الْبُرْهَانُ الثَّامِنُ: لَوْ ثَبَتَ كَوْنُهُ تَعَالَى فِي حَيِّزٍ لَكَانَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ أَعْظَمَ مِنَ الْعَرْشِ أَوْ مُسَاوِيًا لَهُ أَوْ أَصْغَرَ مِنْهُ فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلَ كَانَ مُنْقَسِمًا لِأَنَّ الْقَدْرَ الَّذِي مِنْهُ يُسَاوِي الْعَرْشَ يَكُونُ مُغَايِرًا لِلْقَدْرِ الَّذِي يَفْضُلُ عَلَى الْعَرْشِ وَإِنْ كَانَ الثَّانِيَ كَانَ مُنْقَسِمًا لِأَنَّ الْعَرْشَ مُنْقَسِمٌ وَالْمُسَاوِي لِلْمُنْقَسِمِ مُنْقَسِمٌ وَإِنْ كَانَ الثَّالِثُ فَحِينَئِذٍ يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ الْعَرْشُ أَعْظَمَ مِنْهُ وَذَلِكَ بَاطِلٌ بِإِجْمَاعِ الْأُمَّةِ أَمَّا عِنْدَنَا/ فَظَاهِرٌ وَأَمَّا عِنْدَ الْخُصُومِ فَلِأَنَّهُمْ يُنْكِرُونَ كَوْنَ غَيْرِ اللَّه تَعَالَى أَعْظَمَ مِنَ اللَّه تَعَالَى فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا الْمَذْهَبَ بَاطِلٌ.
Sekizinci Delil: Şayet O Teâlâ'nın bir mekanda (hayyiz) bulunduğu sabit olsaydı, ya Arş'tan daha büyük, ya ona eşit, ya da ondan daha küçük olması gerekirdi. Eğer birinci ihtimal olsaydı, bölünebilen olurdu; zira O'nun Arş'a denk gelen miktarı, Arş'tan fazla kalan miktarından başkadır. Eğer ikinci ihtimal olsaydı, yine bölünebilen olurdu; çünkü Arş bölünebilendir ve bölünebilene denk olan da bölünebilendir. Eğer üçüncü ihtimal olsaydı, bu takdirde Arş'ın O'ndan daha büyük olması gerekirdi; bu ise ümmetin icmasıyla batıldır. Bize göre batıl oluşu zaten açıktır; hasımlara göre ise onlar, Allah Teâlâ'dan başkasının Allah Teâlâ'dan daha büyük olmasını inkar ettikleri içindir. Böylece bu mezhebin batıl olduğu sabit olmuştur.
الْبُرْهَانُ التَّاسِعُ: لَوْ كَانَ الْإِلَهُ تَعَالَى حَاصِلًا فِي الْحَيِّزِ وَالْجِهَةِ لَكَانَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مُتَنَاهِيًا مِنْ كُلِّ الْجَوَانِبِ وَإِمَّا أَنْ لَا يَكُونَ كَذَلِكَ وَالْقِسْمَانِ بَاطِلَانِ فَالْقَوْلُ بِكَوْنِهِ حَاصِلًا فِي الْحَيِّزِ وَالْجِهَةِ بَاطِلٌ أَيْضًا. أَمَّا بَيَانُ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُتَنَاهِيًا مِنْ كُلِّ الْجِهَاتِ فَلِأَنَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَحْصُلُ فَوْقَهُ أَحْيَازٌ خَالِيَةٌ وَهُوَ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى خَلْقِ الْجِسْمِ فِي ذَلِكَ الْحَيِّزِ الْخَالِي وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ لَوْ خَلَقَ هُنَاكَ عَالَمًا آخَرَ لَحَصَلَ هُوَ تَعَالَى تَحْتَ الْعَالَمِ وَذَلِكَ عِنْدَ الْخَصْمِ مُحَالٌ وَأَيْضًا فَقَدْ كَانَ يُمْكِنُ أَنْ يَخْلُقَ مِنَ الْجَوَانِبِ السِّتَّةِ لِتِلْكَ الذَّاتِ أَجْسَامًا أُخْرَى وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَتَحْصُلُ ذَاتُهُ فِي وَسَطِ تِلْكَ الْأَجْسَامِ مَحْصُورَةً فِيهَا وَيَحْصُلُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْأَجْسَامِ الِاجْتِمَاعُ تَارَةً وَالِافْتِرَاقُ أُخْرَى وَكُلُّ ذَلِكَ عَلَى اللَّه تَعَالَى مُحَالٌ.
Dokuzuncu Delil: Şayet İlah Teâlâ bir mekanda ve yönde bulunmuş olsaydı, ya her yönden sonlu olması ya da öyle olmaması gerekirdi. Bu iki kısım da batıldır; dolayısıyla O'nun bir mekanda ve yönde bulunduğunu söylemek de batıldır. O'nun her yönden sonlu olmasının caiz olmadığının açıklamasına gelince: Çünkü bu takdirde O'nun üstünde boş mekanlar meydana gelir; O Teâlâ ise o boş mekanda bir cisim yaratmaya kadirdir. Bu takdirde şayet orada başka bir alem yaratsaydı, O Teâlâ alemin altında kalmış olurdu; bu ise hasma göre imkansızdır. Ayrıca O Zat'ın altı yönünden başka cisimler yaratması da mümkündü; bu takdirde Zat'ı o cisimlerin ortasında, onların içinde kuşatılmış olurdu ve O'nunla cisimler arasında bazen birleşme bazen de ayrılma meydana gelirdi. Bütün bunlar ise Allah Teâlâ hakkında imkansızdır.
وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنْ يَكُونَ غَيْرَ مُتَنَاهٍ مِنْ بَعْضِ الْجِهَاتِ فَهَذَا أَيْضًا مُحَالٌ لِأَنَّهُ ثَبَتَ بِالْبُرْهَانِ أَنَّهُ يَمْتَنِعُ وُجُودُ بُعْدٍ لَا نِهَايَةَ لَهُ وَأَيْضًا فَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ لَا يُمْكِنُ إِقَامَةُ الدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ الْعَالَمَ مُتَنَاهٍ لِأَنَّ كُلَّ دَلِيلٍ يُذْكَرُ فِي تَنَاهِي الْأَبْعَادِ فَإِنَّ ذَلِكَ الدَّلِيلَ يَنْتَقِضُ بِذَاتِ اللَّه تَعَالَى فَإِنَّهُ عَلَى مَذْهَبِ الْخَصْمِ بُعْدٌ لَا نِهَايَةَ لَهُ وَهُوَ وَإِنْ كَانَ لَا يَرْضَى بِهَذَا اللَّفْظِ إِلَّا أَنَّهُ يُسَاعِدُ عَلَى الْمَعْنَى وَالْمَبَاحِثُ الْعَقْلِيَّةُ مَبْنِيَّةٌ عَلَى الْمَعَانِي لَا عَلَى الْمُشَاحَّةِ فِي الْأَلْفَاظِ.
İkinci kısma gelince; o da bazı yönlerden sonlu olmamasıdır ki bu da imkansızdır. Çünkü sonsuz bir boyutun bulunmasının imkansız olduğu delille sabit olmuştur. Ayrıca bu takdirde alemin sonlu olduğuna dair delil getirmek mümkün olmaz; zira boyutların sonlu oluşu hakkında zikredilen her delil, hasmın mezhebine göre Allah Teâlâ'nın zatı ile nakzedilir (çürütülür). Zira hasmın mezhebinde O, sonsuz bir boyuttur. Hasm bu lafza razı olmasa bile onun anlamına katılmaktadır; akli araştırmalar ise lafızlardaki çekişmeye değil, manalara dayanır.
الْبُرْهَانُ الْعَاشِرُ: لَوْ كَانَ الْإِلَهُ تَعَالَى حَاصِلًا فِي الْحَيِّزِ وَالْجِهَةِ لَكَانَ كَوْنُهُ تَعَالَى هُنَاكَ إِمَّا أَنْ يَمْنَعَ مِنْ حُصُولِ جِسْمٍ آخَرَ هُنَاكَ أَوْ لَا يَمْنَعَ وَالْقِسْمَانِ بَاطِلَانِ فَبَطَلَ الْقَوْلُ بِكَوْنِهِ حَاصِلًا فِي الْحَيِّزِ.
Onuncu Delil: Şayet İlah Teâlâ bir mekanda ve yönde bulunmuş olsaydı, O Teâlâ'nın orada bulunması ya orada başka bir cismin bulunmasına engel olurdu veya engel olmazdı. İki kısım da batıldır; dolayısıyla O'nun bir mekanda bulunduğu sözü batıl olmuştur.
أَمَّا فَسَادُ الْقِسْمِ الْأَوَّلِ: فَلِأَنَّهُ لَمَّا كَانَ كَوْنُهُ هُنَاكَ مَانَعًا مِنْ حُصُولِ جِسْمٍ آخَرَ هُنَاكَ كَانَ هُوَ تَعَالَى مُسَاوِيًا
Birinci kısmın geçersizliğine gelince: Çünkü O'nun orada bulunması orada başka bir cismin bulunmasına engel olduğu takdirde, O Teâlâ,
لِسَائِرِ الْأَجْسَامِ فِي كَوْنِهِ حَجْمًا مُتَحَيِّزًا مُمْتَدًّا فِي الْحَيِّزِ وَالْجِهَةِ مَانِعًا مِنْ حُصُولِ غَيْرِهِ فِي الْحَيِّزِ الَّذِي هُوَ فِيهِ وَإِذَا ثَبَتَ حُصُولُ الْمُسَاوَاةِ فِي ذَلِكَ الْمَفْهُومِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ سائر الأجسام فاما ان يحصل بينه وبينهما مُخَالَفَةٌ مِنْ سَائِرِ الْوُجُوهِ أَوْ لَا يَحْصُلَ وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ لِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ إِذَا حَصَلَتِ الْمُشَارَكَةُ بَيْنَ ذَاتِهِ تَعَالَى وَبَيْنَ ذَوَاتِ الْأَجْسَامِ مِنْ بَعْضِ الْوُجُوهِ وَالْمُخَالَفَةُ مِنْ سَائِرِ الْوُجُوهِ كَانَ مَا بِهِ الْمُشَارَكَةُ مُغَايِرًا لِمَا بِهِ الْمُخَالَفَةُ وَحِينَئِذٍ تَكُونُ ذَاتُ الْبَارِي تَعَالَى مُرَكَّبَةٌ مِنْ هَذَيْنِ الِاعْتِبَارَيْنِ وَقَدْ دَلَّلْنَا عَلَى أَنَّ كُلَّ مُرَكَّبٍ مُمْكِنٌ فَوَاجِبُ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ مُمْكِنُ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ هَذَا خُلْفٌ. وَالثَّانِي: وَهُوَ أَنَّ مَا بِهِ الْمُشَارَكَةُ وَهُوَ طَبِيعَةُ الْبُعْدِ وَالِامْتِدَادِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مَحَلًّا لِمَا بِهِ الْمُخَالَفَةُ وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ حَالًّا فِيهِ وَإِمَّا أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ لَا مَحَلَّ لَهُ وَلَا حَالًّا فِيهِ. أَمَّا الْأَوَّلُ: وَهُوَ أَنْ يَكُونَ مَحَلًّا لِمَا بِهِ/ الْمُخَالَفَةُ فَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ طَبِيعَةُ الْبُعْدِ وَالِامْتِدَادِ هِيَ الْجَوْهَرُ الْقَائِمُ بِنَفْسِهِ وَالْأُمُورُ الَّتِي حَصَلَتْ بِهَا الْمُخَالَفَةُ أَعْرَاضٌ وَصِفَاتٌ وَإِذَا كَانَتِ الذَّوَاتُ مُتَسَاوِيَةً فِي تَمَامِ الْمَاهِيَّةِ فَكُلُّ مَا صَحَّ عَلَى بَعْضِهَا وَجَبَ أَنْ يَصِحَّ عَلَى الْبَوَاقِي فَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ كُلُّ مَا صَحَّ عَلَى جَمِيعِ الْأَجْسَامِ وَجَبَ أَنْ يَصِحَّ عَلَى الْبَارِي تَعَالَى وَبِالْعَكْسِ وَيَلْزَمَ مِنْهُ صِحَّةُ التَّفَرُّقِ وَالتَّمَزُّقِ وَالنُّمُوِّ وَالذُّبُولِ وَالْعُفُونَةِ وَالْفَسَادِ عَلَى ذَاتِ اللَّه تَعَالَى وَكُلُّ ذَلِكَ مُحَالٌ.
yer kaplayan bir hacim olması, mekan ve yönde uzaması, içinde bulunduğu mekana başkasının girmesine engel olması bakımından diğer bütün cisimlerle eşit olurdu. Bu mefhumda O'nunla diğer cisimler arasında eşitliğin bulunduğu sabit olunca, O'nunla onlar arasında ya diğer yönlerden bir farklılık bulunacak veya bulunmayacaktır. Birinci ihtimal iki açıdan batıldır: Birincisi: O Teâlâ'nın zatı ile cisimlerin zatları arasında bazı yönlerden ortaklık, diğer yönlerden ise farklılık bulunduğunda, ortaklık sebebi olan şey ile farklılık sebebi olan şey birbirinden başka olur. Bu durumda Bârî Teâlâ'nın zatı bu iki itibardan mürekkep (bileşik) olur. Biz ise her mürekkebin mümkün olduğunu delillendirmiştik; öyleyse zatı gereği vacip olan varlık, zatı gereği mümkün varlık olur ki bu bir çelişkidir. İkincisi: Ortaklık sebebi olan boyut ve uzantı tabiatı, ya farklılık sebebi olan şeyin mahalli (taşıyıcısı) olur, ya onun içine hulul etmiş (yerleşmiş) olur veya onun ne mahalli ne de ona hulul eden olduğu söylenir. Birincisine, yani farklılık sebebi olan şeyin mahalli olmasına gelince: Bu takdirde boyut ve uzantı tabiatı bizatihi kaim olan bir cevherdir, farklılığın meydana geldiği hususlar ise arazlar ve sıfatlardır. Zatlar tam mahiyette eşit olduklarında ise bazısı için geçerli olan her şeyin diğerleri için de geçerli olması zorunlu olur. Bu takdirde bütün cisimler için geçerli olan her şeyin Bârî Teâlâ hakkında da geçerli olması ve bunun tersi zorunlu olur; bundan da Allah Teâlâ'nın zatı hakkında ayrışmanın, parçalanmanın, büyümenin, küçülüp solmanın, çürümenin ve bozulmanın caiz olması gerekir ki bunların tamamı imkansızdır.
وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنْ يُقَالَ: مَا بِهِ الْمُخَالَفَةُ مَحَلٌّ وَذَاتٌ وَمَا بِهِ الْمُشَارَكَةُ حَالٌّ وَصِفَةٌ فَهَذَا مُحَالٌ لِأَنَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ تَكُونُ طَبِيعَةُ الْبُعْدِ وَالِامْتِدَادِ صِفَةً قَائِمَةً بِمَحَلٍّ وَذَلِكَ الْمَحَلُّ إِنْ كَانَ لَهُ أَيْضًا اخْتِصَاصٌ بِحَيِّزِ وَجِهَةٍ وَجَبَ افْتِقَارُهُ إِلَى مَحَلٍّ آخَرَ لَا إِلَى نِهَايَةٍ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ فَحِينَئِذٍ يَكُونُ مَوْجُودًا مُجَرَّدًا لَا تَعَلُّقَ لَهُ بِالْحَيِّزِ وَالْجِهَةِ وَالْإِشَارَةِ الْحِسِّيَّةِ الْبَتَّةَ وَطَبِيعَةُ الْبُعْدِ وَالِامْتِدَادِ وَاجِبَةُ الِاخْتِصَاصِ بِالْحَيِّزِ وَالْجِهَةِ وَالْإِشَارَةِ الْحِسِّيَّةِ وَحُلُولُ مَا هَذَا شَأْنُهُ فِي ذَلِكَ الْمَحَلِّ يُوجِبُ الْجَمْعَ بَيْنَ النَّقِيضَيْنِ وَهُوَ مُحَالٌ.
İkinci kısma gelince; o da 'Farklılık sebebi olan şey mahal ve zattır, ortaklık sebebi olan şey ise onda yerleşik bir sıfattır' denilmesidir ki bu imkansızdır. Çünkü bu takdirde boyut ve uzantı tabiatı bir mahalle kaim olan bir sıfat olur. Şayet o mahallin de bir mekan ve yön ile ilgisi bulunursa, sonsuza kadar başka bir mahalle muhtaç olması gerekir. Eğer öyle değilse, o zaman mekan, yön ve hissi işaretle kesinlikle hiçbir irtibatı olmayan mücerret bir varlık olur. Oysa boyut ve uzantı tabiatının mekan, yön ve hissi işaret ile irtibatı zorunludur; durumu bu olan bir şeyin böylesi bir mahalle hulul etmesi ise iki zıddın bir araya gelmesini (cem-i nakızyen) gerektirir ki bu da imkansızdır.
وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّالِثُ: وَهُوَ أَنْ لَا يَكُونَ أَحَدُهُمَا حَالًّا فِي الْآخَرِ وَلَا مَحَلًّا لَهُ فَنَقُولُ: فَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَكُونُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مُتَبَايِنًا عَنِ الْآخَرِ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَتَكُونُ ذَاتُ اللَّه تَعَالَى مُسَاوِيَةً لِسَائِرِ الذَّوَاتِ الْجُسْمَانِيَّةِ فِي تَمَامِ الْمَاهِيَّةِ لِأَنَّ مَا بِهِ الْمُخَالَفَةُ بَيْنَ ذَاتِهِ وَبَيْنَ سَائِرِ الذَّوَاتِ لَيْسَتْ حَالَّةً فِي هَذِهِ الذَّوَاتِ وَلَا مَحَالًّا لَهَا بَلْ أُمُورٌ أَجْنَبِيَّةٌ عَنْهَا فَتَكُونُ ذَاتُ اللَّه تَعَالَى مُسَاوِيَةً لِذَوَاتِ الْأَجْسَامِ فِي تَمَامِ الْمَاهِيَّةِ وَحِينَئِذٍ يَعُودُ الْإِلْزَامُ الْمَذْكُورُ فَثَبَتَ أَنَّ الْقَوْلَ بِأَنَّ ذَاتَ اللَّه تَعَالَى مُخْتَصَّةٌ بِالْحَيِّزِ وَالْجِهَةِ بِحَيْثُ يَمْنَعُ مِنْ حُصُولِ جِسْمٍ آخَرَ فِي ذَلِكَ الْحَيِّزِ يُفْضِي إِلَى هَذِهِ الْأَقْسَامِ الثَّلَاثَةِ الْبَاطِلَةِ فَوَجَبَ كَوْنُهُ بَاطِلًا.
Üçüncü kısma gelince; o da birinin diğerine ne hulul eden ne de onun mahalli olmamasıdır. Deriz ki: Bu takdirde her biri diğerinden ayrı (mübayin) olur. Bu takdirde ise Allah Teâlâ'nın zatı mahiyetin tamamında diğer cismani zatlara eşit olur; çünkü O'nun zatı ile diğer zatlar arasındaki farklılık sebebi olan hususlar bu zatlara hulul etmiş veya onların mahalli olmayıp onlara yabancı hususlardır. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın zatı, tam mahiyette cisimlerin zatlarına eşit olur; bu durumda da zikredilen ilzam geri döner. Böylece sabit oldu ki, Allah Teâlâ'nın zatının, o mekanda başka bir cismin bulunmasına engel olacak şekilde bir mekan ve yöne mahsus olduğunu söylemek, bu üç batıl kısma varır; bu sebeple bunun batıl olması zorunludur.
وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ ذَاتَ اللَّه تَعَالَى وَإِنْ كَانَتْ مُخْتَصَّةً بِالْحَيِّزِ وَالْجِهَةِ إِلَّا أَنَّهُ لَا يَمْنَعُ مِنْ حُصُولِ جِسْمٍ آخَرَ فِي ذَلِكَ الْحَيِّزِ وَالْجِهَةِ فَهَذَا أَيْضًا مُحَالٌ لِأَنَّهُ يُوجِبُ كَوْنَ ذَاتِهِ مُخَالِطَةً سَارِيَةً فِي ذَاتِ ذَلِكَ الْجِسْمِ الَّذِي يَحْصُلُ فِي ذَلِكَ الْجَنْبِ وَالْحَيِّزِ وَذَلِكَ بِالْإِجْمَاعِ مُحَالٌ وَلِأَنَّهُ لَوْ عُقِلَ ذَلِكَ فَلِمَ لَا يُعْقَلُ حُصُولُ الْأَجْسَامِ الْكَثِيرَةِ فِي الْحَيِّزِ الْوَاحِدِ؟ فَثَبَتَ أَنَّهُ تَعَالَى لَوْ كَانَ حَاصِلًا فِي حَيِّزٍ لَكَانَ إِمَّا أَنْ يَمْنَعَ حُصُولَ جِسْمٍ آخَرَ فِي ذَلِكَ الْحَيِّزِ أَوْ لَا يَمْنَعَ وَثَبَتَ فَسَادُ الْقِسْمَيْنِ فَكَانَ الْقَوْلُ بِحُصُولِهِ تَعَالَى فِي الْحَيِّزِ وَالْجِهَةِ مُحَالًا بَاطِلًا.
İkinci kısma gelince; o da şöyle denilmesidir: Allah Teâlâ'nın zatı bir mekan ve yöne mahsus olmakla birlikte, o mekan ve yönde başka bir cismin bulunmasına engel olmaz. Bu da imkansızdır; çünkü O'nun zatının, o tarafta ve mekanda bulunan o cismin zatına karışmış ve onda sirayet etmiş olmasını gerektirir ki bu icma ile imkansızdır. Ayrıca şayet bu aklen mümkün olsaydı, birçok cismin tek bir mekanda bulunması neden aklen mümkün olmasın? Böylece sabit oldu ki, O Teâlâ şayet bir mekanda bulunmuş olsaydı, ya o mekanda başka bir cismin bulunmasına engel olurdu veya engel olmazdı; her iki kısmın da geçersizliği sabit oldu. Dolayısıyla O Teâlâ'nın mekan ve yönde bulunduğunu söylemek imkansız ve batıldır.
الْبُرْهَانُ الْحَادِي عَشَرَ: عَلَى أَنَّهُ يَمْتَنِعُ حُصُولُ ذَاتِ اللَّه تَعَالَى فِي الْحَيِّزِ وَالْجِهَةِ هُوَ أَنْ نَقُولَ: لَوْ كَانَ مُخْتَصًّا بِحَيِّزٍ وَجِهَةٍ لَكَانَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ بِحَيْثُ يُمْكِنُهُ أَنْ يَتَحَرَّكَ عَنْ تِلْكَ الْجِهَةِ أَوْ لَا يُمْكِنُهُ/ ذلك والقسمان
On Birinci Delil: Allah Teâlâ'nın zatının bir mekan ve yönde bulunmasının imkansız olduğuna dair [delil] şudur: Deriz ki: Şayet bir mekan ve yöne mahsus olsaydı, ya o yönden hareket etmesi mümkün olurdu veya buna imkan bulunmazdı. İki kısım da
بَاطِلَانِ فَبَطَلَ الْقَوْلُ بِكَوْنِهِ حَاصِلًا فِي الْحَيِّزِ.
batıldır; dolayısıyla O'nun bir mekanda bulunduğunu söylemek batıl olmuştur.
أَمَّا الْقِسْمُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ أَنَّهُ يُمْكِنُهُ أَنْ يَتَحَرَّكَ فَنَقُولُ: هَذِهِ الذَّاتُ لَا تَخْلُو عَنِ الْحَرَكَةِ وَالسُّكُونِ وَهُمَا مُحْدَثَانِ لِأَنَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ السُّكُونَ جَائِزٌ عَلَيْهِ وَالْحَرَكَةَ جَائِزَةٌ عَلَيْهِ وَمَتَى كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَكُنِ الْمُؤَثِّرُ فِي تِلْكَ الْحَرَكَةِ وَلَا فِي ذَلِكَ السُّكُونِ ذَاتُهُ وَإِلَّا لَامْتَنَعَ طَرَيَانُ ضِدِّهِ وَالتَّقْدِيرُ: هُوَ تَقْدِيرُ أَنَّهُ يُمْكِنُهُ أَنْ يَتَحَرَّكَ وَأَنْ يَسْكُنَ وَإِذَا كان كذلك ان الْمُؤَثِّرُ فِي حُصُولِ تِلْكَ الْحَرَكَةِ وَذَلِكَ السُّكُونِ هُوَ الْفَاعِلِ الْمُخْتَارِ وَكُلُّ مَا كَانَ فِعْلًا لِفَاعِلٍ مُخْتَارٍ فَهُوَ مُحْدَثٌ فَالْحَرَكَةُ وَالسُّكُونُ مُحْدَثَانِ وما لا يخلو عن المحدث فهو محدث فَيَلْزَمُ أَنْ تَكُونَ ذَاتُهُ تَعَالَى مُحْدَثَةً وَهُوَ مُحَالٌ.
Birinci kısma, yani hareket etmesinin mümkün olmasına gelince, deriz ki: Bu zat hareket ve sükundan (durmaktan) hali olamaz; bu ikisi ise sonradan olmadır (muhdestir). Çünkü bu takdirde sükun O'nun hakkında caizdir, hareket de O'nun hakkında caizdir. Böyle olduğu zaman ise o hareketi veya o sükunu meydana getiren müessir O'nun zatı olamaz; aksi takdirde zıddının ortaya çıkması imkansız olurdu. Varsayım ise O'nun hareket etmesinin ve durmasının mümkün olduğu varsayımıdır. Böyle olunca o hareketin ve o sükunun meydana gelmesindeki müessir fail-i muhtar (iradeli fail) olur. Fail-i muhtarın fiili olan her şey ise muhdestir; öyleyse hareket ve sükun muhdestir. Muhdesten hali olmayan şey de muhdestir. Bu durumda O Teâlâ'nın zatının da muhdes olması gerekir ki bu imkansızdır.
وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّهُ يَكُونُ مُخْتَصًّا بِحَيِّزِ وَجِهَةٍ مَعَ أَنَّهُ لَا يَقْدِرُ أَنْ يَتَحَرَّكَ عَنْهُ فَهَذَا أَيْضًا مُحَالٌ لِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَكُونُ كَالزَّمِنِ الْمُقْعَدِ الْعَاجِزِ وَذَلِكَ نَقْصٌ وَهُوَ عَلَى اللَّه مُحَالٌ.
İkinci kısma, yani oradan hareket etmeye kadir olmamakla birlikte bir mekan ve yöne mahsus olmasına gelince, bu da iki vecihten ötürü imkansızdır: Birincisi: Bu takdirde müzmin bir hasta, kötürüm ve aciz gibi olur; bu ise bir noksanlıktır ve Allah hakkında imkansızdır.
وَالثَّانِي: أَنَّهُ لَوْ لَمْ يَمْتَنِعْ فَرْضُ مَوْجُودٍ حَاصِلٍ فِي حَيِّزٍ مُعَيَّنٍ بِحَيْثُ يَكُونُ حُصُولُهُ فِيهِ وَاجِبَ التَّقَرُّرِ مُمْتَنِعَ الزَّوَالِ لَمْ يَبْعُدْ أَيْضًا فَرْضُ أَجْسَامٍ أُخْرَى مُخْتَصَّةٍ بَأَحْيَازٍ مُعَيَّنَةٍ بِحَيْثُ يَمْتَنِعُ خُرُوجُهَا عَنْ تِلْكَ الْأَحْيَازِ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَلَا يُمْكِنُ إِثْبَاتُ حُدُوثِهَا بِدَلِيلِ الْحَرَكَةِ وَالسُّكُونِ وَالْكَرَّامِيَّةُ يُسَاعِدُونَ عَلَى أَنَّهُ كُفْرٌ. وَالثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا كَانَ حَاصِلًا فِي الْحَيِّزِ وَالْجِهَةِ كَانَ مُسَاوِيًا لِلْأَجْسَامِ فِي كَوْنِهِ مُتَحَيِّزًا شَاغِلًا لِلْأَحْيَازِ ثُمَّ نُقِيمُ الدَّلَالَةَ الْمَذْكُورَةَ عَلَى أَنَّ الْمُتَحَيِّزَاتِ لَمَّا كَانَتْ مُتَسَاوِيَةً فِي صِفَةِ التَّحَيُّزِ وَجَبَ كَوْنُهَا مُتَسَاوِيَةً فِي تَمَامِ الْمَاهِيَّةِ لِأَنَّهُ لَوْ خَالَفَ بَعْضُهَا بَعْضًا لَكَانَ مَا بِهِ الْمُخَالَفَةُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ حَالًّا فِي الْمُتَحِيِّزِ أَوْ مَحَلًّا لَهُ أَوْ لَا حَالًّا وَلَا مَحَلًّا وَالْأَقْسَامُ الثَّلَاثَةُ بَاطِلَةٌ عَلَى مَا سَبَقَ وَإِذَا كَانَتْ مُتَسَاوِيَةً فِي تَمَامِ الْمَاهِيَّةِ فَكَمَا أَنَّ الْحَرَكَةَ صَحِيحَةٌ عَلَى هَذِهِ الْأَجْسَامِ وَجَبَ الْقَوْلُ بِصِحَّتِهَا عَلَى ذَاتِ اللَّه تَعَالَى وَحِينَئِذٍ يَتِمُّ الدَّلِيلُ.
İkincisi: Şayet belirli bir mekanda bulunan, oradaki varlığı kesin ve yok olması imkansız bir varlığın varsayılması imkansız olmasaydı, belirli mekanlara mahsus olup o mekanlardan çıkması imkansız olan başka cisimlerin varsayılması da uzak olmazdı. Bu takdirde bunların sonradan olduğunu hareket ve sükun deliliyle ispatlamak mümkün olmazdı; Kerramiyye dahi bunun küfür olduğunu kabul etmektedir. Üçüncüsü: O Teâlâ bir mekan ve yönde bulunduğu takdirde, yer kaplaması ve mekanları işgal etmesi bakımından cisimlerle eşit olurdu. Sonra yer kaplayan varlıkların, yer kaplama sıfatında eşit oldukları için tam mahiyette de eşit olmalarının zorunlu olduğuna dair zikredilen delili getiririz. Çünkü şayet bazısı bazısına muhalif olsaydı, farklılık sebebi olan şey ya yer kaplayana hulul etmiş olurdu veya onun mahalli olurdu ya da ne hulul eden ne de mahal olurdu. Bu üç kısım ise daha önce geçtiği üzere batıldır. Tam mahiyette eşit olduklarında ise bu cisimler hakkında hareket nasıl geçerli ise Allah Teâlâ'nın zatı hakkında da bunun geçerli olduğunu söylemek zorunlu olur; bu durumda delil tamamlanır.
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ: لَوْ كَانَ تَعَالَى مُخْتَصًّا بِحَيِّزٍ مُعَيَّنٍ لَكُنَّا إِذَا فَرَضْنَا وُصُولَ إِنْسَانٍ إِلَى طَرَفِ ذَلِكَ الشَّيْءِ وَحَاوَلَ الدُّخُولَ فِيهِ فَإِمَّا أَنْ يُمْكِنَهُ النُّفُوذُ وَالدُّخُولُ فِيهِ أَوْ لَا يُمْكِنَهُ ذَلِكَ فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلُ كَانَ كَالْهَوَاءِ اللَّطِيفِ وَالْمَاءِ اللَّطِيفِ وَحِينَئِذٍ يَكُونُ قَابِلًا لِلتَّفَرُّقِ وَالتَّمَزُّقِ وَإِنْ كَانَ الثَّانِي كَانَ صُلْبًا كَالْحَجَرِ الصَّلْدِ الَّذِي لَا يُمْكِنُهُ النُّفُوذُ فِيهِ فَثَبَتَ أَنَّهُ تَعَالَى لَوْ كَانَ مُخْتَصًّا بِمَكَانٍ وَحَيِّزٍ وَجِهَةٍ لَكَانَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ رَقِيقًا سَهْلَ التَّفَرُّقِ وَالتَّمَزُّقِ كَالْمَاءِ وَالْهَوَاءِ وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ صُلْبًا جَاسِئًا كَالْحَجَرِ الصَّلْدِ وَقَدْ أَجْمَعَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى أَنَّ إِثْبَاتَ هَاتَيْنِ الصِّفَتَيْنِ فِي حَقِّ الْإِلَهِ كُفْرٌ وَإِلْحَادٌ فِي صِفَتِهِ وَأَيْضًا فَبِتَقْدِيرِ أَنْ يَكُونَ مُخْتَصًّا بِمَكَانٍ وَجِهَةٍ لَكَانَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ نُورَانِيًّا وَظُلْمَانِيًّا وَجُمْهُورُ الْمُشَبِّهَةِ يَعْتَقِدُونَ أَنَّهُ نُورٌ مَحْضٌ لِاعْتِقَادِهِمْ أَنَّ النُّورَ شَرِيفٌ وَالظُّلْمَةَ خَسِيسَةٌ إِلَّا أَنَّ/ الِاسْتِقْرَاءَ الْعَامَّ دَلَّ عَلَى أَنَّ الْأَشْيَاءَ النُّورَانِيَّةَ رَقِيقَةٌ لَا تَمْنَعُ النَّافِذَ مِنَ النُّفُوذِ فِيهَا وَالدُّخُولِ فِيمَا بَيْنَ أَجْزَائِهَا وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَإِنَّ ذَلِكَ الَّذِي يُنْفَذُ فِيهِ يُمْتَزَجُ بِهِ وَيُفَرَّقُ بَيْنَ أَجْزَائِهِ وَيَكُونُ ذَلِكَ الشَّيْءُ جَارِيًا مَجْرَى الْهَوَاءِ الَّذِي يَتَّصِلُ تَارَةً وَيَنْفَصِلُ أُخْرَى وَيَجْتَمِعُ تَارَةً وَيَتَمَزَّقُ أُخْرَى وَذَلِكَ مِمَّا لَا يَلِيقُ بِالْمُسْلِمِ أَنْ يَصِفَ إِلَهَ الْعَالَمِ بِهِ وَلَوْ جَازَ ذَلِكَ فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ إِنَّ خَالِقَ الْعَالَمِ هُوَ بَعْضُ هَذِهِ الرِّيَاحِ الَّتِي تَهُبُّ؟ أَوْ يُقَالَ إِنَّهُ بَعْضُ هَذِهِ الْأَنْوَارِ وَالْأَضْوَاءِ الَّتِي تُشْرِقُ عَلَى الْجُدْرَانِ؟ وَالَّذِينَ يَقُولُونَ إِنَّهُ لَا يَقْبَلُ التَّفَرُّقَ وَالتَّمَزُّقَ وَلَا يَتَمَكَّنُ النَّافِذُ مِنَ النُّفُوذِ فَإِنَّهُ يُرْجِعُ حَاصِلُ كَلَامِهِمْ إِلَى أَنَّهُ حَصَلَ فَوْقَ الْعَالَمِ جَبَلٌ صُلْبٌ شَدِيدٌ وَإِلَهُ هَذَا الْعَالَمِ هُوَ ذَلِكَ الْجَبَلُ الصُّلْبُ الْوَاقِفُ فِي الْحَيِّزِ الْعَالِي وَأَيْضًا فَإِنْ كَانَ لَهُ طَرَفٌ وَحَدٌّ وَنِهَايَةٌ فَهَلْ حَصَلَ لِذَلِكَ الشَّيْءِ عُمْقٌ وَثُخْنٌ أَوْ
On İkinci Delil: Şayet O Teâlâ belirli bir mekana mahsus olsaydı, bir insanın o şeyin kenarına ulaştığını ve içine girmeye çalıştığını varsaydığımızda, ya onun içine geçip girmesi mümkün olurdu veya bu mümkün olmazdı. Eğer birinci ihtimal olsaydı, latif hava ve latif su gibi olurdu; bu takdirde de ayrışmayı ve parçalanmayı kabul ederdi. Eğer ikinci ihtimal olsaydı, içine nüfuz etmenin mümkün olmadığı sert bir taş gibi katı olurdu. Böylece sabit oldu ki, O Teâlâ bir yere, mekana ve yöne mahsus olsaydı, ya su ve hava gibi ince, ayrışması ve parçalanması kolay olurdu veya sert bir taş gibi katı ve sert olurdu. Müslümanlar ise İlah hakkında bu iki sıfatın ispat edilmesinin küfür ve O'nun sıfatı konusunda ilhad olduğunda icma etmişlerdir. Ayrıca bir mekana ve yöne mahsus olduğu takdirde, ya nurani veya zulmani olması gerekirdi. Müşebbihenin cumhuru, nurun şerefli, karanlığın ise bayağı olduğuna inandıkları için O'nun sırf nur olduğuna inanırlar. Ne var ki genel tümevarım, nurani şeylerin ince olduğunu, içlerine nüfuz edip parçaları arasına girmek isteyene engel olmadığını göstermiştir. Bu takdirde içine girilen o şeye karışılır, parçaları birbirinden ayrılır ve o şey; bazen birleşen, bazen ayrılan, bazen toplanan ve bazen parçalanan hava mesabesinde olur. Bu ise bir Müslümanın alemin İlahını onunla nitelemesine yakışmayan bir şeydir. Şayet bu caiz olsaydı, 'Alemin yaratıcısı esen bu rüzgarların bir kısmıdır' veya 'O, duvarlara vuran bu nurların ve ışıkların bir kısmıdır' denilmesi neden caiz olmasın? O'nun parçalanmayı ve ayrışmayı kabul etmediğini, içine girmek isteyenin giremeyeceğini söyleyenlerin sözünün varacağı nihai nokta ise şudur: Alemin üzerinde katı, sert bir dağ meydana gelmiştir ve bu alemin İlahı, o yüksek mekanda duran o sert dağdır! Ayrıca şayet O'nun bir kenarı, sınırı ve sonu varsa, o şeyin bir derinliği ve kalınlığı olmuş mudur yoksa
لَمْ يَحْصُلْ؟ فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلَ فَحِينَئِذٍ يَكُونُ ظَاهِرُهُ غَيْرَ بَاطِنِهِ وَبَاطِنُهُ غَيْرَ ظَاهِرِهِ فَكَانَ مُؤَلَّفًا مُرَكَّبًا مِنَ الظَّاهِرِ وَالْبَاطِنِ مَعَ أَنَّ بَاطِنَهُ غَيْرُ ظَاهِرِهِ وَظَاهِرَهُ غَيْرُ بَاطِنِهِ وَإِنْ كَانَ الثَّانِيَ فَحِينَئِذٍ يَكُونُ ذَاتُهُ سَطْحًا رَقِيقًا فِي غَايَةِ الرِّقَّةِ مِثْلَ قِشْرَةِ الثُّومِ بَلْ أَرَقُّ مِنْهُ أَلْفَ أَلْفِ مَرَّةٍ وَالْعَاقِلُ لَا يَرْضَى أَنْ يَجْعَلَ مِثْلَ هَذَا الشَّيْءِ إِلَهَ الْعَالَمِ فَثَبَتَ أَنَّ كَوْنَهُ تَعَالَى فِي الْحَيِّزِ والجهة يقضي إِلَى فَتْحِ بَابِ هَذِهِ الْأَقْسَامِ الْبَاطِلَةِ الْفَاسِدَةِ.
olmamış mıdır? Eğer birinci ihtimal ise, bu takdirde dışı içinden, içi de dışından başka olur. Böylece içi dışından, dışı da içinden farklı olmakla birlikte dıştan ve içten meydana gelmiş bir mürekkep (bileşik) olur. Eğer ikinci ihtimal ise, bu takdirde zatı sarımsak zarı gibi son derece ince, hatta ondan milyonlarca kat daha ince bir yüzey olur. Akıl sahibi bir kimse böyle bir şeyi alemin İlahı kılmaya razı olmaz. Böylece sabit oldu ki, O Teâlâ'nın bir mekanda ve yönde bulunması, bu batıl ve fasit kısımların kapısını açmaya götürür.
الْحُجَّةُ الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ: الْعَالَمُ كُرَةٌ وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ امْتَنَعَ أَنْ يَكُونَ إِلَهُ الْعَالَمِ حَاصِلًا فِي جِهَةِ فَوْقُ.
On Üçüncü Delil: Alem küredir. Durum böyle olunca, alemin İlahının üst yönde bulunması imkansızdır.
أَمَّا الْمَقَامُ الْأَوَّلُ: فَهُوَ مُسْتَقْصًى فِي عِلْمِ الْهَيْئَةِ إِلَّا أَنَّا نَقُولُ أَنَّا إِذَا اعْتَبَرْنَا كُسُوفًا قَمَرِيًّا حَصَلَ فِي أَوَّلِ اللَّيْلِ بِالْبِلَادِ الْغَرْبِيَّةِ كَانَ عَيْنُ ذَلِكَ الْكُسُوفِ حَاصِلًا فِي الْبِلَادِ الشَّرْقِيَّةِ فِي أَوَّلِ النَّهَارِ فَعَلِمْنَا أَنَّ أَوَّلَ اللَّيْلِ بِالْبِلَادِ الغريبة هُوَ بِعَيْنِهِ أَوَّلُ النَّهَارِ بِالْبِلَادِ الشَّرْقِيَّةِ وَذَلِكَ لَا يُمْكِنُ إِلَّا إِذَا كَانَتِ الْأَرْضُ مُسْتَدِيرَةً مِنَ الْمَشْرِقِ إِلَى الْمَغْرِبِ وَأَيْضًا إِذَا تَوَجَّهْنَا إِلَى الْجَانِبِ الشَّمَالِيِّ فَكُلَّمَا كَانَ تَوَغُّلُنَا أَكْثَرَ كَانَ ارْتِفَاعُ الْقُطْبِ الشَّمَالِيِّ أَكْثَرَ وَبِمِقْدَارِ مَا يَرْتَفِعُ الْقُطْبُ الشَّمَالِيُّ يَنْخَفِضُ الْقُطْبُ الْجَنُوبِيُّ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْأَرْضَ مُسْتَدِيرَةٌ مِنَ الشَّمَالِ إِلَى الْجَنُوبِ وَمَجْمُوعُ هَذَيْنِ الِاعْتِبَارَيْنِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْأَرْضَ كُرَةٌ.
Birinci hususa gelince: Bu, heyet (astronomi) ilminde etraflıca incelenmiştir. Ancak biz deriz ki: Batı memleketlerinde gecenin başında meydana gelen bir ay tutulmasını dikkate aldığımızda, aynı tutulma Doğu memleketlerinde gündüzün başında meydana gelir. Böylece bildik ki Batı memleketlerindeki gecenin başı, Doğu memleketlerindeki gündüzün başının ta kendisidir. Bu ise ancak yeryüzünün doğudan batıya doğru yuvarlak olması halinde mümkündür. Ayrıca kuzey tarafına yöneldiğimizde, içeriye doğru ne kadar çok ilerlersek Kuzey Kutbu'nun yüksekliği o kadar artar; Kuzey Kutbu ne kadar yükselirse Güney Kutbu da o kadar alçalır. Bu da yeryüzünün kuzeyden güneye doğru yuvarlak olduğuna delalet eder. Bu iki itibarın toplamı, yeryüzünün bir küre olduğunu gösterir.
وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِذَا فَرَضْنَا إِنْسَانَيْنِ وَقَفَ أَحَدُهُمَا عَلَى نُقْطَةِ الْمَشْرِقِ وَالْآخَرُ عَلَى نُقْطَةِ الْمَغْرِبِ صَارَ أَخْمَصُ قَدَمَيْهِمَا مُتَقَابِلَيْنِ وَالَّذِي هُوَ فَوْقُ بِالنِّسْبَةِ إِلَى أَحَدِهِمَا يَكُونُ تَحْتُ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الثَّانِي: فَلَوْ فرضنا ان له الْعَالَمِ حَصَلَ فِي الْحَيِّزِ الَّذِي فَوْقُ بِالنِّسْبَةِ إِلَى أَحَدِهِمَا فَذَلِكَ الْحَيِّزُ بِعَيْنِهِ هُوَ تَحْتُ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الثَّانِي وَبِالْعَكْسِ فَثَبَتَ أَنَّهُ تَعَالَى لَوْ حَصَلَ فِي حَيِّزٍ مُعَيَّنٍ لَكَانَ ذَلِكَ الْحَيِّزُ تَحْتًا/ بِالنِّسْبَةِ إِلَى أَقْوَامٍ مُعَيَّنِينَ وَكَوْنُهُ تَعَالَى تَحْتَ أَهْلِ الدُّنْيَا مُحَالٌ بِالِاتِّفَاقِ فَوَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ حَاصِلًا فِي حَيِّزٍ مُعَيَّنٍ وَأَيْضًا فَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ أَنَّهُ كُلَّمَا كَانَ فَوْقُ بِالنِّسْبَةِ إِلَى أَقْوَامٍ كَانَ تَحْتُ بِالنِّسْبَةِ إِلَى أَقْوَامٍ آخَرِينَ وَكَانَ يَمِينًا بِالنِّسْبَةِ إِلَى ثَالِثٍ وَشِمَالًا بِالنِّسْبَةِ إِلَى رَابِعٍ وَقُدَّامَ الْوَجْهِ بالنسبة الى خامس وخلق الرَّأْسِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى سَادِسٍ فَإِنَّ كَوْنَ الْأَرْضِ كُرَةً يُوجِبُ ذَلِكَ إِلَّا أَنَّ حُصُولَ هَذِهِ الْأَحْوَالِ بِإِجْمَاعِ الْعُقَلَاءِ مُحَالٌ فِي حَقِّ إِلَهِ الْعَالَمِ إِلَّا إِذَا قِيلَ إِنَّهُ مُحِيطٌ بِالْأَرْضِ مِنْ جَمِيعِ الْجَوَانِبِ فَيَكُونُ هَذَا فَلَكًا مُحِيطًا بِالْأَرْضِ وَحَاصِلُهُ يَرْجِعُ إِلَى أَنَّ إِلَهَ الْعَالَمِ هُوَ بَعْضُ الْأَفْلَاكِ الْمُحِيطَةِ بِهَذَا الْعَالَمِ وَذَلِكَ لَا يَقُولُهُ مُسْلِمٌ واللَّه أَعْلَمُ.
Bu sabit olunca şöyle deriz: Biri doğu noktasında, diğeri batı noktasında duran iki insan varsaydığımızda, ayaklarının tabanları karşı karşıya gelir; bunlardan birine göre 'üst' olan şey, diğerine göre 'alt' olur. Şayet alemin İlahının bunlardan birine göre üstte olan mekanda bulunduğunu varsayarsak, o mekanın kendisi diğerine göre altta olur; tersi de böyledir. Böylece sabit oldu ki, O Teâlâ şayet belirli bir mekanda bulunsaydı, o mekan belirli topluluklara göre alt taraf olurdu. O Teâlâ'nın dünya ehlinin altında bulunması ise ittifakla imkansızdır; öyleyse belirli bir mekanda bulunmaması zorunludur. Ayrıca bu takdirde, bir topluluğa göre üst olan her yer, diğer topluluklara göre alt olur; üçüncü birine göre sağ, dördüncü birine göre sol, beşinci birine göre yüzün ön tarafı, altıncı birine göre ise başın arkası olur. Çünkü yeryüzünün küre olması bunu gerektirir. Ancak bu durumların meydana gelmesi akıl sahiplerinin icmasıyla alemin İlahı hakkında imkansızdır; meğerki O'nun yeryüzünü her yönden kuşattığı söylensin. Bu takdirde bu, yeryüzünü kuşatan bir felek (gök tabakası) olur ve sözün özü, alemin İlahının bu alemi kuşatan feleklerden biri olduğu sonucuna varır ki bunu hiçbir Müslüman söylemez. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
الْحُجَّةُ الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ: لَوْ كَانَ إِلَهُ الْعَالَمِ فَوْقَ الْعَرْشِ لَكَانَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مُمَاسًّا لِلْعَرْشِ أَوْ مُبَايِنًا لَهُ بِبُعْدٍ مُتَنَاهٍ أَوْ بِبُعْدٍ غَيْرِ متناه والأقسام الثلاثة باطلة فالقول بكونه فرق الْعَرْشِ بَاطِلٌ.
On Dördüncü Delil: Şayet alemin İlahı Arş'ın üzerinde olsaydı, ya Arş'a bitişik (temas halinde) olması ya da ondan sonlu bir mesafe ile yahut sonsuz bir mesafe ile ayrı olması gerekirdi. Bu üç kısım da batıldır; dolayısıyla O'nun Arş'ın üzerinde olduğunu söylemek batıldır.
أَمَّا بَيَانُ فَسَادِ الْقِسْمِ الْأَوَّلِ: فَهُوَ أَنَّ بِتَقْدِيرِ أَنْ يَصِيرَ مُمَاسًّا لِلْعَرْشِ كَانَ الطَّرَفُ الْأَسْفَلُ مِنْهُ مُمَاسًّا لِلْعَرْشِ فَهَلْ يَبْقَى فَوْقَ ذَلِكَ الطَّرَفِ مِنْهُ شَيْءٌ غَيْرُ مُمَاسٍّ لِلْعَرْشِ أَوْ لَمْ يَبْقَ؟ فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلَ فَالشَّيْءُ الَّذِي مِنْهُ صَارَ مُمَاسًّا لِطَرَفِ الْعَرْشِ غَيْرُ مَا هُوَ مِنْهُ غَيْرُ مُمَاسٍّ لِطَرَفِ الْعَرْشِ فَيَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ ذَاتُ اللَّه تَعَالَى مُرَكَّبًا مِنَ الْأَجْزَاءِ وَالْأَبْعَاضِ فَتَكُونُ ذَاتُهُ فِي الْحَقِيقَةِ مُرَكَّبَةً مِنْ سُطُوحٍ مُتَلَاقِيَةٍ مَوْضُوعَةٍ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ وَذَلِكَ هُوَ الْقَوْلُ بِكَوْنِهِ جِسْمًا مُرَكَّبًا مِنَ الْأَجْزَاءِ وَالْأَبْعَاضِ وَذَلِكَ مُحَالٌ وَإِنْ كَانَ الثَّانِي فَحِينَئِذٍ يَكُونُ ذَاتُ اللَّه تَعَالَى سَطْحًا رَقِيقًا لَا ثُخْنَ لَهُ أَصْلًا ثُمَّ يَعُودُ التَّقْسِيمُ فِيهِ وَهُوَ أَنَّهُ إِنْ حَصَلَ لَهُ تَمَدُّدٌ فِي الْيَمِينِ وَالشِّمَالِ وَالْقُدَّامِ وَالْخَلْفِ كَانَ مُرَكَّبًا مِنَ الْأَجْزَاءِ وَالْأَبْعَاضِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ تَمَدُّدٌ وَلَا ذَهَابٌ فِي الْأَحْيَازِ بِحَسَبِ الْجِهَاتِ السِّتَّةِ كَانَ ذَرَّةً مِنَ الذرات وجزءا لا يتجزى مخلوطا بالهباءات وَذَلِكَ لَا يَقُولُهُ عَاقِلٌ.
Birinci kısmın batıllığının açıklamasına gelince: Arş'a temas ettiği varsayımında, O'nun alt tarafı Arş'a temas etmiş olur. Acaba O'nun bu temas eden tarafının üstünde Arş'a temas etmeyen bir şey kalır mı, kalmaz mı? Eğer birinci ihtimal ise, O'nun Arş'ın kenarına temas eden tarafı, temas etmeyen tarafından başkadır. Bu durumda Allah Teâlâ'nın zatının cüzlerden ve parçalardan mürekkep olması gerekir. Böylece O'nun zatı gerçekte birbiriyle bitişen, üst üste konulmuş yüzeylerden mürekkep olur ki bu da O'nun parçalardan ve cüzlerden mürekkep bir cisim olduğunu söylemektir ve bu imkansızdır. Eğer ikinci ihtimal ise, bu takdirde Allah Teâlâ'nın zatı kesinlikle hiçbir kalınlığı olmayan ince bir yüzey olur. Sonra bu hususta taksimat geri döner: Şayet O'nun sağa, sola, öne ve arkaya bir uzantısı varsa, cüzlerden ve parçalardan mürekkep olur. Eğer altı yöne göre mekanlarda bir uzantısı ve yayılımı yoksa, zerrelerden bir zerre ve toz zerrelerine karışmış bölünemeyen bir parça (cüz-i layetecezza) olur ki bunu hiçbir akıl sahibi söylemez.
وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنْ يُقَالَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْعَالَمِ بُعْدٌ مُتَنَاهٍ فَهَذَا أَيْضًا مُحَالٌ لِأَنَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ لَا يَمْتَنِعُ أَنْ يَرْتَفِعَ الْعَالَمُ مِنْ حَيِّزِهِ إِلَى الْجِهَةِ الَّتِي فِيهَا حَصَلَتْ ذَاتُ اللَّه تَعَالَى إِلَى أَنْ يَصِيرَ الْعَالَمُ مُمَاسًّا لَهُ وَحِينَئِذٍ يَعُودُ الْمُحَالُ الْمَذْكُورُ فِي الْقِسْمِ الْأَوَّلِ.
İkinci kısma, yani O'nunla alem arasında sonlu bir mesafe bulunduğunun söylenmesine gelince: Bu da imkansızdır; çünkü bu takdirde alemin kendi mekanından Allah Teâlâ'nın zatının bulunduğu yöne doğru yükselip nihayet alemin O'na temas eder hale gelmesi imkansız olmaz. Bu durumda da birinci kısımda zikredilen imkansızlık geri döner.
وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّالِثُ: وَهُوَ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ تَعَالَى مُبَايِنٌ لِلْعَالَمِ بَيْنُونَةً غَيْرَ مُتَنَاهِيَةٍ فَهَذَا أَظْهَرُ فَسَادًا مِنْ كُلِّ الْأَقْسَامِ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا كَانَ مُبَايِنًا لِلْعَالَمِ كَانْتِ الْبَيْنُونَةُ بَيْنَهُ تَعَالَى وَبَيْنَ غَيْرِهِ مَحْدُودَةً بِطَرَفَيْنِ وَهُمَا ذَاتُ اللَّه تَعَالَى وَذَاتُ الْعَالَمِ وَمَحْصُورًا بَيْنَ هَذَيْنِ الْحَاصِرَيْنِ وَالْبُعْدُ الْمَحْصُورُ بَيْنَ الْحَاصِرَيْنِ وَالْمَحْدُودُ بَيْنَ الْحَدَّيْنِ وَالطَّرَفَيْنِ يَمْتَنِعُ كَوْنُهُ بُعْدًا غَيْرَ مُتَنَاهٍ.
Üçüncü kısma, yani O Teâlâ'nın alemden sonsuz bir ayrılıkla ayrı olduğunun söylenmesine gelince: Bu, bütün kısımlardan daha açık bir şekilde batıldır. Çünkü O Teâlâ alemden ayrı olduğu zaman, O Teâlâ ile başkası arasındaki bu ayrılık iki sınırla, yani Allah Teâlâ'nın zatı ve alemin zatı ile sınırlandırılmış ve bu iki sınırlandıran arasında kuşatılmış olur. İki kuşatan arasında kalan, iki sınır ve uç arasında sınırlandırılmış olan bir mesafenin ise sonsuz bir mesafe olması imkansızdır.
فَإِنْ قِيلَ: أَلَيْسَ أَنَّهُ تَعَالَى مُتَقَدِّمٌ عَلَى الْعَالَمِ مِنَ الْأَزَلِ إِلَى الْأَبَدِ فَتَقَدُّمُهُ عَلَى الْعَالَمِ مَحْصُورٌ بَيْنَ/ حَاصِرَيْنِ وَمَحْدُودٌ بَيْنَ حَدَّيْنِ وَطَرَفَيْنِ أَحَدُهُمَا: الْأَزَلُ، وَالثَّانِي: أَوَّلُ وُجُودِ الْعَالَمِ وَلَمْ يَلْزَمْ مِنْ كَوْنِ هَذَا التَّقَدُّمِ مَحْصُورًا بَيْنَ حَاصِرَيْنِ أَنْ يكون لهذا التقدم أول وبداية فكذا هاهنا وَهَذَا هُوَ الَّذِي عَوَّلَ عَلَيْهِ مُحَمَّدُ بْنُ الْهَيْثَمِ فِي دَفْعِ هَذَا الْإِشْكَالِ عَنْ هَذَا الْقِسْمِ.
Şayet şöyle denilirse: 'O Teâlâ ezelden ebede kadar alemden öncelikli değil midir? Dolayısıyla O'nun alemden önceliği iki kuşatan arasında kuşatılmış ve iki sınır ile taraf arasında sınırlandırılmıştır; bunlardan biri ezel, ikincisi ise alemin varlığının başlangıcıdır. Bu önceliğin iki kuşatan arasında kuşatılmış olmasından bu önceliğin bir evveli ve başlangıcı olması gerekmediğine göre, burada da durum böyledir.' İşte Muhammed b. el-Heysem'in bu kısımla ilgili müşkülatı defetmede dayandığı şey budur.
وَالْجَوَابُ: أَنَّ هَذَا هُوَ مَحْضُ الْمُغَالَطَةِ لِأَنَّهُ لَيْسَ الْأَزَلُ عِبَارَةً عَنْ وَقْتٍ مُعَيَّنٍ وَزَمَانٍ مُعَيَّنٍ حَتَّى يُقَالَ إِنَّهُ تَعَالَى مُتَقَدِّمٌ عَلَى الْعَالَمِ مِنْ ذَلِكَ الْوَقْتِ إِلَى الْوَقْتِ الَّذِي هُوَ أَوَّلُ الْعَالَمِ فَإِنَّ كُلَّ وَقْتٍ مُعَيَّنٍ يُفْرَضُ مِنْ ذَلِكَ الْوَقْتِ إِلَى الْوَقْتِ الْآخَرِ يَكُونُ مَحْدُودًا بَيْنَ حَدَّيْنِ وَمَحْصُورًا بَيْنَ حَاصِرَيْنِ وَذَلِكَ لَا يُعْقَلُ فِيهِ أَنْ يَكُونَ غَيْرَ مُتَنَاهٍ بَلِ الْأَزَلُ عِبَارَةٌ عَنْ نَفْيِ الْأَوَّلِيَّةِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يُشَارَ بِهِ إِلَى وَقْتٍ مُعَيَّنٍ الْبَتَّةَ.
Cevap şudur: Bu, sırf bir yanıltmacadan (safsatadan) ibarettir. Çünkü ezel, O Teâlâ'nın alemden o vakitten alemin başlangıcı olan vakte kadar öncelikli olduğu söylenebilecek belirli bir vakit ve belirli bir zaman demek değildir. Zira o vakitten diğer vakte kadar varsayılan her belirli vakit, iki sınır arasında sınırlandırılmış ve iki kuşatan arasında kuşatılmıştır; böylesi bir şeyin sonsuz olması ise aklen düşünülemez. Bilakis ezel, kesinlikle belirli bir vakte işaret edilmeksizin, evveliyatın (başlangıcın) nefyedilmesinden ibarettir.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِمَّا أَنْ نَقُولَ أَنَّهُ تَعَالَى مُخْتَصٌّ بِجِهَةٍ مُعَيَّنَةٍ وَحَاصِلٌ فِي حَيِّزٍ مُعَيَّنٍ وَإِمَّا أَنْ لَا نَقُولَ ذَلِكَ فَإِنْ قُلْنَا بِالْأَوَّلِ كَانَ الْبُعْدُ الْحَاصِلُ بَيْنَ ذَيْنِكَ الطَّرَفَيْنِ مَحْدُودًا بَيْنَ ذَيْنِكَ الْحَدَّيْنِ وَالْبُعْدُ الْمَحْصُورُ بَيْنَ الْحَاصِرَيْنِ لَا يُعْقَلُ كَوْنُهُ غَيْرَ مُتَنَاهٍ لِأَنَّ كَوْنَهُ غَيْرَ مُتَنَاهٍ عِبَارَةٌ عَنْ عَدَمِ الْحَدِّ وَالْقَطْعِ وَالطَّرَفِ وَكَوْنُهُ مَحْصُورًا بَيْنَ الْحَاصِرَيْنِ مَعْنَاهُ إِثْبَاتُ الْحَدِّ وَالْقَطْعِ وَالطَّرَفِ وَالْجَمْعُ بَيْنَهُمَا يُوجِبُ الْجَمْعَ بَيْنَ النَّقِيضَيْنِ وَهُوَ مُحَالٌ.
Bunu bildiğinde deriz ki: Ya O Teâlâ'nın belirli bir yöne mahsus olduğunu ve belirli bir mekanda bulunduğunu söyleriz veya bunu söylemeyiz. Eğer birinciyi söylersek, o iki taraf arasında meydana gelen mesafe, o iki sınır arasında sınırlandırılmış olur. İki kuşatan arasında kuşatılmış mesafenin ise sonsuz olduğu aklen düşünülemez; çünkü sonsuz oluşu, sınırın, kesintinin ve ucun bulunmamasından ibarettir. İki kuşatan arasında kuşatılmış olması ise sınırın, kesintinin ve ucun ispat edilmesi demektir. Bu ikisini birleştirmek ise iki çelişiğin bir araya gelmesini gerektirir ki bu imkansızdır.
وَنَظِيرُهُ مَا ذَكَرْنَاهُ أَنَّا مَتَى عَيَّنَّا قَبْلَ الْعَالَمِ وَقْتًا مُعَيَّنًا كَانَ الْبُعْدُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْوَقْتِ الَّذِي حَصَلَ فِيهِ أَوَّلُ الْعَالَمِ بُعْدًا مُتَنَاهِيًا لَا مَحَالَةَ. وَأَمَّا إِنْ قُلْنَا بِالْقِسْمِ الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى غَيْرُ مُخْتَصٍّ بِحَيِّزٍ مُعَيَّنٍ وَغَيْرُ حَاصِلٍ فِي جِهَةٍ مُعَيَّنَةٍ فَهَذَا عِبَارَةٌ عَنْ نَفْيِ كَوْنِهِ فِي الْجِهَةِ لِأَنَّ كَوْنَ الذَّاتِ الْمُعَيَّنَةِ حَاصِلَةً لَا فِي جِهَةٍ مُعَيَّنَةٍ فِي نَفْسِهَا قَوْلٌ مُحَالٌ وَنَظِيرُ هَذَا قَوْلُ مَنْ يَقُولُ الْأَزَلُ لَيْسَ عِبَارَةً عَنْ وَقْتٍ مُعَيَّنٍ بَلْ إِشَارَةٌ إِلَى نَفْيِ الْأَوَّلِيَّةِ وَالْحُدُوثِ فَظَهَرَ أَنَّ هَذَا الَّذِي قَالَهُ ابْنُ الْهَيْثَمِ تَخْيِيلٌ خَالٍ عَنِ التَّحْصِيلِ.
Bunun benzeri daha önce zikrettiğimiz şu husustur: Biz alemden önce belirli bir vakit tayin ettiğimizde, onunla alemin başlangıcının meydana geldiği vakit arasındaki mesafe şüphesiz sonlu bir mesafe olur. İkinci kısmı söylediğimizde, yani O Teâlâ'nın belirli bir mekana mahsus olmadığını ve belirli bir yönde bulunmadığını söylediğimizde ise bu, O'nun yönde bulunmasının nefyedilmesinden ibarettir. Çünkü belirli bir zatın bizatihi belirli olmayan bir yönde bulunması imkansız bir sözdür. Bunun benzeri, 'Ezel belirli bir vakitten ibaret olmayıp, evveliyatın ve sonradan olmanın nefyine bir işarettir' diyen kimsenin sözüdür. Böylece İbnü'l-Heysem'in bu söylediğinin hakikatten yoksun bir hayalden ibaret olduğu açığa çıkmıştır.
الْحُجَّةُ الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ: أَنَّهُ ثَبَتَ فِي الْعُلُومِ الْعَقْلِيَّةِ أَنَّ الْمَكَانَ: إِمَّا السَّطْحُ الْبَاطِنُ مِنَ الْجِسْمِ الْحَاوِي وَإِمَّا الْبُعْدُ الْمُجَرَّدُ وَالْفَضَاءُ الْمُمْتَدُّ وَلَيْسَ يُعْقَلُ فِي الْمَكَانِ قِسْمٌ ثَالِثٌ.
On Beşinci Delil: Akli ilimlerde sabit olmuştur ki mekan: ya kuşatan cismin iç yüzeyidir veya soyut boyut ve uzanan boşluktur. Mekan konusunda üçüncü bir kısım aklen düşünülemez.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنْ كَانَ الْمَكَانُ هُوَ الْأَوَّلَ فَنَقُولُ: ثَبَتَ أَنَّ أَجْسَامَ الْعَالَمِ مُتَنَاهِيَةٌ فَخَارِجُ الْعَالَمِ الْجُسْمَانِيِّ لَا خَلَاءَ وَلَا مَلَاءَ وَلَا مَكَانَ وَلَا جِهَةَ فَيَمْتَنِعُ أَنْ يَحْصُلَ الْإِلَهُ فِي مَكَانٍ خَارِجَ الْعَالَمِ وَإِنْ كَانَ الْمَكَانُ هُوَ الثَّانِيَ: فَنَقُولُ طَبِيعَةُ الْبُعْدِ طَبِيعَةٌ وَاحِدَةٌ مُتَشَابِهَةٌ فِي تَمَامِ الْمَاهِيَّةِ فَلَوْ حَصَلَ الْإِلَهُ فِي حَيِّزٍ لَكَانَ مُمْكِنَ الْحُصُولِ فِي سَائِرِ الْأَحْيَازِ وَحِينَئِذٍ يَصِحُّ عَلَيْهِ الْحَرَكَةُ وَالسُّكُونُ وَكُلُّ مَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ مُحْدَثًا بالدلائل
Bunu bildiğinde deriz ki: Şayet mekan birincisi ise, alemdeki cisimlerin sonlu olduğu sabittir; dolayısıyla cismani alemin dışında ne bir boşluk (halâ), ne bir doluluk (melâ), ne bir mekan ne de bir yön vardır. Bu durumda İlah'ın alemin dışındaki bir mekanda bulunması imkansızdır. Şayet mekan ikincisi ise, deriz ki: Boyut tabiatı, mahiyetin tamamında tek ve birbirine benzer bir tabiattır. Eğer İlah bir mekanda bulunmuş olsaydı, diğer mekanlarda da bulunması mümkün olurdu. Bu takdirde O'nun hakkında hareket ve sükun caiz olurdu; böyle olan her şey ise usul ilminde zikredilen meşhur delillerle muhdestir (sonradan olmadır).
الْمَشْهُورَةِ الْمَذْكُورَةِ فِي عِلْمِ الْأُصُولِ وَهِيَ مَقْبُولَةٌ عِنْدَ جُمْهُورِ الْمُتَكَلِّمِينَ فَيَلْزَمُ كَوْنُ الْإِلَهِ مُحْدَثًا وَهُوَ مُحَالٌ فَثَبَتَ أَنَّ الْقَوْلَ بِأَنَّهُ تَعَالَى حَاصِلٌ فِي الْحَيِّزِ وَالْجِهَةِ/ قَوْلٌ بَاطِلٌ عَلَى كُلِّ الِاعْتِبَارَاتِ:
Bu deliller kelamcıların cumhuru katında kabul görmüştür. Bu durumda İlah'ın muhdes olması gerekir ki bu imkansızdır. Böylece O Teâlâ'nın mekan ve yönde bulunduğunu söylemenin bütün değerlendirmelere göre batıl bir söz olduğu sabit olmuştur.
الْحُجَّةُ السَّادِسَةَ عَشْرَةَ: وَهِيَ حُجَّةٌ اسْتِقْرَائِيَّةٌ اعْتِبَارِيَّةٌ لَطِيفَةٌ جِدًّا وَهِيَ أَنَّا رَأَيْنَا أَنَّ الشَّيْءَ كُلَّمَا كَانَ حُصُولُ مَعْنَى الْجِسْمِيَّةِ فِيهِ أَقْوَى وَأَثْبَتَ كَانَتِ الْقُوَّةُ الْفَاعِلِيَّةُ فِيهِ أَضْعَفَ وَأَنْقَصَ وَكُلَّمَا كَانَ حُصُولُ مَعْنَى الْجِسْمِيَّةِ فِيهِ أَقَلَّ وَأَضْعَفَ كَانَ حُصُولُ الْقُوَّةِ الْفَاعِلِيَّةِ أَقْوَى وَأَكْمَلَ وَتَقْرِيرُهُ أَنْ نَقُولَ وَجَدْنَا الْأَرْضَ أَكْثَفَ الْأَجْسَامِ وَأَقْوَاهَا حَجْمِيَّةً فَلَا جَرَمَ لَمْ يَحْصُلْ فِيهَا إِلَّا خَاصَّةَ قَبُولِ الْأَثَرِ فَقَطْ فَأَمَّا أَنْ يَكُونَ لِلْأَرْضِ الْخَالِصَةِ تَأْثِيرٌ فِي غَيْرِهِ فَقَلِيلٌ جِدًّا. وَأَمَّا الْمَاءُ فَهُوَ أَقَلُّ كَثَافَةً وَحَجْمِيَّةً مِنَ الْأَرْضِ فَلَا جَرَمَ حَصَلَتْ فِيهِ قُوَّةٌ مُؤَثِّرَةٌ فَإِنَّ الْمَاءَ الْجَارِيَ بِطَبْعِهِ إِذَا اخْتَلَطَ بِالْأَرْضِ أَثَّرَ فِيهَا أَنْوَاعًا مِنَ التَّأْثِيرَاتِ. وَأَمَّا الْهَوَاءُ فَإِنَّهُ أَقَلُّ حَجْمِيَّةً وَكَثَافَةً مِنَ الْمَاءِ فَلَا جَرَمَ كَانَ أَقْوَى عَلَى التَّأْثِيرِ مِنَ الْمَاءِ فَلِذَلِكَ قَالَ بَعْضُهُمْ أَنَّ الْحَيَاةَ لَا تَكْمُلُ إِلَّا بِالنَّفَسِ وَزَعَمُوا أَنَّهُ لَا مَعْنَى لِلرُّوحِ إِلَّا الْهَوَاءُ الْمُسْتَنْشَقُ وَأَمَّا النَّارُ فَإِنَّهَا أَقَلُّ كَثَافَةً مِنَ الْهَوَاءِ فَلَا جَرَمَ كَانَتْ أَقْوَى الْأَجْسَامِ الْعُنْصُرِيَّةِ عَلَى التَّأْثِيرِ فَبِقُوَّةِ الْحَرَارَةِ يَحْصُلُ الطَّبْخُ وَالنُّضْجُ وَتَكُونُ الْمَوَالِيدُ الثَّلَاثَةُ أَعْنِي الْمَعَادِنَ وَالنَّبَاتَ وَالْحَيَوَانَ. وَأَمَّا الْأَفْلَاكُ فَإِنَّهَا أَلْطَفُ مِنَ الْأَجْرَامِ الْعُنْصُرِيَّةِ فَلَا جَرَمَ كَانَتْ هِيَ الْمُسْتَوْلِيَةَ عَلَى مِزَاجِ الْأَجْرَامِ الْعُنْصُرِيَّةِ بَعْضِهَا الْبَعْضِ وَتَوْلِيدِ الْأَنْوَاعِ وَالْأَصْنَافِ الْمُخْتَلِفَةِ مِنْ تِلْكَ التَّمْزِيجَاتِ فَهَذَا الِاسْتِقْرَاءُ الْمُطَّرِدُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الشَّيْءَ كُلَّمَا كَانَ أَكْثَرَ حَجْمِيَّةً وَجِرْمِيَّةً وَجِسْمِيَّةً كَانَ أَقَلَّ قُوَّةً وَتَأْثِيرًا وَكُلَّمَا كَانَ أَقْوَى قُوَّةً وَتَأْثِيرًا كَانَ أَقَلَّ حَجْمِيَّةً وَجِرْمِيَّةً وَجِسْمِيَّةً وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ أَفَادَ هَذَا الِاسْتِقْرَاءُ ظَنًّا قَوِيًّا أَنَّهُ حَيْثُ حَصَلَ كَمَالُ الْقُوَّةِ وَالْقُدْرَةِ عَلَى الْإِحْدَاثِ وَالْإِبْدَاعِ لَمْ يَحْصُلْ هُنَاكَ الْبَتَّةَ مَعْنَى الْحَجْمِيَّةِ وَالْجِرْمِيَّةِ وَالِاخْتِصَاصِ بِالْحَيِّزِ وَالْجِهَةِ وَهَذَا وَإِنْ كَانَ بَحْثًا اسْتِقْرَائِيًّا إِلَّا أَنَّهُ عِنْدَ التَّأَمُّلِ التَّامِّ شَدِيدُ الْمُنَاسَبَةِ لِلْقَطْعِ بِكَوْنِهِ تَعَالَى مُنَزَّهًا عَنِ الْجِسْمِيَّةِ وَالْمَوْضِعِ وَالْحَيِّزِ. وباللَّه التَّوْفِيقُ. فَهَذِهِ جُمْلَةُ الْوُجُوهِ الْعَقْلِيَّةِ فِي بَيَانِ كَوْنِهِ تَعَالَى مُنَزَّهًا عَنِ الِاخْتِصَاصِ بِالْحَيِّزِ وَالْجِهَةِ.
On Altıncı Delil: Bu, son derece latif, tümevarıma dayalı ibretli bir delildir. O da şudur: Biz gördük ki bir şeyde cisimlik manasının bulunması ne kadar güçlü ve sabit olursa, onda etki etme gücü (failiyet kuvveti) o kadar zayıf ve noksan olur. Bir şeyde cisimlik manasının bulunması ne kadar az ve zayıf olursa, failiyet kuvvetinin bulunması da o kadar güçlü ve kamil olur. Bunun açıklaması şudur: Biz toprağın cisimlerin en kesifi ve hacim bakımından en güçlüsü olduğunu gördük; bu yüzden onda sadece etkiyi kabul etme özelliği meydana gelmiştir. Saf toprağın başkasına etki etmesi ise pek azdır. Suya gelince; o, toprağa göre kesiflik ve hacimce daha azdır; bu yüzden onda etkileyici bir güç meydana gelmiştir. Zira tabiatı gereği akıcı olan su toprağa karıştığında onda türlü etkiler meydana getirir. Havaya gelince; o, hacimce ve kesiflikçe sudan daha azdır; bu yüzden etki bakımından sudan daha güçlü olmuştur. İşte bu sebeple bazısı, hayatın ancak nefesle kemale ereceğini söylemiş ve ruhun, teneffüs edilen havadan başka bir manası olmadığını iddia etmiştir. Ateşe gelince; o, kesiflikçe havadan daha azdır; bu yüzden unsuri (elementel) cisimlerin etki bakımından en güçlüsü olmuştur. Nitekim hararetin kuvvetiyle pişme ve olgunlaşma meydana gelir; madenler, bitkiler ve hayvanlar olmak üzere üç mevalid (oluşum) vücut bulur. Feleklere (gök cisimlerine) gelince; onlar unsuri cisimlerden daha latiftir; bu yüzden unsuri cisimlerin birbirine olan mizacına hakim olan ve bu karışımlardan farklı türleri ve sınıfları ortaya çıkaran onlardır. İşte bu düzenli tümevarım gösteriyor ki, bir şey hacim, cirim ve cisimlik bakımından ne kadar çoksa, güç ve etki bakımından o kadar azdır; güç ve etki bakımından ne kadar kuvvetli ise hacim, cirim ve cisimlik bakımından o kadar azdır. Durum böyle olunca, bu tümevarım kuvvetli bir zan vermektedir ki, yaratma ve icat etmedeki güç ve kudret kemalinin bulunduğu yerde kesinlikle hacim, cirim, mekana ve yöne mahsus olma manası bulunmaz. Bu her ne kadar tümevarımsal bir araştırma olsa da, tam bir tefekkürle bakıldığında O Teâlâ'nın cisimlikten, mekandan ve hayyizden münezzeh olduğuna kesin kanaat getirme hususunda pek uygundur. Başarı Allah'tandır. İşte O Teâlâ'nın mekandan ve yöne mahsus olmaktan münezzeh olduğunu açıklamaya dair akli vecihlerin tamamı bunlardır.
أَمَّا الدَّلَائِلُ السَّمْعِيَّةُ فَكَثِيرَةٌ: أَوَّلُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ [الْإِخْلَاصِ: ١] فَوَصَفَهُ بِكَوْنِهِ أَحَدًا وَالْأَحَدُ مُبَالَغَةٌ فِي كَوْنِهِ وَاحِدًا. وَالَّذِي يَمْتَلِئُ مِنْهُ الْعَرْشُ وَيَفْضُلُ عَنِ الْعَرْشِ يَكُونُ مُرَكَّبًا مِنْ أَجْزَاءٍ كَثِيرَةٍ جِدًّا فَوْقَ أَجْزَاءِ الْعَرْشِ وَذَلِكَ يُنَافِي كَوْنَهُ أَحَدًا وَرَأَيْتُ جَمَاعَةً مِنَ الْكَرَّامِيَّةِ عِنْدَ هَذَا الْإِلْزَامِ يَقُولُونَ إِنَّهُ تَعَالَى ذَاتٌ وَاحِدَةٌ وَمَعَ كَوْنِهَا وَاحِدَةً حَصَلَتْ فِي كُلِّ هَذِهِ الْأَحْيَازِ دُفْعَةً وَاحِدَةً. قَالُوا: فَلِأَجْلِ أَنَّهُ حَصَلَ دُفْعَةً وَاحِدَةً فِي جَمِيعِ الْأَحْيَازِ امْتَلَأَ الْعَرْشُ مِنْهُ. فَقُلْتُ حَاصِلُ هَذَا الْكَلَامِ يَرْجِعُ إِلَى أَنَّهُ يَجُوزُ حُصُولُ الذَّاتِ الشَّاغِلَةِ لِلْحَيِّزِ وَالْجِهَةِ فِي أَحْيَازٍ كَثِيرَةٍ دُفْعَةً وَاحِدَةً/ وَالْعُقَلَاءُ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ الْعِلْمَ بِفَسَادِ ذَلِكَ مِنْ أَجَلِّ الْعُلُومِ الضَّرُورِيَّةِ وَأَيْضًا فَإِنْ جَوَّزْتُمْ ذَلِكَ فَلِمَ لَا تُجَوِّزُونَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ جَمِيعَ الْعَالَمِ مِنَ الْعَرْشِ إِلَى مَا تَحْتَ الثَّرَى جَوْهَرٌ وَاحِدٌ وَمَوْجُودٌ وَاحِدٌ الا ان ذلك الجزء الذي لا يتجزى حَصَلَ فِي جُمْلَةِ هَذِهِ الْأَحْيَازِ فَيُظَنُّ أَنَّهَا أَشْيَاءُ كَثِيرَةٌ وَمَعْلُومٌ أَنَّ مَنْ جَوَّزَهُ فَقَدِ الْتَزَمَ مُنْكَرًا مِنَ الْقَوْلِ عَظِيمًا.
Sem'i (nakli) delillere gelince, bunlar pek çoktur: Birincisi: O Teâlâ'nın: { قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ } “De ki: O Allah tektir.” [İhlas 1] kavlidir. O'nu 'Ehad' (tek) olmakla nitelemiştir; Ehad ise O'nun bir oluşunda mübalağadır. Arş'ı dolduran ve Arş'tan fazla kalan varlık ise Arş'ın cüzlerinden çok daha fazla cüzden mürekkep olur ki bu, O'nun Ehad olmasına zıttır. Kerramiyye'den bir grubun bu ilzam karşısında şöyle dediklerini gördüm: O Teâlâ tek bir zattır ve tek bir zat olmakla birlikte bu mekanların tamamında tek bir anda bulunur. Dediler ki: Bütün mekanlarda tek bir anda bulunduğu için Arş O'nunla dolmuştur. Dedim ki: Bu sözün varacağı nihai nokta, mekan ve yön işgal eden bir zatın aynı anda birçok mekanda bulunmasının caiz olduğuna varır. Akıl sahipleri ise bunun batıllığını bilmenin zorunlu (zaruri) ilimlerin en yücelerinden olduğunda ittifak etmişlerdir. Ayrıca şayet siz buna cevaz verirseniz, Arş'tan yerin dibine kadar bütün alemin tek bir cevher ve tek bir varlık olduğunu; ancak bölünemeyen o tek parçanın bütün bu mekanlarda bulunması sebebiyle bunların çok şey sanıldığını söylemeye neden cevaz vermiyorsunuz? Malumdur ki buna cevaz veren kimse, son derece çirkin ve büyük bir sözü benimsemiş olur.
فَإِنْ قَالُوا: انما عرفنا هاهنا حُصُولَ التَّغَايُرِ بَيْنَ هَذِهِ الذَّوَاتِ لِأَنَّ بَعْضَهَا يَفْنَى مَعَ بَقَاءِ الْبَاقِي وَذَلِكَ يُوجِبُ التَّغَايُرَ وَأَيْضًا فَنَرَى بَعْضَهَا مُتَحَرِّكًا وَبَعْضَهَا سَاكِنًا وَالْمُتَحَرِّكُ غَيْرُ السَّاكِنِ فَوَجَبَ الْقَوْلُ بِالتَّغَايُرِ وَهَذِهِ الْمَعَانِي غَيْرُ حَاصِلَةٍ فِي ذَاتِ اللَّه فَظَهَرَ الْفَرْقُ فَنَقُولُ: أَمَّا قَوْلُكَ بِأَنَّا نُشَاهِدُ أَنَّ هَذَا الْجُزْءَ يَبْقَى مَعَ أَنَّهُ يَفْنَى ذَلِكَ الْجُزْءُ الْآخَرُ وَذَلِكَ يُوجِبُ التَّغَايُرَ فَنَقُولُ: لَا نُسَلِّمُ أَنَّهُ فَنَى شَيْءٌ مِنَ الْأَجْزَاءِ بَلْ نَقُولُ لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ
Şayet derlerse ki: 'Biz bu zatlar arasındaki başkalığın meydana geldiğini ancak şuradan bildik: Onların bir kısmı yok olurken diğeri baki kalmaktadır, bu da başkalığı zorunlu kılar. Ayrıca bazısının hareketli, bazısının durur halde olduğunu görüyoruz; hareket eden ise durandan başkadır, bu sebeple başkalığı söylemek zorunlu olmuştur. Bu manalar ise Allah'ın zatında söz konusu değildir; dolayısıyla fark ortaya çıkmıştır.' Deriz ki: 'Biz şu parçanın baki kaldığını, diğer parçanın ise yok olduğunu müşahede ediyoruz; bu da başkalığı gerektirir' şeklindeki sözünüze gelince, deriz ki: Parçalardan herhangi birinin yok olduğunu kabul etmiyoruz. Bilakis deriz ki: Neden
يُقَالَ أَنَّ جَمِيعَ أَجْزَاءِ الْعَالَمِ جُزْءٌ وَاحِدٌ فقط؟ ثم انه حصل هاهنا وَهُنَاكَ وَأَيْضًا حَصَلَ مَوْصُوفًا بِالسَّوَادِ وَالْبَيَاضِ وَجَمِيعِ الْأَلْوَانِ وَالطُّعُومِ فَالَّذِي يَفْنَى إِنَّمَا هُوَ حُصُولُهُ هُنَاكَ فَأَمَّا أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ فَنَى فِي نَفْسِهِ فَهَذَا غَيْرُ مُسَلَّمٍ وَأَمَّا قَوْلُهُ: نَرَى بَعْضَ الْأَجْسَامِ مُتَحَرِّكًا وَبَعْضَهَا سَاكِنًا وَذَلِكَ يُوجِبُ التَّغَايُرَ لِأَنَّ الْحَرَكَةَ وَالسُّكُونَ لَا يَجْتَمِعَانِ. فَنَقُولُ: إِذَا حَكَمْنَا بِأَنَّ الْحَرَكَةَ وَالسُّكُونَ لَا يَجْتَمِعَانِ لِاعْتِقَادِنَا أَنَّ الْجِسْمَ الْوَاحِدَ لَا يَحْصُلُ دُفْعَةً وَاحِدَةً فِي حَيِّزَيْنِ فَإِذَا رَأَيْنَا أَنَّ السَّاكِنَ بَقِيَ هُنَا وَأَنَّ الْمُتَحَرِّكَ لَيْسَ هُنَا قَضَيْنَا أَنَّ الْمُتَحَرِّكَ غَيْرُ السَّاكِنِ. وَأَمَّا بِتَقْدِيرِ أَنْ يَجُوزَ كَوْنُ الذَّاتِ الْوَاحِدَةِ حَاصِلَةً فِي حَيِّزَيْنِ دُفْعَةً وَاحِدَةً لَمْ يَمْتَنِعْ كَوْنُ الذَّاتِ الْوَاحِدَةِ مُتَحَرِّكَةً سَاكِنَةً مَعًا، لِأَنَّ أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنَّ بِسَبَبِ السُّكُونِ بَقِيَ هُنَا وَبِسَبَبِ الْحَرَكَةِ حَصَلَ فِي الْحَيِّزِ الْآخَرِ إِلَّا أَنَّا لَمَّا جَوَّزْنَا أَنْ تَحْصُلَ الذَّاتُ الْوَاحِدَةُ دُفْعَةً وَاحِدَةً فِي حَيِّزَيْنِ مَعًا لَمْ يَبْعُدْ أَنْ تَكُونَ الذَّاتُ السَّاكِنَةُ هِيَ عَيْنَ الذَّاتِ الْمُتَحَرِّكَةِ فَثَبَتَ أَنَّهُ لَوْ جَازَ أَنْ يُقَالَ أَنَّهُ تَعَالَى فِي ذَاتِهِ وَاحِدٌ لَا يَقْبَلُ الْقِسْمَةَ ثُمَّ مَعَ ذَلِكَ يَمْتَلِئُ الْعَرْشُ مِنْهُ لَمْ يَبْعُدْ أَيْضًا أَنْ يُقَالَ: الْعَرْشُ فِي نَفْسِهِ جوهر فرد وجزء لا يتجزى وَمَعَ ذَلِكَ فَقَدْ حَصَلَ فِي كُلِّ تِلْكَ الْأَحْيَازِ وَحَصَلَ مِنْهُ كُلُّ الْعَرْشِ وَمَعْلُومٌ أَنَّ تَجْوِيزَهُ يُفْضِي إِلَى فَتْحِ بَابِ الْجَهَالَاتِ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَيَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمانِيَةٌ [الْحَاقَّةِ: ١٧] فَلَوْ كَانَ إِلَهُ الْعَالَمِ فِي الْعَرْشِ لَكَانَ حَامِلُ الْعَرْشِ حَامِلًا لِلْإِلَهِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْإِلَهُ مَحْمُولًا حَامِلًا وَمَحْفُوظًا حَافِظًا وَذَلِكَ لَا يَقُولُهُ عَاقِلٌ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَاللَّهُ الْغَنِيُّ [مُحَمَّدٍ: ٣٨] حَكَمَ بِكَوْنِهِ غَنِيًّا عَلَى الْإِطْلَاقِ وَذَلِكَ يُوجِبُ كَوْنَهُ تَعَالَى غَنِيًّا عَنِ الْمَكَانِ وَالْجِهَةِ.
alemin bütün parçalarının sadece tek bir parçadan ibaret olduğu söylenemez olsun? Sonra o [tek parça] hem burada hem orada bulunmuş, ayrıca siyahlıkla, beyazlıkla, bütün renkler ve tatlarla nitelenmiş olarak var olmuştur. Öyleyse yok olan şey, sadece onun orada bulunmasıdır; zatı itibarıyla yok olduğuna gelince, bu kabul edilmez. 'Bazı cisimlerin hareketli, bazısının ise durur halde olduğunu görüyoruz; bu da başkalığı zorunlu kılar; zira hareket ile sükun bir arada bulunamaz' sözüne gelince, deriz ki: Biz hareket ile sükunun bir arada bulunamayacağına, tek bir cismin aynı anda iki mekanda bulunamayacağı inancımızdan ötürü hükmederiz. Dolayısıyla duranın burada kaldığını, hareket edenin ise burada olmadığını gördüğümüzde, hareket edenin durandan başka olduğuna hükmettik. Ancak tek bir zatın aynı anda iki mekanda bulunmasının caiz olduğu varsayımında, tek bir zatın aynı anda hem hareketli hem de durur olması imkansız olmaz. Çünkü işin en uç noktası şudur: Sükun sebebiyle burada kalmış, hareket sebebiyle diğer mekanda bulunmuştur. Ne var ki biz tek bir zatın aynı anda iki mekanda bulunmasına cevaz verdiğimizde, duran zatın hareket eden zatın ta kendisi olması da uzak olmaz. Böylece sabit oldu ki, O Teâlâ'nın zatında bölünmeyi kabul etmeyen tek bir varlık olduğu, bununla birlikte Arş'ın O'nunla dolduğu sözü caiz olsaydı, 'Arş bizatihi bölünemeyen bir cevher-i ferd ve parçadır; bununla birlikte bütün o mekanlarda bulunmuş ve Arş'ın tamamı ondan meydana gelmiştir' denilmesi de uzak olmazdı. Malumdur ki buna cevaz vermek, cehaletlerin kapısını açmaya götürür. İkincisi: O Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَيَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمانِيَةٌ } “O gün Rabbinin Arş'ını, onların üzerinde sekiz [melek] taşır.” [Hâkka 17]. Şayet alemin İlahı Arş'ta olsaydı, Arş'ı taşıyan İlah'ı da taşımış olurdu; bu durumda İlah'ın taşınan bir taşıyıcı, korunan bir koruyucu olması gerekirdi ki bunu hiçbir akıl sahibi söylemez. Üçüncüsü: O Teâlâ: { وَاللَّهُ الْغَنِيُّ } “Allah zengindir (hiçbir şeye muhtaç değildir).” [Muhammed 38] buyurmuştur. Mutlak surette gani (ihtiyaçsız) olduğuna hükmetmiştir; bu da O Teâlâ'nın mekandan ve yönden müstağni (ihtiyaçsız) olmasını zorunlu kılar.
وَرَابِعُهَا: أَنَّ فِرْعَوْنَ لَمَّا طَلَبَ حَقِيقَةَ الْإِلَهِ تَعَالَى مِنْ مُوسَى ﵇ وَلَمْ يَزِدْ مُوسَى ﵇ عَلَى ذِكْرِ صِفَةِ الْخَلَّاقِيَّةِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ فَإِنَّهُ لَمَّا قَالَ: وَما رَبُّ الْعالَمِينَ [الشُّعَرَاءِ: ٢٣] فَفِي الْمَرَّةِ الْأُولَى قَالَ: رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُمَا/ إِنْ كُنْتُمْ مُوقِنِينَ [الدخان: ٧] وَفِي الثَّانِيَةِ قَالَ: رَبُّكُمْ وَرَبُّ آبائِكُمُ الْأَوَّلِينَ [الشُّعَرَاءِ: ٢٦] وَفِي الْمَرَّةِ الثَّالِثَةِ: قالَ رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَما بَيْنَهُما إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ [الشُّعَرَاءِ: ٢٨] وَكُلُّ ذَلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى الْخَلَّاقِيَّةِ وَأَمَّا فِرْعَوْنُ لعنه اللَّه فانه قال: يَا هامانُ ابْنِ لِي صَرْحاً لَعَلِّي أَبْلُغُ الْأَسْبابَ أَسْبابَ السَّماواتِ فَأَطَّلِعَ إِلى إِلهِ مُوسى [غَافِرٍ: ٣٦ ٣٧] فَطَلَبَ الْإِلَهَ فِي السَّمَاءِ فَعَلِمْنَا أَنَّ وَصْفَ الْإِلَهِ بِالْخَلَّاقِيَّةِ وَعَدَمَ وَصْفِهِ بِالْمَكَانِ وَالْجِهَةِ دِينُ مُوسَى وَسَائِرِ جَمِيعِ الْأَنْبِيَاءِ وَجَمِيعُ وَصْفِهِ تَعَالَى بِكَوْنِهِ فِي السَّمَاءِ دِينُ فِرْعَوْنَ وَإِخْوَانِهِ مِنَ الْكَفَرَةِ. وَخَامِسُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ وَكَلِمَةُ «ثُمَّ» لِلتَّرَاخِي وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ بَعْدَ تَخْلِيقِ السموات وَالْأَرْضِ فَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ مِنَ الِاسْتِوَاءِ الِاسْتِقْرَارَ لَزِمَ أَنْ يُقَالَ: أَنَّهُ مَا كَانَ مُسْتَقِرًّا عَلَى الْعَرْشِ بَلْ كَانَ مُعْوَجًّا مُضْطَرِبًا ثُمَّ اسْتَوَى عَلَيْهِ بَعْدَ ذَلِكَ وَذَلِكَ يُوجِبُ وَصْفَهُ بِصِفَاتِ سَائِرِ الْأَجْسَامِ مِنَ الِاضْطِرَابِ وَالْحَرَكَةِ تَارَةً وَالسُّكُونِ أُخْرَى وَذَلِكَ لَا يَقُولُهُ عَاقِلٌ. وَسَادِسُهَا: هُوَ أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْ إِبْرَاهِيمَ ﵇ أَنَّهُ إِنَّمَا طَعَنَ فِي إِلَهِيَّةِ الْكَوْكَبِ وَالْقَمَرِ وَالشَّمْسِ بِكَوْنِهَا آفِلَةً غَارِبَةً فَلَوْ كَانَ إِلَهُ الْعَالَمِ جِسْمًا لَكَانَ أَبَدًا غَارِبًا آفِلًا وَكَانَ مُنْتَقِلًا مِنَ الِاضْطِرَابِ وَالِاعْوِجَاجِ إِلَى الِاسْتِوَاءِ وَالسُّكُونِ وَالِاسْتِقْرَارِ فَكُلُّ مَا جَعَلَهُ إِبْرَاهِيمُ ﵇ طَعْنًا فِي إِلَهِيَّةِ الشَّمْسِ وَالْكَوْكَبِ وَالْقَمَرِ يَكُونُ حَاصِلًا فِي إِلَهِ الْعَالَمِ فَكَيْفَ يُمْكِنُ الِاعْتِرَافُ بِإِلَهِيَّتِهِ. وَسَابِعُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ قَبْلَ قَوْلِهِ: ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ شَيْئًا وَبَعْدَهُ شَيْئًا آخَرَ. أَمَّا الَّذِي ذَكَرَهُ قَبْلَ هَذِهِ الْكَلِمَةِ فَهُوَ قَوْلُهُ: إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ خَلْقَ السموات وَالْأَرْضِ يَدُلُّ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ وَقُدْرَتِهِ وَحِكْمَتِهِ مِنْ وُجُوهٍ كَثِيرَةٍ. وَأَمَّا الَّذِي ذَكَرَهُ بَعْدَ هَذِهِ الْكَلِمَةِ فَأَشْيَاءُ:
Dördüncüsü: Firavun, Musa aleyhisselam'dan İlah Teâlâ'nın hakikatini talep ettiğinde, Musa aleyhisselam yaratıcılık (hallakıyyet) sıfatını üç defa zikretmekten öteye geçmedi. Zira o: { وَما رَبُّ الْعالَمِينَ } “Alemlerin Rabbi de nedir?” [Şuarâ 23] dediğinde, birinci defasında: { رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُمَا إِنْ كُنْتُمْ مُوقِنِينَ } “Eğer kesin inanıyorsanız, [O] göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbidir.” [Duhân 7/Şuarâ 24] dedi. İkincisinde: { رَبُّكُمْ وَرَبُّ آبائِكُمُ الْأَوَّلِينَ } “O, sizin de Rabbiniz, sizden önceki atalarınızın da Rabbidir.” [Şuarâ 26] dedi. Üçüncü defasında ise: { قالَ رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَما بَيْنَهُما إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ } “[Musa:] 'Eğer aklınızı kullanıyorsanız, O, doğunun, batının ve ikisi arasındakilerin Rabbidir' dedi.” [Şuarâ 28]. Bütün bunlar yaratıcılığa işarettir. Allah'ın lanetine uğrayası Firavun ise şöyle dedi: { يَا هامانُ ابْنِ لِي صَرْحاً لَعَلِّي أَبْلُغُ الْأَسْبابَ أَسْبابَ السَّماواتِ فَأَطَّلِعَ إِلى إِلهِ مُوسى } “Ey Hâmân! Bana yüksek bir kule yap; belki yollara, göklerin yollarına erişirim de Musa'nın İlahına ulaşırım...” [Mü'min 36-37]. Böylece İlah'ı gökte aradı. Bundan bildik ki, İlah'ı yaratıcılıkla nitelemek ve O'nu mekan ve yön ile nitelememek Musa'nın ve bütün diğer peygamberlerin dinidir; O Teâlâ'yı gökte olmakla nitelemek ise Firavun'un ve kafir kardeşlerinin dinidir. Beşincisi: O Teâlâ bu ayette: { إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ } “Şüphesiz Rabbiniz, gökleri ve yeri altı günde yaratan, sonra Arş'a istiva eden Allah'tır...” buyurmuştur. 'Sümme' (sonra) kelimesi terahi (zaman aralığı ve sonralık) içindir. Bu da O Teâlâ'nın Arş'a ancak gökleri ve yeri yarattıktan sonra istiva ettiğini gösterir. Eğer istivadan maksat yerleşmek (istikrar) olsaydı, O'nun Arş'a yerleşmiş olmayıp bilakis eğri ve çalkantılı olduğu, daha sonra üzerine yerleştiği söylenmesi gerekirdi. Bu ise O'nu bazen çalkantı ve hareket, bazen de durma şeklinde diğer cisimlerin sıfatlarıyla nitelemeyi gerektirir ki bunu hiçbir akıl sahibi söylemez. Altıncısı: O Teâlâ, İbrahim aleyhisselam'ın yıldıza, aya ve güneşe ilahlık nispet edilmesini ancak bunların batması ve kaybolması sebebiyle çürüttüğünü nakletmiştir. Şayet alemin İlahı bir cisim olsaydı, daima batan ve kaybolan olurdu; çalkantı ve eğrilikten düzlüğe, sükuna ve yerleşmeye intikal etmiş olurdu. Bu durumda İbrahim aleyhisselam'ın güneş, yıldız ve ayın ilahlığına karşı getirdiği her itiraz alemin İlahında da bulunmuş olurdu; öyleyse O'nun ilahlığı nasıl kabul edilebilir? Yedincisi: O Teâlâ, { ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ } “Sonra Arş'a istiva etti” kavlinden önce bir şey, ondan sonra da başka bir şey zikretmiştir. Bu ifadeden önce zikrettiği şey: { إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } “Şüphesiz Rabbiniz, gökleri ve yeri yaratan Allah'tır...” kavlidir. Biz göklerin ve yerin yaratılışının Sanatkâr'ın varlığına, kudretine ve hikmetine pek çok açıdan delalet ettiğini açıkladık. Bu ifadeden sonra zikrettiği şeyler ise şunlardır:
أَوَّلُهَا: قَوْلُهُ: يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثاً وذلك احد الدلائل عَلَى وُجُودِ اللَّهِ وَعَلَى قُدْرَتِهِ وَحِكْمَتِهِ. وَثَانِيهَا: وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ وَهُوَ أَيْضًا مِنَ الدَّلَائِلِ الدَّالَّةِ عَلَى الْوُجُودِ وَالْقُدْرَةِ وَالْعِلْمِ. وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ: أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ وَهُوَ أَيْضًا إِشَارَةٌ إِلَى كَمَالِ قُدْرَتِهِ وَحِكْمَتِهِ.
Birincisi: { يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثاً } “Gündüzü, onu durmadan kovalayan gece ile bürür” kavlidir ki bu, Allah'ın varlığına, kudretine ve hikmetine olan delillerden biridir. İkincisi: { وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ } “Güneşi, ayı ve yıldızları da emrine boyun eğmiş olarak [yarattı].” kavlidir ki bu da varlığa, kudrete ve ilme delalet eden delillerdendir. Üçüncüsü: { أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ } “Bilesiniz ki, yaratma da emir de yalnız O'na aittir.” kavlidir ki bu da O'nun kudret ve hikmetinin kemaline bir işarettir.
إِذَا ثبت هذا فنقول: أول الآية اشارة ذِكْرِ مَا يَدُلُّ عَلَى الْوُجُودِ وَالْقُدْرَةِ وَالْعِلْمِ وَآخِرُهَا يَدُلُّ أَيْضًا عَلَى هَذَا الْمَطْلُوبِ وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَقَوْلُهُ: ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ أَيْضًا دَلِيلًا عَلَى كَمَالِ الْقُدْرَةِ وَالْعِلْمِ لِأَنَّهُ لَوْ لَمْ يَدُلَّ عَلَيْهِ بَلْ كَانَ الْمُرَادُ كَوْنَهُ مُسْتَقِرًّا عَلَى الْعَرْشِ كَانَ ذَلِكَ كَلَامًا أَجْنَبِيًّا عَمَّا قَبْلَهُ وَعَمَّا بَعْدَهُ فَإِنَّ كَوْنَهُ تَعَالَى مُسْتَقِرًّا عَلَى الْعَرْشِ لَا يُمْكِنُ جَعْلُهُ دَلِيلًا عَلَى كَمَالِهِ فِي الْقُدْرَةِ وَالْحِكْمَةِ وَلَيْسَ أَيْضًا مِنْ صِفَاتِ المدح الثناء لِأَنَّهُ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى أَنْ يُجْلِسَ/ جَمِيعَ أَعْدَادِ الْبَقِّ وَالْبَعُوضِ عَلَى الْعَرْشِ وَعَلَى مَا فَوْقَ الْعَرْشِ فَثَبَتَ أَنَّ كَوْنَهُ جَالِسًا عَلَى الْعَرْشِ لَيْسَ مِنْ دَلَائِلِ إِثْبَاتِ الصِّفَاتِ وَالذَّاتِ ولا من صفات المدح الثناء فَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ كَوْنَهُ جَالِسًا عَلَى الْعَرْشِ لَكَانَ ذَلِكَ كَلَامًا أَجْنَبِيًّا عَمَّا قَبْلَهُ وَعَمَّا بَعْدَهُ وَهَذَا يُوجِبُ نِهَايَةَ الرَّكَاكَةِ فَثَبَتَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ لَيْسَ ذَلِكَ بَلِ الْمُرَادُ مِنْهُ كَمَالُ قدرته في تدابير الملك والملكوت حتى تصبر هَذِهِ الْكَلِمَةُ مُنَاسِبَةً لِمَا قَبْلَهَا وَلِمَا بَعْدَهَا وهو المطولب. وَثَامِنُهَا: أَنَّ السَّمَاءَ عِبَارَةٌ عَنْ كُلِّ مَا ارْتَفَعَ وَسَمَا وَعَلَا وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ تَعَالَى سَمَّى السَّحَابَ سَمَاءً حَيْثُ قَالَ: وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّماءِ مَاءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ [الْأَنْفَالِ: ١١] وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَكُلُّ مَا لَهُ ارْتِفَاعٌ وَعُلُوٌّ وَسُمُوٌّ كَانَ سَمَاءً فَلَوْ كَانَ إِلَهُ الْعَالَمِ مَوْجُودًا فَوْقَ الْعَرْشِ لَكَانَ ذَاتُ الْإِلَهِ تَعَالَى سَمَاءً لِسَاكِنِي الْعَرْشِ. فَثَبَتَ أَنَّهُ تَعَالَى لَوْ كَانَ فَوْقَ الْعَرْشِ لَكَانَ سَمَاءً وَاللَّهُ تعالى حكم بكونه خالقا لكل السموات في آيات كثيرة هَذِهِ الْآيَةُ وَهُوَ قَوْلُهُ: إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فَلَوْ كَانَ فَوْقَ الْعَرْشِ سَمَاءً لِسُكَّانِ أَهْلِ الْعَرْشِ لَكَانَ خَالِقًا لِنَفْسِهِ وَذَلِكَ مُحَالٌ.
Bu sabit olunca deriz ki: Ayetin başı varlığa, kudrete ve ilme delalet eden şeylerin zikredilmesine işarettir; sonu da yine bu matluba delalet etmektedir. Durum böyle olunca, { ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ } “Sonra Arş'a istiva etti” kavlinin de kudret ve ilmin kemaline bir delil olması zorunludur. Çünkü şayet buna delalet etmeyip de murat Arş üzerine yerleşmesi olsaydı, bu söz öncesiyle ve sonrasıyla tamamen ilgisiz (yabancı) bir kelam olurdu. Zira O Teâlâ'nın Arş üzerine yerleşmiş olması, O'nun kudret ve hikmetteki kemaline delil kılınamaz; bu aynı zamanda bir övgü ve sena sıfatı da değildir. Çünkü O Teâlâ bütün tatarcıkları ve sivrisinekleri Arş'ın üzerine ve Arş'ın üstündeki şeylere oturtmaya kadirdir. Böylece sabit oldu ki, O'nun Arş üzerine oturmuş olması sıfatları ve Zat'ı ispat etme delillerinden olmadığı gibi, övgü ve sena sıfatlarından da değildir. Şayet { ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ } “Sonra Arş'a istiva etti” kavlinden murat O'nun Arş üzerine oturması olsaydı, bu söz öncesi ve sonrasıyla ilgisiz kalır ve bu da son derece bir tutarsızlığı gerektirirdi. Böylece sabit oldu ki ondan murat bu değildir; bilakis ondan murat, bu cümlenin öncesine ve sonrasına uygun olması için mülk ve melekutun tedbirindeki kudretinin kemalidir; aranan da budur. Sekizincisi: Sema (gök), yükselen, yücelen ve yukarıda olan her şeyden ibarettir. Bunun delili O Teâlâ'nın: { وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّماءِ مَاءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ } “Sizi kendisiyle temizlemek için gökten üzerinize su indiriyordu.” [Enfâl 11] ayetinde bulutu 'sema' olarak isimlendirmiş olmasıdır. Durum böyle olunca, yükseliği, yüceliği ve üstünlüğü olan her şey bir semadır. Şayet alemin İlahı Arş'ın üzerinde var olmuş olsaydı, İlah Teâlâ'nın zatı Arş'ta oturanlar için bir sema (gök) olurdu. Böylece O Teâlâ şayet Arş'ın üzerinde olsaydı bir sema olacağı sabit olmuştur. Oysa Allah Teâlâ birçok ayette ve bu ayette, yani: { إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } “Şüphesiz Rabbiniz, gökleri ve yeri yaratan Allah'tır...” kavlinde bütün semaların yaratıcısı olduğuna hükmetmiştir. Şayet Arş ehlinin sakinleri için Arş'ın üzerinde bir sema olsaydı, O'nun kendi kendisinin yaratıcısı olması gerekirdi ki bu imkansızdır.
وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَوْلُهُ: الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ آيَةٌ مُحْكَمَةٌ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ: ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ مِنَ الْمُتَشَابِهَاتِ الَّتِي يَجِبُ تَأْوِيلُهَا وَهَذِهِ نُكْتَةٌ لَطِيفَةٌ وَنَظِيرُ هَذَا أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ في أول سورة الانعام: هُوَ اللَّهُ فِي السَّماواتِ [الْأَنْعَامِ: ٣] ثُمَّ قَالَ بَعْدَهُ بِقَلِيلٍ: قُلْ لِمَنْ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قُلْ لِلَّهِ [الْأَنْعَامِ: ١٤] فَدَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ الْمُتَأَخِّرَةُ على ان كل ما في السموات فهو ملك الله فلو كان الله في السموات لزم كونه ملكا لنفسه وذلك مال فكهذا هاهنا فَثَبَتَ بِمَجْمُوعِ هَذِهِ الدَّلَائِلِ الْعَقْلِيَّةِ وَالنَّقْلِيَّةِ أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ حَمْلُ قَوْلِهِ:
Bu sabit olunca deriz ki: O'nun { الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } “Gökleri ve yeri yaratan...” kavli, { ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ } “Sonra Arş'a istiva etti” kavlinin tevil edilmesi vacip olan müteşabihlerden olduğuna delalet eden muhkem bir ayettir. Bu latif bir nüktedir. Bunun benzeri O Teâlâ'nın En'am suresinin başında: { هُوَ اللَّهُ فِي السَّماواتِ } “O, göklerde Allah'tır...” [En'âm 3] buyurup, bundan hemen sonra: { قُلْ لِمَنْ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قُلْ لِلَّهِ } “De ki: Göklerde ve yerde olanlar kimindir? De ki: Allah'ındır.” [En'âm 12] buyurmuş olmasıdır. Bu sonraki ayet göklerde olan her şeyin Allah'ın mülkü olduğuna delalet etmiştir; şayet Allah göklerde olsaydı, kendisinin mülkü olması gerekirdi ki bu imkansızdır. İşte burada da durum böyledir. Bu akli ve nakli delillerin toplamıyla sabit oldu ki O'nun:
ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ عَلَى الْجُلُوسِ وَالِاسْتِقْرَارِ وَشَغْلِ الْمَكَانِ وَالْحَيِّزِ وَعِنْدَ هَذَا حَصَلَ لِلْعُلَمَاءِ الرَّاسِخِينَ مَذْهَبَانِ: الْأَوَّلُ: أَنْ نَقْطَعَ بِكَوْنِهِ تَعَالَى مُتَعَالِيًا عَنِ الْمَكَانِ وَالْجِهَةِ وَلَا نَخُوضَ فِي تَأْوِيلِ الْآيَةِ عَلَى التَّفْصِيلِ بَلْ نُفَوِّضُ عِلْمَهَا إِلَى اللَّهِ وَهُوَ الَّذِي قَرَّرْنَاهُ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: وَما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ [آلِ عِمْرَانَ: ٧] وَهَذَا الْمَذْهَبُ هُوَ الَّذِي نَخْتَارُهُ وَنَقُولُ بِهِ وَنَعْتَمِدُ عَلَيْهِ.
{ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ } “Sonra Arş'a istiva etti” kavlini oturmaya, yerleşmeye, mekan ve hayyiz işgal etmeye hamletmek mümkün değildir. Bu noktada ilimde rüsuh sahibi alimlerin iki mezhebi ortaya çıkmıştır: Birincisi: O Teâlâ'nın mekandan ve yönden yüce olduğunu kesin olarak kabul etmek ve ayetin ayrıntılı teviline dalmayıp bilakis onun bilgisini Allah'a havale etmektir. Bu, O'nun: { وَما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ } “Halbuki onun tevilini ancak Allah bilir. İlimde derinleşmiş olanlar ise: 'Ona inandık' derler...” [Âl-i İmrân 7] kavlinin tefsirinde takrir ettiğimiz görüştür. Bizim tercih ettiğimiz, benimsediğimiz ve itimat ettiğimiz mezhep de budur.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنْ نَخُوضَ فِي تَأْوِيلِهِ عَلَى التَّفْصِيلِ وَفِيهِ قَوْلَانِ مُلَخَّصَانِ: الْأَوَّلُ: مَا ذَكَرَهُ الْقَفَّالُ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِ فَقَالَ: الْعَرْشِ فِي كَلَامِهِمْ هُوَ السَّرِيرُ الَّذِي يَجْلِسُ عَلَيْهِ الْمُلُوكُ ثُمَّ جُعِلَ الْعَرْشُ كِنَايَةً عَنْ نَفْسِ الْمَلِكِ يُقَالُ: ثُلَّ عَرْشُهُ أَيِ انْتَفَضَ مُلْكُهُ وَفَسَدَ. وَإِذَا استقام له ملكه واطراد أَمْرُهُ وَحُكْمُهُ قَالُوا: اسْتَوَى عَلَى عَرْشِهِ وَاسْتَقَرَّ عَلَى سَرِيرِ مُلْكِهِ هَذَا مَا قَالَهُ الْقَفَّالُ. وَأَقُولُ: إِنَّ الَّذِي قَالَهُ حَقٌّ وَصِدْقٌ وَصَوَابٌ ونظيره قولهم
İkinci görüş: Ayetin ayrıntılı teviline dalmaktır ki bunda özetle iki görüş vardır: Birincisi: Kaffâl'in -Allah'ın rahmeti üzerine olsun- zikrettiği görüştür; o şöyle demiştir: 'Onların kelamında arş, kralların üzerine oturduğu tahttır. Sonra arş bizzat mülkten kinaye kılınmıştır; nitekim 'Arşı yıkıldı' denir ki 'Mülkü dağıldı ve bozuldu' demektir. Mülkü onun için düzelip emri ve hükmü düzenli şekilde işlediğinde ise 'Arşına istiva etti ve mülk tahtına yerleşti' derler.' İşte Kaffâl'in söylediği budur. Ben de derim ki: Onun söylediği haktır, doğrudur ve isabetlidir. Bunun bir benzeri Arapların,
لِلرَّجُلِ الطَّوِيلِ: فُلَانٌ طَوِيلُ النِّجَادِ وَلِلرَّجُلِ الَّذِي يُكْثِرُ/ الضِّيَافَةَ كَثِيرُ الرَّمَادِ وَلِلرَّجُلِ الشَّيْخِ فُلَانٌ اشْتَعَلَ رَأْسُهُ شَيْبًا وَلَيْسَ الْمُرَادُ فِي شَيْءٍ مِنْ هَذِهِ الْأَلْفَاظِ إِجْرَاؤُهَا عَلَى ظَوَاهِرِهَا إِنَّمَا الْمُرَادُ مِنْهَا تَعْرِيفُ الْمَقْصُودِ عَلَى سَبِيلِ الْكِنَايَةِ فكذا هاهنا يَذْكُرُ الِاسْتِوَاءَ عَلَى الْعَرْشِ وَالْمُرَادُ نَفَاذُ الْقُدْرَةِ وَجَرَيَانُ الْمَشِيئَةِ ثُمَّ قَالَ الْقَفَّالُ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى: وَاللَّهُ تَعَالَى لَمَّا دَلَّ عَلَى ذَاتِهِ وَعَلَى صِفَاتِهِ وَكَيْفِيَّةِ تَدْبِيرِهِ الْعَالَمَ عَلَى الْوَجْهِ الَّذِي أَلِفُوهُ مِنْ مُلُوكِهِمْ وَرُؤَسَائِهِمُ اسْتَقَرَّ فِي قُلُوبِهِمْ عَظَمَةُ اللَّهِ وَكَمَالُ جَلَالِهِ إِلَّا أَنَّ كل ذلك مشروط ينفى التَّشْبِيهِ فَإِذَا قَالَ: إِنَّهُ عَالِمٌ فَهِمُوا مِنْهُ أَنَّهُ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ تَعَالَى شَيْءٌ ثُمَّ عَلِمُوا بِعُقُولِهِمْ أَنَّهُ لَمْ يَحْصُلْ ذَلِكَ الْعِلْمُ بِفِكْرَةٍ وَلَا رَوِيَّةٍ وَلَا بِاسْتِعْمَالِ حَاسَّةٍ وَإِذَا قَالَ: قَادِرٌ عَلِمُوا مِنْهُ أَنَّهُ مُتَمَكِّنٌ مِنْ إِيجَادِ الْكَائِنَاتِ وَتَكْوِينِ الْمُمْكِنَاتِ ثُمَّ عَلِمُوا بِعُقُولِهِمْ أَنَّهُ غَنِيٌّ فِي ذَلِكَ الْإِيجَادِ وَالتَّكْوِينِ عَنِ الْآلَاتِ وَالْأَدَوَاتِ وَسَبَقَ الْمَادَّةَ وَالْمُدَّةَ وَالْفِكْرَةَ وَالرَّوِيَّةَ وَهَكَذَا الْقَوْلُ فِي كُلِّ صِفَاتِهِ وَإِذَا أَخْبَرَ أَنَّ لَهُ بَيْتًا يَجِبُ عَلَى عِبَادِهِ حَجُّهُ فَهِمُوا مِنْهُ أَنَّهُ نَصَبَ لَهُمْ مَوْضِعًا يَقْصِدُونَهُ لِمَسْأَلَةِ رَبِّهِمْ وَطَلَبِ حَوَائِجِهِمْ كَمَا يَقْصِدُونَ بُيُوتَ الْمُلُوكِ وَالرُّؤَسَاءِ لِهَذَا الْمَطْلُوبِ ثُمَّ عَلِمُوا بِعُقُولِهِمْ نَفْيَ التَّشْبِيهِ وَأَنَّهُ لَمْ يَجْعَلْ ذَلِكَ الْبَيْتَ مَسْكَنًا لِنَفْسِهِ وَلَمْ يَنْتَفِعْ بِهِ فِي دَفْعِ الْحَرِّ وَالْبَرْدِ بِعَيْنِهِ عَنْ نَفْسِهِ فَإِذَا أَمَرَهُمْ بِتَحْمِيدِهِ وَتَمْجِيدِهِ فَهِمُوا مِنْهُ أَنَّهُ أَمَرَهُمْ بِنِهَايَةِ تَعْظِيمِهِ ثُمَّ عَلِمُوا بِعُقُولِهِمْ أَنَّهُ لَا يَفْرَحُ لذلك التَّحْمِيدِ وَالتَّعْظِيمِ وَلَا يَغْتَمُّ بِتَرْكِهِ وَالْإِعْرَاضِ عَنْهُ إِذَا عَرَفْتَ هَذِهِ الْمُقَدِّمَةَ فَنَقُولُ: إِنَّهُ تَعَالَى اخبر انه خلق السموات والأرض كما أراد وشاء من غر مُنَازِعٍ وَلَا مُدَافِعٍ ثُمَّ أَخْبَرَ بَعْدَهُ أَنَّهُ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ أَيْ حَصَلَ لَهُ تَدْبِيرُ الْمَخْلُوقَاتِ عَلَى مَا شَاءَ وَأَرَادَ فَكَانَ قَوْلُهُ: ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ أَيْ بَعْدَ أَنْ خَلَقَهَا اسْتَوَى عَلَى عَرْشِ الْمُلْكِ وَالْجَلَالِ. ثُمَّ قَالَ الْقَفَّالُ: وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ هَذَا هُوَ الْمُرَادُ قَوْلُهُ فِي سُورَةِ يُونُسَ: إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ [يُونُسَ: ٣] فَقَوْلُهُ: يُدَبِّرُ الْأَمْرَ جَرَى مَجْرَى التَّفْسِيرِ لِقَوْلِهِ: اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ وَقَالَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الَّتِي نَحْنُ فِي تَفْسِيرِهَا: ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثاً وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ: ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ إِشَارَةٌ إِلَى مَا ذَكَرْنَاهُ.
uzun boylu adam için 'Filanın kılıç bağı uzundur', çok misafir ağırlayan adam için 'Külü çoktur', yaşlı adam için 'Filanın başı ihtiyarlıkla tutuştu' demeleridir. Bu lafızların hiçbirinde murat edilen şey onları zahirleri üzere yürütmek değildir; onlardan maksat ancak kinaye yoluyla kastedileni bildirmektir. Burada da durum böyledir; Arş'a istiva zikredilmekte, murat edilen ise kudretin geçerliliği ve meşietin yürürlükte olmasıdır. Sonra Kaffâl -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- şöyle dedi: Allah Teâlâ zatına, sıfatlarına ve alemi idare ediş tarzına, krallarından ve reislerinden alışık oldukları şekilde delil getirince, kalplerinde Allah'ın azameti ve celalinin kemali yerleşti; ancak bütün bunlar teşbihin nefyedilmesi şartına bağlıdır. Dolayısıyla O Teâlâ: 'O alimdir' buyurduğunda, O Teâlâ'ya hiçbir şeyin gizli kalmayacağını anladılar; sonra akıllarıyla bildiler ki bu ilim bir fikirle, düşünmeyle veya bir duyunun kullanılmasıyla meydana gelmemiştir. 'Kadirdir' buyurduğunda, O'nun varlıkları icat etmeye ve mümkünleri meydana getirmeye muktedir olduğunu bildiler; sonra akıllarıyla bildiler ki O, bu icat ve var etmede aletlerden, vasıtalardan, maddeden, süreden, fikirden ve düşünceden müstağnidir. Bütün sıfatlarındaki söz de böyledir. Kullarının haccetmesi vacip olan bir evi olduğunu haber verdiğinde, kralların ve reislerin evlerine bu taleple yöneldikleri gibi, Rablerinden istemek ve ihtiyaçlarını talep etmek için yönelecekleri bir yer tayin ettiğini anladılar; sonra akıllarıyla teşbihi nefyetmeyi ve O'nun o evi kendisine bir mesken kılmadığını, bizzat kendisinden sıcağı ve soğuğu defetmede ondan faydalanmadığını bildiler. Onlara kendisine hamd ve temcitte bulunmalarını emrettiğinde, onlara O'nu son derece ta'zim etmelerini emrettiğini anladılar; sonra akıllarıyla bildiler ki O, bu hamd ve ta'zimden dolayı sevinmez, bunun terk edilip yüz çevrilmesinden dolayı da kederlenmez. Bu mukaddimeyi bildiğinde deriz ki: O Teâlâ, hiçbir çekişen ve karşı koyan olmaksızın dilediği ve murat ettiği gibi gökleri ve yeri yarattığını haber vermiş, sonra da Arş'a istiva ettiğini, yani mahlukatı dilediği ve murat ettiği şekilde tedbir etmenin Kendisine ait olduğunu haber vermiştir. Dolayısıyla O'nun: { ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ } kavli, yani onları yarattıktan sonra mülk ve celal arşına istiva etti [demektir]. Sonra Kaffâl şöyle dedi: Muradın bu olduğuna delil, Yûnus suresindeki şu kavlidir: { إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ } “Şüphesiz Rabbiniz, gökleri ve yeri altı günde yaratan, sonra Arş'a istiva edip işi tedbir eden Allah'tır...” [Yûnus 3]. O'nun: { يُدَبِّرُ الْأَمْرَ } “İşi tedbir eder” kavli, { اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ } “Arş'a istiva etti” kavlinin tefsiri mesabesindedir. Tefsirinde bulunduğumuz bu ayette de şöyle buyurmuştur: { ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثاً وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ } “Sonra Arş'a istiva etti. Gündüzü, onu durmadan kovalayan gece ile bürür. Güneşi, ayı ve yıldızları da emrine boyun eğmiş olarak [yarattı]. Bilesiniz ki yaratma da emir de yalnız O'na aittir.” Bu da O'nun: { ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ } kavlinin zikrettiğimiz hususa işaret ettiğini gösterir.
فَإِنْ قِيلَ: فَإِذَا حَمَلْتُمْ قَوْلَهُ: ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ: اسْتَوَى عَلَى الْمُلْكِ وَجَبَ أَنْ يُقَالَ: اللَّهُ لَمْ يكن مستويا قبل خلق السموات وَالْأَرْضِ.
Şayet şöyle denilirse: Siz O'nun: { ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ } “Sonra Arş'a istiva etti” kavlini 'mülke istiva etti' manasına hamlettiğinizde, 'Allah gökleri ve yeri yaratmadan önce istiva etmiş değildi' denilmesi gerekir.
قُلْنَا: إِنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا كَانَ قَبْلَ خَلْقِ الْعَوَالِمِ قَادِرًا عَلَى تَخْلِيقِهَا وَتَكْوِينِهَا وَمَا كان مكونا ولا موجودا لها بأعيانها بالفعل لان احياء زيد وامانة عَمْرٍو وَإِطْعَامَ هَذَا وَإِرْوَاءَ ذَلِكَ لَا يَحْصُلُ/ إِلَّا عِنْدَ هَذِهِ الْأَحْوَالِ فَإِذَا فَسَّرْنَا الْعَرْشَ بِالْمُلْكِ وَالْمُلْكَ بِهَذِهِ الْأَحْوَالِ صَحَّ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا اسْتَوَى عَلَى مُلْكِهِ بَعْدَ خلق السموات وَالْأَرْضِ بِمَعْنَى أَنَّهُ إِنَّمَا ظَهَرَ تَصَرُّفُهُ فِي هذه الأشياء وتدبيره لها بعد خلق السموات وَالْأَرْضِ وَهَذَا جَوَابُ حَقٍّ صَحِيحٍ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ.
Deriz ki: O Teâlâ alemleri yaratmadan önce ancak onları yaratmaya ve var etmeye kadirdi; bizzat kendileri itibarıyla onları bilfiil var eden ve meydana getiren değildi. Çünkü Zeyd'i diriltmek, Amr'ı öldürmek, şunu doyurmak ve bunu sulamak ancak bu durumlar vaktinde meydana gelir. Arş'ı mülk, mülkü de bu durumlar ile tefsir ettiğimizde; O Teâlâ'nın mülküne ancak gökleri ve yeri yarattıktan sonra istiva ettiğini, yani O'nun bu şeyler üzerindeki tasarrufu ve onları tedbiri ancak gökleri ve yeri yarattıktan sonra ortaya çıktığını söylemek sahih olur. Bu makamda hak ve sahih olan cevap budur.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي: فِي الْجَوَابِ أَنْ يُقَالَ: اسْتَوَى بِمَعْنَى اسْتَوْلَى وَهَذَا الْوَجْهُ قَدْ أَطَلْنَا فِي شَرْحِهِ فِي سُورَةِ طه فَلَا نُعِيدُهُ هُنَا.
Cevaptaki ikinci vecih: İstivanın 'istila etti' (hükümran oldu) manasında olduğu söylenmesidir. Biz bu vechin şerhini Tâhâ suresinde uzun uzadıya yaptık; bu sebeple burada tekrar etmiyoruz.
وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنْ نُفَسِّرَ الْعَرْشَ بِالْمُلْكِ وَنُفَسِّرَ اسْتَوَى بِمَعْنَى: عَلَا وَاسْتَعْلَى عَلَى الْمُلْكِ فيكون المعنى:
Üçüncü vecih: Arş'ı mülk ile tefsir etmemiz, istivayı da 'yüceldi ve mülke üstün geldi' manasıyla tefsir etmemizdir; buna göre mana:
أَنَّهُ تَعَالَى اسْتَعْلَى عَلَى الْمُلْكِ بِمَعْنَى أَنَّ قُدْرَتَهُ نَفَذَتْ فِي تَرْتِيبِ الْمُلْكِ وَالْمَلَكُوتِ وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ قَوْلَهُ:
O Teâlâ'nın mülke üstün geldiği, yani kudretinin mülk ve melekutun nizamında geçerli olduğu manasındadır. Bil ki O Teâlâ:
اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ في سور سبع. احداها: هاهنا. وَثَانِيهَا: فِي يُونُسَ. وَثَالِثُهَا: فِي الرَّعْدِ. وَرَابِعُهَا: فِي طه. وَخَامِسُهَا: فِي الْفُرْقَانِ. وَسَادِسُهَا: فِي السَّجْدَةِ. وَسَابِعُهَا: فِي الْحَدِيدِ وَقَدْ ذَكَرْنَا فِي كُلِّ مَوْضِعٍ فَوَائِدَ كَثِيرَةٍ فَمَنْ ضَمَّ تِلْكَ الْفَوَائِدَ بَعْضَهَا إِلَى بَعْضٍ كَثُرَتْ وَبَلَغَتْ مَبْلَغًا كَثِيرًا وَافِيًا بِإِزَالَةِ شُبَهِ التَّشْبِيهِ عَنِ الْقَلْبِ وَالْخَاطِرِ.
{ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ } “Arş'a istiva etti” kavlini yedi surede zikretmiştir: Birincisi: Buradadır. İkincisi: Yûnus'tadır. Üçüncüsü: Ra'd'dadır. Dördüncüsü: Tâhâ'dadır. Beşincisi: Furkân'dadır. Altıncısı: Secde'dedir. Yedincisi: Hadîd'dedir. Biz her bir yerde pek çok faydalı bilgi zikrettik; bu faydaları birbiri ardına ekleyen kimse için bunlar çoğalır, kalpten ve zihinden teşbih şüphelerini gidermeye yetecek çok büyük bir dereceye ulaşır.
أَمَّا قَوْلُهُ: يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثاً فَفِيهِ مَسَائِلُ:
O'nun: { يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثاً } “Gündüzü, onu durmadan kovalayan gece ile bürür” kavline gelince, bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَنَافِعٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَابْنُ عَامِرٍ وَعَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ حَفْصٍ يُغْشِي بِتَخْفِيفِ الْغَيْنِ وَفِي الرَّعْدِ هَكَذَا، وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَعَاصِمٌ بِرِوَايَةِ أَبِي بَكْرٍ بِالتَّشْدِيدِ، وَفِي الرَّعْدِ هَكَذَا. قَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀: الْإِغْشَاءُ وَالتَّغْشِيَةُ إِلْبَاسُ الشَّيْءِ بِالشَّيْءِ، وَقَدْ جَاءَ التَّنْزِيلُ بِالتَّشْدِيدِ وَالتَّخْفِيفِ فَمِنَ التَّشْدِيدِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَغَشَّاها مَا غَشَّى [النَّجْمِ: ٥٤] وَمِنَ اللُّغَةِ الثَّانِيَةِ قَوْلُهُ: فَأَغْشَيْناهُمْ فَهُمْ لَا يُبْصِرُونَ [يس: ٩] وَالْمَفْعُولُ الثَّانِي مَحْذُوفٌ عَلَى مَعْنَى فَأَغْشَيْنَاهُمُ الْعَمَى وَفَقْدَ الرُّؤْيَةِ.
Birinci Mesele: İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Amr, İbn Âmir ve Hafs rivayetinde Âsım gayn harfinin şeddesiz haliyle 'yuğşî' (يُغْشِي) şeklinde okumuşlardır; Ra'd suresinde de böyledir. Hamza, Kisâî ve Ebû Bekir rivayetiyle Âsım ise şeddeli olarak [yuğaşşî / يُغَشِّي şeklinde] okumuşlardır; Ra'd suresinde de böyledir. Vâhidî rahmetullâhi aleyh şöyle demiştir: İğşâ ve tağşiye, bir şeyi bir şey ile örtüp bürümektir. Kur'an hem şeddeli hem şeddesiz olarak gelmiştir. Şeddeli olana örnek O Teâlâ'nın: { فَغَشَّاها مَا غَشَّى } “Onları bürüdükçe bürüdü.” [Necm 54] kavlidir. İkinci lügate örnek ise O'nun: { فَأَغْشَيْناهُمْ فَهُمْ لَا يُبْصِرُونَ } “Onları bürüdük de artık görmezler.” [Yâsîn 9] kavlidir; ikinci meful 'onları körlük ve görme kaybı ile bürüdük' manasında hazfedilmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثاً يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ يُلْحِقُ اللَّيْلَ بِالنَّهَارِ وَأَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ النَّهَارَ بِاللَّيْلِ وَاللَّفْظُ يَحْتَمِلُهُمَا مَعًا وَلَيْسَ فِيهِ تَغْيِيرٌ، وَالدَّلِيلُ عَلَى الثَّانِي قِرَاءَةُ حُمَيْدِ بْنِ قَيْسٍ يَغْشَى اللَّيْلَ النَّهَارُ بِفَتْحِ الْيَاءِ وَنَصْبِ اللَّيْلِ وَرَفْعِ النَّهَارِ أَيْ يُدْرِكُ النَّهَارُ اللَّيْلَ وَيَطْلُبُهُ قَالَ الْقَفَّالُ ﵀:
İkinci Mesele: O'nun: { يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثاً } “Gündüzü, onu durmadan kovalayan gece ile bürür” kavlinde muradın geceyi gündüze kavuşturmak olması da, gündüzü geceye kavuşturmak olması da muhtemeldir; lafız her ikisine de ihtimallidir ve bunda bir değişiklik yoktur. İkinciye delil, Humeyd b. Kays'ın yânın fethası, leylin nasbı ve nehârın ref'i ile 'yağşa'l-leyle'n-nehâru' (يَغْشَى اللَّيْلَ النَّهَارُ) şeklindeki kıraatidir; yani 'Gündüz geceye yetişir ve onu arar'. Kaffâl rahmetullâhi aleyh şöyle demiştir:
إِنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا أَخْبَرَ عِبَادَهُ بِاسْتِوَائِهِ عَلَى الْعَرْشِ عَنِ اسْتِمْرَارِ أَصْعَبِ الْمَخْلُوقَاتِ عَلَى وَفْقِ مَشِيئَتِهِ أَرَاهُمْ ذَلِكَ عِيَانًا فِيمَا يُشَاهِدُونَهُ مِنْهَا لِيَضُمَّ الْعِيَانُ إِلَى الْخَبَرِ وَتَزُولَ الشُّبَهُ عَنْ كُلِّ الْجِهَاتِ فَقَالَ: يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ لِأَنَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَ فِي هَذَا الْكِتَابِ الْكَرِيمِ بِمَا فِي تَعَاقُبِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ مِنَ الْمَنَافِعِ الْعَظِيمَةِ وَالْفَوَائِدِ الْجَلِيلَةِ، فَإِنَّ بِتَعَاقُبِهِمَا يَتِمُّ أَمْرُ الْحَيَاةِ، وَتَكْمُلُ المنفعة المصلحة.
Şüphesiz O Subhânehu, Arş'a istiva ettiğini haber vererek kullarına en zorlu yaratılmışların Kendi meşîeti doğrultusunda devam ettiğini bildirdiğinde, müşahede ile haberin birleşmesi ve her yönden şüphelerin kalkması için onlara müşahede ettikleri şeylerde bunu ayan beyan göstermiş ve { يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ } “Gündüzü gece ile bürür” buyurmuştur. Çünkü O Teâlâ bu yüce Kitap'ta gece ile gündüzün birbirini kovalamasında büyük menfaatler ve yüce faydalar bulunduğunu haber vermiştir; zira ikisinin ardı ardına gelmesiyle hayat işi tamamlanır, menfaat ve maslahat kemale erer.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: يَطْلُبُهُ حَثِيثاً قَالَ اللَّيْثُ: الْحَثُّ: الْإِعْجَالُ، يُقَالُ: حَثَثْتُ فُلَانًا فَاحْتَثَّ، فَهُوَ حَثِيثٌ وَمَحْثُوثٌ، أَيُ مُجِدٌّ سَرِيعٌ.
Üçüncü Mesele: O'nun: { يَطْلُبُهُ حَثِيثاً } “Onu durmadan kovalar” kavli. Leys şöyle demiştir: Has (حَثّ), acele ettirmek demektir. 'Falancayı acele ettirdim, o da acele etti' (حثثت فلانا فاحتث) denilir; dolayısıyla o 'hasîs' (حَثِيث) ve 'mahsûs'tur (مَحْثُوث), yani gayretli ve hızlıdır.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ وَصَفَ هَذِهِ الْحَرَكَةَ بِالسُّرْعَةِ وَالشِّدَّةِ، وَذَلِكَ هُوَ الْحَقُّ، لِأَنَّ تَعَاقُبَ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ إِنَّمَا يَحْصُلُ بِحَرَكَةِ الْفَلَكِ الْأَعْظَمِ وَتِلْكَ الْحَرَكَةُ أَشَدُّ الْحَرَكَاتِ سُرْعَةً، وَأَكْمَلُهَا شِدَّةً، حَتَّى إِنَّ الْبَاحِثِينَ عَنْ أَحْوَالِ الْمَوْجُودَاتِ. قَالُوا: الْإِنْسَانُ إِذَا كَانَ فِي الْعَدْوِ الشَّدِيدِ الْكَامِلِ، فَإِلَى أَنْ يَرْفَعَ رِجْلَهُ وَيَضَعَهَا يَتَحَرَّكُ الْفَلَكُ الْأَعْظَمُ ثَلَاثَةَ آلَافِ مِيلٍ، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ كَانَتْ تِلْكَ الْحَرَكَةُ فِي غَايَةِ الشِّدَّةِ وَالسُّرْعَةِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ قَالَ تَعَالَى: يَطْلُبُهُ حَثِيثاً وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ: لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَها أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ وَلَا اللَّيْلُ سابِقُ النَّهارِ وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ [يس: ٤٠] فَشَبَّهَ ذَلِكَ السَّيْرَ وَتِلْكَ الْحَرَكَةَ بِالسِّبَاحَةِ فِي الْمَاءِ وَالْمَقْصُودُ:
Bil ki O Subhânehu bu hareketi sürat ve şiddet ile nitelemiştir; hak olan da budur. Çünkü gece ile gündüzün ardı ardına gelişi ancak Felek-i A'zam'ın hareketiyle meydana gelir ve bu hareket, hareketlerin en süratlisi, şiddetçe en mükemmelidir. Hatta varlıkların hallerini araştıranlar şöyle demişlerdir: İnsan tam ve şiddetli bir koşu halinde iken, ayağını kaldırıp basana kadar Felek-i A'zam üç bin mil hareket eder. Durum böyle olunca bu hareket son derece şiddetli ve süratli olur. İşte bu sebeple O Teâlâ: { يَطْلُبُهُ حَثِيثاً } “Onu durmadan kovalar” buyurmuştur. Bu ayetin benzeri, O Subhânehu'nun: { لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَها أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ وَلَا اللَّيْلُ سابِقُ النَّهارِ وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ } “Ne güneşin aya yetişmesi yaraşır ne de gece gündüzün önüne geçebilir. Hepsi bir yörüngede yüzmektedir.” [Yâsîn 40] kavlidir. O, bu seyri ve hareketi suda yüzmeye benzetmiştir; maksat ise:
التَّنْبِيهُ عَلَى سُرْعَتِهَا وَسُهُولَتِهَا وَكَمَالِ إِيصَالِهَا.
onun süratine, kolaylığına ve ulaştırmadaki mükemmelliğine dikkat çekmektir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra O Teâlâ: { وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ } “Güneşi, ayı ve yıldızları da emrine boyun eğmiş olarak [yarattı]” buyurmuştur. Bunda [da] birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِالرَّفْعِ عَلَى مَعْنَى الِابْتِدَاءِ وَالْبَاقُونَ بِالنَّصْبِ عَلَى مَعْنَى وَجَعَلَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ، قَالَ الْوَاحِدِيُّ وَالنَّصْبُ هُوَ الْوَجْهُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَاسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَهُنَّ [فُصِّلَتْ: ٣٧] فَكَمَا صَرَّحَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كَذَلِكَ يَجِبُ أَنْ يُحْمَلَ عَلَى أَنَّهُ خَلَقَهَا
Birinci Mesele: İbn Âmir { وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّراتٍ } kısmını mübteda (özne) manasında ref' ile okumuştur. Diğerleri ise 'güneşi ve ayı kıldı/yarattı' manasında nasb ile okumuşlardır. Vâhidî şöyle demiştir: Nasb [kıraati], O Teâlâ'nın: { وَاسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَهُنَّ } “Onları yaratan Allah'a secde edin” [Fussilet 37] kavlinden ötürü [tercihe şayan] vecihtir. Bu ayette güneşi ve ayı boyun eğdirdiğini açıkça bildirdiği gibi, aynı şekilde onları yarattığına da hamledilmesi gerekir.
فِي قَوْلُهُ: إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ ... وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ وَهَذَا النَّصْبُ عَلَى الْحَالِ أَيْ خَلَقَ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ حَالَ كَوْنِهَا مَوْصُوفَةً بِهَذِهِ الصِّفَاتِ وَالْآثَارِ وَالْأَفْعَالِ وَحُجَّةُ ابْنِ عَامِرٍ قَوْلُهُ تَعَالَى:
[Bu mana,] O'nun: { إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ ... وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ } “Şüphesiz Rabbiniz, gökleri ve yeri... güneşi, ayı ve yıldızları yaratan Allah'tır” kavlindedir. Buradaki nasb hal üzeredir; yani bu şeyleri, bu sıfatlar, eserler ve fiillerle nitelenmiş oldukları halde yaratmıştır. İbn Âmir'in hücceti ise O Teâlâ'nın şu kavlidir:
وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ [الجاثية: ١٣] وَمِنْ جُمْلَةِ مَا فِي السَّمَاءِ الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ فَلَمَّا أَخْبَرَ أَنَّهُ تَعَالَى سَخَّرَهَا حَسُنَ الْإِخْبَارُ عَنْهَا بِأَنَّهَا مُسَخَّرَةٌ كَمَا أَنَّكَ إِذَا قُلْتَ ضَرَبْتُ زَيْدًا اسْتَقَامَ أَنْ تَقُولَ زَيْدٌ مَضْرُوبٌ.
{ وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Göklerde olanları ve yerde olanları sizin hizmetinize verdi.” [Câsiye 13]. Gökte olanların cümlesinden biri de güneş ve aydır. O Teâlâ onları boyun eğdirdiğini haber verince, senin 'Zeyd'i dövdüm' dediğinde 'Zeyd dövülmüştür' demenin doğru olması gibi, onların boyun eğdirilmiş (müsehhara) olduklarını haber vermek de güzel olmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي هَذِهِ الْآيَةِ لَطَائِفُ: فَالْأُولَى: أَنَّ الشَّمْسَ لَهَا نَوْعَانِ مِنَ الْحَرَكَةِ:
İkinci Mesele: Bu ayette [bazı] latif incelikler vardır: Birincisi: Güneşin iki tür hareketi vardır:
أَحَدُ النَّوْعَيْنِ: حَرَكَتُهَا بِحَسَبِ ذَاتِهَا وَهِيَ إِنَّمَا تَتِمُّ فِي سَنَةٍ كَامِلَةٍ وَبِسَبَبِ هَذِهِ الْحَرَكَةِ تَحْصُلُ السَّنَةُ.
İki türden biri: Kendi zatına göre olan hareketidir ki bu ancak tam bir yılda tamamlanır ve bu hareket sebebiyle yıl meydana gelir.
وَالنَّوْعُ الثَّانِي: حَرَكَتُهَا بِسَبَبِ حَرَكَةِ الْفَلَكِ الْأَعْظَمِ وَهَذِهِ الْحَرَكَةُ تَتِمُّ فِي الْيَوْمِ بِلَيْلَةٍ.
İkinci tür ise: Felek-i A'zam'ın hareketi sebebiyle olan hareketidir ve bu hareket bir gün ve bir gecede tamamlanır.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ لَا يَحْصُلُ بِسَبَبِ حَرَكَةِ الشَّمْسِ وَإِنَّمَا يَحْصُلُ بِسَبَبِ حَرَكَةِ السَّمَاءِ الْأَقْصَى الَّتِي يُقَالُ لَهَا الْعَرْشُ فهذا السَّبَبِ لَمَّا ذَكَرَ الْعَرْشَ بِقَوْلِهِ: ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ رَبَطَ بِهِ قَوْلَهُ:
Bunu bildiğine göre deriz ki: Gece ve gündüz güneşin hareketi sebebiyle meydana gelmez; ancak Arş denilen en uzak semanın hareketi sebebiyle meydana gelir. İşte bu sebeple { ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ } “Sonra Arş'a istiva etti” kavliyle Arş'ı zikredince, buna şu kavlini bağlamıştır:
يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ سَبَبَ حُصُولِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ هُوَ حَرَكَةُ الْفَلَكِ الْأَقْصَى لَا حَرَكَةَ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ وَهَذِهِ دَقِيقَةٌ عَجِيبَةٌ. وَالثَّانِيَةُ: أَنَّهُ تعالى لما شرح كيفية تخليق السموات. قَالَ: فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ فِي يَوْمَيْنِ وَأَوْحى فِي كُلِّ سَماءٍ أَمْرَها [فُصِّلَتْ: ١٢] فَدَلَّتْ تِلْكَ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ خَصَّ كُلَّ ذَلِكَ بِلَطِيفَةٍ نُورَانِيَّةٍ رَبَّانِيَّةٍ مِنْ عَالِمِ الْأَمْرِ.
Gece ve gündüzün meydana geliş sebebinin güneş ve ayın hareketi değil, en uzak feleğin hareketi olduğuna dikkat çekmek için { يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ } “Gündüzü gece ile bürür” buyurmuştur. Bu, şaşırtıcı bir inceliktir. İkincisi: O Teâlâ semaların yaratılış keyfiyetini açıklayınca şöyle buyurmuştur: { فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ فِي يَوْمَيْنِ وَأَوْحى فِي كُلِّ سَماءٍ أَمْرَها } “Böylece onları iki günde yedi gök olarak takdir etti ve her bir göğe kendi emrini vahyetti.” [Fussilet 12]. Bu ayet, O Subhânehu'nun bunların her birini emir âleminden nuranî, rabbanî bir latife ile tahsis ettiğine delalet etmiştir.
ثُمَّ قَالَ بَعْدَهُ: أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ كُلَّ مَا سِوَى اللَّهِ تعالى اما من عالم الخالق أَوْ مِنْ عَالَمِ الْأَمْرِ، أَمَّا الَّذِي هُوَ مِنْ عَالَمِ الْخَلْقِ، فَالْخَلْقُ عِبَارَةٌ عَنِ التَّقْدِيرِ، وَكُلُّ مَا كَانَ جِسْمًا أَوْ جُسْمَانِيًّا كَانَ مَخْصُوصًا بِمِقْدَارٍ مُعَيَّنٍ، فَكَانَ مِنْ عَالَمِ الْخَلْقِ، وَكُلُّ مَا كَانَ بَرِيئًا عَنِ الْحَجْمِيَّةِ وَالْمِقْدَارِ كَانَ مِنْ عَالَمِ الْأَرْوَاحِ وَمِنْ عَالَمِ الْأَمْرِ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ خَصَّ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ أَجْرَامِ الْأَفْلَاكِ وَالْكَوَاكِبِ الَّتِي هِيَ مِنْ عَالَمِ الْخَلْقِ بِمَلَكٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ، وَهُمْ مِنْ عَالَمِ الْأَمْرِ وَالْأَحَادِيثُ الصَّحِيحَةُ مُطَابِقَةٌ لِذَلِكَ، وَهِيَ مَا رُوِيَ فِي الْأَخْبَارِ أَنَّ لِلَّهِ مَلَائِكَةً يُحَرِّكُونَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ عِنْدَ الطُّلُوعِ وَعِنْدَ الْغُرُوبِ، وَكَذَا الْقَوْلُ فِي سَائِرِ الْكَوَاكِبِ، وَأَيْضًا قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ: وَيَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمانِيَةٌ [الْحَاقَّةِ: ١٧] إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الْمَلَائِكَةَ الَّذِينَ يَقُومُونَ بِحِفْظِ الْعَرْشِ ثَمَانِيَةٌ، ثُمَّ إِذَا دَقَّقْتَ النَّظَرَ عَلِمْتَ أَنَّ عَالَمَ الْخَلْقِ فِي تَسْخِيرِ اللَّهِ وَعَالَمَ الْأَمْرِ فِي تَدْبِيرِ اللَّهِ وَاسْتِيلَاءَ الرُّوحَانِيَّاتِ عَلَى الْجُسْمَانِيَّاتِ بِتَقْدِيرِ اللَّهِ فَلِهَذَا الْمَعْنَى قَالَ: أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ.
Sonra bunun ardından: { أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ } “Dikkat edin, yaratmak da emretmek de yalnız O'na aittir” buyurmuştur. Bu, Allah Teâlâ'nın dışındaki her şeyin ya halk (yaratılış) âleminden ya da emir âleminden olduğuna bir işarettir. Halk âleminden olana gelince; halk, takdirden ibarettir. Cisim veya cismanî olan her şey belirli bir miktar ile belirlenmiştir, dolayısıyla halk âlemindendir. Hacim ve miktardan uzak olan her şey ise ruhlar âleminden ve emir âlemindendir. Bu da O Subhânehu'nun halk âleminden olan felek ve yıldız cisimlerinin her birini, emir âleminden olan meleklerden bir meleğe tahsis ettiğine delalet etmiştir. Sahih hadisler de buna uygundur; nitekim rivayetlerde Allah'ın, doğuş ve batış esnasında güneşi ve ayı hareket ettiren melekleri olduğu rivayet edilmiştir; diğer yıldızlar hakkında da söz böyledir. Ayrıca O Subhânehu'nun: { وَيَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمانِيَةٌ } “O gün Rabbinin Arş'ını onların üstünde sekiz [melek] taşır.” [Hâkka 17] kavli, Arş'ı muhafaza eden meleklerin sekiz olduğuna işarettir. Sonra dikkatle incelediğinde bilirsin ki, halk âlemi Allah'ın teshirinde (emrine boyun eğmesinde), emir âlemi Allah'ın tedbirinde, ruhanî varlıkların cismanî varlıklara galebesi de Allah'ın takdiriyledir. İşte bu manadan ötürü { أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ } “Dikkat edin, yaratmak da emretmek de yalnız O'na aittir” buyurmuştur.
ثُمَّ قَالَ بَعْدَهُ: تَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ وَالْبَرَكَةُ لَهَا تَفْسِيرَانِ: أَحَدُهُمَا: الْبَقَاءُ وَالثَّبَاتُ وَالثَّانِي: كَثْرَةُ الْآثَارِ الْفَاضِلَةِ وَالنَّتَائِجِ الشَّرِيفَةِ وَكِلَا التَّفْسِيرَيْنِ لَا يَلِيقُ إِلَّا بِالْحَقِّ سُبْحَانَهُ، فَإِنْ حَمَلْتَهُ عَلَى الثَّبَاتِ وَالدَّوَامِ، فَالثَّابِتُ وَالدَّائِمُ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى لِأَنَّهُ الْمَوْجُودُ الْوَاجِبُ لِذَاتِهِ الْعَالِمُ لِذَاتِهِ الْقَائِمُ بِذَاتِهِ الْغَنِيُّ فِي ذَاتِهِ وَصِفَاتِهِ وَأَفْعَالِهِ وَأَحْكَامِهِ عَنْ كُلِّ مَا سِوَاهُ، فَهُوَ سُبْحَانُهُ مَقْطَعُ الْحَاجَاتِ وَمَنْهَى الِافْتِقَارَاتِ وَهُوَ غَنِيٌّ عَنْ كُلِّ مَا سِوَاهُ فِي جَمِيعِ الْأُمُورِ وَأَيْضًا إِنْ فَسَّرْنَا الْبَرَكَةَ بِكَثْرَةِ الْآثَارِ الْفَاضِلَةِ فَالْكُلُّ بِهَذَا التَّفْسِيرِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، لِأَنَّ الْمَوْجُودَ إِمَّا وَاجِبٌ لِذَاتِهِ وَإِمَّا مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ وَالْوَاجِبُ لِذَاتِهِ لَيْسَ إِلَّا هُوَ، وَكُلُّ مَا سِوَاهُ مُمْكِنٌ، وَكُلُّ مُمْكِنٍ فَلَا يُوجَدُ إِلَّا بِإِيجَادِ الْوَاجِبِ لِذَاتِهِ وَكُلُّ الْخَيْرَاتِ مِنْهُ وَكُلُّ الْكَمَالَاتِ فَائِضَةٌ مِنْ وُجُودِهِ وَإِحْسَانِهِ، فَلَا خَيْرَ إِلَّا مِنْهُ وَلَا إِحْسَانَ إِلَّا مِنْ فَيْضِهِ، وَلَا رَحْمَةَ إِلَّا وَهِيَ حَاصِلَةٌ مِنْهُ فَلَمَّا كَانَ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ لَيْسَ إِلَّا مِنْهُ، لَا جَرَمَ كَانَ الثَّنَاءُ الْمَذْكُورُ بقوله:
Sonra bunun ardından: { تَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi olan Allah ne yücedir!” buyurmuştur. Bereketin iki tefsiri vardır: Birincisi: Bekâ ve sebat. İkincisi: Faziletli eserlerin ve şerefli neticelerin çokluğu. Her iki tefsir de ancak el-Hak Subhânehu'ya layıktır. Eğer onu sebat ve devama hamledersen, sabit ve daim olan Allah Teâlâ'dır; çünkü O, zatı gereği vacip olan, zatı gereği bilen, zatıyla kâim olan, zatında, sıfatlarında, fiillerinde ve hükümlerinde Kendisi dışındaki her şeyden müstağni olan varlıktır. O Subhânehu ihtiyaçların son bulduğu, muhtaçlıkların nihayete erdiği zattır ve O, bütün işlerde Kendisi dışındaki her şeyden müstağnidir. Ayrıca bereketi faziletli eserlerin çokluğu ile tefsir edersek, bu tefsire göre de her şey Allah Teâlâ'dandır; zira varlık ya zatı gereği vaciptir ya da zatı gereği mümkündür. Zatı gereği vacip olan ise yalnız O'dur. O'nun dışındaki her şey mümkündür; her mümkün de ancak Vâcibü'l-Vücûd'un icadıyla var olur. Bütün hayırlar O'ndandır ve bütün kemalat O'nun cömertliğinden ve ihsanından taşmaktadır. O'ndan başka hiçbir hayır yoktur; O'nun feyzinden başka hiçbir ihsan yoktur ve O'ndan hâsıl olmayan hiçbir rahmet yoktur. Mademki yaratmak da emretmek de ancak O'ndandır, şüphesiz O'nun şu kavliyle zikredilen sena:
فَتَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ [غافر: ٦٤] لَا يَلِيقُ إِلَّا بِكِبْرِيَائِهِ وَكَمَالِ فَضْلِهِ وَنِهَايَةِ جُودِهِ وَرَحْمَتِهِ.
{ فَتَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi olan Allah ne yücedir!” [Mü'min 64] ancak O'nun kibriyâsına, fazlının kemaline, cömertlik ve rahmetinin nihayetine layıktır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: كَوْنُ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ وَالنُّجُومِ مُسَخَّرَاتٌ بِأَمْرِهِ سُبْحَانَهُ يَحْتَمِلُ وُجُوهًا: أَحَدُهَا: أَنَّا قَدْ دَلَّلْنَا فِي هَذَا الْكِتَابِ الْعَالِي الدَّرَجَةِ أَنَّ الْأَجْسَامَ مُتَمَاثِلَةٌ وَمَتَى كَانَ كَذَلِكَ، كَانَ اخْتِصَاصُ جِسْمِ الشَّمْسِ بِذَلِكَ النُّورِ الْمَخْصُوصِ وَالضَّوْءِ الْبَاهِرِ وَالتَّسْخِيرِ الشَّدِيدِ وَالتَّأْثِيرِ الْقَاهِرِ وَالتَّدْبِيرَاتِ الْعَجِيبَةِ فِي الْعَالَمِ الْعُلْوِيِّ وَالسُّفْلِيِّ، لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ لِأَجْلِ أَنَّ الْفَاعِلَ الْحَكِيمَ وَالْمُقَدِّرَ الْعَلِيمَ خَصَّ ذَلِكَ الْجِسْمَ بِهَذِهِ الصِّفَاتِ وَهَذِهِ الْأَحْوَالِ، فَجِسْمُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْكَوَاكِبِ وَالنَّيِّرَاتِ كَالْمُسَخَّرِ فِي قَبُولِ تِلْكَ الْقُوَى وَالْخَوَاصِّ، عَنْ قُدْرَةِ الْمُدَبِّرِ الْحَكِيمِ، الرَّحِيمِ الْعَلِيمِ. وَثَانِيهَا: أَنْ يُقَالَ/ أَنَّ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْ أَجْرَامِ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ وَالْكَوَاكِبِ، سَيْرًا خَاصًّا بَطِيئًا مِنَ الْمَغْرِبِ إِلَى الْمَشْرِقِ وَسَيْرًا آخَرَ سَرِيعًا بِسَبَبِ حَرَكَةِ الْفَلَكِ الْأَعْظَمِ، فَالْحَقُّ سُبْحَانَهُ خَصَّ جِرْمَ الْفَلَكِ الْأَعْظَمِ بِقُوَّةٍ سَارِيَةٍ فِي أَجْرَامِ سَائِرِ الْأَفْلَاكِ بِاعْتِبَارِهَا صَارَتْ مُسْتَوْلِيَةً عَلَيْهَا، قَادِرَةً عَلَى تَحْرِيكِهَا عَلَى سَبِيلِ الْقَهْرِ مِنَ الْمَشْرِقِ إِلَى الْمَغْرِبِ فَأَجْرَامُ الْأَفْلَاكِ وَالْكَوَاكِبِ صَارَتْ كَالْمُسَخَّرَةِ لِهَذَا الْقَهْرِ وَالْقَسْرِ وَلَفْظُ الْآيَةِ مُشْعِرٌ بِذَلِكَ لِأَنَّهُ لَمَّا ذَكَرَ الْعَرْشَ بِقَوْلِهِ: ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ رَتَّبَ عَلَيْهِ حُكْمَيْنِ: أَحَدُهُمَا: قَوْلُهُ: يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ حُدُوثَ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ إِنَّمَا يَحْصُلُ بِحَرَكَةِ الْعَرْشِ. وَالثَّانِي: قَوْلُهُ: وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ الْفَلَكَ الْأَعْظَمَ الَّذِي هُوَ الْعَرْشُ يُحَرِّكُ الْأَفْلَاكَ وَالْكَوَاكِبَ عَلَى خِلَافِ طَبْعِهَا مِنَ الْمَشْرِقِ إِلَى الْمَغْرِبِ وَأَنَّهُ تَعَالَى أَوْدَعَ فِي جِرْمِ الْعَرْشِ قُوَّةً قَاهِرَةً بِاعْتِبَارِهَا قُوًى عَلَى قَهْرِ جَمِيعِ الْأَفْلَاكِ وَالْكَوَاكِبِ وَتَحْرِيكِهَا عَلَى خِلَافِ مُقْتَضَى طَبَائِعِهَا، فَهَذِهِ أَبْحَاثٌ مَعْقُولَةٌ وَلَفْظُ الْقُرْآنِ مُشْعِرٌ بِهَا والعلم عند الله. وثالثها: أَنَّ أَجْسَامَ الْعَالَمِ عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْسَامٍ، مِنْهَا مَا هِيَ مُتَحَرِّكَةٌ إِلَى الْوَسَطِ وَهِيَ الثِّقَالُ. وَمِنْهَا مَا هِيَ مُتَحَرِّكَةٌ عَنِ الْوَسَطِ، وَهِيَ الْخِفَافُ، وَمِنْهَا مَا هِيَ مُتَحَرِّكَةٌ عَنِ الْوَسَطِ، وَهِيَ الْأَجْرَامُ الْفَلَكِيَّةُ الْكَوْكَبِيَّةُ، فَإِنَّهَا مُسْتَدِيرَةٌ حَوْلَ الْوَسَطِ فَكَوْنُ الْأَفْلَاكِ وَالْكَوَاكِبِ مُسْتَدِيرَةً حَوْلَ مَرْكَزِ الْأَرْضِ لَا عَنْهُ وَلَا إِلَيْهِ، لَا يَكُونُ إِلَّا بِتَسْخِيرِ اللَّهِ وَتَدْبِيرِهِ، حَيْثُ خَصَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْأَجْسَامِ بِخَاصَّةٍ مُعَيَّنَةٍ وَصِفَةٍ مُعَيَّنَةٍ وَقُوَّةٍ مَخْصُوصَةٍ فَلِهَذَا السَّبَبِ قَالَ: وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ وَرَابِعُهَا: أَنَّ الثَّوَابِتَ تَتَحَرَّكُ فِي كُلِّ سِتَّةٍ وَثَلَاثِينَ أَلْفَ سَنَةٍ دَوْرَةً وَاحِدَةً، فَهَذِهِ الْحَرَكَةُ تَكُونُ فِي غَايَةِ البطء. ثم هاهنا دَقِيقَةٌ أُخْرَى وَهِيَ أَنَّ كُلَّ كَوْكَبٍ مِنَ الكواكب الثابتة، كَانَ أَقْرَبَ إِلَى الْمِنْطَقَةِ كَانَتْ حَرَكَتُهُ أَسْرَعَ، وكل ما كَانَ أَقْرَبَ إِلَى الْقُطْبِ كَانَتْ حَرَكَتُهُ أَبْطَأَ، فَالْكَوَاكِبُ الَّتِي تَكُونُ فِي غَايَةِ الْقُرْبِ مِنَ الْقُطْبِ مِثْلُ كَوْكَبِ الْجَدْيِ وَهُوَ الَّذِي تَقُولُ الْعَوَامُّ إِنَّهُ هُوَ الْقُطْبُ، يَدُورُ فِي دَائِرَةٍ فِي غَايَةِ الصِّغَرِ، وَهُوَ إِنَّمَا يُتَمِّمُ تِلْكَ الدَّائِرَةَ الصَّغِيرَةَ جِدًّا فِي مُدَّةِ سِتَّةٍ وَثَلَاثِينَ أَلْفَ سَنَةٍ. فَإِذَا تَأَمَّلْتَ عَلِمْتَ أَنَّ تِلْكَ الْحَرَكَةَ بَلَغَتْ فِي الْبُطْءِ إِلَى حَيْثُ لَا تُوجَدُ حَرَكَةٌ فِي الْعَالَمِ تُشَارِكُهَا فِي الْبُطْءِ، فَذَلِكَ الْكَوْكَبُ اخْتَصَّ بِأَبْطَأِ حَرَكَاتِ هَذَا الْعَالَمِ وَجِرْمُ الْفَلَكِ الْأَعْظَمِ اخْتَصَّ بِأَسْرَعِ حَرَكَاتِ الْعَالَمِ، وَفِيمَا بَيْنَ هَاتَيْنِ الدَّرَجَتَيْنِ دَرَجَاتٌ لَا نِهَايَةَ لَهَا فِي الْبُطْءِ وَالسُّرْعَةِ، وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْكَوَاكِبِ وَالدَّوَائِرِ وَالْحَوَامِلِ وَالْمُمَثِّلَاتِ يَخْتَصُّ بِنَوْعٍ مِنْ تِلْكَ الْحَرَكَاتِ، وَأَيْضًا فَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْ تِلْكَ الْكَوَاكِبِ مَدَارَاتٌ مَخْصُوصَةٌ، فَأَسْرَعُهَا هُوَ الْمِنْطَقَةُ وَكُلُّ مَا كَانَ أَقْرَبَ إِلَيْهِ فَهُوَ أَسْرَعُ حَرَكَةً مِمَّا هُوَ أَبْعَدُ مِنْهُ، ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ رَتَّبَ مَجْمُوعَ هَذِهِ الْحَرَكَاتِ عَلَى اخْتِلَافِ دَرَجَاتِهَا وَتَفَاوُتِ مَرَاتِبِهَا سَبَبًا لِحُصُولِ الْمَصَالِحِ فِي هَذَا الْعَالَمِ. كَمَا قَالَ فِي أَوَّلِ سُورَةِ/ الْبَقَرَةِ: ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ [الْبَقَرَةِ: ٢٩] أَيْ سَوَّاهُنَّ عَلَى وَفْقِ مَصَالِحِ هَذَا الْعَالَمِ، وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ، أَيْ هُوَ عَالِمٌ بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ
Üçüncü Mesele: Güneşin, ayın ve yıldızların O Subhânehu'nun emrine boyun eğmiş (müsehhara) olmaları birkaç veçhi muhtemeldir: Birincisi: Biz bu yüksek dereceli kitapta cisimlerin birbirine benzeş (mütemâsil) olduğunu delillendirdik. Durum böyle olunca, güneş cisminin o özel nura, parlak ışığa, güçlü teshire, ezici tesire, ulvî ve süflî âlemdeki şaşırtıcı tedbirlere tahsis edilmiş olması, muhakkak ki Hakîm olan Fâil'in ve Alîm olan Mukaddir'in o cismi bu sıfatlara ve bu hallere tahsis etmesinden ileri gelmektedir. Yıldızların ve aydınlatıcı gök cisimlerinin her birinin cismi, Hakîm, Rahîm ve Alîm olan Müdebbir'in kudretinden bu kuvvetleri ve özellikleri kabul etmekte boyun eğdirilmiş (müsehbar) gibidir. İkincisi: Şöyle denilmesidir: Güneş, ay ve yıldızların cisimlerinden her birinin batıdan doğuya doğru yavaş ve özel bir seyri; Felek-i A'zam'ın hareketi sebebiyle de hızlı başka bir seyri vardır. Hak Subhânehu, Felek-i A'zam'ın cismine diğer bütün feleklerin cisimlerine sirayet eden bir kuvvet tahsis etmiştir; bu kuvvet sayesinde o feleklere galip gelmiş, onları doğudan batıya zorla (kahr yoluyla) hareket ettirmeye güç yetirmiştir. Dolayısıyla feleklerin ve yıldızların cisimleri bu galebe ve zorlamaya boyun eğmiş gibi olmuştur. Ayetin lafzı da buna işaret etmektedir; zira O, { ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ } “Sonra Arş'a istiva etti” kavliyle Arş'ı zikredince buna iki hüküm bağlamıştır: Birincisi: Gece ve gündüzün meydana gelişinin ancak Arş'ın hareketiyle olduğuna dikkat çekmek için { يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ } “Gündüzü gece ile bürür” kavlidir. İkincisi: Arş olan Felek-i A'zam'ın, felekleri ve yıldızları tabiatlarının aksine doğudan batıya doğru hareket ettirdiğine ve O Teâlâ'nın Arş'ın cismine bütün feleklere ve yıldızlara galebe çalacak ve onları tabiatlarının gerektirdiğinin aksine hareket ettirecek kahredici bir kuvvet yerleştirdiğine dikkat çekmek için { وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ } “Güneşi, ayı ve yıldızları da emrine boyun eğmiş olarak [yarattı]” kavlidir. Bunlar aklen makul incelemelerdir ve Kur'an'ın lafzı da bunlara işaret etmektedir. İlim Allah katındadır. Üçüncüsü: Âlemdeki cisimler üç kısımdır: Bir kısmı merkeze doğru hareket edenlerdir ki bunlar ağır cisimlerdir (sikâl). Bir kısmı merkezden uzağa hareket edenlerdir ki bunlar hafif cisimlerdir (hıfâf). Bir kısmı da merkez etrafında dönen felekî ve kevkebe ait cisimlerdir; çünkü bunlar merkezin etrafında dairesel hareket ederler. Feleklerin ve yıldızların yerin merkezinden uzaklaşmadan ve ona yaklaşmadan onun etrafında dairesel dönmesi, ancak Allah'ın teshiri ve tedbiriyle olur; zira O, bu cisimlerin her birini belirli bir özellikle, belirli bir sıfatla ve özel bir kuvvetle tahsis etmiştir. İşte bu sebeple { وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ } “Güneşi, ayı ve yıldızları da emrine boyun eğmiş olarak [yarattı]” buyurmuştur. Dördüncüsü: Sabit yıldızlar (sevâbit) her otuz altı bin yılda bir devir yaparlar; bu hareket son derece yavaştır. Burada bir başka incelik daha vardır ki o da şudur: Sabit yıldızlardan her bir yıldız bölgeye (mıntıkaya/ekvatora) ne kadar yakınsa hareketi o kadar hızlı, kutba ne kadar yakınsa hareketi o kadar yavaş olur. Avamın 'kutup' dediği Kutup Yıldızı (Cedy) gibi kutba son derece yakın olan yıldızlar, son derece küçük bir dairede dönerler ve bu pek küçük daireyi ancak otuz altı bin yıllık bir sürede tamamlarlar. Düşündüğün vakit anlarsın ki bu hareket yavaşlıkta öyle bir dereceye ulaşmıştır ki âlemde yavaşlıkta ona ortak olacak başka bir hareket bulunmaz. O yıldız bu âlemin en yavaş hareketlerine, Felek-i A'zam'ın cismi ise âlemin en hızlı hareketlerine tahsis edilmiştir. Bu iki derece arasında ise yavaşlık ve süratte sonsuz dereceler vardır. Yıldızların, dairelerin, hâmillerin ve mümessillerin her biri bu hareketlerden bir türe tahsis edilmiştir. Ayrıca bu yıldızların her birinin özel yörüngeleri vardır; bunların en hızlısı bölgedir (ekvator düzlemidir) ve ona daha yakın olan her şey, daha uzak olandan daha hızlı hareket eder. Sonra O Subhânehu, derecelerinin farklılığı ve mertebelerinin değişkenliği ile birlikte bütün bu hareketleri bu âlemdeki maslahatların gerçekleşmesine bir sebep kılmıştır. Nitekim Bakara suresinin başında şöyle buyurmuştur: { ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ } “Sonra semaya yönelip onları yedi gök olarak düzenledi.” [Bakara 29]; yani onları bu âlemin maslahatlarına uygun olarak düzenledi. “Ve O, her şeyi hakkıyla bilendir”, yani O, bilinenlerin tamamını bilir;
فَيَعْلَمُ أَنَّهُ كَيْفَ يَنْبَغِي تَرْتِيبُهَا وَتَسْوِيَتُهَا حَتَّى تَحْصُلَ مَصَالِحُ هَذَا الْعَالَمِ، فَهَذَا أَيْضًا نَوْعٌ عَجِيبٌ فِي تَسْخِيرِ اللَّهِ تَعَالَى هَذِهِ الْأَفْلَاكَ وَالْكَوَاكِبَ، فَتَكُونُ دَاخِلَةً تَحْتَ قَوْلِهِ: وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ وَرُبَّمَا جَاءَ بَعْضُ الْجُهَّالِ وَالْحَمْقَى وَقَالَ إِنَّكَ أَكْثَرْتَ فِي تَفْسِيرِ كِتَابِ الله من عليم الْهَيْئَةِ وَالنُّجُومِ، وَذَلِكَ عَلَى خِلَافِ الْمُعْتَادِ! فَيُقَالُ لِهَذَا الْمِسْكِينِ: إِنَّكَ لَوْ تَأَمَّلْتَ فِي كِتَابِ اللَّهِ حَقَّ التَّأَمُّلِ لَعَرَفْتَ فَسَادَ مَا ذَكَرْتَهُ، وَتَقْرِيرُهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى مَلَأَ كِتَابَهُ مِنَ الِاسْتِدْلَالِ عَلَى الْعِلْمِ وَالْقُدْرَةِ والحكمة بأحوال السموات وَالْأَرْضِ، وَتَعَاقُبِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ، وَكَيْفِيَّةِ أَحْوَالِ الضِّيَاءِ وَالظَّلَامِ، وَأَحْوَالِ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ وَالنُّجُومِ، وَذَكَرَ هَذِهِ الْأُمُورَ فِي أَكْثَرِ السُّوَرِ وَكَرَّرَهَا وَأَعَادَهَا مَرَّةً
Dolayısıyla bu âlemin maslahatlarının hâsıl olması için bunların nasıl tertip edilip düzenlenmesi gerektiğini bilir. Bu da Allah Teâlâ'nın bu felekleri ve yıldızları teshir etmesinde şaşırtıcı bir türdür; böylece { وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ } “Güneşi, ayı ve yıldızları da emrine boyun eğmiş olarak [yarattı]” kavlinin altına dahil olur. Bazen bazı cahiller ve ahmaklar gelip: 'Sen Allah'ın Kitabı'nın tefsirinde hey'et (astronomi) ve yıldızlar ilminden çokça bahsettin; bu ise alışılagelene aykırıdır!' der. Bu zavallıya şöyle denir: Sen Allah'ın Kitabı'nı hakkıyla teemmül edip düşünseydin, söylediğin şeyin bozukluğunu anlardın. Bunun açıklaması birkaç yöndendir: Birincisi: Allah Teâlâ Kitabı'nı; semaların ve yerin halleriyle, gece ile gündüzün ardı ardına gelmesiyle, aydınlık ve karanlığın hallerinin keyfiyetiyle, güneşin, ayın ve yıldızların halleriyle ilme, kudrete ve hikmete istidlal etmekle doldurmuştur; bu hususları surelerin çoğunda zikretmiş, tekrar tekrar defalarca
بَعْدَ أُخْرَى، فَلَوْ لَمْ يَكُنِ الْبَحْثُ عَنْهَا، وَالتَّأَمُّلُ فِي أَحْوَالِهَا جَائِزًا لَمَا مَلَأَ اللَّهُ كِتَابَهُ مِنْهَا. وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: أَفَلَمْ يَنْظُرُوا إِلَى السَّماءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْناها وَزَيَّنَّاها وَما لَها مِنْ فُرُوجٍ [ق: ٦] فَهُوَ تَعَالَى حَثَّ عَلَى التَّأَمُّلِ فِي أَنَّهُ كَيْفَ بَنَاهَا وَلَا مَعْنَى لِعِلْمِ الْهَيْئَةِ إِلَّا التَّأَمُّلُ فِي أَنَّهُ كَيْفَ بَنَاهَا وَكَيْفَ خَلَقَ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهَا. وَالثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: لَخَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ [غَافِرٍ: ٥٧] فَبَيَّنَ أَنَّ عَجَائِبَ الخلقة وبدائع الفطرة في اجرام السموات أَكْثَرَ وَأَعْظَمَ وَأَكْمَلَ مِمَّا فِي أَبْدَانِ النَّاسِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى رَغَّبَ فِي التَّأَمُّلِ فِي أَبْدَانِ النَّاسِ بِقَوْلِهِ: وَفِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلا تُبْصِرُونَ [الذَّارِيَاتِ:
zikretmiştir. Şayet bunları araştırmak ve halleri üzerinde düşünmek caiz olmasaydı, Allah Kitabı'nı bunlarla doldurmazdı. İkincisi: O Teâlâ şöyle buyurmuştur: { أَفَلَمْ يَنْظُرُوا إِلَى السَّماءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْناها وَزَيَّنَّاها وَما لَها مِنْ فُرُوجٍ } “Üstlerindeki göğe bakmazlar mı, onu nasıl bina ettik, nasıl süsledik ve onda hiçbir çatlak yoktur!” [Kâf 6]. O Teâlâ onu nasıl bina ettiği üzerinde düşünmeye teşvik etmiştir; hey'et (astronomi) ilminin manası da zaten O'nun onu nasıl bina ettiğini ve bunlardan her birini nasıl yarattığını düşünmekten başka bir şey değildir. Üçüncüsü: O Teâlâ şöyle buyurmuştur: { لَخَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ } “Elbette göklerin ve yerin yaratılması, insanların yaratılmasından daha büyüktür; fakat insanların çoğu bilmezler.” [Mü'min 57]. Böylece semaların cisimlerindeki yaratılış harikalarının ve fıtrat inceliklerinin, insanların bedenlerindekinden daha çok, daha büyük ve daha mükemmel olduğunu açıklamıştır. Sonra O Teâlâ insanların bedenleri üzerinde düşünmeye de şu kavliyle teşvik etmiştir: { وَفِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلا تُبْصِرُونَ } [Zâriyât:
٢١] فَمَا كَانَ أَعْلَى شَأْنًا وَأَعْظَمَ بُرْهَانًا مِنْهَا أَوْلَى بِأَنْ يَجِبَ التَّأَمُّلُ فِي أَحْوَالِهَا وَمَعْرِفَةُ مَا أَوْدَعَ اللَّهُ فِيهَا مِنَ الْعَجَائِبِ وَالْغَرَائِبِ. وَالرَّابِعُ: أَنَّهُ تَعَالَى مَدَحَ الْمُتَفَكِّرِينَ فِي خلق السموات وَالْأَرْضِ فَقَالَ: وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنا مَا خَلَقْتَ هَذَا باطِلًا [آلِ عِمْرَانَ: ١٩١] وَلَوْ كَانَ ذَلِكَ مَمْنُوعًا مِنْهُ لَمَا فَعَلَ. وَالْخَامِسُ:
21] “Kendi nefislerinizde de [deliller vardır]. Hâlâ görmüyor musunuz?”. Dolayısıyla şanı bundan daha yüce ve bürhanı daha büyük olan şeylerin halleri üzerinde düşünmek ve Allah'ın onlara yerleştirdiği acayip ve garip şeyleri bilmek öncelikle vacip olmalıdır. Dördüncüsü: O Teâlâ semaların ve yerin yaratılışı üzerinde tefekkür edenleri övmüş ve şöyle buyurmuştur: { وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنا مَا خَلَقْتَ هَذَا باطِلًا } “Göklerin ve yerin yaratılışı hakkında derin derin düşünürler: 'Rabbimiz! Sen bunu boşuna yaratmadın' [derler].” [Âl-i İmrân 191]. Şayet bu yasaklanmış olsaydı bunu yapmazdı. Beşincisi:
أَنَّ مَنْ صَنَّفَ كِتَابًا شَرِيفًا مُشْتَمِلًا عَلَى دَقَائِقِ الْعُلُومِ الْعَقْلِيَّةِ وَالنَّقْلِيَّةِ بِحَيْثُ لَا يُسَاوِيهِ كِتَابٌ فِي تِلْكَ الدَّقَائِقِ، فَالْمُعْتَقِدُونَ فِي شَرَفِهِ وَفَضِيلَتِهِ فَرِيقَانِ: مِنْهُمْ مَنْ يَعْتَقِدُ كَوْنَهُ كَذَلِكَ عَلَى سَبِيلِ الْجُمْلَةِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَقِفَ عَلَى مَا فِيهِ مِنَ الدَّقَائِقِ وَاللَّطَائِفِ عَلَى سَبِيلِ التَّفْصِيلِ وَالتَّعْيِينِ، وَمِنْهُمْ مَنْ وَقَفَ عَلَى تِلْكَ الدَّقَائِقِ عَلَى سَبِيلِ التَّفْصِيلِ وَالتَّعْيِينِ، وَاعْتِقَادُ الطَّائِفَةِ الْأُولَى وَإِنْ بَلَغَ إِلَى أَقْصَى الدَّرَجَاتِ فِي الْقُوَّةِ وَالْكَمَالِ إِلَّا أَنَّ اعْتِقَادَ الطَّائِفَةِ الثَّانِيَةِ يَكُونُ أَكْمَلَ وَأَقْوَى وَأَوْفَى. وَأَيْضًا فَكُلُّ مَنْ كَانَ وُقُوفُهُ عَلَى دَقَائِقِ ذَلِكَ الْكِتَابِ وَلَطَائِفِهِ أَكْثَرَ كَانَ اعْتِقَادُهُ فِي عَظَمَةِ ذَلِكَ الْمُصَنَّفِ وَجَلَالَتِهِ أَكْمَلَ.
Akli ve nakli ilimlerin inceliklerini içeren ve o inceliklerde hiçbir kitabın kendisine denk olamayacağı şerefli bir kitap telif eden bir kimsenin şerefine ve faziletine inananlar iki gruptur: Bir kısmı, onda bulunan incelik ve letaife tafsilatlı ve muayyen olarak vâkıf olmaksızın onun böyle olduğuna icmâlî olarak inanır. Diğer bir kısmı ise o inceliklere tafsilatlı ve muayyen olarak vâkıf olmuştur. Birinci taifenin inancı güç ve kemalde en son dereceye ulaşsa bile, ikinci taifenin inancı daha mükemmel, daha güçlü ve daha tamdır. Ayrıca o kitabın inceliklerine ve letaifine vâkıf oluşu daha çok olan kimsenin, o müellifin azameti ve celaleti hakkındaki inancı da daha kâmil olur.
إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: مِنَ النَّاسِ مَنِ اعْتَقَدَ أَنَّ جُمْلَةَ هَذَا الْعَالَمِ مُحْدَثٌ وَكُلُّ مُحْدَثٍ فَلَهُ مُحْدِثٌ، / فَحَصَلَ لَهُ بِهَذَا الطَّرِيقِ إِثْبَاتُ الصَّانِعِ تَعَالَى وَصَارَ مِنْ زُمْرَةِ الْمُسْتَدِلِّينَ، وَمِنْهُمْ مَنْ ضَمَّ إِلَى تِلْكَ الدَّرَجَةِ الْبَحْثَ عَنْ أَحْوَالِ الْعَالَمِ الْعُلْوِيِّ وَالْعَالَمِ السُّفْلِيِّ عَلَى سَبِيلِ التَّفْصِيلِ فَيَظْهَرُ لَهُ فِي كُلِّ نَوْعٍ مِنْ أَنْوَاعِ هَذَا الْعَالَمِ حِكْمَةٌ بَالِغَةٌ وَأَسْرَارٌ عَجِيبَةٌ، فَيَصِيرُ ذَلِكَ جَارِيًا مَجْرَى الْبَرَاهِينِ الْمُتَوَاتِرَةِ وَالدَّلَائِلِ الْمُتَوَالِيَةِ عَلَى عَقْلِهِ، فَلَا يَزَالُ يَنْتَقِلُ كُلَّ لَحْظَةٍ وَلَمْحَةٍ مِنْ بُرْهَانٍ إِلَى بُرْهَانٍ آخَرَ، وَمِنْ دَلِيلٍ إِلَى دَلِيلٍ آخَرَ، فَلِكَثْرَةِ الدَّلَائِلِ وَتَوَالِيهَا أَثَرٌ عَظِيمٌ فِي تَقْوِيَةِ الْيَقِينِ وَإِزَالَةِ الشُّبُهَاتِ. فَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ ظَهَرَ أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا أَنْزَلَ هَذَا الْكِتَابَ لِهَذِهِ الْفَوَائِدِ وَالْأَسْرَارِ لَا لِتَكْثِيرِ النَّحْوِ الْغَرِيبِ وَالِاشْتِقَاقَاتِ الْخَالِيَةِ عَنِ الْفَوَائِدِ وَالْحِكَايَاتِ الْفَاسِدَةِ، وَنَسْأَلُ اللَّهَ الْعَوْنَ وَالْعِصْمَةَ.
Bu sabit olduğuna göre deriz ki: İnsanlardan kimi bütün bu âlemin sonradan yaratılmış (muhdes) olduğuna ve her muhdesin bir yaratıcısı (muhdisi) bulunduğuna inanır; böylece bu yolla Sâni' Teâlâ'yı ispat hâsıl olur ve o kimse delil getirenler zümresine dahil olur. Kimi de bu dereceye, ulvî ve süflî âlemin hallerini tafsilatlı bir şekilde araştırmayı ekler; böylece onun için bu âlemin her bir türünde üstün bir hikmet ve şaşırtıcı sırlar zahir olur. Bu durum onun aklında mütevatir bürhanlar ve peş peşe gelen deliller mesabesine geçer; her an ve her lahzada bir bürhandan başka bir bürhana, bir delilden başka bir delile intikal edip durur. Delillerin çokluğu ve ardı ardına gelmesinin yakîni kuvvetlendirmede ve şüpheleri gidermede pek büyük bir tesiri vardır. Durum böyle olunca ortaya çıkar ki O Teâlâ bu Kitap'ı garip nahiv meselelerini, faydadan hali iştikakları ve bozuk hikâyeleri çoğaltmak için değil, ancak bu faydalar ve sırlar için indirmiştir. Allah'tan yardım ve ismet (koruma) dileriz.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: الْأَمْرُ الْمَذْكُورُ فِي قَوْلِهِ: مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ قَدْ فَسَّرْنَاهُ بِمَا سَبَقَ ذِكْرُهُ، وَأَمَّا الْمُفَسِّرُونَ فَلَهُمْ فِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: الْمُرَادُ نَفَاذُ إِرَادَتِهِ لِأَنَّ الْغَرَضَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ تَبْيِينُ عَظَمَتِهِ وَقُدْرَتِهِ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ مِنْ هَذَا الْأَمْرِ الْكَلَامَ، وَنَظِيرُهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَقالَ لَها وَلِلْأَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ [فصلت: ١١]
Dördüncü Mesele: O'nun: { مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ } “Emrine boyun eğmiş olarak” kavlinde zikredilen emri daha önce geçen şekilde tefsir ettik. Müfessirlere gelince, bu hususta onların [ileri sürdüğü] birkaç vecih vardır: Birincisi: Murad iradesinin geçerli olmasıdır; çünkü bu ayetten maksat O'nun azametini ve kudretini açıklamaktır, bu emirden murat kelam (söz) değildir. Bunun benzeri O Teâlâ'nın şu kavlidir: { فَقالَ لَها وَلِلْأَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ } “Ona ve yere: 'İsteyerek veya istemeyerek gelin!' dedi. İkisi de: 'İsteyerek geldik' dediler.” [Fussilet 11].
وَقَوْلِهِ: إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ [النَّحْلِ: ٤٠] وَمِنْهُمْ مَنْ حَمَلَ هَذَا الْأَمْرَ عَلَى الْأَمْرِ الثَّانِي الَّذِي هُوَ الْكَلَامُ، وَقَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ هَذِهِ الْأَجْرَامَ بِالسَّيْرِ الدَّائِمِ وَالْحَرَكَةِ الْمُسْتَمِرَّةِ.
Ve O'nun: { إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “Bizim bir şey için sözümüz, onu dilediğimiz zaman ona ancak 'Ol!' dememizdir; o da hemen oluverir.” [Nahl 40] kavlidir. Onlardan kimi de bu emri kelam olan ikinci türe hamletmiş ve: 'O Teâlâ bu cisimlere daimi bir seyir ve kesintisiz bir hareket emretmiştir' demiştir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: أَنَّ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ مِنَ النُّجُومِ فَذَكَرَهُمَا ثُمَّ عطف على ذكر هما ذِكْرَ النُّجُومِ وَالسَّبَبُ فِي إِفْرَادِهِمَا بِالذِّكْرِ أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَهُمَا سَبَبًا لِعِمَارَةِ هَذَا الْعَالَمِ، وَالِاسْتِقْصَاءُ فِي تَقْرِيرِهِ لَا يَلِيقُ بِهَذَا الْمَوْضِعِ، فَالشَّمْسُ سُلْطَانُ النَّهَارِ، وَالْقَمَرُ سُلْطَانُ اللَّيْلِ، وَالشَّمْسُ تَأْثِيرُهَا فِي التَّسْخِينِ وَالْقَمَرُ تَأْثِيرُهُ فِي التَّرْطِيبِ، وَتَوَلُّدُ الْمَوَالِيدِ الثَّلَاثَةِ أَعْنِي الْمَعَادِنَ وَالنَّبَاتَ وَالْحَيَوَانَ لَا يَتِمُّ وَلَا يَكْمُلُ إِلَّا بِتَأْثِيرِ الْحَرَارَةِ فِي الرُّطُوبَةِ. ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى خَصَّ كُلَّ كَوْكَبٍ بِخَاصَّةٍ عَجِيبَةٍ وَتَدْبِيرٍ غَرِيبٍ لَا يَعْرِفُهُ بِتَمَامِهِ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى، وَجَعَلَهُ مُعِينًا لَهُمَا فِي تِلْكَ التَّأْثِيرَاتِ وَالْمَبَاحِثُ الْمُسْتَقْصَاةُ فِي عِلْمِ الْهَيْئَةِ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الشَّمْسَ كَالسُّلْطَانِ، وَالْقَمَرَ كَالنَّائِبِ وَسَائِرَ الْكَوَاكِبِ كَالْخَدَمِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ بَدَأَ اللَّهُ سبحانه بذكر الشمس وثنى القمر ثُمَّ أَتْبَعَهُ بِذِكْرِ سَائِرِ النُّجُومِ.
Beşinci Mesele: Güneş ve ay yıldızlardandır; O ikisini zikretmiş, sonra onların zikrinin üzerine yıldızların zikrini atfetmiştir. İkisinin ayrıca zikredilmesinin sebebi, O Teâlâ'nın bu ikisini bu âlemin imarı için sebep kılmış olmasıdır; bunu etraflıca açıklamak bu makama uygun düşmez. Zira güneş gündüzün sultanı, ay ise gecenin sultanıdır. Güneşin tesiri ısıtmada, ayın tesiri ise nemlendirmededir. Üç mevâlîdin, yani madenlerin, bitkilerin ve hayvanların meydana gelmesi ancak hararetin rutubetteki tesiriyle tamamlanır ve kemale erer. Sonra O Teâlâ her bir yıldıza, tamamını ancak Allah Teâlâ'nın bildiği şaşırtıcı bir özellik ve garip bir tedbir vermiş, onu bu tesirlerde o ikisine yardımcı kılmıştır. Hey'et (astronomi) ilmindeki derin araştırmalar, güneşin sultan, ayın naip, diğer yıldızların ise hizmetçiler gibi olduğuna delalet etmektedir. İşte bu sebeple Allah Subhânehu güneşin zikriyle başlamış, ayı ikinci olarak zikretmiş, ardından diğer yıldızların zikrini getirmiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
O Teâlâ'nın: { أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ } “Dikkat edin, yaratmak da emretmek de yalnız O'na aittir” kavline gelince, bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أنه لا موجد ولا مؤثر إلا الله سُبْحَانَهُ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ كُلَّ مَنْ أَوْجَدَ شَيْئًا وَأَثَّرَ فِي حُدُوثِ شَيْءٍ فَقَدْ قَدَرَ عَلَى تَخْصِيصِ ذَلِكَ الْفِعْلِ بِذَلِكَ الْوَقْتِ فَكَانَ خَالِقًا، ثُمَّ الْآيَةُ دَلَّتْ عَلَى أَنَّهُ لَا خَالِقَ إِلَّا اللَّهُ لِأَنَّهُ قَالَ: أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ وَهَذَا يُفِيدُ الْحَصْرَ بِمَعْنَى أَنَّهُ لَا خَالِقَ إِلَّا اللَّهُ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كُلَّ أَمْرٍ يَصْدُرُ عَنْ فَلَكٍ أَوْ مَلَكٍ أَوْ جِنِّيٍّ أَوْ إِنْسِيٍّ، فَخَالِقُ/ ذَلِكَ الْأَمْرِ فِي الْحَقِيقَةِ هُوَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ لَا غَيْرُ. وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا الْأَصْلُ تَفَرَّعَتْ عَلَيْهِ مَسَائِلُ: إِحْدَاهَا: أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ إِذْ لَوْ حَصَلَ إِلَهَانِ لَكَانَ الْإِلَهُ الثَّانِي خَالِقًا وَمُدَبِّرًا، وَذَلِكَ يُنَاقِضُ مَدْلُولَ هَذِهِ الْآيَةِ فِي تَخَصُّصِ الْخَلْقِ بِهَذَا الْوَاحِدِ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ لَا تَأْثِيرَ لِلْكَوَاكِبِ فِي أَحْوَالِ هَذَا الْعَالَمِ، وَإِلَّا لَحَصَلَ خَالِقٌ سِوَى اللَّهِ، وَذَلِكَ ضِدُّ مَدْلُولِ هَذِهِ الْآيَةِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْقَوْلَ بِإِثْبَاتِ الطَّبَائِعِ، وَإِثْبَاتِ الْعُقُولِ وَالنُّفُوسِ عَلَى مَا يَقُولُهُ الْفَلَاسِفَةُ وَأَصْحَابُ الطَّلْسَمَاتِ بَاطِلٌ، وَإِلَّا لَحَصَلَ خَالِقٌ غَيْرُ اللَّهِ. وَرَابِعُهَا: خَالِقُ أَعْمَالِ الْعِبَادِ هُوَ اللَّهُ، وَإِلَّا لَحَصَلَ خَالِقٌ غَيْرُ اللَّهِ. وَخَامِسُهَا: الْقَوْلُ بِأَنَّ الْعِلْمَ يُوجِبُ الْعَالِمِيَّةَ وَالْقُدْرَةَ تُوجِبُ الْقَادِرِيَّةَ بَاطِلٌ وَإِلَّا لَحَصَلَ مُؤَثِّرٌ غَيْرُ اللَّهِ، وَمُقَدِّرٌ غَيْرُ اللَّهِ، وَخَالِقٌ غَيْرُ اللَّهِ، وَإِنَّهُ بَاطِلٌ.
Birinci Mesele: Ashabımız (Ehl-i Sünnet âlimleri), var edici (mûcid) ve müessir olanın ancak Allah Subhânehu olduğuna dair bu ayeti delil getirmişlerdir. Bunun delili şudur: Bir şeyi var eden ve bir şeyin meydana gelmesinde tesir eden her fail, o fiili o vakte tahsis etmeye güç yetirmiştir, dolayısıyla yaratıcıdır. Sonra ayet Allah'tan başka yaratıcı olmadığına delalet etmiştir; çünkü O: { أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ } “Dikkat edin, yaratmak da emretmek de yalnız O'na aittir” buyurmuştur. Bu ise Allah'tan başka yaratıcı olmadığı manasında hasr ifade eder. Bu da felekten, melekten, cinden veya insandan sâdır olan her bir işin gerçekte yaratıcısının başkası değil, ancak Allah Subhânehu olduğuna delalet eder. Bu asıl sabit olunca buna şu meseleler terettüp eder: Birincisi: Allah'tan başka ilah yoktur; zira iki ilah bulunsaydı ikinci ilah da yaratıcı ve müdebbir olurdu, bu ise yaratmanın bu tek zata mahsus olması hususundaki bu ayetin medlûlüne çelişirdi. İkincisi: Bu âlemin hallerinde yıldızların hiçbir tesiri yoktur; aksi takdirde Allah'tan başka bir yaratıcı bulunmuş olurdu ki bu da bu ayetin medlûlünün zıddıdır. Üçüncüsü: Tabiatları ispat etmek ile felsefecilerin ve tılsım ehlinin söylediği şekilde akılları ve nefisleri ispat etmek batıldır; aksi takdirde Allah'tan başka bir yaratıcı bulunmuş olurdu. Dördüncüsü: Kulların fiillerinin yaratıcısı Allah'tır; aksi takdirde Allah'tan başka bir yaratıcı bulunmuş olurdu. Beşincisi: İlmin âlim olmayı, kudretin de kâdir olmayı gerektirdiğini söylemek batıldır; aksi takdirde Allah'tan başka bir müessir, Allah'tan başka bir takdir edici ve Allah'tan başka bir yaratıcı bulunmuş olurdu ki bu batıldır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ كَلَامَ اللَّهِ قَدِيمٌ. قَالُوا: إِنَّهُ تَعَالَى مَيَّزَ بَيْنَ الْخَلْقِ وَبَيْنَ الْأَمْرِ، وَلَوْ كَانَ الْأَمْرُ مَخْلُوقًا لَمَا صَحَّ هَذَا التَّمْيِيزُ. أَجَابَ الْجُبَّائِيُّ: عَنْهُ بِأَنَّهُ لَا يَلْزَمُ مِنْ إِفْرَادِ الْأَمْرِ بِالذِّكْرِ عَقِيبَ الْخَلْقِ أَنْ لَا يَكُونَ الْأَمْرُ دَاخِلًا فِي الْخَلْقِ فَإِنَّهُ تَعَالَى قَالَ: تِلْكَ آياتُ الْكِتابِ وَقُرْآنٍ مُبِينٍ [الْحِجْرِ: ١] وَآيَاتُ الْكِتَابِ دَاخِلَةٌ فِي الْقُرْآنِ وَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ [النَّحْلِ: ٩٠] مَعَ أَنَّ الْإِحْسَانَ دَاخِلٌ فِي الْعَدْلِ وَقَالَ: مَنْ كانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ [الْبَقَرَةِ: ٩٨] وَهُمَا دَاخِلَانِ تَحْتَ الْمَلَائِكَةِ. وَقَالَ الْكَعْبِيُّ: إِنَّ مَدَارَ هَذِهِ الْحُجَّةِ عَلَى أَنَّ الْمَعْطُوفَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مُغَايِرًا لِلْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ، فَإِنْ صَحَّ هَذَا الْكَلَامُ بَطَلَ مَذْهَبُكُمْ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَكَلِماتِهِ [الْأَعْرَافِ: ١٥٨] فَعَطَفَ الْكَلِمَاتِ عَلَى اللَّهِ فَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ الْكَلِمَاتُ غَيْرَ اللَّهِ وَكُلُّ مَا كَانَ غَيْرَ اللَّهِ فَهُوَ مُحْدَثٌ مَخْلُوقٌ، فَوَجَبَ كَوْنُ كَلِمَاتِ اللَّهِ مُحْدَثَةً مَخْلُوقَةً. وَقَالَ الْقَاضِي: أَطْبَقَ الْمُفَسِّرُونَ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ بِهَذَا الْأَمْرِ كَلَامَ التَّنْزِيلِ، بَلِ الْمُرَادُ بِهِ نَفَاذُ إِرَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّ الْغَرَضَ بِالْآيَةِ تَعْظِيمُ قُدْرَتِهِ، وَقَالَ آخَرُونَ: لَا يَبْعُدُ أَنْ يُقَالَ: الْأَمْرُ وَإِنْ كَانَ دَاخِلًا تَحْتَ الْخَلْقِ إِلَّا أَنَّ الْأَمْرَ بِخُصُوصِ كَوْنِهِ أَمْرًا يَدُلُّ عَلَى نَوْعٍ آخَرَ مِنَ الْكَمَالِ وَالْجَلَالِ فَقَوْلُهُ: لَهُ الْخَلْقُ
İkinci Mesele: Ashabımız Allah'ın kelamının kadîm olduğuna bu ayeti delil getirmişlerdir. Şöyle demişlerdir: O Teâlâ halk (yaratılış) ile emir arasını ayırt etmiştir; şayet emir mahluk olsaydı bu ayrım sahih olmazdı. Cübbâî buna şöyle cevap vermiştir: Emrin yaratılışın ardından ayrıca zikredilmesinden, emrin yaratılışın içine dahil olmaması gerekmez. Nitekim O Teâlâ: { تِلْكَ آياتُ الْكِتابِ وَقُرْآنٍ مُبِينٍ } “Bunlar Kitap'ın ve apaçık Kur'an'ın ayetleridir.” [Hicr 1] buyurmuştur; halbuki Kitap'ın ayetleri Kur'an'ın içine dahildir. Yine: { إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ } “Şüphesiz Allah adaleti ve ihsanı emreder.” [Nahl 90] buyurmuştur; halbuki ihsan adaletin içine dahildir. Yine: { مَنْ كانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ } “Kim Allah'a, meleklerine, elçilerine, Cebrail'e ve Mikail'e düşman olursa...” [Bakara 98] buyurmuştur; halbuki bu ikisi meleklerin altına dahildir. Kâ'bî ise şöyle demiştir: Bu hüccetin dayanağı, matufun (bağlanan kelimenin) matufun aleyhten (kendisine bağlanandan) farklı olmasının vacip olmasıdır. Şayet bu söz doğruysa mezhebiniz batıl olur; zira O Teâlâ: { فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَكَلِماتِهِ } “Artık Allah'a ve Allah'a ve kelimelerine iman eden o ümmî peygamber olan elçisine iman edin.” [A'râf 158] buyurarak kelimeleri Allah'a atfetmiştir. Dolayısıyla kelimelerin Allah'tan gayrı olması gerekir; Allah'tan gayrı olan her şey ise muhdestir, mahluktur. Böylece Allah'ın kelimelerinin muhdes ve mahluk olması gerekirdi. Kâdî ise şöyle demiştir: Müfessirler bu emirden muradın tenzil kelamı (indirilen vahy) olmadığı, bilakis muradın Allah Teâlâ'nın iradesinin geçerliliği olduğu hususunda icma etmişlerdir; çünkü ayetten maksat O'nun kudretini yüceltmektir. Başkaları da şöyle demiştir: Şöyle denilmesi uzak değildir: Emir her ne kadar yaratılışın altına dahil olsa da, emrin özellikle emir olması hasebiyle başka bir kemal ve celal türüne delalet eder; dolayısıyla O'nun: { لَهُ الْخَلْقُ
وَالْأَمْرُ
وَالْأَمْرُ } “Yaratmak da emretmek de O'na aittir”
مَعْنَاهُ: لَهُ الْخَلْقُ وَالْإِيجَادُ فِي الْمَرْتَبَةِ الْأُولَى، ثُمَّ بَعْدَ الْإِيجَادِ وَالتَّكْوِينِ فَلَهُ الْأَمْرُ وَالتَّكْلِيفُ فِي الْمَرْتَبَةِ الثَّانِيَةِ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ لَوْ قَالَ لَهُ الْخَلْقُ وَلَهُ التَّكْلِيفُ وَلَهُ الثَّوَابُ وَالْعِقَابُ، كَانَ ذَلِكَ حَسَنًا مُفِيدًا مَعَ أَنَّ الثَّوَابَ وَالْعِقَابَ دَاخِلَانِ تَحْتَ الْخَلْقِ فَكَذَا هاهنا. وَقَالَ آخَرُونَ: مَعْنَى قَوْلِهِ: أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ هُوَ أَنَّهُ إِنْ شَاءَ خَلَقَ وَإِنْ شَاءَ لَمْ يَخْلُقْ فَكَذَا قَوْلُهُ: وَالْأَمْرُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَاهُ: أَنَّهُ إِنْ شَاءَ أَمَرَ وَإِنْ شَاءَ لَمْ يَأْمُرْ، وَإِذَا كَانَ حُصُولُ الْأَمْرِ مُتَعَلِّقًا بِمَشِيئَتِهِ لَزِمَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الْأَمْرُ مَخْلُوقًا كَمَا أَنَّهُ لَمَّا كَانَ حُصُولُ الْمَخْلُوقِ مُتَعَلِّقًا بِمَشِيئَتِهِ كَانَ مَخْلُوقًا، أَمَّا لَوْ كَانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدِيمًا لَمْ يَكُنْ/ ذَلِكَ الْأَمْرُ بِحَسَبِ مَشِيئَتِهِ، بَلْ كَانَ مِنْ لَوَازِمِ ذَاتِهِ فَحِينَئِذٍ لَا يَصْدُقُ عَلَيْهِ أَنَّهُ إِنْ شَاءَ أَمَرَ وَإِنْ شَاءَ لَمْ يَأْمُرْ، وَذَلِكَ يَنْفِي ظَاهِرَ الْآيَةِ.
kavlinin manası şudur: İlk mertebede yaratmak ve icat etmek O'na aittir; sonra icat ve tekvinden sonra ikinci mertebede emir ve teklif O'na aittir. Görmez misin ki, şayet 'Yaratmak O'na aittir, teklif O'na aittir, sevap ve azap O'na aittir' deseydi, sevap ve azap yaratılışın altına dahil olduğu halde bu söz güzel ve faydalı olurdu; işte burada da böyledir. Başkaları ise şöyle demiştir: O'nun: { أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ } “Dikkat edin, yaratmak da emretmek de yalnız O'na aittir” kavlinin manası; O dilerse yaratır, dilerse yaratmaz demektir. Aynı şekilde { وَالْأَمْرُ } kavlinin manasının da: O dilerse emreder, dilerse emretmez olması gerekir. Emrin meydana gelişi O'nun meşîetine bağlı olunca, mahlukun meydana gelişi O'nun meşîetine bağlı olduğunda mahluk olduğu gibi, bu emrin de mahluk olması gerekir. Şayet Allah'ın emri kadîm olsaydı, o emir meşîetine bağlı olmaz, bilakis zatının gereklerinden olurdu; bu durumda O'nun hakkında 'Dilerse emreder, dilerse emretmez' ifadesi doğru olmazdı ki bu da ayetin zahirini nefyeder.
وَالْجَوَابُ: أَنَّهُ لَوْ كَانَ الْأَمْرُ دَاخِلًا تَحْتَ الْخَلْقِ كَانَ إِفْرَادُ الْأَمْرِ بِالذِّكْرِ تَكْرِيرًا مَحْضًا، وَالْأَصْلُ عَدَمُهُ.
Cevap: Şayet emir yaratılışın altına dahil olsaydı, emrin ayrıca zikredilmesi sırf bir tekrar olurdu; asıl olan ise [tekrarın] bulunmamasıdır.
أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنَّا تَحَمَّلْنَا ذَلِكَ فِي صُوَرٍ لِأَجْلِ الضَّرُورَةِ، إِلَّا أَنَّ الْأَصْلَ عَدَمُ التَّكْرِيرِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Bu meselede söylenebilecek en ileri söz, zaruretten ötürü bunu bazı surelerde kabul etmiş olmamızdır; ancak asıl olan tekrarın olmamasıdır. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يُلْزِمَ غَيْرَهُ شَيْئًا إِلَّا اللَّهُ سُبْحَانَهُ.
Üçüncü Mesele: Bu ayet, Allah Subhânehu'dan başka hiç kimsenin bir başkasına bir şeyi zorunlu kılamayacağına (ilzam edemeyeceğine) delalet eder.
وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: فِعْلُ الطَّاعَةِ لَا يُوجِبُ الثَّوَابَ، وَفِعْلُ الْمَعْصِيَةِ لَا يُوجِبُ الْعِقَابَ، وَإِيصَالُ الْأَلَمِ لَا يُوجِبُ الْعِوَضَ وَبِالْجُمْلَةِ فَلَا يَجِبُ عَلَى اللَّهِ لِأَحَدٍ مِنَ الْعَبِيدِ شَيْءٌ الْبَتَّةَ، إِذْ لَوْ كَانَ فِعْلُ الطَّاعَةِ يُوجِبُ الثَّوَابَ لَتَوَجَّهَ عَلَى اللَّهِ مِنَ الْعَبْدِ مُطَالَبَةٌ مُلْزِمَةٌ وَإِلْزَامٌ جَازِمٌ وَذَلِكَ يُنَافِي قَوْلَهُ: أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ.
Bu sabit olduğuna göre deriz ki: İtaat fiili sevabı vacip kılmaz, masiyet fiili azabı vacip kılmaz ve acı vermek ivazı (karşılığı) vacip kılmaz. Hasılı, kullardan hiçbiri için Allah üzerine kesinlikle hiçbir şey vacip olmaz; zira itaat fiili sevabı vacip kılsaydı, kul tarafından Allah'a karşı bağlayıcı bir talep ve kesin bir zorunluluk yönelmiş olurdu; bu ise O'nun: { أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ } “Dikkat edin, yaratmak da emretmek de yalnız O'na aittir” kavline aykırıdır.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْقَبِيحَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَبَّحَ لِوَجْهٍ عَائِدٍ إِلَيْهِ، وَأَنَّ الْحَسَنَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُحَسَّنَ لِوَجْهٍ عَائِدٍ إِلَيْهِ لِأَنَّ قَوْلَهُ: أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ يُفِيدُ أَنَّهُ تَعَالَى لَهُ أَنْ يَأْمُرَ بِمَا شَاءَ كَيْفَ شَاءَ، وَلَوْ كَانَ الْقَبِيحُ يُقَبَّحُ لِوَجْهٍ عَائِدٍ إِلَيْهِ لَمَا صَحَّ مِنَ اللَّهِ أَنْ يَأْمُرَ إِلَّا بِمَا حَصَلَ مِنْهُ ذَلِكَ الْوَجْهُ، وَلَا أَنْ يَنْهَى إِلَّا عَمَّا فِيهِ وَجْهُ الْقُبْحِ فَلَمْ يَكُنْ مُتَمَكِّنًا مِنَ الْأَمْرِ وَالنَّهْيِ كَمَا شَاءَ وَأَرَادَ مَعَ أَنَّ الْآيَةَ تَقْتَضِي هَذَا الْمَعْنَى.
Dördüncü Mesele: Bu ayet, çirkinin (kabîh) kendisine dönük bir yönden dolayı çirkin sayılmasının ve güzelin (hasen) kendisine dönük bir yönden dolayı güzel sayılmasının caiz olmadığına delalet etmiştir. Çünkü O'nun: { أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ } “Dikkat edin, yaratmak da emretmek de yalnız O'na aittir” kavli, O Teâlâ'nın dilediği şekilde dilediği şeyi emretme yetkisine sahip olduğunu ifade eder. Şayet çirkin, kendisine dönük bir yönden dolayı çirkin sayılsaydı, Allah'ın ancak kendisinde [güzellik] yönü hâsıl olan şeyi emretmesi ve ancak kendisinde çirkinlik yönü bulunan şeyi yasaklaması sahih olurdu; dolayısıyla ayet bu manayı gerektirdiği halde O, dilediği ve murad ettiği şekilde emretmeye ve nehyetmeye muktedir olamazdı.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ قَادِرٌ عَلَى خَلْقِ عَوَالِمَ سِوَى هَذَا الْعَالَمِ كَيْفَ شَاءَ وَأَرَادَ وَتَقْرِيرُهُ: أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ ... وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ وَالْخَلْقُ إِذَا أُطْلِقَ أُرِيدَ بِهِ الْجِسْمُ الْمُقَدَّرُ أَوْ مَا يَظْهَرُ تَقْدِيرُهُ فِي الْجِسْمِ الْمُقَدَّرِ. ثُمَّ بَيَّنَ فِي آيَةٍ أُخْرَى أَنَّهُ أَوْحَى فِي كُلِّ سَمَاءٍ أَمْرَهَا وَبَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ تَعَالَى خَصَّصَ كُلَّ وَاحِدٍ مِنَ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ وَالنُّجُومِ بِأَمْرِهِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَا حَدَثَ بِتَأْثِيرِ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى فَتَمَيَّزَ الْأَمْرُ وَالْخَلْقُ، ثُمَّ قَالَ بَعْدَ هَذَا التَّفْصِيلِ وَالْبَيَانِ أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ يَعْنِي لَهُ الْقُدْرَةُ عَلَى الْخَلْقِ وَعَلَى الْأَمْرِ عَلَى الْإِطْلَاقِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ قَادِرًا عَلَى إِيجَادِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ وَعَلَى تَكْوِينِهَا كَيْفَ شَاءَ وَأَرَادَ، فَلَوْ أَرَادَ خَلْقَ أَلْفِ عَالَمٍ بِمَا فِيهِ مِنَ الْعَرْشِ وَالْكُرْسِيِّ وَالشَّمْسِ وَالْقَمَرِ وَالنُّجُومِ فِي أَقَلَّ مِنْ لَحْظَةٍ وَلَمْحَةٍ لَقَدَرَ عَلَيْهِ لِأَنَّ هَذِهِ الْمَاهِيَّاتِ مُمْكِنَةٌ وَالْحَقُّ قَادِرٌ عَلَى كُلِّ الْمُمْكِنَاتِ وَلِهَذَا قَالَ الْمَعَرِّيُّ فِي قَصِيدَةٍ طَوِيلَةٍ لَهُ:
Beşinci Mesele: Bu ayet, O Subhânehu'nun bu âlemin dışında dilediği ve istediği şekilde başka âlemler yaratmaya kadir olduğuna delalet etmiştir. Bunun açıklaması şudur: O: { إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ ... وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ } “Şüphesiz Rabbiniz, gökleri ve yeri... güneşi, ayı ve yıldızları yaratan Allah'tır” buyurmuştur. Halk mutlak olarak zikredildiğinde, bundan ölçülüp takdir edilmiş cisim yahut ölçülüp takdir edilmiş cisimde takdiri zahir olan şey murad edilir. Sonra başka bir ayette her bir semaya kendi emrini vahyettiğini açıklamış, bu ayette de güneş, ay ve yıldızların her birini Kendi emriyle tahsis ettiğini beyan etmiştir. Bu da meydana gelen şeyin Allah Teâlâ'nın kudretinin tesiriyle olduğuna delalet eder; böylece emir ile halk birbirinden ayrılmıştır. Sonra bu tafsilat ve beyanın ardından { أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ } “Dikkat edin, yaratmak da emretmek de yalnız O'na aittir” buyurmuştur; yani mutlak olarak yaratmaya da emretmeye de kudret O'nundur. Dolayısıyla bu şeyleri dilediği ve murad ettiği gibi icat etmeye ve var kılmaya kâdir olması vacip olmuştur. Şayet Arş'ı, Kürsî'si, güneşi, ayı ve yıldızlarıyla birlikte bin âlemi bir andan daha az bir sürede yaratmayı murad etseydi buna kesinlikle güç yetirirdi; çünkü bu mahiyetler mümkündür ve el-Hak bütün mümkünlere kâdirdir. İşte bu sebeple el-Maarrî uzun bir kasidesinde şöyle demiştir:
يَا أَيُّهَا النَّاسُ كَمْ لِلَّهِ مِنْ فَلَكٍ ... تَجْرِي النُّجُومُ بِهِ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ
Ey insanlar! Allah'ın nice feleği vardır ki... / İçinde yıldızlar, güneş ve ay akıp gider.
ثُمَّ قَالَ فِي أَثْنَاءِ هَذِهِ الْقَصِيدَةِ:
Sonra bu kasidenin arasında şöyle demiştir:
هُنَا عَلَى اللَّهِ مَاضِينَا وَغَابِرُنَا ... فَمَا لَنَا فِي نَوَاحِي غَيْرِهِ خَطَرُ
Geçmişimiz de geleceğimiz de Allah'a kolaydır... / Artık O'nun gayrısının katında bizim için hiçbir ehemmiyet yoktur.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: قَالَ قَوْمٌ: الْخَلْقُ صِفَةٌ مِنْ صِفَاتِ اللَّهِ وَهُوَ غَيْرُ الْمَخْلُوقُ وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِالْآيَةِ
Altıncı Mesele: Bir topluluk: 'Yaratmak (halk), Allah'ın sıfatlarından bir sıfattır ve mahluktan başkadır' demişler ve buna ayetle
وَالْمَعْقُولِ. أَمَّا الْآيَةُ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ قَالُوا: وَعِنْدَ أَهْلِ السُّنَّةِ الْأَمْرُ لِلَّهِ لَا بِمَعْنَى كَوْنِهِ مَخْلُوقًا لَهُ، بَلْ بِمَعْنَى كَوْنِهِ صِفَةً لَهُ فَكَذَلِكَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ الْخَلْقُ لِلَّهِ لَا بِمَعْنَى كَوْنِهِ مَخْلُوقًا لَهُ بَلْ بِمَعْنَى كَوْنِهِ صِفَةً لَهُ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْخَلْقَ صِفَةٌ قَائِمَةٌ بِذَاتِ اللَّهِ تَعَالَى. وَأَمَّا الْمَعْقُولُ فَهُوَ أَنَّا إِذَا قُلْنَا: لِمَ حَدَثَ هَذَا الشَّيْءُ وَلِمَ وُجِدَ بَعْدَ أَنْ لَمْ يَكُنْ؟ فَنَقُولُ: فِي جَوَابِهِ لِأَنَّهُ تَعَالَى خَلَقَهُ وَأَوْجَدَهُ فَحِينَئِذٍ يَكُونُ هَذَا التَّعْلِيلُ صَحِيحًا، فَلَوْ كَانَ كَوْنُهُ تَعَالَى خَالِقًا لَهُ نَفْسُ حُصُولِ ذَلِكَ الْمَخْلُوقِ لَكَانَ قَوْلُهُ إِنَّهُ إِنَّمَا حَدَثَ لِأَنَّهُ تَعَالَى خَلَقَهُ وَأَوْجَدَهُ جاريا مجرى قوله: إِنَّهُ إِنَّمَا حَدَثَ لِنَفْسِهِ وَلِذَاتِهِ لَا لِشَيْءٍ آخَرَ، وَذَلِكَ مُحَالٌ بَاطِلٌ، لِأَنَّ صِدْقَ هَذَا الْمَعْنَى يَنْفِي كَوْنَهُ مَخْلُوقًا مِنْ قِبَلَ اللَّهِ تَعَالَى فَثَبَتَ أَنَّ كَوْنَهُ تَعَالَى خَالِقًا لِلْمَخْلُوقِ مُغَايِرًا لَذَاتِ ذَلِكَ الْمَخْلُوقِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْخَلْقَ غَيْرُ الْمَخْلُوقِ وَجَوَابُهُ: لَوْ كَانَ الْخَلْقُ غَيْرَ الْمَخْلُوقِ لَكَانَ إِنْ كَانَ قَدِيمًا لَزِمَ مِنْ قِدَمَهِ قِدَمُ الْمَخْلُوقِ، وَإِنْ كَانَ حَادِثًا افْتَقَرَ إِلَى خَلْقٍ آخَرَ وَلَزِمَ التَّسَلْسُلُ وَهُوَ مُحَالٌ.
ve akılla delil getirmişlerdir. Ayete gelince; bu, O Teâlâ'nın: { أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ } “Dikkat edin, yaratmak da emretmek de yalnız O'na aittir” kavlidir. Şöyle demişlerdir: Ehl-i Sünnet'e göre emir Allah'a aittir; ancak O'nun mahluku olması manasında değil, O'nun sıfatı olması manasındadır. Aynı şekilde halkın (yaratmanın) da Allah'a ait olması, mahluku olması manasında değil, sıfatı olması manasında vaciptir. Bu da halkın Allah Teâlâ'nın zatıyla kâim bir sıfat olduğuna delalet eder. Akla gelince: Biz: 'Bu şey niçin meydana geldi ve yok iken niçin var oldu?' dediğimizde, bunun cevabında: 'Çünkü O Teâlâ onu yarattı ve icat etti' deriz; bu takdirde bu gerekçelendirme sahih olur. Şayet O Teâlâ'nın onu yaratan olması bizzat o mahlukun meydana gelmesinin kendisi olsaydı, 'O ancak O Teâlâ onu yarattığı ve var ettiği için meydana geldi' sözü, 'O ancak kendisi ve zatı için meydana geldi, başka bir şey için değil' sözü mesabesinde olurdu. Bu ise muhal ve batıldır; zira bu mananın doğruluğu onun Allah Teâlâ tarafından yaratılmış olmasını nefyeder. Böylece O Teâlâ'nın mahlukun yaratıcısı olmasının o mahlukun zatından başka olduğu sabit olmuştur; bu da halkın mahluktan gayrı olduğuna delalet eder. Bunun cevabı şudur: Şayet halk mahluktan gayrı olsaydı; kadîm olduğu takdirde onun kıdeminden mahlukun da kıdemi gerekirdi; şayet hâdis olsaydı başka bir halka muhtaç olurdu ve teselsül gerekirdi ki bu da muhaldir.
الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: ظَاهِرُ الْآيَةِ يَقْتَضِي أَنَّهُ كَمَا لَا خَلْقَ إِلَّا لِلَّهِ، فَكَذَلِكَ لَا أَمْرَ إِلَّا لِلَّهِ، وَهَذَا يَتَأَكَّدُ بِقَوْلِهِ تعالى: إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ [الأنعام: ٥٧] وَقَوْلِهِ: فَالْحُكْمُ لِلَّهِ الْعَلِيِّ الْكَبِيرِ [غَافِرٍ: ١٢] وَقَوْلِهِ: لِلَّهِ الْأَمْرُ مِنْ قَبْلُ وَمِنْ بَعْدُ [الرُّومِ: ٤] إِلَّا أَنَّهُ مُشْكِلٌ بِالْآيَةِ وَالْخَبَرِ. أَمَّا الْآيَةُ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ [النُّورِ: ٦٣] وَأَمَّا الْخَبَرُ فَقَوْلُهُ ﵇: «إِذَا أَمَرْتُكُمْ بِشَيْءٍ فَأْتُوا مِنْهُ مَا اسْتَطَعْتُمْ» .
Yedinci Mesele: Ayetin zahiri, Allah'tan başka yaratıcı olmadığı gibi Allah'tan başka emir sahibinin de olmadığını gerektirir. Bu husus O Teâlâ'nın: { إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ } “Hüküm ancak Allah'ındır.” [En'âm 57], { فَالْحُكْمُ لِلَّهِ الْعَلِيِّ الْكَبِيرِ } “Artık hüküm, yüce ve büyük olan Allah'ındır.” [Mü'min 12] ve { لِلَّهِ الْأَمْرُ مِنْ قَبْلُ وَمِنْ بَعْدُ } “Önünde de sonunda da emir Allah'ındır.” [Rûm 4] kavilleriyle teyit edilir. Ancak bu durum, ayet ve hadisle müşkil görünür. Ayete gelince; O Teâlâ'nın: { فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ } “O'nun emrine muhalefet edenler sakınsınlar” [Nûr 63] kavlidir. Hadise gelince; [Peygamber] aleyhisselâm'ın: “Size bir şeyi emrettiğim zaman ondan gücünüz yettiğince yapın” hadis-i şerifidir.
وَالْجَوَابُ: أَنَّ أَمْرَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وآله يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَمْرَ اللَّهِ قَدْ حَصَلَ، فَيَكُونُ الْمُوجِبُ فِي الْحَقِيقَةِ هُوَ أَمْرَ اللَّهِ لَا أَمْرَ غَيْرِهِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Cevap: Allah Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in emri, Allah'ın emrinin meydana gelmiş olduğuna delalet eder; dolayısıyla gerçekte vacip kılan başkasının emri değil, Allah'ın emridir. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: قَوْلُهُ: أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ لِلَّهِ أَمْرًا وَنَهْيًا عَلَى عِبَادِهِ، وَأَنَّ لَهُ تَكْلِيفًا عَلَى عِبَادِهِ، وَالْخِلَافُ مَعَ نُفَاةِ التَّكْلِيفِ. وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِوُجُوهٍ: أَوَّلُهَا: أَنَّ الْمُكَلَّفَ بِهِ إِنْ كَانَ مَعْلُومَ الْوُقُوعِ كَانَ وَاجِبَ الْوُقُوعِ. فَكَانَ الْأَمْرُ بِهِ أَمْرًا بِتَحْصِيلِ الْحَاصِلِ وأنه محال، وإن كان معلوم اللاوقوع كَانَ مُمْتَنِعَ الْوُقُوعِ، فَكَانَ الْأَمْرُ بِهِ أَمْرًا بِمَا يَمْتَنِعُ وُقُوعُهُ وَهُوَ مُحَالٌ، وَثَانِيهَا: أَنَّهُ تَعَالَى إِنْ خَلَقَ الدَّاعِيَ إِلَى فِعْلِهِ، كَانَ وَاجِبَ الْوُقُوعِ، فَلَا فَائِدَةَ فِي الْأَمْرِ، وَإِنْ لَمْ يَخْلُقِ الدَّاعِيَ إِلَيْهِ كَانَ مُمْتَنِعَ الْوُقُوعِ، فَلَا فَائِدَةَ فِي الْأَمْرِ بِهِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ أَمْرَ الْكَافِرِ وَالْفَاسِقِ لَا يُفِيدُ إِلَّا الضَّرَرَ الْمَحْضَ، لِأَنَّهُ لَمَّا عَلِمَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا يُؤْمِنُ وَلَا يُطِيعُ، امْتَنَعَ أَنْ يَصْدُرَ عَنْهُ الْإِيمَانُ وَالطَّاعَةُ، إِلَّا إِذَا/ صَارَ عِلْمُ اللَّهِ جَهْلًا، وَالْعَبْدُ لَا قُدْرَةَ لَهُ عَلَى تَجْهِيلِ اللَّهِ، وَإِذَا تَعَذَّرَ اللَّازِمُ تَعَذَّرَ الْمَلْزُومُ فَوَجَبَ أَنْ يُقَالَ: لَا قُدْرَةَ لِلْكَافِرِ وَالْفَاسِقِ عَلَى الْإِيمَانِ وَالطَّاعَةِ أَصْلًا، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَحْصُلْ مِنَ الْأَمْرِ بِهِ إِلَّا مُجَرَّدُ اسْتِحْقَاقِ الْعِقَابِ، فَيَكُونُ هَذَا الْأَمْرُ وَالتَّكْلِيفُ إِضْرَارًا مَحْضًا مِنْ غَيْرِ فَائِدَةٍ الْبَتَّةَ، وَهُوَ لَا يَلِيقُ بِالرَّحِيمِ الْحَكِيمِ، وَرَابِعُهَا: أَنَّ الْأَمْرَ وَالتَّكْلِيفَ إِنْ لَمْ يَكُنْ لِفَائِدَةٍ فَهُوَ عَبَثٌ، وَإِنْ كَانَ لِفَائِدَةٍ عَائِدَةٍ إِلَى الْمَعْبُودِ فَهُوَ مُحْتَاجٌ وَلَيْسَ بِإِلَهٍ، وَإِنْ كَانَ لِفَائِدَةٍ عَائِدَةٍ إِلَى الْعَابِدِ فَجَمِيعُ الْفَوَائِدِ مُنْحَصِرَةٌ فِي تَحْصِيلِ النَّفْعِ، وَدَفْعِ الضَّرَرِ، وَاللَّهُ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى تَحْصِيلِهَا بِالتَّمَامِ وَالْكَمَالِ مِنْ غَيْرِ وَاسِطَةِ التَّكْلِيفِ، فَكَانَ تَوْسِيطُ التَّكْلِيفِ إِضْرَارًا مَحْضًا مِنْ غَيْرِ فَائِدَةٍ، وَأَنَّهُ لَا يَجُوزُ.
Sekizinci Mesele: O'nun: { أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ } “Dikkat edin, yaratmak da emretmek de yalnız O'na aittir” kavli, Allah'ın kulları üzerine emrinin ve nehyinin olduğuna, kulları üzerine teklifinin bulunduğuna delalet eder. [Buradaki] ihtilaf teklifi inkâr edenlerle ilgilidir. Onlar buna karşı şu vecihlerle delil getirmişlerdir: Birincisi: Mükellef kılınan şeyin vuku bulacağı malum ise, onun vuku bulması vacip olur; dolayısıyla onu emretmek tahsîl-i hâsıl (zaten var olanı elde etme) emri olur ki bu muhaldir. Şayet vuku bulmayacağı malum ise, vuku bulması mümteni (imkânsız) olur; dolayısıyla onu emretmek vuku bulması imkânsız olan şeyi emretmek olur ki bu da muhaldir. İkincisi: O Teâlâ onu yapmaya sevk eden saiki yaratmışsa, onun vuku bulması vacip olur; dolayısıyla emirde hiçbir fayda kalmaz. Şayet ona sevk eden saiki yaratmamışsa, onun vuku bulması imkânsız olur; dolayısıyla onu emretmekte bir fayda olmaz. Üçüncüsü: Kâfire ve fasıka emretmek sırf zarardan başka bir fayda sağlamaz; çünkü Allah onun iman etmeyeceğini ve itaat etmeyeceğini bildiğinde, Allah'ın ilminin cehalete dönüşmesi durumu hariç, ondan imanın ve itaatin sâdır olması imkânsızlaşır. Kulun ise Allah'ın ilmini cehalete nispet etmeye gücü yetmez. Lâzım (sonuç) imkânsız olunca melzûm da (sebep) imkânsız olur; dolayısıyla kâfirin ve fasıkın imana ve itaate asla gücünün yetmediğini söylemek vacip olur. Durum böyle olunca, bunun emredilmesinden yalnızca sırf cezayı hak etme hâsıl olur; böylece bu emir ve teklif kesinlikle hiçbir faydası bulunmayan sırf bir zarar verme olur ki bu da Rahîm ve Hakîm olana layık düşmez. Dördüncüsü: Emir ve teklif bir fayda için değilse abestir. Şayet mabuda dönük bir fayda içinse O muhtaçtır ve ilah değildir. Şayet ibadet edene dönük bir fayda içinse, bütün faydalar menfaat elde etme ve zararı defetmede münhasırdır; Allah Teâlâ ise bunları teklif vasıtası olmaksızın tam ve kâmil bir şekilde temin etmeye kâdirdir. Dolayısıyla araya teklifi koymak hiçbir faydası olmayan sırf bir zarar verme olur ki bu da caiz değildir.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ يَحْسُنُ مِنْهُ أَنْ يَأْمُرَ عِبَادَهُ، وَأَنْ يُكَلِّفَهُمْ بِمَا شَاءَ وَاحْتَجَّ عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ:
Bil ki O Teâlâ bu ayette kullarına emretmesinin ve onları dilediği şeyle mükellef kılmasının Kendisinden sâdır olmasının güzel (hasen) olduğunu beyan etmiş ve buna şu kavliyle delil getirmiştir:
أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ يَعْنِي لَمَّا كَانَ الْخَلْقُ مِنْهُ ثَبَتَ أَنَّهُ هُوَ الْخَالِقُ لِكُلِّ الْعَبِيدِ، وَإِذَا كَانَ خَالِقًا لَهُمْ كَانَ مَالِكًا لَهُمْ، وَإِذَا كَانَ مَالِكًا لَهُمْ حَسُنَ مِنْهُ أَنْ يَأْمُرَهُمْ وَيَنْهَاهُمْ، لِأَنَّ ذَلِكَ تَصَرَّفٌ مِنَ الْمَالِكِ فِي مِلْكِ نَفْسِهِ، وَذَلِكَ
{ أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ } “Dikkat edin, yaratmak da emretmek de yalnız O'na aittir”. Yani yaratma O'ndan olduğuna göre, bütün kulların yaratıcısının O olduğu sabit olmuştur. Onların yaratıcısı olunca onların mâliki olur; onların mâliki olunca da onlara emretmesi ve onları nehyetmesi Kendisinden sâdır olduğunda güzel olur. Zira bu, mâlikin kendi mülkünde tasarrufudur ve bu da
مُسْتَحْسَنٌ، فَقَوْلُهُ سُبْحَانَهُ: أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ يَجْرِي مَجْرَى الدَّلِيلِ الْقَاطِعِ عَلَى أَنَّهُ يَحْسُنُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى أَنْ يَأْمُرَ عِبَادَهُ بِمَا شَاءَ كَيْفَ شَاءَ.
güzel karşılanır. Dolayısıyla O Subhânehu'nun: { أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ } “Dikkat edin, yaratmak da emretmek de yalnız O'na aittir” kavli, Allah Teâlâ'nın kullarına dilediği şekilde dilediğini emretmesinin güzel olduğuna dair kesin bir delil mesabesindedir.
الْمَسْأَلَةُ التَّاسِعَةُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ يَحْسُنُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى أَنْ يَأْمُرَ عِبَادَهُ بِمَا شَاءَ بِمُجَرَّدِ كَوْنِهِ خَالِقًا لَهُمْ لَا كَمَا يَقُولُهُ الْمُعْتَزِلَةُ مِنْ كَوْنِ ذَلِكَ الْفِعْلِ صَلَاحًا، وَلَا كَمَا يَقُولُونَهُ أَيْضًا مِنْ حَيْثُ الْعِوَضِ وَالثَّوَابِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ أَنَّ الْخَلْقَ لَهُ أَوَّلًا، ثُمَّ ذَكَرَ الْأَمْرَ بَعْدَهُ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ حُسْنَ الْأَمْرِ مُعَلَّلٌ بِكَوْنِهِ خَالِقًا لَهُمْ مُوجِدًا لَهُمْ، وَإِذَا كَانَتِ الْعِلَّةُ فِي حُسْنِ الْأَمْرِ وَالتَّكْلِيفِ، هَذَا الْقَدْرَ سَقَطَ اعْتِبَارُ الْحُسْنِ، وَالْقُبْحِ، وَالثَّوَابِ، وَالْعِقَابِ فِي اعْتِبَارِ حُسْنِ الْأَمْرِ وَالتَّكْلِيفِ.
Dokuzuncu Mesele: Ayet, Mu'tezile'nin o fiilin bir maslahat (salâh) olmasından ötürü söylediği gibi yahut yine onların ivaz ve sevap açısından söyledikleri gibi değil; sadece Allah Teâlâ'nın onların yaratıcısı olması hasebiyle kullarına dilediği şeyi emretmesinin Kendisinden sâdır olduğunda güzel olduğuna delalet etmiştir. Çünkü O Teâlâ ilk önce yaratmanın Kendisine ait olduğunu zikretmiş, sonra da emri zikretmiştir. Bu da emrin güzel olmasının, O'nun onların yaratıcısı ve var edicisi olmasıyla gerekçelendirildiğine delalet eder. Emrin ve teklifin güzel olmasındaki illet bu kadardan ibaret olunca, emir ve teklifin güzel sayılmasında hüsün (güzellik), kubuh (çirkinlik), sevap ve ikabın (cezanın) dikkate alınması [şartı] düşer.
الْمَسْأَلَةُ الْعَاشِرَةُ: دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى مُتَكَلِّمٌ آمِرٌ نَاهٍ مُخْبِرٌ مُسْتَخْبِرٌ، وَكَانَ مِنْ حَقِّ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ تَقَدُّمُهَا عَلَى سَائِرِ الْمَسَائِلِ، إِلَّا أَنَّهَا إِنَّمَا خَطَرَتْ بِالْبَالِ فِي هَذَا الْوَقْتِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ لَهُ الْأَمْرَ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا وَجَبَ أَنْ يَكُونَ لَهُ النَّهْيُ، وَالْخَبَرُ، وَالِاسْتِخْبَارُ، ضَرُورَةَ أَنَّهُ لَا قَائِلَ بِالْفَرْقِ.
Onuncu Mesele: Bu ayet, O Teâlâ'nın mütekellim (konuşan), emreden, nehyeden, haber veren ve soran olduğuna delalet etmiştir. Bu meselenin hakkı diğer meselelerin önüne geçmesiydi; fakat hatıra ancak bu vakitte geldi. Bunun delili O Teâlâ'nın: { أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ } “Dikkat edin, yaratmak da emretmek de yalnız O'na aittir” kavlidir. Bu, emrin O'na ait olduğuna delalet etmiştir; bu sabit olunca, aralarında fark olduğunu söyleyen hiç kimsenin bulunmayışı zorunluluğundan ötürü nehyin, haberin ve istihbarın (sorunun) da O'na ait olması vacip olur.
الْمَسْأَلَةُ الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ: أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ كونه تعالى خالقا للسموات، وَالْأَرْضِ، وَالشَّمْسِ، وَالْقَمَرِ، وَالنُّجُومِ.
On Birinci Mesele: O Teâlâ; göklerin, yerin, güneşin, ayın ve yıldızların yaratıcısı olduğunu beyan etmiştir.