمُ إِنَّمَا يَمْتَازُ عَنِ اللَّيْلَةِ بِسَبَبِ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَغُرُوبِهَا فَقَبْلَ خَلْقِ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ كَيْفَ يُعْقَلُ حُصُولُ الْأَيَّامِ؟

Beşinci Soru: Gün (gündüz), geceden ancak güneşin doğması ve batması sebebiyle ayırt edilir. Güneş ve Ay yaratılmadan önce günlerin varlığı nasıl düşünülebilir?

وَالسُّؤَالُ السَّادِسُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَما أَمْرُنا إِلَّا واحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ [الْقَمَرِ: ٥٠] وَهَذَا كَالْمُنَاقِضِ لِقَوْلِهِ: خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ.

Altıncı Soru: Allah Teâlâ: { وَما أَمْرُنا إِلَّا واحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ } [Kamer 50] “Bizim buyruğumuz bir göz kırpması gibi tek bir [emirden] başkası değildir” buyurmuştur. Bu, O'nun: { خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ } “Gökleri ve yeri altı günde yarattı” kavli ile çelişir gibidir.

والسؤال السابع: انه تعالى خلق السموات وَالْأَرْضَ فِي مُدَّةٍ مُتَرَاخِيَةٍ فَمَا الْحِكْمَةُ فِي تَقْيِيدِهَا وَضَبْطِهَا بِالْأَيَّامِ السِّتَّةِ؟ فَنَقُولُ: أَمَّا عَلَى مَذْهَبِنَا فَالْأَمْرُ فِي الْكُلِّ سَهْلٌ وَاضِحٌ لِأَنَّهُ تَعَالَى يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ وَيُحْكِمُ مَا يُرِيدُ وَلَا اعْتِرَاضَ عَلَيْهِ فِي أَمْرٍ مِنَ الْأُمُورِ وَكُلُّ شَيْءٍ صُنْعُهُ وَلَا عِلَّةَ لِصُنْعِهِ. ثُمَّ نَقُولُ:

Yedinci Soru: O Teâlâ gökleri ve yeri zamana yayılmış bir müddette yaratmıştır; öyleyse bunu altı gün ile kayıtlayıp sınırlandırmasındaki hikmet nedir? Deriz ki: Bizim mezhebimize göre bütün bunlarda durum kolay ve açıktır. Çünkü O Teâlâ dilediğini yapar ve arzu ettiğine hükmeder. Hiçbir işte O'na itiraz edilemez. Her şey O'nun sanatıdır ve O'nun sanatının [zorunlu kılıcı] bir illeti yoktur. Sonra deriz ki:

أَمَّا السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: فَجَوَابُهُ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ ذكر في أول التوراة انه خلق السموات وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ وَالْعَرَبُ كَانُوا يُخَالِطُونَ الْيَهُودَ وَالظَّاهِرُ أَنَّهُمْ سَمِعُوا ذَلِكَ مِنْهُمْ فَكَأَنَّهُ سُبْحَانَهُ يَقُولُ لَا تَشْتَغِلُوا بِعِبَادَةِ الْأَوْثَانِ وَالْأَصْنَامِ فَإِنَّ رَبَّكُمْ هُوَ الَّذِي سَمِعْتُمْ مِنْ عُقَلَاءِ الناس انه هو الذي خلق السموات وَالْأَرْضَ عَلَى غَايَةِ عَظَمَتِهَا وَنِهَايَةِ جَلَالَتِهَا فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ.

Birinci Soruya gelince: Bunun cevabı şudur: O Teâlâ Tevrat'ın başında gökleri ve yeri altı günde yarattığını zikretmiştir. Araplar da Yahudilerle iç içe yaşıyorlardı ve zahir olan o ki bunu onlardan işitmişlerdi. Sanki O Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Putlara ve heykellere tapmakla meşgul olmayın; zira sizin Rabbiniz, insanların akıl sahiplerinden son derece azameti ve nihai celaletiyle gökleri ve yeri altı günde yarattığını işittiğiniz Zattır.

وَأَمَّا السُّؤَالُ الثَّالِثُ: فَجَوَابُهُ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْهُ أَنَّهُ ﷾ وَإِنْ كَانَ قَادِرًا عَلَى إِيجَادِ جَمِيعِ الْأَشْيَاءِ دُفْعَةً وَاحِدَةً لَكِنَّهُ جَعَلَ لِكُلِّ شَيْءٍ حَدًّا مَحْدُودًا وَوَقْتًا مُقَدَّرًا فَلَا يُدْخِلُهُ فِي الْوُجُودِ إِلَّا عَلَى ذَلِكَ الْوَجْهِ فَهُوَ وَإِنْ كَانَ قَادِرًا عَلَى إِيصَالِ الثَّوَابِ إِلَى الْمُطِيعِينَ فِي الْحَالِ وَعَلَى إِيصَالِ الْعِقَابِ إِلَى الْمُذْنِبِينَ فِي الْحَالِ إِلَّا انه يؤخر هما إِلَى أَجَلٍ مَعْلُومٍ مُقَدَّرٍ فَهَذَا التَّأْخِيرُ لَيْسَ لِأَجْلِ أَنَّهُ تَعَالَى أَهْمَلَ الْعِبَادَ بَلْ لِمَا ذَكَرْنَا أَنَّهُ خَصَّ كُلَّ شَيْءٍ بِوَقْتٍ مُعَيَّنٍ لِسَابِقِ مَشِيئَتِهِ فَلَا يَفْتُرُ عَنْهُ وَيَدُلُّ عَلَى هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ ق: وَلَقَدْ خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ وَما مَسَّنا مِنْ لُغُوبٍ فَاصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ [ق: ٣٨ ٣٩] بَعْدَ أَنْ قَالَ قَبْلَ هَذَا: وَكَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَشَدُّ مِنْهُمْ بَطْشاً فَنَقَّبُوا فِي الْبِلادِ هَلْ مِنْ مَحِيصٍ إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَهُوَ شَهِيدٌ [ق: ٣٦ ٣٧] فَأَخْبَرَهُمْ بِأَنَّهُ قَدْ أَهْلَكَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ بِهِ وَالْمُكَذِّبِينَ لِأَنْبِيَائِهِ مَنْ كَانَ أَقْوَى بَطْشًا مِنْ مُشْرِكِي الْعَرَبِ إِلَّا أَنَّهُ أَمْهَلَ هَؤُلَاءِ لِمَا فِيهِ مِنَ الْمَصْلَحَةِ كَمَا خَلَقَ السموات وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ مُتَّصِلَةٍ لَا لِأَجْلِ لُغُوبٍ لَحِقَهُ فِي الْإِمْهَالِ وَلَمَّا بَيَّنَ بِهَذَا الطَّرِيقِ أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا خَلَقَ الْعَالَمَ لَا دُفْعَةً لَكِنْ قَلِيلًا قَلِيلًا قَالَ بعده: فَاصْبِرْ عَلى ما يَقُولُونَ مِنَ الشِّرْكِ وَالتَّكْذِيبِ وَلَا تَسْتَعْجِلْ لَهُمُ الْعَذَابَ بَلْ تَوَكَّلْ عَلَى اللَّه تَعَالَى وَفَوِّضِ الْأَمْرَ إِلَيْهِ وَهَذَا مَعْنَى مَا يَقُولُهُ الْمُفَسِّرُونَ مِنْ أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا خَلَقَ الْعَالَمَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ لِيُعَلِّمَ عِبَادَهُ الرِّفْقَ فِي الْأُمُورِ وَالصَّبْرَ فِيهَا وَلِأَجْلِ أَنْ لَا يَحْمِلَ الْمُكَلَّفُ تَأَخُّرَ الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ عَلَى الْإِهْمَالِ وَالتَّعْطِيلِ. وَمِنَ الْعُلَمَاءِ مَنْ ذَكَرَ فِيهِ وَجْهَيْنِ آخَرَيْنِ:

Üçüncü Soruya gelince: Bunun cevabı şudur: Bundan maksat, O azze ve celle her ne kadar bütün eşyayı bir anda var etmeye kadir ise de, her şey için belirlenmiş bir sınır ve takdir edilmiş bir vakit kılmış ve onu ancak bu şekilde varlık alanına çıkarmaktadır. Dolayısıyla O, itaat edenlere mükafatı hemen o anda ulaştırmaya ve günahkarlara cezayı hemen o anda ulaştırmaya kadir olmakla birlikte, onları bilinen ve takdir edilmiş bir ecele kadar ertelemektedir. Bu erteleme O Teâlâ'nın kulları başıboş bıraktığından dolayı değil; bilakis zikrettiğimiz üzere, ezeli meşieti gereğince her şeyi muayyen bir vakte tahsis ettiğinden ve bundan geri kalmayacağındandır. Nitekim Kaf Suresi'nde O Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ وَما مَسَّنا مِنْ لُغُوبٍ (٣٨) فَاصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ (٣٩) } [Kaf 38-39] “Andolsun, gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri altı günde yarattık ve Bize hiçbir yorgunluk dokunmadı. O halde onların söylediklerine sabret” kavlinden önce: { وَكَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَشَدُّ مِنْهُمْ بَطْشاً فَنَقَّبُوا فِي الْبِلادِ هَلْ مِنْ مَحِيصٍ (٣٦) إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَهُوَ شَهِيدٌ (٣٧) } [Kaf 36-37] “Onlardan önce, kendilerinden daha çetin güç ve kuvvete sahip nice nesilleri helak ettik; beldeleri delik deşik edip dolaşmışlardı; kaçacak bir kurtuluş yeri var mı? Şüphesiz bunda, aklı olan veya hazır bulunup kulak veren kimse için bir öğüt vardır” buyurması buna delalet eder. Böylece Allah'a şirk koşanlardan ve peygamberlerini yalanlayanlardan, Arap müşriklerinden daha güçlü kuvvetli olanları helak ettiğini; ancak gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri mühlet vermekten dolayı Kendisine bir yorgunluk dokunmaksızın peş peşe altı günde yarattığı gibi, bir maslahattan ötürü bunları da ertelediğini haber vermiştir. O Teâlâ bu yolla alemi bir anda değil, peyderpey yarattığını beyan edince, ardından: { فَاصْبِرْ عَلى ما يَقُولُونَ } “Onların söylediklerine sabret” yani şirklerine ve yalanlamalarına sabret, haklarında acele azap isteme; bilakis Allah Teâlâ'ya tevekkül et ve işi O'na havale et, buyurmuştur. Müfessirlerin, Allah Teâlâ'nın alemi altı günde yaratmasının sebebi olarak ‘kullarına işlerde yumuşaklığı ve sabrı öğretmek ve mükellefin sevap ile cezanın gecikmesini başıboş bırakılmaya ve ihmale yormaması içindir’ şeklindeki sözlerinin anlamı da budur. Alimlerden bazıları bu konuda iki vecih daha zikretmişlerdir:

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّ الشَّيْءَ إِذَا أُحْدِثَ دُفْعَةً وَاحِدَةً ثُمَّ انْقَطَعَ طَرِيقُ الْإِحْدَاثِ فَلَعَلَّهُ يَخْطُرُ/ بِبَالِ بَعْضِهِمْ أَنَّ ذَاكَ إِنَّمَا وَقَعَ عَلَى سَبِيلِ الِاتِّفَاقِ أَمَّا إِذَا حَدَثَتِ الْأَشْيَاءُ عَلَى التَّعَاقُبِ وَالتَّوَاصُلِ مَعَ كَوْنِهَا مُطَابِقَةً لِلْمَصْلَحَةِ وَالْحِكْمَةِ كَانَ ذَلِكَ أَقْوَى فِي الدَّلَالَةِ عَلَى كَوْنِهَا وَاقِعَةً بِإِحْدَاثِ مُحْدِثٍ قَدِيمٍ حَكِيمٍ وَقَادِرٍ عَلِيمٍ رَحِيمٍ.

Birinci Vecih: Bir şey bir anda meydana getirilip sonra var etme yolu kesilirse, bazılarının aklına bunun tesadüf eseri gerçekleştiği gelebilir. Ancak eşya maslahata ve hikmete uygun olmakla birlikte peş peşe ve süreklilik halinde meydana geldiğinde, bu durum eşyanın kadîm, hakîm, kadir, alîm ve rahîm olan bir Yaratıcının var etmesiyle gerçekleştiğine daha kuvvetli delalet eder.

الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّهُ قَدْ ثَبَتَ بِالدَّلِيلِ أَنَّهُ تَعَالَى يخلق العاقل أولا ثم يخلق السموات وَالْأَرْضَ بَعْدَهُ ثُمَّ إِنَّ ذَلِكَ الْعَاقِلَ إِذَا شَاهَدَ فِي كُلِّ سَاعَةٍ وَحِينَ حُدُوثِ شَيْءٍ آخَرَ عَلَى التَّعَاقُبِ وَالتَّوَالِي كَانَ ذَلِكَ أَقْوَى لِعِلْمِهِ وَبَصِيرَتِهِ لِأَنَّهُ يَتَكَرَّرُ عَلَى عَقْلِهِ ظُهُورُ هَذَا الدَّلِيلِ لَحْظَةً بَعْدَ لَحْظَةٍ فَكَانَ ذَلِكَ أَقْوَى فِي إِفَادَةِ الْيَقِينِ.

İkinci Vecih: Delille sabittir ki O Teâlâ önce akıl sahibini yaratır, sonra da ardından gökleri ve yeri yaratır. Sonra o akıl sahibi, her saat ve vakitte birbiri ardınca ve kesintisiz olarak başka bir şeyin meydana gelişine şahit oldukça, bu durum onun ilmini ve basiretini daha da güçlendirir; çünkü bu delilin zuhuru onun aklında anbean tekrarlanır ve bu da yakîn (kesin bilgi) vermede daha kuvvetli olur.

وَأَمَّا السُّؤَالُ الرَّابِعُ: فجوابه ان ذكر السموات وَالْأَرْضِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ يَشْتَمِلُ أَيْضًا عَلَى ذِكْرِ مَا بَيْنَهُمَا وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ سَائِرَ الْمَخْلُوقَاتِ فِي سَائِرِ الْآيَاتِ فَقَالَ: اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ مَا لَكُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا شَفِيعٍ وَقَالَ: وَتَوَكَّلْ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي

Dördüncü Soruya gelince: Bunun cevabı şudur: Bu ayette göklerin ve yerin zikredilmesi, ikisi arasındakilerin zikrini de kapsamaktadır. Bunun delili, O Teâlâ'nın diğer ayetlerde sair yaratılmışları zikrederek: { اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ مَا لَكُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا شَفِيعٍ } “Allah O'dur ki, gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri altı günde yaratmış, sonra Arş'a istiva etmiştir. Sizin O'ndan başka hiçbir dostunuz ve şefaatçiniz yoktur” buyurması ve: { وَتَوَكَّلْ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي } buyurmasıdır.

لَا يَمُوتُ وَسَبِّحْ بِحَمْدِهِ وَكَفى بِهِ بِذُنُوبِ عِبادِهِ خَبِيراً الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما

{ لَا يَمُوتُ وَسَبِّحْ بِحَمْدِهِ وَكَفى بِهِ بِذُنُوبِ عِبادِهِ خَبِيراً الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما } “Ölmeyen, daima diri olan [Allah'a] tevekkül et ve O'nu hamd ile tesbih et. Kullarının günahlarından O'nun hakkıyla haberdar olması yeter. O ki, gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri yaratmıştır”

[الْفُرْقَانِ:

[Furkan:

٥٨ ٥٩] وَقَالَ: وَلَقَدْ خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ [ق: ٣٨] .

58-59]. Ve yine: { وَلَقَدْ خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ } [Kaf 38] “Andolsun, gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri altı günde yarattık” buyurmasıdır.

وَأَمَّا السُّؤَالُ الْخَامِسُ: فَجَوَابُهُ أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّهُ تَعَالَى خلق السموات وَالْأَرْضَ فِي مِقْدَارِ سِتَّةِ أَيَّامٍ وَهُوَ كَقَوْلِهِ:

Beşinci Soruya gelince: Bunun cevabı şudur: Maksat, O Teâlâ'nın gökleri ve yeri altı gün miktarında bir sürede yaratmış olmasıdır. Bu, O'nun şu kavli gibidir:

لَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيها بُكْرَةً وَعَشِيًّا [مَرْيَمَ: ٦٢] وَالْمُرَادُ عَلَى مِقْدَارِ الْبُكْرَةِ وَالْعَشِيِّ فِي الدُّنْيَا لِأَنَّهُ لَا لَيْلَ ثَمَّ وَلَا نَهَارَ.

{ لَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيها بُكْرَةً وَعَشِيًّا } [Meryem 62] “Orada sabah ve akşam rızıkları onlarındır”. Kastedilen, dünyadaki sabah ve akşam miktarıdır; çünkü orada ne gece ne de gündüz vardır.

وَأَمَّا السُّؤَالُ السَّادِسُ: فَجَوَابُهُ أَنَّ قَوْلَهُ: وَما أَمْرُنا إِلَّا واحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ [الْقَمَرِ: ٥٠] مَحْمُولٌ عَلَى إِيجَادِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الذَّوَاتِ وَعَلَى إِعْدَامِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا لِأَنَّ إِيجَادَ الذَّاتِ الْوَاحِدَةِ وَإِعْدَامَ الْمَوْجُودِ الْوَاحِدِ لَا يَقْبَلُ التَّفَاوُتَ فَلَا يُمْكِنُ تَحْصِيلُهُ إِلَّا دُفْعَةً وَاحِدَةً وَأَمَّا الْإِمْهَالُ وَالْمُدَّةُ فَذَاكَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا فِي الْمُدَّةِ.

Altıncı Soruya gelince: Bunun cevabı şudur: O'nun: { وَما أَمْرُنا إِلَّا واحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ } [Kamer 50] “Bizim buyruğumuz bir göz kırpması gibi tek bir [emirden] başkası değildir” kavli, zatların her birinin var edilmesine ve her birinin yok edilmesine hamledilir. Çünkü tek bir zatın var edilmesi ve mevcut tek bir şeyin yok edilmesi derece derece olmayı (tefavütü) kabul etmez; dolayısıyla ancak bir anda gerçekleşebilir. Mühlet ve süreye gelince, o ancak belirli bir müddet içinde gerçekleşir.

وَأَمَّا السُّؤَالُ السَّابِعُ: وَهُوَ تَقْدِيرُ هَذِهِ الْمُدَّةِ بِسِتَّةِ أَيَّامٍ فَهُوَ غَيْرُ وَارِدٍ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَوْ أَحْدَثَهُ فِي مِقْدَارٍ آخَرَ مِنَ الزَّمَانِ لَعَادَ ذَلِكَ السُّؤَالُ وَأَيْضًا قَالَ بَعْضُهُمْ لِعَدَدِ السَّبْعَةِ شَرَفٌ عَظِيمٌ وَهُوَ مَذْكُورٌ فِي تَقْرِيرِ أَنَّ لَيْلَةَ الْقَدْرِ هِيَ لَيْلَةُ السَّابِعِ وَالْعِشْرِينَ وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا قَالُوا: فَالْأَيَّامُ السِّتَّةُ فِي تَخْلِيقِ الْعَالَمِ وَالْيَوْمُ السَّابِعُ فِي حُصُولِ كَمَالِ الْمُلْكِ وَالْمَلَكُوتِ وَبِهَذَا الطَّرِيقِ حَصَلَ الْكَمَالُ فِي الْأَيَّامِ السَّبْعَةِ انْتَهَى.

Yedinci Soruya gelince: Bu müddetin altı gün olarak takdir edilmesine gelince; bu soru varit (geçerli) değildir. Çünkü O Teâlâ bunu başka bir zaman miktarında var etseydi, aynı soru yine tekrar ederdi. Ayrıca bazısı şöyle demiştir: Yedi sayısının büyük bir şerefi vardır; nitekim Kadir Gecesinin yirmi yedinci gece olduğuna dair açıklamalarda bu zikredilmiştir. Bu sabit olunca şöyle demişlerdir: Altı gün alemin yaratılması, yedinci gün ise mülk ve melekutun kemale ermesi içindir; bu yolla yedi günde kemal hasıl olmuştur. [Söz burada] bitti.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِشَارَةٌ عَظِيمَةٌ لِلْعُقَلَاءِ لِأَنَّهُ قَالَ: إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَالْمَعْنَى أَنَّ الَّذِي يُرَبِّيكُمْ وَيُصْلِحُ شَأْنَكُمْ وَيُوَصِّلُ إِلَيْكُمُ الْخَيْرَاتِ وَيَدْفَعُ عَنْكُمُ الْمَكْرُوهَاتِ/ هُوَ الَّذِي بَلَغَ كَمَالَ قُدْرَتِهِ وَعِلْمِهِ وَحِكْمَتِهِ وَرَحْمَتِهِ إِلَى حَيْثُ خَلَقَ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ الْعَظِيمَةَ وَأَوْدَعَ فِيهَا أَصْنَافَ الْمَنَافِعِ وَأَنْوَاعَ الْخَيْرَاتِ وَمَنْ كَانَ لَهُ مُرَبٍّ مَوْصُوفٌ بِهَذِهِ الْحِكْمَةِ وَالْقُدْرَةِ وَالرَّحْمَةِ فَكَيْفَ يَلِيقُ أَنْ يَرْجِعَ إِلَى غَيْرِهِ فِي طَلَبِ الْخَيْرَاتِ أَوْ يُعَوِّلَ عَلَى غَيْرِهِ فِي تَحْصِيلِ السَّعَادَاتِ؟ ثُمَّ فِي الْآيَةِ دَقِيقَةٌ أُخْرَى فَإِنَّهُ لَمْ يَقُلْ أَنْتُمْ عَبِيدُهُ بَلْ قَالَ هُوَ رَبُّكُمْ وَدَقِيقَةٌ أُخْرَى وَهِيَ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا نَسَبَ نَفْسَهُ إِلَيْنَا سَمَّى نَفْسَهُ فِي هَذِهِ الْحَالَةِ بِالرَّبِّ وَهُوَ مُشْعِرٌ بِالتَّرْبِيَةِ وَكَثْرَةِ الْفَضْلِ وَالْإِحْسَانِ فَكَأَنَّهُ يَقُولُ مَنْ كَانَ لَهُ مُرَبٍّ مَعَ كَثْرَةِ هَذِهِ الرَّحْمَةِ وَالْفَضْلِ فَكَيْفَ يَلِيقُ بِهِ أَنْ يَشْتَغِلَ بِعِبَادَةِ غَيْرِهِ؟

Dördüncü Mesele: Bu ayette akıl sahipleri için büyük bir müjde vardır; çünkü O: { إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } “Şüphesiz Rabbiniz; gökleri ve yeri yaratan Allah'tır” buyurmuştur. Anlamı şudur: Sizi terbiye eden, durumunuzu ıslah eden, size hayırları ulaştıran ve sizden hoşlanılmayan şeyleri defeden Zât; kudreti, ilmi, hikmeti ve rahmeti bu muazzam şeyleri yaratacak ve içlerine türlü faydaları ve hayır çeşitlerini yerleştirecek kemale ulaşmış olan Zattır. Kendisini terbiye eden Zât bu hikmet, kudret ve rahmetle vasıflanmış olan bir kimsenin, hayırları istemede başkasına yönelmesi veya saadetleri elde etmede başkasına güvenip dayanması nasıl yakışık alır? Sonra ayette başka bir incelik daha vardır: Zira O, ‘siz O'nun kullarısınız’ dememiş, bilakis ‘O sizin Rabbinizdir’ demiştir. Başka bir incelik de şudur: O Teâlâ Kendisini bize nispet ettiğinde, bu durumda Kendisini terbiye etmeyi, bol lütuf ve ihsanı hissettiren 'Rab' ismiyle isimlendirmiştir. Sanki şöyle demektedir: Bu kadar rahmet ve lütuf ile birlikte [böyle] bir mürebbîsi (terbiye edicisi) olan kimseye, O'ndan başkasına ibadetle meşgul olmak nasıl yakışır?

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ كَوْنَهُ مُسْتَقِرًّا عَلَى الْعَرْشِ وَيَدُلُّ عَلَى فَسَادِهِ وُجُوهٌ عَقْلِيَّةٌ وَوُجُوهٌ نَقْلِيَّةٌ. أَمَّا الْعَقْلِيَّةُ فَأُمُورٌ: أَوَّلُهَا: أَنَّهُ لَوْ كَانَ مُسْتَقِرًّا عَلَى الْعَرْشِ لَكَانَ مِنَ الْجَانِبِ الَّذِي يَلِي الْعَرْشَ مُتَنَاهِيًا وَإِلَّا لَزِمَ كَوْنُ الْعَرْشِ دَاخِلًا فِي ذَاتِهِ وَهُوَ مُحَالٌ وَكُلُّ مَا كَانَ مُتَنَاهِيًا فَإِنَّ الْعَقْلَ يَقْضِي بِأَنَّهُ لَا يَمْنَعُ أَنْ يَصِيرَ أَزْيَدَ مِنْهُ أَوْ أَنْقَصَ مِنْهُ بِذَرَّةٍ وَالْعِلْمُ بِهَذَا الْجَوَازِ ضَرُورِيٌّ فَلَوْ كَانَ الْبَارِي تَعَالَى مُتَنَاهِيًا مِنْ بَعْضِ الْجَوَانِبِ لَكَانَتْ ذَاتُهُ قَابِلَةٌ لِلزِّيَادَةِ وَالنُّقْصَانِ وَكُلُّ مَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ اخْتِصَاصُهُ بِذَلِكَ الْمِقْدَارِ الْمُعَيَّنِ لِتَخْصِيصِ مُخَصِّصٍ وَتَقْدِيرِ مُقَدِّرٍ وَكُلُّ مَا كَانَ كَذَلِكَ فَهُوَ مُحْدَثٌ فَثَبَتَ أَنَّهُ تَعَالَى لَوْ كَانَ عَلَى الْعَرْشِ لَكَانَ مِنَ الْجَانِبِ الَّذِي يَلِي الْعَرْشَ مُتَنَاهِيًا وَلَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَكَانَ مُحْدَثًا وَهَذَا مُحَالٌ فَكَوْنُهُ عَلَى الْعَرْشِ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مُحَالًا. وَثَانِيهَا: لَوْ كَانَ فِي مَكَانٍ وَجِهَةٍ لَكَانَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ غَيْرَ مُتَنَاهٍ مِنْ كُلِّ الْجِهَاتِ وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ مُتَنَاهِيًا فِي كُلِّ الْجِهَاتِ. وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ مُتَنَاهِيًا مِنْ بَعْضِ الْجِهَاتِ دُونَ الْبَعْضِ وَالْكُلُّ بَاطِلٌ فَالْقَوْلُ بِكَوْنِهِ فِي الْمَكَانِ وَالْحَيِّزِ بَاطِلٌ قَطْعًا.

Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ } “Sonra Arş'a istiva etti” kavline gelince; bil ki bundan maksadın O'nun Arş'ın üzerinde yerleşip mekan tutması (müstakar olması) olması mümkün değildir. Bunun batıl olduğuna akli ve nakli vecihler delalet eder. Akli vecihlere gelince, bunlar birkaç husustur: Birincisi: Şayet O Arş'ın üzerinde yerleşmiş olsaydı, Arş'a komşu olan tarafından sonlu (mütenahi) olurdu; aksi takdirde Arş'ın O'nun zatına dahil olması gerekirdi ki bu imkansızdır. Sonlu olan her şey hakkında ise akıl, onun bir zerre daha fazla veya daha noksan olmasının imkansız olmadığına hükmeder. Bu cevazın bilinmesi ise zaruridir (apaçıktır). Eğer Bârî Teâlâ bazı yönlerden sonlu olsaydı, zatı artmayı ve eksilmeyi kabul ederdi. Böyle olan her şeyin o belirli miktara tahsisi ise bir tahsis edicinin tahsisi ve bir takdir edicinin takdiri iledir. Böyle olan her şey de muhdestir (sonradan olmadır). Böylece sabit oldu ki, O Teâlâ şayet Arş'ın üzerinde olsaydı Arş'a komşu olan cihetinden sonlu olurdu; böyle olsaydı muhdes olurdu, bu ise imkansızdır. Dolayısıyla O'nun Arş'ın üzerinde olması zorunlu olarak imkansızdır. İkincisi: Eğer O bir mekanda ve yönde olsaydı, ya her yönden sonsuz olurdu, ya her yönden sonlu olurdu, ya da bazı yönlerden sonlu olup bazı yönlerden sonlu olmazdı. Bunların hepsi batıldır. Dolayısıyla O'nun bir mekanda ve mekansal boşlukta (hayyizde) olduğunu söylemek kesinlikle batıldır.

بَيَانُ فَسَادِ الْقِسْمِ الْأَوَّلِ: أَنَّهُ يَلْزَمُ أَنْ تَكُونَ ذَاتُهُ مُخَالِطَةً لِجَمِيعِ الْأَجْسَامِ السُّفْلِيَّةِ وَالْعُلْوِيَّةِ وَأَنْ تَكُونَ

Birinci kısmın batıl olduğunun açıklaması: Zatının bütün alt ve üst cisimlerle iç içe geçip karışmış olması ve

مُخَالِطَةً لِلْقَاذُورَاتِ وَالنَّجَاسَاتِ وَتَعَالَى اللَّه عَنْهُ وَأَيْضًا فعلى هذا التقدير: تكون السموات حَالَّةً فِي ذَاتِهِ وَتَكُونُ الْأَرْضُ أَيْضًا حَالَّةً فِي ذَاتِهِ.

pisliklere ve necasetlere karışmış olması gerekir ki Allah bundan yücedir, münezzehtir. Ayrıca bu takdire göre gökler O'nun zatına hulûl etmiş ve yer de O'nun zatına hulûl etmiş olur.

إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: الشَّيْءُ الذي هو محل السموات إِمَّا أَنْ يَكُونَ هُوَ عَيْنَ الشَّيْءِ الَّذِي هُوَ مَحَلُّ الْأَرَضِينَ أَوْ غَيْرُهُ فَإِنْ كَانَ الاول لزم كون السموات وَالْأَرَضِينَ حَالَّتَيْنِ فِي مَحَلٍّ وَاحِدٍ مِنْ غَيْرِ امْتِيَازٍ بَيْنَ مَحَلَّيْهِمَا أَصْلًا وَكُلُّ حَالَّيْنِ حَلَّا فِي مَحَلٍّ وَاحِدٍ لَمْ يَكُنْ أَحَدُهُمَا: مُمْتَازًا عن الآخر فلزم ان يقال: السموات لَا تَمْتَازُ عَنِ الْأَرَضِينَ فِي الذَّاتِ وَذَلِكَ بَاطِلٌ وَإِنْ كَانَ الثَّانِي: لَزِمَ أَنْ تَكُونَ ذَاتُ اللَّه تَعَالَى مُرَكَّبَةً مِنَ الْأَجْزَاءِ وَالْأَبْعَاضِ وَهُوَ مُحَالٌ. وَالثَّالِثُ: وَهُوَ أَنَّ ذَاتَ اللَّه تَعَالَى إِذَا كَانَتْ حَاصِلَةً فِي جَمِيعِ الْأَحْيَازِ وَالْجِهَاتِ فَإِمَّا أَنْ يُقَالَ: الشَّيْءُ الَّذِي حَصَلَ فَوْقُ هُوَ/ عَيْنُ الشَّيْءِ الَّذِي حَصَلَ تَحْتُ فَحِينَئِذٍ تَكُونُ الذَّاتُ الْوَاحِدَةُ قَدْ حَصَلَتْ دُفْعَةً وَاحِدَةً فِي أَحْيَازٍ كَثِيرَةٍ وَإِنْ عُقِلَ ذَلِكَ فَلِمَ لَا يُعْقَلُ أَيْضًا حُصُولُ الْجِسْمِ الْوَاحِدِ فِي أَحْيَازٍ كَثِيرَةٍ دُفْعَةً وَاحِدَةً؟ وَهُوَ مُحَالٌ فِي بَدِيهَةِ الْعَقْلِ. وَأَمَّا إِنْ قِيلَ: الشَّيْءُ الَّذِي حَصَلَ فَوْقُ غَيْرُ الشَّيْءِ الَّذِي حَصَلَ تَحْتُ فَحِينَئِذٍ يَلْزَمُ حُصُولُ التَّرْكِيبِ وَالتَّبْعِيضِ فِي ذَاتِ اللَّه تَعَالَى وَهُوَ مُحَالٌ.

Bu sabit olunca deriz ki: Göklerin mahalli olan şey, ya yerlerin mahalli olan şeyin bizzat aynısıdır yahut başkasıdır. Eğer birincisi ise göklerin ve yerlerin, mahalleri arasında hiçbir ayrım olmaksızın tek bir mahalle hulûl etmiş olması gerekir. Tek bir mahalle hulûl eden her iki şeyden biri diğerinden ayrı kalamayacağına göre, göklerin zat bakımından yerlerden hiçbir ayrılığının olmadığını söylemek gerekir ki bu batıldır. Eğer ikincisi ise Allah Teâlâ'nın zatının parçalardan ve cüzlerden mürekkep olması gerekir ki bu imkansızdır. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın zatı bütün mekanlarda ve yönlerde bulunuyor olsa; ya ‘yukarıda bulunan şey, aşağıda bulunan şeyin bizzat aynısıdır’ denilecektir ki bu durumda tek bir zat aynı anda pek çok mekanda bulunmuş olur. Eğer bu aklen mümkün görülürse, tek bir cismin de aynı anda pek çok mekanda bulunması neden aklen mümkün olmasın? Oysa bu, aklın bedahetinde (apaçık kavrayışında) imkansızdır. Şayet ‘yukarıda bulunan şey, aşağıda bulunan şeyden başkadır’ denilirse, bu takdirde de Allah Teâlâ'nın zatında terkip (birleşme) ve bölünme meydana gelmesi gerekir ki bu da imkansızdır.

وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنْ يُقَالَ: أَنَّهُ تَعَالَى مُتَنَاهٍ مِنْ كُلِّ الْجِهَاتِ. فَنَقُولُ: كُلُّ مَا كَانَ كَذَلِكَ فَهُوَ قَابِلٌ لِلزِّيَادَةِ وَالنُّقْصَانِ فِي بَدِيهَةِ الْعَقْلِ وَكُلُّ مَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ اخْتِصَاصُهُ بِالْمِقْدَارِ الْمُعَيَّنِ لِأَجْلِ تَخْصِيصِ مُخَصِّصٍ وَكُلُّ مَا كَانَ كَذَلِكَ فَهُوَ مُحْدَثٌ وَأَيْضًا فَإِنْ جَازَ أَنْ يَكُونَ الشَّيْءُ الْمَحْدُودُ مِنْ كُلِّ الْجَوَانِبِ قَدِيمًا أَزَلِيًّا فَاعِلًا لِلْعَالَمِ فَلِمَ لَا يُعْقَلُ أَنْ يُقَالَ: خَالِقُ الْعَالَمِ هُوَ الشَّمْسُ أَوِ الْقَمَرُ أَوْ كَوْكَبٌ آخَرُ وَذَلِكَ بَاطِلٌ بِاتِّفَاقٍ.

İkinci kısma gelince; o da O Teâlâ'nın her yönden sonlu (mütenahi) olduğunun söylenmesidir. Deriz ki: Böyle olan her şey aklın bedahetinde artmaya ve eksilmeye elverişlidir. Böyle olan her şeyin muayyen bir miktara tahsis edilmesi ise bir tahsis edicinin tahsisi sebebiyledir. Böyle olan her şey de muhdestir (sonradan yaratılmıştır). Ayrıca her yönden sınırlandırılmış olan bir şeyin kadîm, ezelî ve âlemin fâili olması caiz olsaydı; ‘âlemin yaratıcısı Güneş'tir veya Ay'dır yahut başka bir yıldızdır’ denilmesi neden akla aykırı olsun? Oysa bu ittifakla batıldır.

وأما القسم الثالث: وهو أن يقال: أنه مُتَنَاهٍ مِنْ بَعْضِ الْجَوَانِبِ وَغَيْرُ مُتَنَاهٍ مِنْ سَائِرِ الْجَوَانِبِ فَهَذَا أَيْضًا بَاطِلٌ مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّ الْجَانِبَ الَّذِي صَدَقَ عَلَيْهِ كَوْنُهُ مُتَنَاهِيًا غَيْرُ مَا صَدَقَ عَلَيْهِ كَوْنُهُ غَيْرَ مُتَنَاهٍ وَإِلَّا لَصَدَقَ النَّقِيضَانِ مَعًا وَهُوَ مُحَالٌ. وَإِذَا حَصَلَ التَّغَايُرُ لَزِمَ كَوْنُهُ تَعَالَى مُرَكَّبًا مِنَ الْأَجْزَاءِ وَالْأَبْعَاضِ وَثَانِيهَا: أَنَّ الْجَانِبَ الَّذِي صَدَقَ حُكْمُ الْعَقْلِ عَلَيْهِ بِكَوْنِهِ مُتَنَاهِيًا إِمَّا أَنْ يَكُونَ مُسَاوِيًا لِلْجَانِبِ الَّذِي صَدَقَ حُكْمُ الْعَقْلِ عَلَيْهِ بِكَوْنِهِ غَيْرَ مُتَنَاهٍ وَإِمَّا أَنْ لَا يَكُونَ كَذَلِكَ وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ لِأَنَّ الْأَشْيَاءَ الْمُتَسَاوِيَةَ فِي تَمَامِ الْمَاهِيَّةِ كُلُّ مَا صَحَّ عَلَى وَاحِدٍ مِنْهَا صَحَّ عَلَى الْبَاقِي وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ: فَالْجَانِبُ لِلَّذِي هُوَ غَيْرُ مُتَنَاهٍ يُمْكِنُ أَنْ يَصِيرَ مُتَنَاهِيًا وَالْجَانِبُ الَّذِي هُوَ مُتَنَاهٍ يُمْكِنُ أَنْ يَصِيرَ غَيْرَ مُتَنَاهٍ وَمَتَى كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ كَانَ النُّمُوُّ وَالذُّبُولُ وَالزِّيَادَةُ وَالنُّقْصَانُ وَالتَّفَرُّقُ وَالتَّمَزُّقُ عَلَى ذَاتِهِ مُمْكِنًا وَكُلُّ مَا كَانَ كَذَلِكَ فَهُوَ مُحْدَثٌ وَذَلِكَ عَلَى الْإِلَهِ الْقَدِيمِ مُحَالٌ فَثَبَتَ أَنَّهُ تَعَالَى لَوْ كَانَ حَاصِلًا فِي الْحَيِّزِ وَالْجِهَةِ لَكَانَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ غَيْرَ مُتَنَاهٍ مِنْ كُلِّ الْجِهَاتِ وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ مُتَنَاهِيًا مِنْ كُلِّ الْجِهَاتِ أَوْ كَانَ مُتَنَاهِيًا مِنْ بَعْضِ الْجِهَاتِ، وَغَيْرَ مُتَنَاهٍ مِنْ سَائِرِ الْجِهَاتِ فَثَبَتَ أَنَّ الْأَقْسَامَ الثَّلَاثَةَ بَاطِلَةٌ فَوَجَبَ أَنْ نَقُولَ الْقَوْلُ بِكَوْنِهِ تَعَالَى حَاصِلًا فِي الْحَيِّزِ وَالْجِهَةِ مُحَالٌ.

Üçüncü kısma gelince; o da O'nun bazı yönlerden sonlu, diğer yönlerden ise sonsuz olduğunun söylenmesidir. Bu da birkaç vecihten batıldır: Birincisi: Kendisi hakkında ‘sonludur’ hükmü doğru olan yön, hakkında ‘sonsuzdur’ hükmü doğru olan yönden başkadır; aksi takdirde iki çelişik şey aynı anda doğru olurdu ki bu imkansızdır. Bir başkalık (farklılık) meydana gelince de O Teâlâ'nın cüzlerden ve parçalardan mürekkep olması gerekir. İkincisi: Aklın ‘sonludur’ hükmünün doğru olduğu yön, ya aklın ‘sonsuzdur’ hükmünün doğru olduğu yöne [mahiyetçe] eşittir yahut eşit değildir. Birincisi batıldır; çünkü mahiyetin tamamında birbirine eşit olan şeylerin birisi için geçerli olan diğerleri için de geçerlidir. Durum böyle olunca, sonsuz olan yönün sonlu hale gelmesi ve sonlu olan yönün de sonsuz hale gelmesi mümkündür. Durum böyle olduğunda ise O'nun zatı hakkında büyüme, küçülme, artma, eksilme, ayrışma ve parçalanma mümkün hale gelir. Böyle olan her şey ise muhdestir. Bu ise kadîm olan İlah hakkında imkansızdır. Böylece sabit oldu ki, O Teâlâ şayet mekanda ve yönde bulunmuş olsaydı ya her yönden sonsuz olurdu, ya her yönden sonlu olurdu yahut bazı yönlerden sonlu, diğer yönlerden ise sonsuz olurdu. Bu üç kısmın da batıl olduğu sabit olmuştur; dolayısıyla O Teâlâ'nın mekanda ve yönde bulunduğunu söylemenin imkansız olduğunu belirtmek zorunludur.

وَالْبُرْهَانُ الثَّالِثُ: لَوْ كَانَ الْبَارِي تَعَالَى حَاصِلًا فِي الْمَكَانِ وَالْجِهَةِ لَكَانَ الْأَمْرُ الْمُسَمَّى بِالْجِهَةِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مَوْجُودًا مُشَارًا إِلَيْهِ وَإِمَّا أَنْ لَا يَكُونَ كَذَلِكَ وَالْقِسْمَانِ بَاطِلَانِ فَكَانَ الْقَوْلُ بِكَوْنِهِ تَعَالَى حَاصِلًا فِي الْحَيِّزِ وَالْجِهَةِ بَاطِلًا.

Üçüncü Delil: Eğer Bârî Teâlâ mekanda ve yönde bulunuyor olsaydı, ‘cihet/yön’ olarak isimlendirilen şey ya kendisine işaret edilen mevcut bir şey olurdu yahut böyle olmazdı. Her iki kısım da batıldır. Dolayısıyla O Teâlâ'nın mekanda ve yönde bulunduğunu söylemek batıldır.

أَمَّا بَيَانُ فَسَادِ الْقِسْمِ الْأَوَّلِ: فَلِأَنَّهُ لَوْ كَانَ الْمُسَمَّى بِالْحَيِّزِ وَالْجِهَةِ مَوْجُودًا مُشَارًا إِلَيْهِ فحينئذ/ يكون

Birinci kısmın batıl olduğunun açıklamasına gelince: Çünkü mekan ve yön olarak isimlendirilen şey kendisine işaret edilen mevcut bir şey olsaydı, o takdirde

المسمى بالحيز والجهة بعدا وامتداد وَالْحَاصِلُ فِيهِ أَيْضًا يَجِبُ أَنْ يَكُونَ لَهُ فِي نَفْسِهِ بُعْدٌ وَامْتِدَادٌ وَإِلَّا لَامْتَنَعَ حُصُولُهُ فِيهِ وَحِينَئِذٍ يَلْزَمُ تَدَاخُلُ الْبُعْدَيْنِ وَذَلِكَ مُحَالٌ لِلدَّلَائِلِ الْكَثِيرَةِ الْمَشْهُورَةِ فِي هَذَا الْبَابِ وَأَيْضًا فَيَلْزَمُ مِنْ كَوْنِ الْبَارِي تَعَالَى قَدِيمًا أَزَلِيًّا كَوْنُ الْحَيِّزِ وَالْجِهَةِ أَزَلِيَّيْنِ وَحِينَئِذٍ يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ قَدْ حَصَلَ فِي الْأَزَلِ مَوْجُودٌ قَائِمٌ بِنَفْسِهِ سِوَى اللَّه تَعَالَى وَذَلِكَ بِإِجْمَاعِ أَكْثَرِ الْعُقَلَاءِ بَاطِلٌ.

mekan ve yön olarak isimlendirilen şey bir boyut ve uzam olurdu. Onun içinde yer alan şeyin de bizzat kendisinde bir boyut ve uzamının olması zorunlu olurdu; aksi takdirde onun içinde yer alması imkansızlaşırdı. Bu durumda ise iki boyutun birbiri içine geçmesi (tedâhül-i bü'deyn) gerekirdi ki bu, bu baptaki pek çok meşhur delilden ötürü imkansızdır. Ayrıca Bârî Teâlâ'nın kadîm ve ezelî olmasından ötürü mekanın ve yönün de ezelî olması gerekirdi. Bu takdirde de ezelde Allah Teâlâ'dan başka zatıyla kaim bir mevcudun bulunmuş olması gerekirdi ki bu, akıl sahiplerinin çoğunun icmasıyla batıldır.

وَأَمَّا بَيَانُ فَسَادِ الْقِسْمِ الثَّانِي: فَهُوَ مِنْ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْعَدَمَ نَفْيٌ مَحْضٌ وَعَدَمٌ صِرْفٌ وَمَا كَانَ كَذَلِكَ امْتَنَعَ كَوْنُهُ ظَرْفًا لِغَيْرِهِ وَجِهَةً لِغَيْرِهِ. وَثَانِيهِمَا: أَنَّ كُلَّ مَا كَانَ حَاصِلًا فِي جِهَةٍ فَجِهَتُهُ مُمْتَازَةٌ فِي الْحِسِّ عَنْ جِهَةِ غَيْرِهِ فَلَوْ كَانَتْ تِلْكَ الْجِهَةُ عَدَمًا مَحْضًا لَزِمَ كَوْنُ الْعَدَمِ الْمَحْضِ مُشَارًا إِلَيْهِ بِالْحِسِّ وَذَلِكَ بَاطِلٌ فَثَبَتَ أَنَّهُ تَعَالَى لَوْ كَانَ حَاصِلًا فِي حَيِّزٍ وَجِهَةٍ لَأَفْضَى إِلَى أَحَدِ هَذَيْنِ الْقِسْمَيْنِ الْبَاطِلَيْنِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْقَوْلُ بِهِ بَاطِلًا.

İkinci kısmın batıl olduğunun açıklamasına gelince; bu iki vecihtendir: Birincisi: Adem (yokluk), sırf bir nefy ve katıksız bir ademdir; böyle olan bir şeyin ise başkasına zarf (kap/mekan) ve başkasına yön olması imkansızdır. İkincisi: Bir yönde bulunan her şeyin yönü, his planında başkasının yönünden farklılaşmıştır. Eğer o yön sırf bir adem (yokluk) olsaydı, sırf ademe hisle işaret edilmesi gerekirdi ki bu batıldır. Böylece sabit oldu ki, O Teâlâ şayet bir mekanda ve yönde bulunmuş olsaydı, bu iki batıl kısımdan birine varırdı. Dolayısıyla O'nun hakkında bunu söylemenin batıl olması vacip (zorunlu) olmuştur.

فَإِنْ قِيلَ: فَهَذَا أَيْضًا وَارِدٌ عَلَيْكُمْ فِي قَوْلِكُمْ: الْجِسْمُ حَاصِلٌ فِي الْحَيِّزِ وَالْجِهَةِ.

Eğer denilirse ki: Bu [itiraz], sizin ‘cisim mekanda ve yönde bulunur’ sözünüzde de sizin aleyhinize varittir.

فَنَقُولُ: نَحْنُ عَلَى هَذَا الطَّرِيقِ لَا نُثْبِتُ لِلْجِسْمِ حَيِّزًا وَلَا جِهَةً أَصْلًا الْبَتَّةَ بِحَيْثُ تَكُونُ ذات الجسم نافذة فِيهِ وَسَارِيَةً فِيهِ بَلِ الْمَكَانُ عِبَارَةٌ عَنِ السَّطْحِ الْبَاطِنِ مِنَ الْجِسْمِ الْحَاوِي الْمُمَاسِّ لِلسَّطْحِ الظَّاهِرِ مِنَ الْجِسْمِ الْمَحْوِيِّ وَهَذَا الْمَعْنَى مُحَالٌ بِالِاتِّفَاقِ فِي حَقِّ اللَّه تَعَالَى فَسَقَطَ هَذَا السُّؤَالُ.

Deriz ki: Biz bu yaklaşıma göre cisim için onun zatının içine nüfuz ettiği ve onda yayıldığı bir mekan ve yönü kesinlikle kabul etmiyoruz. Bilakis mekan; kuşatan cismin, kuşatılan cismin dış yüzeyine temas eden iç yüzeyinden ibarettir. Bu anlam ise Allah Teâlâ hakkında ittifakla imkansızdır; dolayısıyla bu soru düşmüştür.

الْبُرْهَانُ الرَّابِعُ: لَوِ امْتَنَعَ وُجُودُ الْبَارِي تَعَالَى إِلَّا بِحَيْثُ يَكُونُ مُخْتَصًّا بِالْحَيِّزِ وَالْجِهَةِ لَكَانَتْ ذَاتُ الْبَارِي مُفْتَقِرَةً فِي تَحَقُّقِهَا وَوُجُودِهَا إِلَى الْغَيْرِ وَكُلُّ مَا كَانَ كَذَلِكَ فَهُوَ مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ يَنْتُجُ أَنَّهُ لَوِ امْتَنَعَ وُجُودُ الْبَارِي إِلَّا فِي الْجِهَةِ وَالْحَيِّزِ لَزِمَ كَوْنُهُ مُمْكِنًا لِذَاتِهِ وَلَمَّا كَانَ هَذَا مُحَالًا كَانَ الْقَوْلُ بِوُجُوبِ حُصُولِهِ فِي الْحَيِّزِ مُحَالًا.

Dördüncü Delil: Eğer Bârî Teâlâ'nın varlığı ancak mekanda ve yönde bulunmasıyla mümkün olsaydı, Bârî'nin zatı gerçekleşmesinde ve varlığında başkasına muhtaç olurdu. Böyle olan her şey ise zatı gereği mümkündür. Buradan şu sonuç çıkar: Şayet Bârî'nin varlığı ancak yönde ve mekanda mümkün olsaydı, O'nun zatı gereği mümkün olması gerekirdi. Bu ise imkansız olduğuna göre, O'nun mekanda bulunmasının zorunlu olduğunu söylemek de imkansızdır.

بَيَانُ الْمَقَامِ الْأَوَّلِ: هُوَ أَنَّهُ لَمَّا امْتَنَعَ حُصُولُ ذَاتِ اللَّه تَعَالَى إِلَّا إِذَا كَانَ مُخْتَصًّا بِالْحَيِّزِ وَالْجِهَةِ. فَنَقُولُ: لَا شَكَّ أَنَّ الْحَيِّزَ وَالْجِهَةَ أَمْرٌ مُغَايِرٌ لِذَاتِ اللَّه تَعَالَى فَحِينَئِذٍ تَكُونُ ذَاتُ اللَّه تَعَالَى مُفْتَقِرَةً فِي تَحَقُّقِهَا إِلَى أَمْرٍ يُغَايِرُهَا وَكُلُّ مَا افْتَقَرَ تَحَقُّقُهُ إِلَى مَا يُغَايِرُهُ كَانَ مُمْكِنًا لِذَاتِهِ. وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ: أَنَّ الْوَاجِبَ لِذَاتِهِ هُوَ الَّذِي لَا يَلْزَمُ مِنْ عَدَمِ غَيْرِهِ عَدَمُهُ وَالْمُفْتَقِرَ إِلَى الْغَيْرِ هُوَ الَّذِي يَلْزَمُ مِنْ عَدَمِ غَيْرِهِ عَدَمُهُ فَلَوْ كَانَ الْوَاجِبُ لِذَاتِهِ مُفْتَقِرًا إِلَى الْغَيْرِ لَزِمَ أَنْ يَصْدُقَ عَلَيْهِ النَّقِيضَانِ وَهُوَ مُحَالٌ فَثَبَتَ أَنَّهُ تَعَالَى لَوْ وَجَبَ حُصُولُهُ فِي الْحَيِّزِ لَكَانَ مُمْكِنًا لِذَاتِهِ لَا وَاجِبًا لِذَاتِهِ وَذَلِكَ مُحَالٌ.

Birinci Merhalenin Açıklaması: Allah Teâlâ'nın zatının bulunması ancak mekan ve yöne mahsus olduğunda mümkün olunca deriz ki: Kuşkusuz mekan ve yön, Allah Teâlâ'nın zatından başka (farklı) bir şeydir. Bu durumda Allah Teâlâ'nın zatı gerçekleşmesinde Kendisinden başka bir şeye muhtaç olur. Gerçekleşmesi Kendisinden başkasına muhtaç olan her şey ise zatı gereği mümkündür. Bunun delili şudur: Zatı gereği vacip olan, başkasının yokluğu ile yokluğu gerekmeyendir. Başkasına muhtaç olan ise, başkasının yokluğu ile yokluğu gerekendir. Eğer zatı gereği vacip olan başkasına muhtaç olsaydı, O'nun hakkında iki çelişik hükmün birlikte doğru olması gerekirdi ki bu imkansızdır. Böylece sabit oldu ki, O Teâlâ'nın mekanda bulunması zorunlu olsaydı, zatı gereği vacip değil zatı gereği mümkün olurdu; bu ise imkansızdır.

وَالْوَجْهُ الثَّانِي: فِي تَقْرِيرِ هَذِهِ الْحُجَّةِ: هُوَ أَنَّ الْمُمْكِنَ مُحْتَاجٌ إِلَى الْحَيِّزِ وَالْجِهَةِ. أَمَّا عِنْدَ مَنْ يُثْبِتُ الْخَلَاءَ فَلَا شَكَّ أَنَّ الْحَيِّزَ وَالْجِهَةَ تَتَقَرَّرُ مَعَ عَدَمِ التَّمَكُّنِ وَأَمَّا عِنْدَ مَنْ يَنْفِي الْخَلَاءَ فَلَا لِأَنَّهُ وَإِنْ كَانَ مُعْتَقِدًا أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ مُتَمَكِّنٍ يَحْصُلُ فِي الْجِهَةِ إِلَّا أَنَّهُ لَا يَقُولُ بِأَنَّهُ لَا بُدَّ لِتِلْكَ الْجِهَةِ مِنْ مُتَمَكِّنٍ مُعَيَّنٍ/ بَلْ أَيُّ شَيْءٍ كَانَ فَقَدْ كَفَى فِي كَوْنِهِ شَاغِلًا لِذَلِكَ الْحَيِّزِ. إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَلَوْ كَانَ ذَاتُ اللَّه تَعَالَى مُخْتَصَّةً بِجِهَةٍ وَحَيِّزٍ لَكَانَتْ ذَاتُهُ مُفْتَقِرَةً إِلَى ذَلِكَ الْحَيِّزِ، وَكَانَ ذَلِكَ الْحَيِّزُ غَنِيًّا تَحَقُّقُهُ عَنْ ذَاتِ اللَّه تَعَالَى وَحِينَئِذٍ يَلْزَمُ أَنْ يُقَالَ: الْحَيِّزُ وَاجِبٌ لِذَاتِهِ غَنِيٌّ عَنْ غَيْرِهِ وَأَنْ يُقَالَ ذَاتُ اللَّه تَعَالَى مُفْتَقِرَةٌ فِي ذَاتِهَا وَاجِبَةٌ بِغَيْرِهَا وَذَلِكَ يَقْدَحُ فِي قَوْلِنَا: الْإِلَهُ تَعَالَى وَاجِبُ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ.

Bu Delilin İzahında İkinci Vecih: Mümkün varlık mekana ve yöne muhtaçtır. Boşluğu (halâyı) kabul edenlere göre mekan ve yön, orada bir yer tutan olmaksızın da kuşkusuz sabittir. Boşluğu kabul etmeyenlere göre ise böyle değildir; çünkü her ne kadar yönde yer tutan birinin bulunmasının zorunlu olduğuna inansa da, o yön için mutlaka muayyen bir yer tutanın bulunması gerektiğini söylemez; bilakis herhangi bir şeyin o mekanı işgal etmesi yeterlidir. Bu sabit olunca, şayet Allah Teâlâ'nın zatı bir yöne ve mekana mahsus olsaydı zatı o mekana muhtaç olurdu, o mekanın gerçekleşmesi ise Allah Teâlâ'nın zatından müstağni (bağımsız) olurdu. Bu durumda ‘mekan zatı gereği vaciptir, başkasından müstağnidir; Allah Teâlâ'nın zatı ise zatında muhtaçtır, başkasıyla vaciptir’ denilmesi gerekirdi ki bu da bizim ‘İlah Teâlâ zatı gereği vacibü'l-vücuddur’ sözümüzü zedeler.

فَإِنْ قِيلَ: الْحَيِّزُ وَالْجِهَةُ لَيْسَ بِأَمْرٍ مَوْجُودٍ حَتَّى يُقَالَ ذَاتُ اللَّه تَعَالَى مُفْتَقِرَةٌ إِلَيْهِ وَمُحْتَاجَةٌ إِلَيْهِ فَنَقُولُ: هَذَا بَاطِلٌ قَطْعًا لِأَنَّ بِتَقْدِيرِ أَنْ يُقَالَ إِنَّ ذَاتَ اللَّه تَعَالَى مُخْتَصَّةٌ بِجِهَةِ فَوْقٍ فَإِنَّمَا نُمَيِّزُ بِحَسَبِ الْحِسِّ بَيْنَ تِلْكَ الْجِهَةِ وَبَيْنَ سَائِرِ الْجِهَاتِ وَمَا حَصَلَ فِيهِ الِامْتِيَازُ بِحَسَبِ الْحِسِّ كَيْفَ يُعْقَلُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ عَدَمٌ مَحْضٌ وَنَفْيٌ صِرْفٌ؟ وَلَوْ جَازَ ذَلِكَ لَجَازَ مِثْلُهُ فِي كُلِّ الْمَحْسُوسَاتِ وَذَلِكَ يُوجِبُ حُصُولَ الشَّكِّ فِي وُجُودِ كُلِّ الْمَحْسُوسَاتِ وَذَلِكَ لَا يَقُولُهُ عَاقِلٌ.

Eğer denilirse ki: Mekan ve yön mevcut bir şey değildir ki Allah Teâlâ'nın zatının ona muhtaç olduğu ve gereksinim duyduğu söylensin! Deriz ki: Bu kesinlikle batıldır; çünkü Allah Teâlâ'nın zatının üst yöne mahsus olduğu varsayıldığında, his planında o yön ile diğer yönler arasını ancak ayırt ederiz. His planında farklılaşan bir şey hakkında nasıl olur da onun sırf bir adem (yokluk) ve katıksız bir nefy olduğu söylenebilir? Eğer bu caiz olsaydı, hissedilen bütün şeyler hakkında da benzeri caiz olurdu ve bu da hissedilen bütün şeylerin varlığında şüphe doğururdu; bunu ise hiçbir akıl sahibi söylemez.

الْبُرْهَانُ الْخَامِسُ: فِي تَقْرِيرِ أَنَّهُ تَعَالَى يَمْتَنِعُ كَوْنُهُ مُخْتَصًّا بِالْحَيِّزِ وَالْجِهَةِ نَقُولُ: الْحَيِّزُ وَالْجِهَةُ لَا مَعْنَى لَهُ إِلَّا الْفَرَاغُ الْمَحْضُ وَالْخَلَاءُ الصِّرْفُ وَصَرِيحُ الْعَقْلِ يَشْهَدُ أَنَّ هَذَا الْمَفْهُومَ مَفْهُومٌ وَاحِدٌ لَا اخْتِلَافَ فِيهِ الْبَتَّةَ وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ كَانَتِ الْأَحْيَازُ بِأَسْرِهَا مُتَسَاوِيَةً فِي تَمَامِ الْمَاهِيَّةِ.

Beşinci Delil: O Teâlâ'nın mekana ve yöne mahsus olmasının imkansızlığını açıklamada deriz ki: Mekan ve yönün, sırf boşluk ve katıksız uzamdan başka bir anlamı yoktur. Aklın apaçık hükmü şahittir ki bu mefhum, içinde kesinlikle hiçbir farklılık bulunmayan tek bir mefhumdur. Durum böyle olunca, mekanların tamamı mahiyetin bütününde birbirine eşittir.

وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: لَوْ كَانَ الْإِلَهُ تَعَالَى مُخْتَصًّا بِحَيِّزٍ، لَكَانَ مُحْدَثًا وَهَذَا مُحَالٌ فَذَاكَ مُحَالٌ وَبَيَانُ الْمُلَازَمَةِ: أَنَّ الْأَحْيَازَ لَمَّا ثَبَتَ أَنَّهَا بِأَسْرِهَا مُتَسَاوِيَةٌ فَلَوِ اخْتَصَّ ذَاتُ اللَّه تَعَالَى بِحَيِّزٍ مُعَيَّنٍ لَكَانَ اخْتِصَاصُهُ بِهِ لِأَجْلِ أَنَّ مُخَصِّصًا خَصَّصَهُ بِذَلِكَ الْحَيِّزِ وَكُلُّ مَا كَانَ فِعْلًا لِفَاعِلٍ مُخْتَارٍ فَهُوَ مُحْدَثٌ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ اخْتِصَاصُ ذَاتِ اللَّه بِالْحَيِّزِ الْمُعَيَّنِ مُحْدَثًا فَإِذَا كَانَتْ ذَاتُهُ مُمْتَنِعَةَ الْخُلُوِّ عَنِ الْحُصُولِ فِي الْحَيِّزِ وَثَبَتَ أَنَّ الْحُصُولَ فِي الْحَيِّزِ مُحْدَثٌ وَبَدِيهَةُ الْعَقْلِ شَاهِدَةٌ بِأَنَّ مَا لَا يَخْلُو عَنِ الْمُحْدَثِ فَهُوَ مُحْدَثٌ، لَزِمَ الْقَطْعُ بِأَنَّهُ لَوْ كَانَ حَاصِلًا فِي الْحَيِّزِ لَكَانَ مُحْدَثًا وَلَمَّا كَانَ هَذَا مُحَالًا كَانَ ذَلِكَ أَيْضًا مُحَالًا.

Bu sabit olunca deriz ki: Eğer İlah Teâlâ bir mekana mahsus olsaydı muhdes olurdu; bu imkansız olduğuna göre o da imkansızdır. Gerektirmenin (mülazemenin) açıklaması şudur: Mekanların bütünüyle birbirine eşit olduğu sabit olunca, Allah Teâlâ'nın zatı muayyen bir mekana mahsus olsaydı, O'nun o mekana mahsus olması ancak bir tahsis edicinin O'nu o mekana tahsis etmesi sebebiyle olurdu. Fail-i muhtarın fiili olan her şey ise muhdestir. Dolayısıyla Allah'ın zatının muayyen bir mekana mahsus olmasının muhdes olması gerekirdi. Zatı bir mekanda bulunmaktan hali olamayacağına ve mekanda bulunmanın muhdes olduğu sabit olduğuna göre -aklın bedaheti de muhdesten hali olmayanın muhdes olduğuna şahitlik ettiğinden- şayet O mekanda bulunmuş olsaydı muhdes olması gerektiğine kesin olarak hükmetmek gerekirdi. Bu imkansız olduğuna göre, o da yine imkansızdır.

فَإِنْ قَالُوا: الْأَحْيَازُ مُخْتَلِفَةٌ بِحَسَبِ أَنَّ بَعْضَهَا عُلْوٌ وَبَعْضَهَا سُفْلٌ فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ ذَاتُ اللَّه تَعَالَى مُخْتَصَّةٌ بِجِهَةِ عُلْوٍ؟ فَنَقُولُ: هَذَا بَاطِلٌ لِأَنَّ كَوْنَ بَعْضِ تِلْكَ الْجِهَاتِ علو وَبَعْضِهَا سُفْلًا أَحْوَالٌ لَا تَحْصُلُ إِلَّا بِالنِّسْبَةِ إِلَى وُجُودِ هَذَا الْعَالَمِ فَلَمَّا كَانَ هَذَا الْعَالَمُ مُحْدَثًا كَانَ قَبْلَ حُدُوثِهِ لَا عُلْوٌ وَلَا سُفْلٌ وَلَا يَمِينٌ وَلَا يَسَارٌ بَلْ لَيْسَ إِلَّا الْخَلَاءُ الْمَحْضُ وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَحِينَئِذٍ يَعُودُ الْإِلْزَامُ الْمَذْكُورُ بِتَمَامِهِ وَأَيْضًا لَوْ جَازَ الْقَوْلُ بِأَنَّ ذَاتَ اللَّه تَعَالَى مُخْتَصَّةٌ بِبَعْضِ الْأَحْيَازِ عَلَى سَبِيلِ الْوُجُوبِ؟ فَلِمَ لَا يُعْقَلُ أَيْضًا أَنْ يُقَالَ: إِنَّ بَعْضَ الْأَجْسَامِ اخْتَصَّ بِبَعْضِ الْأَحْيَازِ عَلَى سَبِيلِ الْوُجُوبِ؟ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَذَلِكَ اسْمٌ لَا يَكُونُ قَابِلًا لِلْحَرَكَةِ وَالسُّكُونِ فَلَا يَجْرِي فِيهِ/ دَلِيلُ حُدُوثِ الْأَجْسَامِ وَالْقَائِلُ بِهَذَا الْقَوْلِ لَا يُمْكِنُهُ إِقَامَةُ الدَّلَالَةِ عَلَى حُدُوثِ كُلِّ الْأَجْسَامِ بِطَرِيقِ الْحَرَكَةِ وَالسُّكُونِ وَالْكَرَّامِيَّةُ وَافَقُونَا عَلَى أَنَّ تَجْوِيزَ هَذَا يُوجِبُ الْكُفْرَ. واللَّه أَعْلَمُ.

Eğer derlerse ki: Mekanlar bazısının üst bazısının alt olması bakımından farklıdır; öyleyse Allah Teâlâ'nın zatının üst yöne mahsus olduğu neden caiz olmasın? Deriz ki: Bu batıldır; çünkü bu yönlerin bazısının üst bazısının alt olması, ancak bu alemin varlığına nispetle ortaya çıkan durumlardır. Bu alem muhdes (sonradan var edilmiş) olunca, onun yaratılmasından önce ne üst, ne alt, ne sağ, ne de sol vardı; bilakis sırf boşluktan başka bir şey yoktu. Durum böyle olunca, o vakit zikredilen ilzam (bağlayıcı delil) bütünüyle geri döner. Ayrıca şayet Allah Teâlâ'nın zatının bazı mekanlara zorunlu olarak tahsis edildiğini söylemek caiz olsaydı, bazı cisimlerin de bazı mekanlara zorunlu olarak tahsis edildiğinin söylenmesi neden akla uygun olmasın? Bu takdire göre o cisim hareket ve sükunu kabul etmeyen bir şey olurdu; dolayısıyla cisimlerin sonradan yaratıldığına dair delil onda geçerli olmazdı. Bu sözü söyleyen kimse, hareket ve sükun yoluyla bütün cisimlerin muhdes olduğuna dair delil getiremez. Kerrâmiyye de bunu tecviz etmenin küfrü gerektirdiği hususunda bizimle hemfikirdir. En doğrusunu Allah bilir.

الْبُرْهَانُ السَّادِسُ: لَوْ كَانَ الْبَارِي تَعَالَى حَاصِلًا فِي الْحَيِّزِ وَالْجِهَةِ لَكَانَ مُشَارًا إِلَيْهِ بِحَسَبِ الْحِسِّ وَكُلُّ مَا كَانَ كَذَلِكَ فَإِمَّا أَنْ لَا يَقْبَلَ الْقِسْمَةَ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ وَإِمَّا أَنْ يَقْبَلَ الْقِسْمَةَ.

Altıncı Delil: Eğer Bârî Teâlâ mekanda ve yönde bulunuyor olsaydı, his planında Kendisine işaret edilen bir varlık olurdu. Böyle olan her şey ise ya hiçbir surette bölünmeyi kabul etmez yahut bölünmeyi kabul eder.

فَإِنْ قُلْنَا: إِنَّهُ تَعَالَى يُمْكِنُ أَنْ يُشَارَ إِلَيْهِ بِحَسَبِ الْحِسِّ مَعَ أَنَّهُ لَا يَقْبَلُ الْقِسْمَةَ الْمِقْدَارِيَّةَ الْبَتَّةَ كَانَ ذَلِكَ نُقْطَةً لَا تَنْقَسِمُ وَجَوْهَرًا فَرْدًا لَا يَنْقَسِمُ فَكَانَ ذَلِكَ فِي غَايَةِ الصِّغَرِ وَالْحَقَارَةِ وَهَذَا بَاطِلٌ بِإِجْمَاعِ جَمِيعِ الْعُقَلَاءِ وَذَلِكَ لِأَنَّ الَّذِينَ يُنْكِرُونَ كَوْنَهُ تَعَالَى فِي الْجِهَةِ يُنْكِرُونَ كَوْنَهُ تَعَالَى كَذَلِكَ وَالَّذِينَ يُثْبِتُونَ كَوْنَهُ تَعَالَى فِي الْجِهَةِ يُنْكِرُونَ كَوْنَهُ تَعَالَى فِي الصِّغَرِ وَالْحَقَارَةِ مِثْلَ الجزء الذي لا يتجزى فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا بِإِجْمَاعِ الْعُقَلَاءِ بَاطِلٌ وَأَيْضًا فَلَوْ جَازَ ذَلِكَ فَلِمَ لَا يُعْقَلُ أَنْ يُقَالَ: إِلَهُ الْعَالَمِ جُزْءٌ مِنْ أَلْفِ جُزْءٍ مِنْ رَأْسِ إِبْرَةٍ أَوْ ذَرَّةٍ مُلْتَصِقَةٍ بِذَنَبِ قَمْلَةٍ أَوْ نَمْلَةٍ؟ وَمَعْلُومٌ أَنَّ كُلَّ قَوْلٍ يُفْضِي إِلَى مِثْلِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ فَإِنَّ صَرِيحَ الْعَقْلِ يُوجِبُ تَنْزِيهَ اللَّه تَعَالَى عَنْهُ.

Şayet O Teâlâ'nın, mikdârî (hacimsel) bölünmeyi kesinlikle kabul etmemekle birlikte his planında Kendisine işaret edilmesinin mümkün olduğunu söylersek; O, bölünmeyen bir nokta ve bölünmeyen tek bir cevher (cevher-i ferd / bölünemeyen parça) olurdu. Bu durumda son derece küçük ve hakir olurdu. Bu ise bütün akıl sahiplerinin icmasıyla batıldır. Zira O Teâlâ'nın yönde olduğunu inkar edenler O Teâlâ'nın böyle olduğunu inkar ettikleri gibi, O Teâlâ'nın yönde olduğunu kabul edenler de O Teâlâ'nın bölünemeyen parça gibi küçüklük ve hakirlikte olduğunu inkar ederler. Böylece bunun akıl sahiplerinin icmasıyla batıl olduğu sabit olmuştur. Ayrıca şayet bu caiz olsaydı, ‘Alemin ilahı bir iğne ucunun binde biri veya bir bitin yahut karıncanın kuyruğuna yapışmış bir zerredir’ denilmesi neden aklen caiz olmasın? Malumdur ki bu gibi şeylere varan her sözden Allah Teâlâ'yı tenzih etmeyi sarih akıl zorunlu kılar.

وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّهُ يَقْبَلُ الْقِسْمَةَ فَنَقُولُ: كُلُّ مَا كَانَ كَذَلِكَ فَذَاتُهُ مُرَكَّبَةٌ وَكُلُّ مُرَكَّبٍ فَهُوَ مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ وَكُلُّ مُمْكِنٍ لِذَاتِهِ فَهُوَ مُفْتَقِرٌ إِلَى الْمُوجِدِ وَالْمُؤَثِّرِ وَذَلِكَ عَلَى الْإِلَهِ الْوَاجِبِ لِذَاتِهِ مُحَالٌ.

İkinci kısma gelince; o da O'nun bölünmeyi kabul etmesidir. Deriz ki: Böyle olan her şeyin zatı mürekkeptir (parçalardan oluşmuştur). Her mürekkep ise zatı gereği mümkündür. Zatı gereği mümkün olan her şey ise bir var ediciye ve müessire muhtaçtır. Bu ise zatı gereği vacip olan İlah hakkında imkansızdır.

الْبُرْهَانُ السَّابِعُ: ان نقول: كل ذات قائمة بنفسها مشارا إِلَيْهَا بِحَسَبِ الْحِسِّ فَهُوَ مُنْقَسِمٌ وَكُلُّ مُنْقَسِمٍ مُمْكِنٌ فَكُلُّ ذَاتٍ قَائِمَةٍ بِنَفْسِهَا مُشَارٌ إِلَيْهَا بِحَسَبِ الْحِسِّ فَهُوَ مُمْكِنٌ. فَمَا لَا يَكُونُ مُمْكِنًا لِذَاتِهِ بَلْ كَانَ وَاجِبًا لِذَاتِهِ امْتَنَعَ كَوْنُهُ مُشَارًا إِلَيْهِ بِحَسَبِ الْحِسِّ.

Yedinci Delil: Şöyle deriz: His planında kendisine işaret edilen, zatıyla kaim her varlık bölünebilendir. Bölünebilen her varlık mümkündür. Dolayısıyla his planında kendisine işaret edilen, zatıyla kaim her varlık mümkündür. Zatı gereği mümkün olmayıp bilakis zatı gereği vacip olan bir varlığın his planında kendisine işaret edilen bir varlık olması ise imkansızdır.

أَمَّا الْمُقَدِّمَةُ الْأُولَى: فَلِأَنَّ كُلَّ ذَاتٍ قَائِمَةٍ بِالنَّفْسِ مُشَارٌ إِلَيْهَا بِحَسَبِ الْحِسِّ فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ جَانِبُ يَمِينِهِ مُغَايِرًا لِجَانِبِ يَسَارِهِ وَكُلُّ مَا هُوَ كَذَلِكَ فَهُوَ مُنْقَسِمٌ.

Birinci öncüle gelince: Çünkü his planında kendisine işaret edilen, zatıyla kaim her varlığın sağ tarafı mutlaka sol tarafında başkadır. Böyle olan her şey ise bölünebilendir.

وَأَمَّا الْمُقَدِّمَةُ الثَّانِيَةُ: وَهِيَ أَنَّ كُلَّ مُنْقَسِمٍ مُمْكِنٌ فَإِنَّهُ يَفْتَقِرُ إِلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ أَجْزَائِهِ وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْ أَجْزَائِهِ غَيْرُهُ وَكُلُّ مُنْقَسِمٍ فَهُوَ مُفْتَقِرٌ إِلَى غَيْرِهِ وَكُلُّ مُفْتَقِرٍ إِلَى غَيْرِهِ فَهُوَ مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ.

İkinci öncüle gelince; o da bölünebilen her şeyin mümkün olmasıdır: Zira o, parçalarından her birine muhtaçtır; parçalarından her biri ise kendisinden başkasıdır. Bölünebilen her şey başkasına muhtaçtır; başkasına muhtaç olan her şey ise zatı gereği mümkündür.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْمُقَدِّمَةَ الْأُولَى مِنْ مُقَدِّمَاتِ هَذَا الدَّلِيلِ إِنَّمَا تَتِمُّ بِنَفْيِ الْجَوْهَرِ الْفَرْدِ.

Bil ki bu delilin öncüllerinden birincisi, ancak cevher-i ferdin (bölünemeyen atomun) nefyedilmesiyle tamamlanır.