Binûn

A'râf Suresi — 9. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ثُمَّ قَالَ: أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ أَيْ لَا خَالِقَ إِلَّا هُوَ.

Sonra: { أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ } “Dikkat edin, yaratmak da emretmek de yalnız O'na aittir” buyurmuştur; yani O'ndan başka yaratıcı yoktur.

وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: لَا يَلْزَمُ مِنْ كَوْنِهِ تَعَالَى خَالِقًا لِهَذِهِ الْأَشْيَاءِ أَنْ يُقَالَ: لَا خَالِقَ عَلَى الْإِطْلَاقِ إِلَّا هُوَ، فَلِمَ رتب على إثبات كونه خالق لِتِلْكَ الْأَشْيَاءِ إِثْبَاتَ أَنَّهُ لَا خَالِقَ إِلَّا هُوَ عَلَى الْإِطْلَاقِ؟ / فَنَقُولُ: الْحَقُّ أَنَّهُ مَتَى ثَبَتَ كَوْنُهُ تَعَالَى خَالِقًا لِبَعْضِ الْأَشْيَاءِ، وَجَبَ كَوْنُهُ خَالِقًا لِكُلِّ الْمُمْكِنَاتِ، وَتَقْرِيرُهُ: أَنَّ افْتِقَارَ الْمَخْلُوقِ إِلَى الْخَالِقِ لِإِمْكَانِهِ، وَالْإِمْكَانُ وَاحِدٌ فِي كُلِّ الْمُمْكِنَاتِ، وَهَذَا الْإِمْكَانُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ عِلَّةً لِلْحَاجَةِ إِلَى مُؤَثِّرٍ مُتَعَيِّنٍ، أَوْ إِلَى مُؤَثِّرٍ غَيْرِ مُتَعَيِّنٍ وَالثَّانِي بَاطِلٌ، لِأَنَّ كُلَّ مَا كَانَ مَوْجُودًا فِي الْخَارِجِ، فَهُوَ مُتَعَيِّنٌ فِي نَفْسِهِ، فَيَلْزَمُ مِنْهُ أَنَّ مَا لَا يَكُونُ مُتَعَيِّنًا فِي نَفْسِهِ لَمْ يَكُنْ مَوْجُودًا فِي الْخَارِجِ وَمَا لَا وُجُودَ لَهُ فِي الْخَارِجِ امْتَنَعَ أَنْ يَكُونَ عِلَّةً لِوُجُودِ غَيْرِهِ فِي الْخَارِجِ، فَثَبَتَ أَنَّ الْإِمْكَانَ عِلَّةٌ لِلْحَاجَةِ إِلَى مُوجِدٍ وَمُعَيِّنٍ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ جَمِيعُ الْمُمْكِنَاتِ مُحْتَاجًا إِلَى ذَلِكَ الْمُعَيِّنِ فَثَبَتَ أَنَّ الَّذِي يَكُونُ مُؤَثِّرًا فِي وُجُودِ شَيْءٍ وَاحِدٍ، هُوَ الْمُؤَثِّرُ فِي وُجُودِ كُلِّ الْمُمْكِنَاتِ.

Biri şöyle diyebilir: O Teâlâ'nın bu şeylerin yaratıcısı olmasından ötürü, 'Mutlak olarak O'ndan başka yaratıcı yoktur' denilmesi gerekmez. O hâlde O'nun bu şeylerin yaratıcısı olduğunun ispatı üzerine, mutlak surette O'ndan başka yaratıcının bulunmadığının ispatı niçin bina edilmiştir? Deriz ki: Doğrusu şudur: O Teâlâ'nın bazı şeylerin yaratıcısı olduğu ne zaman sabit olursa, bütün mümkünlerin de yaratıcısı olması vacip olur. Bunun izahı şöyledir: Yaratılanın yaratıcıya muhtaç olması imkânından (mümkün bir varlık oluşundan) ötürüdür; imkân ise bütün mümkünlerde birdir. Bu imkân ya muayyen bir müessire duyulan ihtiyacın illetidir ya da muayyen olmayan bir müessire [duyulan ihtiyacın illetidir]. İkincisi bâtıldır; çünkü dış dünyada (hâriçte) var olan her şey, kendi zatında muayyendir. Bundan da kendi zatında muayyen olmayan bir şeyin dış dünyada var olmadığı neticesi çıkar. Dış dünyada varlığı olmayan bir şeyin ise dış dünyada bir başkasının varlığına illet olması imkânsızdır. Böylece imkânın, bir mûcide (var ediciye) ve muayyene duyulan ihtiyacın illeti olduğu sabit olmuştur; dolayısıyla bütün mümkünlerin o muayyene muhtaç olması vacip olur. Böylece tek bir şeyin varlığında müessir olanın, bütün mümkünlerin varlığında da müessir olduğu sabit olur.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: تَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ فَاعْلَمْ أنه سبحانه لما بين كونه خالقا للسموات، وَالْأَرْضِ، وَالْعَرْشِ، وَاللَّيْلِ، وَالنَّهَارِ، وَالشَّمْسِ، وَالْقَمَرِ، وَالنُّجُومِ وَبَيَّنَ كَوْنَ الْكُلِّ مُسَخَّرًا فِي قُدْرَتِهِ وَقَهْرِهِ وَمَشِيئَتِهِ، وَبَيَّنَ أَنَّ لَهُ الْحُكْمَ وَالْأَمْرَ وَالنَّهْيَ وَالتَّكْلِيفَ، بَيَّنَ أَنَّهُ يَسْتَحِقُّ الثَّنَاءَ وَالتَّقْدِيسَ وَالتَّنْزِيهَ، فَقَالَ: تَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ (تَبَارَكَ) فَلَا نُعِيدُهُ.

O Teâlâ'nın: { تَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi olan Allah ne yücedir!” kavline gelince; bil ki O Subhânehu; göklerin, yerin, Arş'ın, gecenin, gündüzün, güneşin, ayın ve yıldızların yaratıcısı olduğunu beyan edip hepsinin Kendi kudretine, kahrına ve meşîetine boyun eğdirilmiş olduğunu açıklayınca; ayrıca hükmün, emrin, nehyin ve teklifin Kendisine ait olduğunu bildirince, övgüye, takdise ve tenzihe lâyık olduğunu beyan ederek: { تَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi olan Allah ne yücedir!” buyurmuştur. *Tebâreke* (تَبَارَكَ) kelimesinin tefsiri daha önce geçmişti, bu yüzden onu tekrar etmiyoruz.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى بدا في أول الآية: رب السموات وَالْأَرَضِينَ، وَسَائِرِ الْأَشْيَاءِ الْمَذْكُورَةِ، ثُمَّ خَتَمَ الْآيَةَ بِقَوْلِهِ: تَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ وَالْعَالَمُ كُلُّ مَوْجُودٍ سِوَى اللَّهِ تَعَالَى، فَبَيَّنَ كَوْنَهُ رَبًّا وَإِلَهًا وَمَوْجُودًا وَمُحْدِثًا لِكُلِّ مَا سِوَاهُ، وَمَعَ كَوْنِهِ كَذَلِكَ فَهُوَ رَبٌّ وَمُرَبٍّ وَمُحْسِنٌ، وَمُتَفَضِّلٌ، وَهَذَا آخِرُ الْكَلَامِ فِي شَرْحِ هَذِهِ الْآيَةِ.

Bil ki O Teâlâ ayetin başında göklerin, yerlerin ve zikredilen diğer şeylerin Rabbi [olduğunu zikretmeye] başlamış, sonra da ayeti: { تَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi olan Allah ne yücedir!” kavliyle bitirmiştir. Âlem ise Allah Teâlâ dışındaki her varlıktır. Böylece Kendisinin, Kendi dışındaki her şeyin Rabbi, ilahı, [onları] var edeni ve ihdas edeni olduğunu beyan etmiştir. Böyle olmakla birlikte O; Rabdir, mürebbidir (yetiştirip gözetendir), ihsan edendir ve lütufta bulunandır. Bu ayetin şerhine dair sözün sonu budur.

[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٥٥ الى ٥٦]

[A'râf Suresi (7), Ayetler 55-56]

ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ (٥٥) وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها وَادْعُوهُ خَوْفاً وَطَمَعاً إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٥٦)

{ ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ (٥٥) وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها وَادْعُوهُ خَوْفاً وَطَمَعاً إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٥٦) } “Rabbinize yalvara yakara ve gizlice dua edin. Şüphesiz O, haddi aşanları sevmez. Düzene sokulduktan sonra yeryüzünde bozgunculuk yapmayın; O'na korku ve ümitle dua edin. Şüphesiz Allah'ın rahmeti iyilik edenlere pek yakındır.”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ الدَّلَائِلَ الدَّالَّةَ عَلَى كَمَالِ الْقُدْرَةِ وَالْحِكْمَةِ وَالرَّحْمَةِ، وَعِنْدَ هَذَا تَمَّ التَّكْلِيفُ الْمُتَوَجِّهُ إِلَى تَحْصِيلِ الْمَعَارِفِ النَّفْسَانِيَّةِ، والعلوم الحقيقة، أَتْبَعَهُ بِذِكْرِ الْأَعْمَالِ اللَّائِقَةِ بِتِلْكَ الْمَعَارِفِ وَهُوَ الِاشْتِغَالُ بِالدُّعَاءِ وَالتَّضَرُّعِ، فَإِنَّ الدُّعَاءَ مُخُّ الْعِبَادَةِ، فَقَالَ: ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bil ki O Teâlâ kemal derecesindeki kudrete, hikmete ve rahmete delalet eden delilleri zikredince ve bu noktada nefse ait marifetleri ve hakiki ilimleri elde etmeye yönelen mükellefiyet tamamlanınca, bunun peşinden o marifetlere yaraşan amelleri zikretmiştir; o da dua ve tazarrû ile meşgul olmaktır. Çünkü dua ibadetin özüdür. Nitekim: { ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً } “Rabbinize yalvara yakara ve gizlice dua edin” buyurmuştur. Ayette birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: ادْعُوا رَبَّكُمْ فِيهِ قَوْلَانِ: قَالَ بَعْضُهُمْ: اعْبُدُوا وَقَالَ آخَرُونَ: هُوَ الدُّعَاءُ، وَمَنْ قَالَ بِالْأَوَّلِ عَقَلَ مِنَ الدُّعَاءِ أَنَّهُ طَلَبُ الْخَيْرِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَهَذِهِ صِفَةُ الْعِبَادَةِ، لِأَنَّهُ يُفْعَلُ تَقَرُّبًا، وَطَلَبًا لِلْمُجَازَاةِ لِأَنَّهُ تَعَالَى عَطَفَ عَلَيْهِ قَوْلَهُ: وَادْعُوهُ خَوْفاً وَطَمَعاً وَالْمَعْطُوفُ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ مُغَايِرًا لِلْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ. وَالْقَوْلُ الثَّانِي هُوَ الْأَظْهَرُ، لِأَنَّ الدُّعَاءَ مُغَايِرٌ لِلْعِبَادَةِ فِي الْمَعْنَى.

Birinci Mesele: O'nun: { ادْعُوا رَبَّكُمْ } “Rabbinize dua edin” kavlinde iki görüş vardır: Bazıları 'İbadet edin' demiştir, diğerleri ise bunun dua olduğunu söylemiştir. Birinci görüşü savunan kimse, duadan Allah Teâlâ'dan hayır talebinde bulunmayı anlamıştır; bu da ibadetin sıfatıdır. Zira [dua] yakınlaşmak ve karşılık talep etmek amacıyla yapılır; çünkü O Teâlâ bunun üzerine: { وَادْعُوهُ خَوْفاً وَطَمَعاً } “O'na korku ve ümitle dua edin” kavlini atfetmiştir. Matufun (atfedilenin) ise matufun aleyhten (kendisine atfedilenden) farklı olması gerekir. İkinci görüş ise daha açıktır; çünkü dua anlam bakımından ibadetten farklıdır.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي الدُّعَاءِ، فَمِنْهُمْ مَنْ أَنْكَرَهُ وَاحْتَجَّ عَلَى صِحَّةِ قَوْلِهِ بِأَشْيَاءَ: الْأَوَّلُ:

Bunu bildiğinde deriz ki: İnsanlar dua konusunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bir kısmı duayı inkâr etmiş ve görüşünün sıhhatine birtakım deliller getirmiştir: Birincisi:

أَنَّ الْمَطْلُوبَ بِالدُّعَاءِ إِنْ كَانَ مَعْلُومَ الْوُقُوعِ كَانَ وَاجِبَ الْوُقُوعِ لِامْتِنَاعِ وُقُوعِ التَّغْيِيرِ فِي عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى، وَمَا كَانَ وَاجِبَ الْوُقُوعِ لَمْ يَكُنْ فِي طَلَبِهِ فَائِدَةٌ، وَإِنْ كَانَ معلوم اللاوقوع كَانَ مُمْتَنِعَ الْوُقُوعِ فَلَا فَائِدَةَ أَيْضًا فِي طَلَبِهِ.

Dua ile talep edilen şeyin vuku bulacağı [ezelde] biliniyorsa, Allah Teâlâ'nın ilminde bir değişimin vuku bulması imkânsız olduğundan onun vuku bulması vaciptir (zorunludur); vuku bulması vacip olan bir şeyin ise talep edilmesinde bir fayda yoktur. Şayet vuku bulmayacağı biliniyorsa, vuku bulması imkânsızdır; dolayısıyla onu talep etmekte de bir fayda yoktur.

الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى إِنْ كَانَ قَدْ أَرَادَ فِي الْأَزَلِ إِحْدَاثَ ذَلِكَ الْمَطْلُوبِ، فَهُوَ حَاصِلٌ سَوَاءٌ حَصَلَ هَذَا الدُّعَاءُ أَوْ لَمْ يَحْصُلْ وَإِنْ كَانَ قَدْ أَرَادَ فِي الْأَزَلِ أَنْ لَا يُعْطِيَهُ فَهُوَ مُمْتَنِعُ الْوُقُوعِ فَلَا فَائِدَةَ فِي الطَّلَبِ، وَإِنْ قُلْنَا أَنَّهُ مَا أَرَادَ فِي الْأَزَلِ إِحْدَاثَ ذَلِكَ الشَّيْءِ لَا وُجُودَهُ وَلَا عَدَمَهُ، ثُمَّ إِنَّهُ عِنْدَ ذَلِكَ الدُّعَاءِ، صَارَ مُرِيدًا لَهُ لَزِمَ وُقُوعُ التَّغَيُّرِ فِي ذَاتِ اللَّهِ وَفِي صِفَاتِهِ، وَهُوَ مُحَالٌ لِأَنَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ: يَصِيرُ إِقْدَامُ الْعَبْدِ عَلَى الدُّعَاءِ عِلَّةً لِحُدُوثِ صِفَةٍ فِي ذَاتِ اللَّهِ تَعَالَى، فَيَكُونُ الْعَبْدُ مُتَصَرِّفًا فِي صِفَةِ اللَّهِ بِالتَّبْدِيلِ وَالتَّغْيِيرِ، وَهُوَ مُحَالٌ. وَالثَّالِثُ: أَنَّ الْمَطْلُوبَ بِالدُّعَاءِ إِنِ اقْتَضَتِ الْحِكْمَةُ وَالْمَصْلَحَةُ إِعْطَاءَهُ، فَهُوَ تَعَالَى يُعْطِيهِ مِنْ غَيْرِ هَذَا الدُّعَاءِ لِأَنَّهُ مُنَزَّهٌ عَنْ أَنْ يَكُونَ بَخِيلًا وَإِنِ اقْتَضَتِ الْحِكْمَةُ مَنْعَهُ، فَهُوَ لَا يُعْطِيهِ سَوَاءٌ أَقَدَمَ الْعَبْدُ عَلَى الدُّعَاءِ أَوْ لَمْ يُقْدِمْ عَلَيْهِ. وَالرَّابِعُ: أَنَّ الدُّعَاءَ غَيْرُ الْأَمْرِ، وَلَا تَفَاوُتَ بَيْنَ الْبَابَيْنِ إِلَّا كَوْنُ الدَّاعِي أَقَلَّ رُتْبَةً، وَكَوْنُ الْآمِرِ أَعْلَى رُتْبَةً وَإِقْدَامُ الْعَبْدِ عَلَى أَمْرِ اللَّهِ سُوءُ أَدَبٍ، وَأَنَّهُ لَا يَجُوزُ. الْخَامِسُ: الدُّعَاءُ يُشْبِهُ مَا إِذَا أَقْدَمَ الْعَبْدُ عَلَى إِرْشَادِ رَبِّهِ وَإِلَهِهِ إِلَى فِعْلِ الْأَصْلَحِ وَالْأَصْوَبِ، وَذَلِكَ سُوءُ أَدَبٍ أَوْ أَنَّهُ يُنَبِّهُ الْإِلَهَ عَلَى شَيْءٍ مَا كَانَ مُنْتَبِهًا لَهُ، وَذَلِكَ كُفْرٌ وَأَنَّهُ تَعَالَى قَصَّرَ فِي الْإِحْسَانِ وَالْفَضْلِ فَأَنْتَ بِهَذَا تَحْمِلُهُ عَلَى الْإِقْدَامِ عَلَى الْإِحْسَانِ وَالْفَضْلِ، وَذَلِكَ جَهْلٌ. السَّادِسُ: أَنَّ الْإِقْدَامَ عَلَى الدُّعَاءِ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ غَيْرَ رَاضٍ بِالْقَضَاءِ إِذْ لَوْ رَضِيَ بِمَا قَضَاهُ اللَّهُ عَلَيْهِ لَتَرَكَ تَصَرُّفَ نَفْسِهِ، وَلَمَا طَلَبَ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا عَلَى التَّعْيِينِ وَتَرْكُ الرِّضَا بِالْقَضَاءِ أَمْرٌ مِنَ الْمُنْكَرَاتِ. السَّابِعُ: كَثِيرًا مَا يَظُنُّ الْعَبْدُ بِشَيْءٍ كَوْنَهُ نَافِعًا وَخَيِّرًا، ثُمَّ إِنَّهُ عِنْدَ دُخُولِهِ فِي الْوُجُودِ يَصِيرُ سَبَبًا لِلْآفَاتِ الْكَثِيرَةِ وَالْمَفَاسِدِ الْعَظِيمَةِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ طَلَبُ الشَّيْءِ الْمُعَيَّنِ مِنَ اللَّهِ غَيْرَ جَائِزٍ، بَلِ الْأَوْلَى طَلَبُ مَا هُوَ الْمَصْلَحَةُ وَالْخَيْرُ، وَذَلِكَ حَاصِلٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى سَوَاءٌ طَلَبَهُ الْعَبْدُ بِالدُّعَاءِ أَوْ لَمْ يَطْلُبْهُ فَلَمْ يَبْقَ فِي الدُّعَاءِ فَائِدَةٌ. الثَّامِنُ: أَنَّ الدُّعَاءَ عِبَارَةٌ عَنْ/ تَوَجُّهِ الْقَلْبِ إِلَى طَلَبِ شَيْءٍ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَتَوَجُّهُ الْقَلْبِ إِلَى طَلَبِ ذَلِكَ الشَّيْءِ الْمُعَيَّنِ يَمْنَعُ الْقَلْبَ مِنَ الِاسْتِغْرَاقِ فِي مَعْرِفَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَفِي مَحَبَّتِهِ، وَفِي عُبُودِيَّتِهِ، وَهَذِهِ مَقَامَاتٌ عَالِيَةٌ شَرِيفَةٌ، وَمَا يَمْنَعُ مِنْ حُصُولِ الْمَقَامَاتِ الْعَالِيَةِ الشَّرِيفَةِ كَانَ مَذْمُومًا. التَّاسِعُ:

İkincisi: O Teâlâ ezelde o talep edilen şeyi meydana getirmeyi murat etmişse, bu dua yapılsın veya yapılmasın o zaten hâsıl olur. Şayet ezelde onu vermemeyi murat etmişse, onun vuku bulması imkânsızdır; dolayısıyla talepte bulunmanın bir faydası yoktur. Şayet O'nun ezelde o şeyin meydana gelmesini, ne varlığını ne de yokluğunu murat etmediğini, sonra da o dua esnasında onu diler hâle geldiğini söylersek, Allah'ın zatında ve sıfatlarında değişimin vuku bulması gerekir ki bu imkânsızdır. Çünkü bu takdire göre: Kulun duaya girişmesi, Allah Teâlâ'nın zatında bir sıfatın sonradan meydana gelmesinin (hudûsunun) illeti olur; böylece kul Allah'ın sıfatında değiştirme ve tebdil yoluyla tasarrufta bulunmuş olur ki bu imkânsızdır. Üçüncüsü: Dua ile talep edilen şeyin verilmesini hikmet ve maslahat gerektiriyorsa, O Teâlâ cimri olmaktan münezzeh olduğu için onu bu dua olmaksızın da verir. Şayet hikmet onun menedilmesini gerektiriyorsa, kul duaya girişsin yahut girişmesin O bunu vermez. Dördüncüsü: Dua emirden farklıdır; iki kapı arasında, dua edenin mertebece daha aşağıda olması ve emredenin ise mertebece daha üstte olması dışında bir fark yoktur. Kulun Allah'a emretmeye kalkışması ise edepsizliktir ve bu caiz değildir. Beşincisi: Dua; kulun, Rabbine ve İlahına en uygun ve en isabetli olanı yapması hususunda yol göstermeye kalkışmasına benzer ki bu edepsizliktir; yahut İlahı farkında olmadığı bir şeye uyarması gibidir ki bu küfürdür; yahut O Teâlâ'nın ihsan ve lütufta kusur ettiği [zannıyla], senin bu yolla O'nu ihsan ve lütufta bulunmaya sevk etmen gibidir ki bu da cehalettir. Altıncısı: Duaya girişmek, kişinin kazaya rıza göstermediğine delalet eder. Zira Allah'ın kendisi hakkında takdir ettiğine razı olsaydı, kendi tasarrufunu terk eder ve Allah'tan muayyen olarak hiçbir şey talep etmezdi. Kazaya rızayı terk etmek ise münker şeylerden biridir. Yedincisi: Kul çoğu zaman bir şeyin faydalı ve hayırlı olduğunu zanneder; sonra o şey varlık sahasına girdiğinde birçok afetin ve büyük fesatların sebebi olur. Durum böyle olunca, Allah'tan muayyen bir şeyi talep etmek caiz olmaz; bilakis maslahat ve hayır olanı talep etmek evladır; bu da kul bunu dua ile talep etsin yahut etmesin Allah Teâlâ tarafından zaten hâsıl edilir. Dolayısıyla duada bir fayda kalmaz. Sekizincisi: Dua; kalbin Allah Teâlâ'dan bir şeyi talep etmeye yönelmesinden ibarettir. Kalbin o muayyen şeyi talep etmeye yönelmesi ise kalbi Allah Teâlâ'nın marifetine, O'nun muhabbetine ve O'na kulluğa dalmaktan alıkoyar. Bunlar ise yüce ve şerefli makamlardır; yüce ve şerefli makamların elde edilmesine engel olan her şey ise yerilmiştir. Dokuzuncusu:

رُوِيَ أَنَّهُ ﵊ قَالَ حَاكِيًا عَنِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ: «مَنْ شَغَلَهُ ذِكْرِي عَنْ مَسْأَلَتِي أَعْطَيْتُهُ أَفْضَلَ مَا أُعْطِي السَّائِلِينَ»

Rivayet edildiğine göre O aleyhisselâm, Allah Subhânehu'dan naklederek şöyle buyurmuştur: “Beni zikretmek kendisini Benden istemekten alıkoyan kimseye, isteyenlere verdiğimin en faziletlisini veririm.”

وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْأَوْلَى تَرْكُ الدُّعَاءِ. الْعَاشِرُ: أَنَّ عِلْمَ الْحَقِّ مُحِيطٌ بِحَاجَةِ الْعَبْدِ، وَالْعَبْدُ إِذَا عَلِمَ أَنَّ

Bu da duayı terk etmenin daha evla olduğuna delalet eder. Onuncusu: Hakk'ın ilmi kulun ihtiyacını kuşatıcıdır. Kul,

مَوْلَاهُ عَالِمٌ بِاحْتِيَاجِهِ، فَسَكَتَ وَلَمْ يَذْكُرْ تِلْكَ الْحَاجَةَ كَانَ ذَلِكَ أَدْخَلَ فِي الْأَدَبِ، وَفِي تَعْظِيمِ الْمَوْلَى مِمَّا إِذَا أَخَذَ يَشْرَحُ كَيْفِيَّةَ تِلْكَ الْحَالَةِ، وَيَطْلُبُ مَا يَدْفَعُ تِلْكَ الْحَاجَةَ، وَإِذَا كَانَ الْحَالُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ فِي الشَّاهِدِ، وَجَبَ اعْتِبَارُ مِثْلِهِ فِي حَقِّ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، وَلِذَلِكَ

Mevlâ'sının kendi ihtiyacını bildiğini bildiğinde sussa ve o ihtiyacı zikretmese, bu durum, o hâlin keyfiyetini açıklamaya ve o ihtiyacı giderecek şeyi talep etmeye girişmesinden edebe ve Mevlâ'yı tazime daha uygundur. Görünen âlemde durum bu veçhile olunca, Allah Subhânehu hakkında da benzerinin dikkate alınması vacip olur. Bundan dolayıdır ki

يُقَالُ إِنَّ الْخَلِيلَ ﵇ لَمَّا وُضِعَ فِي الْمَنْجَنِيقِ لِيُرْمَى إِلَى النَّارِ قَالَ جِبْرِيلُ ﵇ ادْعُ رَبَّكَ فَقَالَ الْخَلِيلُ ﵇: حَسْبِي مِنْ سُؤَالِي عِلْمُهُ بِحَالِي،

Halîl aleyhisselâm ateşe atılmak üzere mancınığa konulduğunda Cebrail aleyhisselâm'ın: 'Rabbine dua et' dediği, Halîl aleyhisselâm'ın da: 'Hâlimi bilmesi, istememe hacet bırakmaz' dediği söylenir.

فَهَذِهِ الْوُجُوهُ هِيَ الْمَذْكُورَةُ فِي هَذَا الْبَابِ.

İşte bu bâbda zikredilen yönler bunlardır.

وَاعْلَمْ أَنَّ الدُّعَاءَ نَوْعٌ مِنْ أَنْوَاعِ الْعِبَادَةِ وَالْأَسْئِلَةُ الْمَذْكُورَةُ وَارِدَةٌ فِي جَمِيعِ أَنْوَاعِ الْعِبَادَاتِ، فَإِنَّهُ يُقَالُ إِنْ كَانَ هَذَا الْإِنْسَانُ سَعِيدًا فِي عِلْمِ اللَّهِ فَلَا حَاجَةَ إِلَى الطَّاعَاتِ وَالْعِبَادَاتِ، وَإِنْ كَانَ شَقِيًّا فِي عِلْمِهِ فَلَا فَائِدَةَ فِي تِلْكَ الْعِبَادَاتِ، وَأَيْضًا يُقَالُ وَجَبَ أَنْ لَا يُقْدِمَ الْإِنْسَانُ عَلَى أَكْلِ الْخُبْزِ وَشُرْبِ الْمَاءِ لِأَنَّهُ إِنْ كَانَ هَذَا الْإِنْسَانُ شَبْعَانَ فِي عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى فَلَا حَاجَةَ إِلَى أَكْلِ الْخُبْزِ، وَإِنْ كَانَ جَائِعًا فَلَا فَائِدَةَ فِي أَكْلِ الْخُبْزِ، وَكَمَا أَنَّ هذا الكلام باطل هاهنا، فَكَذَا فِيمَا ذَكَرُوهُ، بَلْ نَقُولُ الدُّعَاءُ يُفِيدُ مَعْرِفَةَ ذِلَّةِ الْعُبُودِيَّةِ وَيُفِيدُ مَعْرِفَةَ عِزَّةِ الرُّبُوبِيَّةِ، وَهَذَا هُوَ الْمَقْصُودُ الْأَشْرَفُ الْأَعْلَى مِنْ جَمِيعِ الْعِبَادَاتِ وَبَيَانُهُ أَنَّ الدَّاعِيَ لَا يُقْدِمُ عَلَى الدُّعَاءِ إِلَّا إِذَا عَرَفَ مِنْ نَفْسِهِ كَوْنَهُ مُحْتَاجًا إِلَى ذَلِكَ الْمَطْلُوبِ وَكَوْنَهُ عَاجِزًا عَنْ تَحْصِيلِهِ وَعَرَفَ مِنْ رَبِّهِ وَإِلَهِهِ أَنَّهُ يَسْمَعُ دُعَاءَهُ، وَيَعْلَمُ حَاجَتَهُ وَهُوَ قَادِرٌ عَلَى دَفْعِ تِلْكَ الْحَاجَةِ وَهُوَ رَحِيمٌ تَقْتَضِي رَحْمَتُهُ إِزَالَةَ تِلْكَ الْحَاجَةِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَهُوَ لَا يُقْدِمُ عَلَى الدُّعَاءِ إِلَّا إِذَا عَرَفَ كَوْنَهُ مَوْصُوفًا بِالْحَاجَةِ وَبِالْعَجْزِ وَعَرَفَ كَوْنَ الْإِلَهِ سُبْحَانَهُ مَوْصُوفًا بِكَمَالِ الْعِلْمِ وَالْقُدْرَةِ وَالرَّحْمَةِ، فَلَا مَقْصُودَ مِنْ جَمِيعِ التَّكَالِيفِ إِلَّا مَعْرِفَةُ ذُلِّ الْعُبُودِيَّةِ وَعِزِّ الرُّبُوبِيَّةِ، فَإِذَا كَانَ الدُّعَاءُ مُسْتَجْمِعًا لِهَذَيْنِ الْمَقَامَيْنِ لَا جَرَمَ كَانَ الدُّعَاءُ أَعْظَمَ أَنْوَاعِ الْعِبَادَاتِ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى: ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً إِشَارَةٌ إِلَى الْمَعْنَى الَّذِي ذَكَرْنَاهُ لِأَنَّ التَّضَرُّعَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا مِنَ النَّاقِصِ فِي حَضْرَةِ الْكَامِلِ فَمَا لَمْ يَعْتَقِدِ الْعَبْدُ نُقْصَانَ نَفْسِهِ وَكَمَالَ مَوْلَاهُ فِي الْعِلْمِ وَالْقُدْرَةِ وَالرَّحْمَةِ لَمْ يُقْدِمْ عَلَى التَّضَرُّعِ، فَثَبَتَ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الدُّعَاءِ مَا ذَكَرْنَاهُ، فَثَبَتَ أَنَّ لَفْظَ الْقُرْآنِ دَلِيلٌ عَلَيْهِ وَالَّذِي يُقَوِّي مَا ذَكَرْنَاهُ مَا

Bil ki dua, ibadet türlerinden bir türdür ve zikredilen bu itirazlar ibadetlerin bütün türleri hakkında da geçerli olur. Zira şöyle denilebilir: 'Şayet bu insan Allah'ın ilminde saîd (cennetlik) ise, taatlara ve ibadetlere ihtiyaç yoktur; şayet O'nun ilminde şakî (cehennemlik) ise, bu ibadetlerin bir faydası yoktur.' Yine şöyle de denilebilir: 'İnsanın ekmek yemeye ve su içmeye kalkışmaması vacip olur; zira bu insan Allah Teâlâ'nın ilminde doymuş ise ekmek yemeye ihtiyaç yoktur; şayet aç ise ekmek yemenin bir faydası yoktur.' Bu söz burada nasıl bâtıl ise, onların zikrettiği hususlarda da öyledir. Bilakis biz deriz ki: Dua, kulluğun zilletini bilmeyi sağlar ve rubûbiyetin izzetini bilmeyi sağlar; bu ise bütün ibadetlerin en şerefli ve en yüce maksadıdır. Bunun açıklaması şudur: Dua eden kimse, ancak kendisinin o talep edilen şeye muhtaç olduğunu ve onu elde etmekten âciz olduğunu bildiğinde; Rabbinin ve İlahının ise kendi duasını işittiğini, ihtiyacını bildiğini, o ihtiyacı gidermeye kâdir olduğunu ve rahmetinin o ihtiyacı gidermeyi iktiza eden bir merhamet sahibi olduğunu bildiğinde duaya girişir. Durum böyle olunca, o ancak kendisinin ihtiyaç ve acziyetle vasıflanmış olduğunu, İlah Subhânehu'nun ise kemal derecesinde ilim, kudret ve rahmetle vasıflanmış olduğunu bildiğinde duaya kalkışır. Bütün tekliflerden maksat ise ancak kulluk zilletini ve rubûbiyet izzetini bilmektir. Dua bu iki makamı kendinde topladığına göre, şüphesiz ki dua ibadet türlerinin en büyüğüdür. O Teâlâ'nın: { ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً } “Rabbinize yalvara yakara ve gizlice dua edin” kavli de zikrettiğimiz bu manaya işarettir. Çünkü tazarrû (yalvarıp yakarma), ancak kâmil olanın huzurunda noksan olandan sâdır olur. Kul kendi nefsinin noksanlığına ve Mevlâ'sının ilim, kudret ve rahmetteki kemaline inanmadıkça tazarrûya kalkışmaz. Böylece duadan maksadın zikrettiğimiz husus olduğu sabit olmuş, Kur'an'ın lafzının da buna delil olduğu sabit olmuştur. Zikrettiğimiz bu hususu takviye eden delil ise şudur:

رُوِيَ أَنَّهُ ﵇ قَالَ: «مَا مِنْ شَيْءٍ أَكْرَمَ عَلَى اللَّهِ مِنَ الدُّعَاءِ وَالدُّعَاءُ هُوَ الْعِبَادَةُ» ثُمَّ قَرَأَ: إِنَّ/ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ [غَافِرٍ: ٦٠]

Rivayet edildiğine göre O aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: “Allah katında duadan daha değerli hiçbir şey yoktur; dua ibadetin ta kendisidir.” Sonra: { إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ } “Bana ibadet etmeyi kibirlerine yediremeyenler, alçalmış olarak cehenneme gireceklerdir” [Mü'min 60] ayetini okumuştur.

وَتَمَامُ الْكَلَامِ فِي حَقَائِقِ الدُّعَاءِ مَذْكُورٌ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلَهُ: وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ [الْبَقَرَةِ: ١٨٦] وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Duanın hakikatlerine dair sözün tamamı, Bakara Suresi'nde: { وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ } “Kullarım sana Beni sordukları zaman [de ki:] Ben şüphesiz pek yakınım” [Bakara 186] kavlinin tefsirinde zikredilmiştir. Doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي تَقْرِيرِ شَرَائِطِ الدُّعَاءِ.

İkinci Mesele: Duanın şartlarının ortaya konulması hakkındadır.

اعْلَمْ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الدُّعَاءِ أَنْ يَصِيرَ الْعَبْدُ مُشَاهِدًا لِحَاجَةِ نَفْسِهِ وَلِعَجْزِ نَفْسِهِ وَمُشَاهِدًا لِكَوْنِ مَوْلَاهُ مَوْصُوفًا بِكَمَالِ الْعِلْمِ وَالْقُدْرَةِ وَالرَّحْمَةِ، فَكُلُّ هَذِهِ الْمَعَانِي دَخَلَتْ تَحْتَ قَوْلِهِ: ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً ثُمَّ إِذَا حَصَلَتْ هَذِهِ الْأَحْوَالُ عَلَى سَبِيلِ الْخُلُوصِ، فَلَا بُدَّ مِنْ صَوْنِهَا عَنِ الرِّيَاءِ الْمُبْطِلِ لِحَقِيقَةِ الْإِخْلَاصِ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَخُفْيَةً وَالْمَقْصُودُ مِنْ ذِكْرِ التَّضَرُّعِ تَحْقِيقُ الْحَالَةِ الْأَصْلِيَّةِ الْمَطْلُوبَةِ مِنَ الدُّعَاءِ وَالْمَقْصُودُ مِنْ ذِكْرِ الْإِخْفَاءِ صَوْنُ ذَلِكَ الْإِخْلَاصِ عَنْ شَوَائِبَ الرِّيَاءِ، وَإِذَا عَرَفْتَ هَذَا الْمَعْنَى ظَهَرَ لَكَ أَنَّ قَوْلَهُ سُبْحَانَهُ:

Bil ki duadan maksat, kulun kendi ihtiyacını ve kendi acziyetini müşahede eder hâle gelmesi; Mevlâ'sının da kemal derecesinde ilim, kudret ve rahmetle vasıflanmış olduğunu müşahede etmesidir. Bütün bu manalar O'nun: { ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً } “Rabbinize yalvara yakara dua edin” kavlinin altına girmiştir. Sonra bu hâller ihlas yoluyla hâsıl olduğunda, onları ihlasın hakikatini bozan riyadan korumak gerekir; O Teâlâ'nın: { وَخُفْيَةً } “ve gizlice” kavlinden murat da budur. Tazarrûnun zikredilmesinden maksat, duadan talep edilen aslî hâli gerçekleştirmektir; gizliliğin zikredilmesinden maksat ise o ihlası riya şaibelerinden korumaktır. Bu manayı bildiğinde sana aşikâr olur ki O Subhânehu'nun:

تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً مُشْتَمِلٌ عَلَى كُلِّ مَا يُرَادُ تَحْقِيقُهُ وَتَحْصِيلُهُ فِي شَرَائِطِ الدُّعَاءِ، وَأَنَّهُ لَا يَزِيدُ عَلَيْهِ الْبَتَّةَ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ، وَأَمَّا تَفْصِيلُ الْكَلَامِ فِي تِلْكَ الشَّرَائِطِ، فَقَدْ بَالَغَ فِي شَرْحِهَا الشَّيْخُ سُلَيْمَانُ الْحَلِيمِيُّ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِ فِي كِتَابِ الْمِنْهَاجِ فليطلب مِنْ هُنَاكَ.

{ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً } “yalvara yakara ve gizlice” kavli, duanın şartları konusunda gerçekleştirilmesi ve elde edilmesi istenen her şeyi içermektedir ve hiçbir veçhile bunun üzerine kesinlikle fazlalık katılamaz. Bu şartlara dair tafsilatlı söze gelince; Şeyh Süleyman el-Halîmî —Allah'ın rahmeti üzerine olsun— *el-Minhâc* adlı kitabında bunların şerhini etraflıca yapmıştır; oradan talep edilsin.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: «التَّضَرُّعُ» التَّذَلُّلُ وَالتَّخَشُّعُ، وَهُوَ إِظْهَارُ ذُلِّ النَّفْسِ مِنْ قَوْلِهِمْ: ضَرِعَ فُلَانٌ لِفُلَانٍ، وَتَضَرَّعَ

Üçüncü Mesele: *Et-Tadarru'* (التَّضَرُّعُ); tezellül (alçalma) ve tehaşşu' (boyun eğme) demektir. O da nefsin zilletini açığa vurmaktır; Arapların 'Falanca filancaya boyun eğdi' ve 'isteme makamında ona zilletini açığa vurduğunda ona yalvardı'

لَهُ إِذَا أَظْهَرَ الذُّلَّ لَهُ فِي مَعْرِضِ السُّؤَالِ «وَالْخُفْيَةُ» ضِدُّ الْعَلَانِيَةِ. يُقَالُ: أَخْفَيْتُ الشَّيْءَ إِذَا سَتَرْتُهُ، وَيُقَالُ:

sözlerinden gelir. *El-Hufye* (الْخُفْيَةُ) ise açıklığın (aleniyetin) zıddıdır. Bir şeyi örttüğün zaman 'Şeyi gizledim' denilir. Yine

خُفْيَةً أَيْضًا بِالْكَسْرِ، وَقَرَأَ عَاصِمٌ وَحْدَهُ فِي رِوَايَةِ أَبِي بَكْرٍ عَنْهُ خفية بكسر الخاء هاهنا وَفِي الْأَنْعَامِ، وَالْبَاقُونَ بِالضَّمِّ، وَهُمَا لُغَتَانِ:

hâ harfinin kesresiyle *hıfyeten* de denilir. Yalnızca Âsım, Ebû Bekir'in kendisinden rivayetinde burada ve En'âm Suresi'nde hâ harfinin kesresiyle *hıfyeten* okumuş; diğerleri ise damme ile okumuştur. İkisi iki ayrı lehçedir.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْإِخْفَاءَ مُعْتَبَرٌ فِي الدُّعَاءِ، وَيَدُلُّ عَلَى وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: هَذِهِ الْآيَةُ فَإِنَّهَا تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ بِالدُّعَاءِ مَقْرُونًا بِالْإِخْفَاءِ، وَظَاهِرُ الْأَمْرِ لِلْوُجُوبِ، فَإِنْ لَمْ يَحْصُلِ الْوُجُوبُ، فَلَا أَقَلَّ مِنْ كَوْنِهِ نَدْبًا.

Bil ki gizlilik duada muteberdir ve buna birtakım vecihler delalet eder: Birincisi: Bu ayettir; zira bu ayet, O Teâlâ'nın duayı gizlilikle birlikte emrettiğine delalet eder. Emrin zahiri ise vücûb (farzlık) ifade eder; şayet vücûb hâsıl olmazsa en azından mendup (müstehap) olduğunu gösterir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى بَعْدَهُ: إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ وَالْأَظْهَرُ أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ فِي تَرْكِ هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ، وَهُمَا التَّضَرُّعُ وَالْإِخْفَاءُ، فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّهُ وَمَحَبَّةُ اللَّهِ تَعَالَى عِبَارَةٌ عَنِ الثَّوَابِ، فَكَانَ الْمَعْنَى أَنَّ مَنْ تَرَكَ فِي الدُّعَاءِ التَّضَرُّعَ وَالْإِخْفَاءَ، فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُثِيبُهُ الْبَتَّةَ، وَلَا يُحْسِنُ إِلَيْهِ، وَمَنْ كَانَ كَذَلِكَ كَانَ مِنْ أَهْلِ الْعِقَابِ لَا مَحَالَةَ، فَظَهَرَ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ كَالتَّهْدِيدِ الشَّدِيدِ عَلَى تَرْكِ التَّضَرُّعِ وَالْإِخْفَاءِ فِي الدُّعَاءِ.

Sonra O Teâlâ bunun ardından: { إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ } “Şüphesiz O, haddi aşanları sevmez” buyurmuştur. En açık olan şudur ki bundan murat, zikredilen bu iki hususun —yani tazarrû ve gizliliğin— terk edilmesinde haddi aşanları O'nun sevmediğidir. Zira Allah onu sevmez; Allah Teâlâ'nın muhabbeti ise sevap vermekten ibarettir. O hâlde mana; duada tazarrû ve gizliliği terk eden kimseye Allah'ın kesinlikle sevap vermeyeceği ve ona ihsanda bulunmayacağı şeklindedir. Böyle olan kimse ise hiç şüphesiz azap ehlinden olur. Böylece O Teâlâ'nın: { إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ } “Şüphesiz O, haddi aşanları sevmez” kavlinin, duada tazarrû ve gizliliği terk etmeye karşı şiddetli bir tehdit mesabesinde olduğu ortaya çıkmıştır.

الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى أَثْنَى عَلَى زَكَرِيَّا فَقَالَ: إِذْ نَادَى رَبَّهُ نِداءً خَفِيًّا [مَرْيَمَ: ٣] أَيْ أَخْفَاهُ عَنِ الْعِبَادِ وَأَخْلَصَهُ لِلَّهِ وَانْقَطَعَ بِهِ إِلَيْهِ.

İkinci Delil: O Teâlâ'nın Zekeriyyâ'yı överek: { إِذْ نَادَى رَبَّهُ نِداءً خَفِيًّا } “Hani o, Rabbine gizlice niyaz etmişti” [Meryem 3] buyurmasıdır; yani [duasını] kullardan gizlemiş, Allah için ihlaslı kılmış ve bununla sırf O'na yönelmiştir.

الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: مَا

Üçüncü Delil:

رَوَى أَبُو مُوسَى الْأَشْعَرِيُّ، أَنَّهُمْ كَانُوا فِي غَزَاةٍ فَأَشْرَفُوا عَلَى وَادٍ فَجَعَلُوا يُكَبِّرُونَ وَيُهَلِّلُونَ رَافِعِي أَصْوَاتِهِمْ فَقَالَ ﵇: «ارْفِقُوا عَلَى أَنْفُسِكُمْ إِنَّكُمْ لَا تَدْعُونَ أَصَمَّ وَلَا غَائِبًا إِنَّكُمْ تَدْعُونَ سَمِيعًا قَرِيبًا وَإِنَّهُ لَمَعَكُمْ» .

Ebû Mûsâ el-Eş'arî'nin rivayet ettiğine göre; onlar bir gazvede idiler, bir vadiye yaklaştıklarında seslerini yükselterek tekbir ve tehlil getirmeye başladılar. Bunun üzerine O aleyhisselâm: “Kendinize acıyın; zira siz ne bir sağıra ne de uzaktaki birine dua ediyorsunuz. Şüphesiz siz hakkıyla işiten ve çok yakın olana dua ediyorsunuz; O sizinle beraberdir” buyurmuştur.

الْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ:

Dördüncü Delil:

قَوْلُهُ ﵇: «دَعْوَةٌ فِي السِّرِّ تَعْدِلُ سَبْعِينَ دَعْوَةً فِي الْعَلَانِيَةِ»

O aleyhisselâm'ın: “Gizlide yapılan bir dua, açıktan yapılan yetmiş duaya denktir” kavlidir.

وَعَنْهُ ﵇: «خَيْرُ الذِّكْرِ الْخَفِيُّ وَخَيْرُ الرِّزْقِ مَا يَكْفِي»

Yine O aleyhisselâm'dan: “Zikrin en hayırlısı gizli olanı, rızkın en hayırlısı da yetecek kadar olanıdır” rivayet edilmiştir.

وَعَنِ الْحَسَنِ أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ: إِنَّ الرَّجُلَ كَانَ يَجْمَعُ الْقُرْآنَ وَمَا يَشْعُرُ بِهِ جَارُهُ، يَفْقَهُ الْكَثِيرَ وَمَا يَشْعُرُ بِهِ النَّاسُ، وَيُصَلِّي الصَّلَاةَ الطَّوِيلَةَ فِي لَيْلِهِ وَعِنْدَهُ الزَّائِرُونَ وَمَا يَشْعُرُونَ بِهِ وَلَقَدْ أَدْرَكْنَا أَقْوَامًا كَانُوا يُبَالِغُونَ فِي إِخْفَاءِ الْأَعْمَالِ، وَلَقَدْ كَانَ الْمُسْلِمُونَ يَجْتَهِدُونَ فِي الدُّعَاءِ وَمَا يُسْمَعُ صَوْتُهُمْ إِلَّا هَمْسًا، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً وَذَكَرَ اللَّهُ عَبْدَهُ زَكَرِيَّا فَقَالَ: إِذْ نَادَى رَبَّهُ نِداءً خَفِيًّا [مَرْيَمَ: ٣] .

Hasan[-ı Basrî]'den rivayet edildiğine göre o şöyle derdi: 'Kişi Kur'an'ı ezberlerdi de komşusu bunu fark etmezdi; pek çok fıkıh bilirdi de insanlar bunu hissetmezdi; gecesinde yanında ziyaretçiler varken uzun uzun namaz kılardı da onlar bunu fark etmezlerdi. Biz amelleri gizlemekte son derece titiz davranan topluluklara yetiştik. Müslümanlar duada gayret sarf ederlerdi de sesleri fısıltıdan başka duyulmazdı. Çünkü Allah Teâlâ: { ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً } “Rabbinize yalvara yakara ve gizlice dua edin” buyurmuş ve Kulu Zekeriyyâ'yı anarak: { إِذْ نَادَى رَبَّهُ نِداءً خَفِيًّا } “Hani o, Rabbine gizlice niyaz etmişti” [Meryem 3] buyurmuştur.'

الْحُجَّةُ الْخَامِسَةُ: الْمَعْقُولُ وَهُوَ أَنَّ النَّفْسَ شَدِيدَةُ الْمَيْلِ عَظِيمَةُ الرَّغْبَةِ فِي الرِّيَاءِ وَالسُّمْعَةِ، فَإِذَا رَفَعَ صَوْتَهُ فِي الدُّعَاءِ امْتَزَجَ الرِّيَاءُ بِذَلِكَ الدُّعَاءِ فَلَا يَبْقَى فِيهِ فَائِدَةٌ الْبَتَّةَ، فَكَانَ الْأَوْلَى إخفاء الدعاء ليبقى مصونا عن الرياء وهاهنا مَسَائِلُ عَظُمَ اخْتِلَافُ أَرْبَابِ الطَّرِيقَةِ فِيهَا، وَهِيَ: أَنَّهُ هَلِ الْأَوْلَى إِخْفَاءُ الْعِبَادَاتِ أَمْ إِظْهَارُهَا؟ فَقَالَ بَعْضُهُمْ الْأَوْلَى إِخْفَاؤُهَا صَوْنًا لَهَا عَنِ الرِّيَاءِ وَقَالَ آخَرُونَ: الْأَوْلَى إِظْهَارُهَا لِيَرْغَبَ الْغَيْرُ فِي الِاقْتِدَاءِ بِهِ فِي أَدَاءِ تِلْكَ الْعِبَادَاتِ وَتَوَسَّطَ الشَّيْخُ مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى الْحَكِيمُ التِّرْمِذِيُّ فَقَالَ: إِنْ كَانَ خَائِفًا عَلَى نَفْسِهِ مِنَ الرِّيَاءِ الْأَوْلَى الْإِخْفَاءُ صَوْنًا لِعَمَلِهِ عَنِ الْبُطْلَانِ، وَإِنْ كَانَ قَدْ بَلَغَ فِي الصَّفَاءِ وَقُوَّةِ الْيَقِينِ إِلَى حَيْثُ صَارَ آمِنًا عَنْ شَائِبَةِ الرِّيَاءِ كَانَ الْأَوْلَى فِي حَقِّهِ الْإِظْهَارَ لِتَحْصُلْ فَائِدَةُ الِاقْتِدَاءِ.

Beşinci Delil: Akli delildir; o da şudur: Nefis, gösterişe (riyaya) ve şöhrete (süm'aya) karşı aşırı meyillidir ve büyük bir arzu duyar. Kişi duada sesini yükselttiği zaman riya o duaya karışır ve onda kesinlikle hiçbir fayda kalmaz. Bu yüzden duayı gizlemek, riyadan korunmuş kalması için daha evla olmuştur. Burada tarikat ehlinin aralarında büyük ihtilaf ettikleri meseleler vardır; o da şudur: İbadetleri gizlemek mi yoksa açığa vurmak mı daha evladır? Onlardan bazıları: 'Riyadan korunması için gizlemek daha evladır' demiştir. Diğerleri ise: 'Başkaları o ibadetleri eda etmede ona uymaya rağbet etsin diye açığa vurmak daha evladır' demiştir. Şeyh Muhammed b. Îsâ el-Hakîm et-Tirmizî ise orta yolu tutarak şöyle demiştir: Şayet kişi kendisi hakkında riyadan korkuyorsa, amelinin boşa gitmesinden korunması için gizlemek daha evladır; şayet saflıkta ve yakînin kuvvetinde riya şaibesinden emin olacak bir dereceye ulaşmışsa, uyulma faydası hâsıl olsun diye onun hakkında açığa vurmak daha evladır.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ رَحْمَةُ اللَّهِ، إِخْفَاءُ التَّأْمِينِ أَفْضَلُ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀، إِعْلَانُهُ أَفْضَلُ، وَاحْتَجَّ أَبُو حَنِيفَةَ عَلَى صِحَّةِ قَوْلِهِ، قَالَ: فِي قَوْلِهِ: «آمِينَ» وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ دُعَاءٌ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ مِنْ أسماء

Dördüncü Mesele: Ebû Hanîfe —Allah'ın rahmeti üzerine olsun— 'Âmin demeyi gizlemek daha faziletlidir' demiştir. Şâfiî radıyallâhu anh ise 'Onu açıktan söylemek daha faziletlidir' demiştir. Ebû Hanîfe görüşünün sıhhati hakkında delil getirip şöyle demiştir: 'Âmîn' sözünde iki vecih vardır: Birincisi: Onun dua olmasıdır. İkincisi: Allah'ın isimlerinden

اللَّهِ، فَإِنْ كَانَ دُعَاءً وَجَبَ إِخْفَاؤُهُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً وَإِنْ كَانَ اسْمًا مِنْ أَسْمَاءِ اللَّهِ تَعَالَى وَجَبَ إِخْفَاؤُهُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعاً وَخِيفَةً [الْأَعْرَافِ: ٢٠٥] فَإِنْ لَمْ يَثْبُتِ الْوُجُوبُ فَلَا أَقَلَّ مِنَ النَّدْبِيَّةِ وَنَحْنُ بِهَذَا الْقَوْلِ نَقُولُ.

biri olmasıdır. Şayet dua ise, O Teâlâ'nın: { ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً } “Rabbinize yalvara yakara ve gizlice dua edin” kavlinden ötürü onu gizlemek vaciptir. Şayet Allah Teâlâ'nın isimlerinden bir isim ise, O Teâlâ'nın: { وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعاً وَخِيفَةً } “Rabbini içinden yalvararak ve korkarak zikret” [A'râf 205] kavlinden ötürü onu gizlemek vaciptir. Şayet vücûb sabit olmazsa, en azından mendup olduğu sabit olur; biz de bu görüşü söylüyoruz.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

O Teâlâ'nın: { إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ } “Şüphesiz O, haddi aşanları sevmez” kavline gelince; bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَجْمَعَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى أَنَّ الْمَحَبَّةَ صِفَةٌ مِنْ صِفَاتِ اللَّهِ تَعَالَى، لِأَنَّ الْقُرْآنَ نَطَقَ بِإِثْبَاتِهَا فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ. وَاتَّفَقُوا عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ مَعْنَاهَا شَهْوَةَ النَّفْسِ وَمَيْلَ الطَّبْعِ وَطَلَبَ التَّلَذُّذِ بِالشَّيْءِ لِأَنَّ كُلَّ ذَلِكَ فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى مُحَالٌ بِالِاتِّفَاقِ، وَاخْتَلَفُوا فِي تَفْسِيرِ الْمَحَبَّةِ فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْوَالٍ:

Birinci Mesele: Müslümanlar muhabbetin Allah Teâlâ'nın sıfatlarından bir sıfat olduğu hususunda icma etmişlerdir; çünkü Kur'an birçok ayette bunu ispat ederek dile getirmiştir. Yine bunun anlamının nefsin şehveti, tabiatın meyli ve bir şeyle lezzetlenmeyi talep etmek olmadığı hususunda da ittifak etmişlerdir; zira bütün bunlar ittifakla Allah Teâlâ hakkında imkânsızdır. Allah Teâlâ hakkındaki muhabbetin tefsirinde ise üç görüş üzere ihtilaf etmişlerdir:

فَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّهَا عِبَارَةٌ عَنْ إِيصَالِ اللَّهِ الثَّوَابَ وَالْخَيْرَ وَالرَّحْمَةَ إِلَى الْعَبْدِ.

Birinci görüş: Bunun, Allah'ın kula sevap, hayır ve rahmet ulaştırmasından ibaret olduğudur.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهَا عِبَارَةٌ عَنْ كَوْنِهِ تَعَالَى مُرِيدًا لِإِيصَالِ الثَّوَابِ وَالْخَيْرِ إِلَى الْعَبْدِ. وَهَذَا الِاخْتِلَافُ بِنَاءً عَلَى مَسْأَلَةٍ أُخْرَى وَهِيَ: أَنَّهُ تَعَالَى هَلْ هُوَ مَوْصُوفٌ بِصِفَةِ الْإِرَادَةِ أَمْ لَا؟ قَالَ الْكَعْبِيُّ وَأَبُو الْحُسَيْنِ: إِنَّهُ تَعَالَى غَيْرُ مَوْصُوفٍ بِالْإِرَادَةِ الْبَتَّةَ، فَكَوْنُهُ تَعَالَى مُرِيدًا لِأَفْعَالِ نَفْسِهِ أَنَّهُ مُوجِدٌ لَهَا وَفَاعِلٌ لَهَا، وَكَوْنُهُ تَعَالَى مُرِيدًا لِأَفْعَالِ غَيْرِهِ كَوْنُهُ آمِرًا بِهَا وَلَا يَجُوزُ كَوْنُهُ تَعَالَى مَوْصُوفًا بِصِفَةِ الْإِرَادَةِ. وَأَمَّا أَصْحَابُنَا وَمُعْتَزِلَةُ الْبَصْرَةِ فَقَدْ أَثْبَتُوا كَوْنَهُ تَعَالَى مَوْصُوفًا بِصِفَةِ الْمُرِيدِيَّةِ.

İkinci görüş: Bunun, O Teâlâ'nın kula sevap ve hayır ulaştırmayı irade etmesinden ibaret olduğudur. Bu ihtilaf başka bir meseleye dayanmaktadır; o da: O Teâlâ irade sıfatı ile mevsuf mudur, değil midir? el-Ka'bî ve Ebu'l-Hüseyin şöyle demişlerdir: 'O Teâlâ kesinlikle irade sıfatı ile mevsuf değildir. O Teâlâ'nın Kendi fiillerini irade etmesi, onları var etmesi ve yapmasıdır; O Teâlâ'nın başkalarının fiillerini irade etmesi ise onları emretmesidir. O Teâlâ'nın irade sıfatı ile mevsuf olması caiz değildir.' Bizim ashabımız (Eş'arîler) ve Basra Mu'tezilesi ise O Teâlâ'nın müridlik (irade sahibi olma) sıfatıyla mevsuf olduğunu ispat etmişlerdir.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَمَنْ نَفَى الْإِرَادَةَ فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى فَسَّرَ مَحَبَّةَ اللَّهِ بِمُجَرَّدِ إِيصَالِ الثَّوَابِ إِلَى الْعَبْدِ وَمَنْ أَثْبَتَ الْإِرَادَةَ الله تَعَالَى فَسَّرَ مَحَبَّةَ اللَّهِ بِإِرَادَتِهِ لِإِيصَالِ الثَّوَابِ إِلَيْهِ.

Bunu bildiğinde; Allah Teâlâ hakkında iradeyi nefyeden kimse, Allah'ın muhabbetini sadece kula sevabın ulaştırılmasıyla tefsir etmiştir. Allah Teâlâ'ya iradeyi ispat eden kimse ise Allah'ın muhabbetini, O'nun kula sevap ulaştırmayı irade etmesiyle tefsir etmiştir.

وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّهُ لَا يَبْعُدُ أَنْ تَكُونَ مَحَبَّةُ اللَّهِ تَعَالَى لِلْعَبْدِ صِفَةً وَرَاءَ كَوْنِهِ تَعَالَى مُرِيدًا لِإِيصَالِ الثَّوَابِ إِلَيْهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّا نَجِدُ فِي الشَّاهِدِ أَنَّ الْأَبَ يُحِبُّ ابْنَهُ فَيَتَرَتَّبُ عَلَى تِلْكَ الْمَحَبَّةِ إِرَادَةُ إِيصَالِ الْخَيْرِ إِلَى ذَلِكَ الِابْنِ فَكَانَتْ هَذِهِ الْإِرَادَةُ أَثَرًا مِنْ آثَارِ تِلْكَ الْمَحَبَّةِ وَثَمَرَةً مِنْ ثَمَرَاتِهَا وَفَائِدَةً مِنْ فَوَائِدِهَا. أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنْ يُقَالَ:

Üçüncü görüş: Allah Teâlâ'nın kula olan muhabbetinin, O Teâlâ'nın ona sevap ulaştırmayı irade etmesinin ötesinde bir sıfat olması uzak bir ihtimal değildir. Zira biz görünen âlemde babanın oğlunu sevdiğini, bu muhabbetin neticesinde de o oğula hayır ulaştırmayı irade ettiğini görmekteyiz; dolayısıyla bu irade, o muhabbetin eserlerinden bir eser, semerelerinden bir semere ve faydalarından bir fayda olmuştur. Bu meselede söylenebilecek en ileri söz şudur:

إِنَّ هَذِهِ الْمَحَبَّةَ فِي الشَّاهِدِ عِبَارَةٌ عَنِ الشَّهْوَةِ وَمَيْلِ الطَّبْعِ وَرَغْبَةِ النَّفْسِ وَذَلِكَ فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى مُحَالٌ، إِلَّا أَنَّا نَقُولُ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ مَحَبَّةُ اللَّهِ تَعَالَى صِفَةٌ أُخْرَى، سِوَى الشَّهْوَةِ وَمَيْلِ الطَّبْعِ يَتَرَتَّبُ عَلَيْهَا إِرَادَةُ إِيصَالِ الْخَيْرِ وَالثَّوَابِ إِلَى الْعَبْدِ؟ أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ، أَنَّا لَا نَعْرِفُ أَنَّ تِلْكَ الْمَحَبَّةَ مَا هِيَ وَكَيْفَ هِيَ؟ إِلَّا أَنَّ عَدَمَ الْعِلْمِ بِالشَّيْءِ لَا يُوجِبُ الْعِلْمَ بِعَدَمِ ذَلِكَ الشَّيْءِ أَلَا تَرَى أَنَّ أَهْلَ السُّنَّةِ يُثْبِتُونَ كَوْنَهُ تَعَالَى مَرْئِيًّا، ثُمَّ يَقُولُونَ أَنَّ تِلْكَ الرُّؤْيَةَ مُخَالِفَةٌ لِرُؤْيَةِ الْأَجْسَامِ وَالْأَلْوَانِ، بَلْ هِيَ رؤية بلا كيف، فلم لا يقولون هاهنا أَيْضًا إِنَّ مَحَبَّةَ اللَّهِ لِلْعَبْدِ مَحَبَّةٌ مُنَزَّهَةٌ عَنْ مَيْلِ الطَّبْعِ وَشَهْوَةِ النَّفْسِ بَلْ هِيَ مَحَبَّةٌ بِلَا كَيْفٍ؟ فَثَبَتَ أَنَّ جَزْمَ الْمُتَكَلِّمِينَ بِأَنَّهُ لَا مَعْنَى لِمَحَبَّةِ اللَّهِ إِلَّا إِرَادَةُ إِيصَالِ الثَّوَابِ لَيْسَ لَهُمْ عَلَى هَذَا الْحَصْرِ دَلِيلٌ قَاطِعٌ. بَلْ أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنْ يُقَالَ لَا دَلِيلَ عَلَى إِثْبَاتِ صِفَةٍ أُخْرَى سِوَى الْإِرَادَةِ فَوَجَبَ نَفْيُهَا، لَكِنَّا بَيَّنَّا فِي كِتَابِ نِهَايَةِ الْعُقُولِ أَنَّ هَذِهِ الطَّرِيقَةَ ضَعِيفَةٌ سَاقِطَةٌ.

Görünen âlemdeki bu muhabbet; şehvetten, tabiat meylinden ve nefis arzusundan ibarettir; bu ise Allah Teâlâ hakkında imkânsızdır. Fakat biz deriz ki: Allah Teâlâ'nın muhabbetinin, şehvet ve tabiat meyli dışında başka bir sıfat olup, bunun neticesinde kula hayır ve sevap ulaştırma iradesinin hâsıl olduğu niçin söylenemez olsun? Bu konuda söylenebilecek en ileri söz; bizim o muhabbetin ne olduğunu ve nasıl olduğunu bilemeyişimizdir. Ancak bir şeye dair bilginin bulunmayışı, o şeyin yokluğuna dair bilgiyi gerektirmez. Görmez misin ki Ehl-i Sünnet O Teâlâ'nın görülebilir olduğunu ispat etmekte, sonra da bu görmenin cisimlerin ve renklerin görülmesinden farklı olduğunu, bilakis keyfiyetsiz bir rü'yet (görme) olduğunu söylemektedirler? O hâlde burada da Allah'ın kula olan muhabbetinin tabiat meylinden ve nefis şehvetinden münezzeh bir muhabbet olduğunu, bilakis keyfiyetsiz bir muhabbet olduğunu niçin söylemesinler? Böylece kelamcıların, Allah'ın muhabbetinin sevap ulaştırmayı irade etmekten başka bir manası olmadığına dair kesin hükümlerinin, bu hasır (sınırlandırma) üzerinde kat'î bir delile dayanmadığı sabit olmuştur. Bilakis bu konuda söylenebilecek en ileri söz; irade dışında başka bir sıfatı ispat etmeye delil bulunmadığı, dolayısıyla onu nefyetmenin vacip olduğudur. Ne var ki biz *Nihâyetü'l-Ukûl* adlı kitabımızda bu yöntemin zayıf ve hükümsüz olduğunu beyan ettik.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ أَيِ الْمُجَاوِزِينَ مَا أُمِرُوا بِهِ. قَالَ الْكَلْبِيُّ وَابْنُ جُرَيْجٍ: مِنَ الِاعْتِدَاءِ رَفْعُ الصَّوْتِ فِي الدُّعَاءِ.

İkinci Mesele: O'nun: { إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ } “Şüphesiz O, haddi aşanları sevmez” kavli; emrolundukları şeyin sınırını aşanlar demektir. Kelbî ve İbn Cüreyc: 'Duada sesi yükseltmek de haddi aşmaktandır' demişlerdir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اعْلَمْ أَنَّ كُلَّ مَنْ خَالَفَ أَمْرَ اللَّهِ تَعَالَى وَنَهْيَهُ، فَقَدِ اعْتَدَى وَتَعَدَّى فَيَدْخُلُ تَحْتَ قَوْلِهِ: إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ مَنْ لَا يُحِبُّهُ اللَّهُ فَإِنَّهُ يُعَذِّبُهُ، فَظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ يَقْتَضِي أَنَّ كُلَّ مَنْ خَالَفَ أَمْرَ الله

Üçüncü Mesele: Bil ki Allah Teâlâ'nın emrine ve nehyine muhalefet eden herkes haddi aşmış ve tecavüzde bulunmuştur; dolayısıyla O'nun: { إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ } “Şüphesiz O, haddi aşanları sevmez” kavlinin altına girer. Biz, Allah'ın sevmediği kimseye azap edeceğini beyan etmiştik. Dolayısıyla bu ayetin zahiri, Allah'ın emrine

ونهيه، فإن يَكُونُ مُعَاقَبًا، وَالْمُعْتَزِلَةُ تُمَسَّكُوا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى الْقَطْعِ بِوَعِيدِ/ الْفُسَّاقِ، وَقَالُوا لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ الْمُرَادُ مِنْهُ الِاعْتِدَاءُ فِي رَفْعِ الصَّوْتِ بِالدُّعَاءِ وَبَيَانُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ لَفْظَ الْمُعْتَدِينَ لَفْظٌ عَامٌّ دَخَلَهُ الْأَلِفُ وَاللَّامُ، فَيُفِيدُ الِاسْتِغْرَاقَ غَايَتُهُ أَنَّهُ إِنَّمَا وَرَدَ فِي هَذِهِ الصُّورَةِ لَكِنَّهُ ثَبَتَ أَنَّ الْعِبْرَةَ بِعُمُومِ اللَّفْظِ لَا بِخُصُوصِ السَّبَبِ. الثَّانِي: أَنَّ رَفْعَ الصَّوْتِ بِالدُّعَاءِ لَيْسَ مِنَ الْمُحَرَّمَاتِ بَلْ غَايَتُهُ أَنْ يُقَالَ الْأَوْلَى تَرْكُهُ، وَإِذَا لَمْ يَكُنْ مِنَ الْمُحَرَّمَاتِ لَمْ يَدْخُلْ تَحْتَ هَذَا الْوَعِيدِ.

ve nehyine muhalefet eden herkesin cezalandırılacağını iktiza eder. Mu'tezile fâsıkların tehdide (azaba) uğrayacağının kesinliğine dair bu ayete tutunmuş ve şöyle demişlerdir: 'Buradaki muradın duada sesi yükseltmekteki haddi aşma olduğu söylenemez.' Bunun izahı iki veçhiledir: Birincisi: *El-Mu'tedîn* (الْمُعْتَدِينَ) lafzı, başına elif-lâm takısı girmiş genel (âmm) bir lafızdır; dolayısıyla istiğrâk (bütün fertleri kapsama) ifade eder. En fazla söylenebilecek olan, bunun bu özel surette vârit olduğudur; fakat sabittir ki itibar lafzın umumunadır, sebebin hususuna değildir. İkincisi: Duada sesi yükseltmek haramlardan değildir; bilakis en fazla söylenebilecek olan, onu terk etmenin daha evla olduğudur. Haramlardan olmayınca da bu tehdidin altına girmez.

وَالْجَوَابُ الْمُسْتَقْصَى مَا ذَكَرْنَاهُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ أَنَّ التَّمَسُّكَ بِهَذِهِ الْعُمُومَاتِ لَا يُفِيدُ الْقَطْعَ بِالْوَعِيدِ.

Etraflıca cevap, Bakara Suresi'nde zikrettiğimiz üzere, bu umumî ifadelere tutunmanın tehdidin kesinliğine delalet etmeyeceğidir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Sonra O Teâlâ: { وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها } “Düzene sokulduktan sonra yeryüzünde bozgunculuk yapmayın” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها مَعْنَاهُ وَلَا تُفْسِدُوا شَيْئًا فِي الْأَرْضِ، فَيَدْخُلُ فِيهِ الْمَنْعُ مِنْ إِفْسَادِ النُّفُوسِ بِالْقَتْلِ وَبِقَطْعِ الْأَعْضَاءِ، وَإِفْسَادِ الْأَمْوَالِ بِالْغَصْبِ وَالسَّرِقَةِ وَوُجُوهِ الْحِيَلِ، وَإِفْسَادِ الْأَدْيَانِ بِالْكَفْرِ وَالْبِدْعَةِ، وَإِفْسَادِ الْأَنْسَابِ بِسَبَبِ الْإِقْدَامِ عَلَى الزِّنَا وَالْلِّوَاطَةِ وَسَبَبِ الْقَذْفِ، وَإِفْسَادِ الْعُقُولِ بسبب شرب المكسرات، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَصَالِحَ الْمُعْتَبَرَةَ فِي الدُّنْيَا هِيَ هَذِهِ الْخَمْسَةُ: النُّفُوسُ وَالْأَمْوَالُ وَالْأَنْسَابُ وَالْأَدْيَانُ وَالْعُقُولُ. فَقَوْلُهُ: وَلا تُفْسِدُوا مَنْعٌ عَنْ إِدْخَالِ مَاهِيَّةِ الْإِفْسَادِ فِي الْوُجُودِ، وَالْمَنْعُ مِنْ إِدْخَالِ الْمَاهِيَّةِ فِي الْوُجُودِ يَقْتَضِي الْمَنْعَ مِنْ جَمِيعِ أَنْوَاعِهِ وَأَصْنَافِهِ، فَيَتَنَاوَلُ الْمَنْعَ مِنَ الْإِفْسَادِ فِي هَذِهِ الْأَقْسَامِ الْخَمْسَةِ، وَأَمَّا قَوْلُهُ: بَعْدَ إِصْلاحِها فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بَعْدَ أَنْ أَصْلَحَ خِلْقَتَهَا عَلَى الْوَجْهِ الْمُطَابِقِ لِمَنَافِعِ الْخَلْقِ وَالْمُوَافِقِ لِمَصَالِحِ الْمُكَلَّفِينَ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بَعْدَ إِصْلَاحِ الْأَرْضِ بِسَبَبِ إِرْسَالِ الْأَنْبِيَاءِ وَإِنْزَالِ الْكُتُبِ كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: لَمَّا أَصْلَحْتُ مَصَالِحَ الْأَرْضِ بِسَبَبِ إِرْسَالِ الْأَنْبِيَاءِ وَإِنْزَالِ الْكُتُبِ وَتَفْصِيلِ الشَّرَائِعِ فَكُونُوا مُنْقَادِينَ لَهَا، وَلَا تُقْدِمُوا عَلَى تَكْذِيبِ الرُّسُلِ وَإِنْكَارِ الْكُتُبِ وَالتَّمَرُّدِ عَنْ قَبُولِ الشَّرَائِعِ، فَإِنَّ ذَلِكَ يَقْتَضِي وُقُوعَ الْهَرَجِ وَالْمَرَجِ فِي الْأَرْضِ، فَيَحْصُلُ الْإِفْسَادُ بَعْدَ الْإِصْلَاحِ، وَذَلِكَ مُسْتَكْرَهٌ فِي بَدَاهَةِ الْعُقُولِ.

Birinci Mesele: O'nun: { وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها } “Düzene sokulduktan sonra yeryüzünde bozgunculuk yapmayın” kavlinin manası: 'Yeryüzünde hiçbir şeyi ifsat etmeyin' demektir. Dolayısıyla canları öldürmek ve uzuvları kesmek suretiyle ifsat etmenin menedilmesi; malları gasp, hırsızlık ve hile yollarıyla ifsat etmenin menedilmesi; dinleri küfür ve bidat ile ifsat etmenin menedilmesi; nesepleri zina, livâta ve iftiraya (kazfe) yeltenmek sebebiyle ifsat etmenin menedilmesi; akılları sarhoş edici maddeler içmek sebebiyle ifsat etmenin menedilmesi bunun içine girer. Çünkü dünyada muteber olan maslahatlar şu beştir: Canlar, mallar, nesepler, dinler ve akıllar. O'nun: { وَلا تُفْسِدُوا } “bozgunculuk yapmayın” kavli, ifsat mahiyetini varlık sahasına sokmaktan nehyetmektir. Mahiyeti varlık sahasına sokmaktan nehyetmek ise onun bütün türlerini ve çeşitlerini nehyetmeyi iktiza eder; dolayısıyla bu beş kısımdaki ifsattan nehyetmeyi de kapsar. O'nun: { بَعْدَ إِصْلاحِها } “düzene sokulduktan sonra” kavline gelince; yaratılışını mahlûkatın menfaatlerine mutabık ve mükelleflerin maslahatlarına uygun düşecek şekilde düzelttikten sonra [ifsat etmeyin] manasında olması muhtemeldir. Peygamberler göndermek ve kitaplar indirmek suretiyle yeryüzünün ıslah edilmesinden sonra [ifsat etmeyin] manasında olması da muhtemeldir; sanki O Teâlâ şöyle buyurmuştur: 'Peygamberler göndermek, kitaplar indirmek ve şeriatları ayrıntılı kılmak suretiyle yeryüzünün maslahatlarını ıslah ettiğimde onlara boyun eğin; peygamberleri yalanlamaya, kitapları inkâr etmeye ve şeriatları kabul etmekten yüz çevirmeye kalkışmayın. Zira bu, yeryüzünde kargaşa ve fitnenin (herc ü mercin) meydana gelmesini iktiza eder; böylece ıslahın ardından ifsat hâsıl olur ki bu da aklın apaçık bedahetinde çirkin görülen bir şeydir.'

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْأَصْلَ فِي الْمَضَارِّ الْحُرْمَةُ وَالْمَنْعُ عَلَى الْإِطْلَاقِ.

İkinci Mesele: Bu ayet, zararlı şeylerde (madâr) aslolanın mutlak surette haramlık ve yasaklık olduğuna delalet eder.

إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنْ وَجَدْنَا نَصًّا خَاصًّا دَلَّ عَلَى جَوَازِ الْإِقْدَامِ عَلَى بَعْضِ الْمَضَارِّ قَضَيْنَا بِهِ تَقْدِيمًا لِلْخَاصِّ عَلَى الْعَامِّ وَإِلَّا بَقِيَ عَلَى التَّحْرِيمِ الَّذِي دَلَّ عَلَيْهِ هَذَا النَّصُّ.

Bu sabit olunca deriz ki: Şayet bazı zararlara yeltenmenin caiz olduğuna delalet eden özel bir nass bulursak, hassı âmma takdim ederek onunla hükmederiz; aksi takdirde bu nassın delalet ettiği haramlık üzere kalır.

وَاعْلَمْ أَنَّا كُنَّا قَدْ ذَكَرْنَا فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَالطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ [الْأَعْرَافِ: ٣٢] أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْأَصْلَ فِي الْمَنَافِعِ وَاللَّذَّاتِ الْإِبَاحَةُ وَالْحِلُّ، ثُمَّ بَيَّنَّا أَنَّهُ لَمَّا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ دَخَلَ تَحْتَ تِلْكَ الْآيَةِ جَمِيعُ أَحْكَامِ اللَّهِ تَعَالَى، فَكَذَلِكَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهَا تَدُلُّ/ عَلَى أَنَّ الْأَصْلَ فِي الْمَضَارِّ وَالْآلَامِ، الْحُرْمَةُ.

Bil ki biz, Allah Teâlâ'nın: { قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَالطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ } “De ki: Allah'ın kulları için çıkardığı ziyneti ve temiz rızıkları kim haram kıldı?” kavlinin tefsirinde, bu ayetin menfaatlerde ve lezzetlerde aslolanın mubahlık ve helallik olduğuna delalet ettiğini zikretmiştik. Sonra durum böyle olunca Allah Teâlâ'nın bütün hükümlerinin o ayetin altına girdiğini açıklamıştık. Aynı şekilde bu ayette de zararlarda ve acı veren şeylerde aslolanın haramlık olduğuna delalet etmektedir.

وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا كَانَ جَمِيعُ أَحْكَامِ اللَّهِ تَعَالَى دَاخِلًا تَحْتَ عُمُومِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَجَمِيعُ مَا ذَكَرْنَاهُ مِنَ الْمَبَاحِثِ وَاللَّطَائِفِ فِي تِلْكَ الْآيَةِ فَهِيَ مَوْجُودَةٌ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، فَتِلْكَ الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الْأَصْلَ فِي الْمَنَافِعِ الْحِلُّ، وَهَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الْأَصْلَ فِي جَمِيعِ الْمَضَارِّ الْحُرْمَةُ، وَكُلُّ وَاحِدَةٍ مِنْ هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ مُطَابِقَةٌ لِلْأُخْرَى مُؤَكِّدَةٌ لِمَدْلُولِهَا مُقَرِّرَةٌ لِمَعْنَاهَا، وَتَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَحْكَامَ جَمِيعِ الْوَقَائِعِ دَاخِلَةٌ تَحْتَ هَذِهِ الْعُمُومَاتِ، وَأَيْضًا هَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ كُلَّ عَقْدٍ وَقَعَ التَّرَاضِي عَلَيْهِ بَيْنَ الْخَصْمَيْنِ، فَإِنَّهُ انْعَقَدَ وَصَحَّ وَثَبَتَ، لِأَنَّ رَفْعَهُ بَعْدَ ثُبُوتِهِ يَكُونُ إِفْسَادًا بَعْدَ الْإِصْلَاحِ، وَالنَّصُّ دَلَّ عَلَى أَنَّهُ لا يجوز.

Bu sabit olunca, Allah Teâlâ'nın bütün hükümleri bu ayetin umumunun altına girmiş olur ve o ayette zikrettiğimiz bütün bahisler ve incelikler bu ayette de mevcuttur. Zira o ayet menfaatlerde aslolanın helallik olduğuna delalet etmekte, bu ayet ise bütün zararlarda aslolanın haramlık olduğuna delalet etmektedir. Bu iki ayetin her biri diğerine mutabık olup onun medlulünü tekit etmekte ve manasını pekiştirmektedir; ayrıca bütün hadiselerin hükümlerinin bu umumların altına girdiğine delalet etmektedir. Keza bu ayet, iki taraf arasında rıza ile gerçekleşen her akdin münakit olduğuna, sıhhat kazandığına ve sabit olduğuna delalet eder; çünkü sabit olduktan sonra onu kaldırmak, ıslahtan sonra ifsat olur ve nass bunun caiz olmadığına delalet etmiştir.

إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: أَنَّ مَدْلُولَ هَذِهِ الْآيَةِ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مُتَأَكِّدٌ بِعُمُومِ قَوْلِهِ: أَوْفُوا بِالْعُقُودِ [الْمَائِدَةِ: ١] وَبِعُمُومِ قَوْلِهِ تَعَالَى: لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَ [الصَّفِّ: ٢، ٣] وَتَحْتَ قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ هُمْ لِأَماناتِهِمْ وَعَهْدِهِمْ راعُونَ [المؤمنون: ٨ المعارج: ٣٢] وَتَحْتَ سَائِرِ الْعُمُومَاتِ الْوَارِدَةِ فِي وُجُوبِ الْوَفَاءِ بِالْعُهُودِ وَالْعُقُودِ.

Bu sabit olunca deriz ki: Bu ayetin bu yönden delaleti O'nun: { أَوْفُوا بِالْعُقُودِ } “Akitleri yerine getirin” kavlinin umumuyla, Allah Teâlâ'nın: { لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَ } “Yapmayacağınız şeyleri niçin söylüyorsunuz? Yapmayacağınız şeyleri söylemeniz Allah katında büyük bir gazaba sebep olur” kavlinin umumuyla, O'nun: { وَالَّذِينَ هُمْ لِأَماناتِهِمْ وَعَهْدِهِمْ راعُونَ } “Onlar emanetlerine ve ahitlerine riayet edenlerdir” kavlinin altında ve ahitlere ve akitlere vefa göstermenin vacip oluşuna dair varid olan diğer bütün umumların altında tekit edilmiştir.

إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنْ وَجَدْنَا نَصًّا دَالًّا عَلَى أَنَّ بَعْضَ الْعُقُودِ الَّتِي وَقَعَ التَّرَاضِي بِهِ مِنَ الْجَانِبَيْنِ غَيْرُ صَحِيحٍ، قَضَيْنَا فِيهِ بِالْبُطْلَانِ تَقْدِيمًا لِلْخَاصِّ عَلَى الْعَامِّ، وَإِلَّا حَكَمْنَا فِيهِ بِالصِّحَّةِ رِعَايَةً لِمَدْلُولِ هذه العمومات.

Bu sabit olunca deriz ki: Şayet iki tarafın rızasıyla meydana gelmiş olan bazı akitlerin sahih olmadığına delalet eden bir nass bulursak, hassı âmma takdim ederek onun butlanına hükmederiz; aksi takdirde bu umumların medlulünü gözeterek onun sıhhatine hükmederiz.

وبهذا الطريق البين الواضح ثبن أَنَّ الْقُرْآنَ وَافٍ بِبَيَانِ جَمِيعِ أَحْكَامِ الشَّرِيعَةِ مِنْ أَوَّلِهَا إِلَى آخِرِهَا.

Bu açık ve vazıh yolla Kur'an'ın, başından sonuna kadar şeriatın bütün hükümlerini açıklamada eksiksiz ve kifayetli olduğu sabit olmuştur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَادْعُوهُ خَوْفاً وَطَمَعاً وَفِيهِ سُؤَالَاتٌ:

Sonra O Teâlâ: { وَادْعُوهُ خَوْفاً وَطَمَعاً } “Korkarak ve umarak O'na dua edin” buyurmuştur. Bunda birtakım sorular vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: قَالَ فِي أَوَّلِ الْآيَةِ: ادْعُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ قَالَ: وَلا تُفْسِدُوا ثُمَّ قَالَ: وَادْعُوهُ وَهَذَا يَقْتَضِي عَطْفَ الشَّيْءِ عَلَى نَفْسِهِ وَهُوَ بَاطِلٌ.

Birinci Soru: Ayetin başında: { ادْعُوا رَبَّكُمْ } “Rabbinize dua edin” buyurmuş, sonra: { وَلا تُفْسِدُوا } “bozgunculuk yapmayın” demiş, sonra da: { وَادْعُوهُ } “O'na dua edin” buyurmuştur. Bu ise bir şeyin kendisine atfedilmesini iktiza eder ki bu batıldır.

وَالْجَوَابُ: أَنَّ الَّذِينَ قَالُوا فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً أَيِ اعْبُدُوهُ إِنَّمَا قَالُوا ذَلِكَ خَوْفًا مِنْ هَذَا الْإِشْكَالِ.

Cevap: O'nun: { ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً } “Yalvara yakara Rabbinize dua edin” kavlinin tefsirinde 'yani O'na ibadet edin' diyenler, sırf bu müşkülden çekindikleri için öyle demişlerdir.

فَإِنْ قُلْنَا بِهَذَا التَّفْسِيرِ فَقَدْ زَالَ السُّؤَالُ، وَإِنْ قُلْنَا الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً هُوَ الدُّعَاءُ كَانَ الْجَوَابُ أَنَّ قَوْلَهُ: ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الدُّعَاءَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مَقْرُونًا بِالتَّضَرُّعِ وَبِالْإِخْفَاءِ، ثُمَّ بَيَّنَ فِي قَوْلِهِ: وَادْعُوهُ خَوْفاً وَطَمَعاً أَنَّ فَائِدَةَ الدُّعَاءِ هُوَ أَحَدُ هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ، فَكَانَتِ الْآيَةُ الْأُولَى فِي بَيَانِ شَرْطِ صِحَّةِ الدُّعَاءِ، وَالْآيَةُ الثَّانِيَةُ فِي بَيَانِ فَائِدَةِ الدُّعَاءِ وَمَنْفَعَتِهِ.

Eğer bu tefsiri kabul edersek soru zail olur. Şayet O'nun: { ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً } “Yalvara yakara Rabbinize dua edin” kavlinden muradın dua etmek olduğunu söylersek, cevap şudur: O'nun: { ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً } “Rabbinize yalvara yakara ve gizlice dua edin” kavli, duanın mutlaka tazarru ve gizlilikle birlikte olması gerektiğine delalet eder. Sonra { وَادْعُوهُ خَوْفاً وَطَمَعاً } “Korkarak ve umarak O'na dua edin” kavlinde duanın faydasının bu iki husustan biri olduğunu açıklamıştır. Dolayısıyla birinci ayet duanın sıhhat şartını beyan etmekte, ikinci ayet ise duanın faydasını ve menfaatini beyan etmektedir.

السُّؤَالُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُتَكَلِّمِينَ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ مَنْ عَبَدَ وَدَعَا لِأَجْلِ الْخَوْفِ مِنَ الْعِقَابِ وَالطَّمَعِ فِي الثَّوَابِ لَمْ تَصِحَّ عِبَادَتُهُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمُتَكَلِّمِينَ فَرِيقَانِ: مِنْهُمْ مَنْ قَالَ التَّكَالِيفُ إِنَّمَا وَرَدَتْ بِمُقْتَضَى الْإِلَهِيَّةِ وَالْعُبُودِيَّةِ، فَكَوْنُهُ إِلَهًا لَنَا وَكَوْنُنَا عَبِيدًا لَهُ يَقْتَضِي أَنْ يَحْسُنَ منه أن يأمر عبيده بما شاء كيف شَاءَ، فَلَا يُعْتَبَرُ مِنْهُ كَوْنُهُ فِي نَفْسِهِ صَلَاحًا وَحُسْنًا، وَهَذَا قَوْلُ أَهْلِ السُّنَّةِ. وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: التَّكَالِيفُ إِنَّمَا وَرَدَتْ لِكَوْنِهَا فِي أَنْفُسِهَا مَصَالِحَ وَهَذَا هُوَ قَوْلُ الْمُعْتَزِلَةِ.

İkinci Soru: Kelamcılar, cezadan korktuğu ve sevap umduğu için ibadet edip dua eden kimsenin ibadetinin sahih olmayacağı hususunda ittifak etmişlerdir. Şöyle ki; kelamcılar iki gruptur: Onlardan bir kısmı tekliflerin sırf ilahlık ve kulluk muktezasınca varid olduğunu söylemiştir. Dolayısıyla O'nun bizim ilahımız, bizim de O'nun kulları olmamız, O'nun kullarına dilediği şekilde dilediğini emretmesinin güzel olmasını iktiza eder; O'nun katında [emredilen şeyin] bizzat kendisinde salah ve güzellik olması şart koşulmaz. Bu, Ehl-i Sünnet'in görüşüdür. Onlardan bir kısmı da tekliflerin ancak bizzat kendilerinde maslahatlar bulunduğu için varid olduğunu söylemiştir ki bu da Mutezile'nin görüşüdür.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: أَمَّا عَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ: فَوَجْهُ وُجُوبِ بَعْضِ الْأَعْمَالِ، وَحُرْمَةِ بَعْضِهَا مُجَرَّدُ أَمْرِ اللَّهِ بِمَا أَوْجَبَهُ وَنَهْيِهِ عَمَّا حَرَّمَهُ، فَمَنْ أَتَى بِهَذِهِ الْعِبَادَاتِ صَحَّتْ. أَمَّا مَنْ أَتَى بِهَا خَوْفًا مِنَ الْعِقَابِ، أَوْ طَمَعًا فِي الثَّوَابِ، وَجَبَ أَنْ لَا يَصِحَّ، لِأَنَّهُ مَا أَتَى بِهَا لِأَجْلِ وَجْهِ وُجُوبِهَا، وَأَمَّا عَلَى الْقَوْلِ الثَّانِي: فَوَجْهُ وُجُوبِهَا هُوَ كَوْنُهَا فِي أَنْفُسِهَا مَصَالِحَ، فَمَنْ أَتَى بِهَا لِلْخَوْفِ مِنَ الْعِقَابِ، أَوْ لِلطَّمَعِ فِي الثَّوَابِ فَلَمْ يَأْتِ بِهَا لِوَجْهِ وُجُوبِهَا، فَوَجَبَ أَنْ لَا تَصِحَّ، فَثَبَتَ أَنَّ عَلَى كِلَا الْمَذْهَبَيْنِ مَنْ أَتَى بِالدُّعَاءِ وَسَائِرِ الْعِبَادَاتِ لِأَجْلِ الْخَوْفِ مِنَ الْعِقَابِ، وَالطَّمَعِ فِي الثَّوَابِ، وَجَبَ أَنْ لَا يَصِحَّ.

Bunu bildiğinde deriz ki: Birinci görüşe göre bazı amellerin vacip oluşunun ve bazılarının haram oluşunun gerekçesi, sırf Allah'ın vacip kıldığı şeyi emretmesi ve haram kıldığı şeyden nehyetmesidir. Dolayısıyla bu ibadetleri yerine getiren kimsenin [ibadeti] sahih olur. Fakat bunları cezadan korkarak yahut sevap umarak yerine getiren kimsenin [ibadetinin] sahih olmaması gerekir; zira o, bunları vacip oluş gerekçesinden ötürü yerine getirmemiştir. İkinci görüşe göre ise bunların vacip oluş gerekçesi, bizzat kendilerinde maslahatlar bulunmasıdır. Dolayısıyla bunları cezadan korktuğu veya sevap umduğu için yerine getiren kimse, vacip oluş gerekçesi için yerine getirmemiş olur ve binaenaleyh [ibadetinin] sahih olmaması gerekir. Böylece her iki mezhebe göre de duayı ve diğer ibadetleri cezadan korkmak ve sevap ummak gayesiyle yerine getiren kimsenin [amelinin] sahih olmaması gerektiği sabit olmuştur.

إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: ظَاهِرُ قَوْلِهِ: وَادْعُوهُ خَوْفاً وَطَمَعاً يَقْتَضِي أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ الْمُكَلَّفَ بِأَنْ يَأْتِيَ بِالدُّعَاءِ لِهَذَا الْغَرَضِ، وَقَدْ ثَبَتَ بِالدَّلِيلِ فَسَادُهُ، فَكَيْفَ طَرِيقُ التَّوْفِيقِ بَيْنَ ظَاهِرِ هَذِهِ الْآيَةِ وَبَيْنَ مَا ذَكَرْنَاهُ مِنَ الْمَعْقُولِ.

Bu sabit olunca deriz ki: O'nun: { وَادْعُوهُ خَوْفاً وَطَمَعاً } “Korkarak ve umarak O'na dua edin” kavlinin zahiri, Allah Teâlâ'nın mükellefe duayı bu maksatla yapmasını emrettiğini iktiza eder; oysa bunun fasit olduğu delille sabit olmuştur. O halde bu ayetin zahiri ile aklen zikrettiğimiz şeyin arasını telif etmenin yolu nedir?

وَالْجَوَابُ: لَيْسَ الْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ مَا ظَنَنْتُمْ، بَلِ الْمُرَادُ: وَادْعُوهُ مَعَ الْخَوْفِ مِنْ وُقُوعِ التَّقْصِيرِ، فِي بَعْضِ

Cevap: Ayetten murat zannettiğiniz şey değildir; bilakis murat şudur: O duanın kabulü hususunda muteber olan şartların bazısında

الشَّرَائِطِ الْمُعْتَبَرَةِ فِي قَبُولِ ذَلِكَ الدُّعَاءِ وَمَعَ الطَّمَعِ فِي حُصُولِ تِلْكَ الشَّرَائِطِ بِأَسْرِهَا وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَالسُّؤَالُ زَائِلٌ؟

kusur vuku bulmasından korkarak ve o şartların tamamının hâsıl olmasını umarak O'na dua edin. Bu takdire göre soru zail olmuştur.

السُّؤَالُ الثَّالِثُ: هَلْ تَدُلُّ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الدَّاعِيَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَحْصُلَ فِي قَلْبِهِ هَذَا الْخَوْفُ وَالطَّمَعُ؟

Üçüncü Soru: Bu ayet, dua edenin kalbinde bu korku ve ümidin mutlaka hâsıl olması gerektiğine delalet eder mi?

وَالْجَوَابُ: أَنَّ الْعَبْدَ لَا يُمْكِنُهُ أَنْ يَقْطَعَ بِكَوْنِهِ آتِيًا بِجَمِيعِ الشَّرَائِطِ الْمُعْتَبَرَةِ فِي قَبُولِ الدُّعَاءِ وَلِأَجْلِ هَذَا الْمَعْنَى يَحْصُلُ الْخَوْفُ وَأَيْضًا لَا يَقْطَعُ بِأَنَّ تِلْكَ الشَّرَائِطَ مَفْقُودَةٌ فَوَجَبَ كَوْنُهُ طَامِعًا فِي قَبُولِهَا فَلَا جَرَمَ.

Cevap: Kulun, duanın kabulünde muteber olan bütün şartları yerine getirdiğini kesin olarak bilmesi mümkün değildir; işte bu manadan ötürü korku hâsıl olur. Keza o şartların tamamen yok olduğunu da kesin olarak bilmez; dolayısıyla kabul edilmesini umması vacip olur. Bundan dolayı,

قُلْنَا: بِأَنَّ الدَّاعِيَ لَا يَكُونُ دَاعِيًا إِلَّا إِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَقَوْلُهُ: خَوْفاً وَطَمَعاً أَيْ أَنْ تَكُونُوا جَامِعِينَ فِي نُفُوسِكُمْ بَيْنَ الْخَوْفِ وَالرَّجَاءِ فِي كُلِّ أَعْمَالِكُمْ وَلَا تَقْطَعُوا أَنَّكُمْ وَإِنِ اجْتَهَدْتُمْ فَقَدْ أَدَّيْتُمْ حَقَّ رَبِّكُمْ. وَيَتَأَكَّدُ هَذَا بِقَوْلِهِ: يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ [المؤمنون: ٦٠] .

deriz ki: Dua eden kimse ancak böyle olduğu zaman [gerçek manada] dua eden olur. O'nun: { خَوْفاً وَطَمَعاً } “korkarak ve umarak” kavli; bütün amellerinizde nefislerinizde korku ile ümidi bir araya getirmeniz ve ne kadar gayret gösterseniz de Rabbinizin hakkını tam olarak eda ettiğinize kesin hükmetmemeniz demektir. Bu, O'nun: { يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ } “Verdiklerini, kalpleri ürpererek verirler” kavliyle tekit edilir.

ثم قال تعالى: إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sonra O Teâlâ: { إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ } “Şüphesiz Allah'ın rahmeti iyilik edenlere yakındır” buyurmuştur. Bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الرَّحْمَةَ عِبَارَةٌ عَنْ إِيصَالِ الْخَيْرِ وَالنِّعْمَةِ أَوْ عَنْ إِرَادَةِ إِيصَالِ الْخَيْرِ وَالنِّعْمَةِ فَعَلَى التَّقْدِيرِ الْأَوَّلِ تَكُونُ الرَّحْمَةُ مِنْ صِفَاتِ الْأَفْعَالِ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ الثَّانِي تَكُونُ مِنْ صِفَاتِ الذَّاتِ وَقَدِ اسْتَقْصَيْنَا هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ فِي تَفْسِيرِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ [الْفِاتِحَةِ: ١] .

Birinci Mesele: Rahmetin hayrı ve nimeti ulaştırmaktan mı, yoksa hayrı ve nimeti ulaştırmayı irade etmekten mi ibaret olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Birinci takdire göre rahmet fiilî sıfatlardan olur, ikinci takdire göre ise zâtî sıfatlardan olur. Biz bu meseleyi { بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ } “Rahman ve Rahim olan Allah'ın adıyla” kavlinin tefsirinde etraflıca incelemiştik.

المسألة الثانية: قال بعض أصحابنا: ليس الله فِي حَقِّ الْكَافِرِ رَحْمَةٌ وَلَا نِعْمَةٌ. وَاحْتَجُّوا بِهَذِهِ الْآيَةِ وَبَيَانُهُ:

İkinci Mesele: Ashabımızdan bazıları şöyle demiştir: 'Kâfir hakkında Allah'ın hiçbir rahmeti ve nimeti yoktur.' Onlar bu ayeti delil getirmişlerdir. Bunun açıklaması şudur:

أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ كُلَّ مَا كَانَ رَحْمَةً فَهِيَ قَرِيبَةٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ فَيَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ كُلُّ مَا لَا يَكُونُ قَرِيبًا مِنَ الْمُحْسِنِينَ أَنْ لَا يَكُونَ رَحْمَةً وَالَّذِي حَصَلَ فِي حَقِّ الْكَافِرِ غَيْرُ قَرِيبٍ مِنَ الْمُحْسِنِينَ فَوَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ رَحْمَةً مِنَ اللَّه وَلَا نِعْمَةً مِنْهُ.

Bu ayet, rahmet olan her şeyin iyilik edenlere yakın olduğuna delalet etmektedir. Dolayısıyla iyilik edenlere yakın olmayan her şeyin rahmet olmaması gerekir. Kâfir hakkında hâsıl olan şey ise muhsinlere yakın değildir; binaenaleyh onun Allah'tan bir rahmet ve O'ndan bir nimet olmaması vacip olur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ رَحْمَةَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ فَلَمَّا كَانَ كُلُّ هَذِهِ الْمَاهِيَّةِ حَصَلَ لِلْمُحْسِنِينَ وَجَبَ أَنْ لَا يَحْصُلَ مِنْهَا نَصِيبٌ لِغَيْرِ الْمُحْسِنِينَ فَوَجَبَ أَنْ لَا يَحْصُلَ شَيْءٌ مِنْ رَحْمَةِ اللَّه فِي حَقِّ الْكَافِرِينَ وَالْعَفْوُ عَنِ الْعَذَابِ رَحْمَةٌ وَالتَّخَلُّصُ مِنَ النَّارِ بَعْدَ الدُّخُولِ فِيهَا رَحْمَةٌ فَوَجَبَ أَنْ لَا يَحْصُلَ ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ مِنَ الْمُحْسِنِينَ وَالْعُصَاةُ وَأَصْحَابُ الْكَبَائِرِ لَيْسُوا مُحْسِنِينَ فَوَجَبَ أَنْ لَا يَحْصُلَ لَهُمُ الْعَفْوُ عَنِ الْعِقَابِ وَأَنْ لَا يَحْصُلَ لهم الخلاص من النار.

Üçüncü Mesele: Mutezile demiştir ki: Ayet, Allah'ın rahmetinin muhsinlere yakın olduğuna delalet eder. Bu mahiyetin tamamı muhsinler için hâsıl olunca, muhsin olmayanlar için ondan hiçbir nasibin hâsıl olmaması gerekir. Dolayısıyla kâfirler hakkında Allah'ın rahmetinden hiçbir şeyin hâsıl olmaması vacip olur. Azabın affedilmesi bir rahmettir, ateşe girdikten sonra oradan kurtulmak da bir rahmettir; dolayısıyla bunun muhsinlerden olmayan kimse için hâsıl olmaması vacip olur. Asiler ve büyük günah sahipleri ise muhsin değildir; binaenaleyh onlar için cezadan affedilmenin ve ateşten kurtulmanın hâsıl olmaması gerekir.

الجواب: أَنَّ مَنْ آمَنَ باللَّه وَأَقَرَّ بِالتَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ فَقَدْ أَحْسَنَ بِدَلِيلِ أَنَّ الصَّبِيَّ إِذَا بَلَغَ وَقْتَ الضَّحْوَةِ وَآمَنَ باللَّه وَرَسُولِهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَمَاتَ قَبْلَ الْوُصُولِ إِلَى الظُّهْرِ فَقَدْ أَجْمَعَتِ الْأُمَّةُ عَلَى أَنَّهُ دَخَلَ تَحْتَ قَوْلِهِ: لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى [يُونُسَ: ٢٦] وَمَعْلُومٌ أَنَّ هَذَا الشَّخْصَ لَمْ يَأْتِ بِشَيْءٍ مِنَ الطَّاعَاتِ سِوَى الْمَعْرِفَةِ وَالْإِقْرَارِ لِأَنَّهُ لَمَّا بَلَغَ بَعْدَ الصُّبْحِ لَمْ تَجِبْ عَلَيْهِ صَلَاةُ الصُّبْحِ وَلَمَّا مَاتَ قَبْلَ الظُّهْرِ لَمْ تَجِبْ عَلَيْهِ صَلَاةُ الظُّهْرِ وَظَاهِرُهُ أَنَّ سَائِرَ الْعِبَادَاتِ لَمْ تَجِبْ عَلَيْهِ فَثَبَتَ أَنَّهُ مُحْسِنٌ وَثَبَتَ أَنَّهُ لَمْ يَصْدُرْ مِنْهُ إِلَّا الْمَعْرِفَةُ وَالْإِقْرَارُ فَوَجَبَ كَوْنُ هَذَا الْقَدْرِ إِحْسَانًا فَيَكُونُ فَاعِلُهُ مُحْسِنًا.

Cevap: Allah'a iman edip tevhidi ve peygamberliği ikrar eden kimse muhakkak ihsanda bulunmuştur. Şunun deliliyle ki: Bir çocuk kuşluk vaktinde büluğa erse, Allah'a, Resulüne ve ahiret gününe iman etse ve öğle vaktine ulaşmadan ölse; ümmet onun { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى } “Güzel davrananlara daha güzeli vardır” kavlinin altına girdiğinde icma etmiştir. Malumdur ki bu şahıs marifet ve ikrardan başka hiçbir taatte bulunmamıştır; çünkü sabah vaktinden sonra büluğa erdiği için sabah namazı ona farz olmamış, öğleden önce öldüğü için de öğle namazı ona farz olmamıştır. Zahir olan odur ki diğer ibadetler de ona farz olmamıştır. Böylece onun muhsin olduğu sabit olmuş, kendisinden sadece marifet ve ikrarın sadır olduğu da sabit olmuştur; binaenaleyh bu kadarcık şeyin ihsan olması ve bunu yapanın da muhsin olması vacip olur.

إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: كُلُّ مَنْ حَصَلَ لَهُ الْإِقْرَارُ وَالْمَعْرِفَةُ كَانَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ وَدَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ رَحْمَةَ اللَّه قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ فَوَجَبَ بِحُكْمِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنْ تَصِلَ إِلَى صَاحِبِ الْكَبِيرَةِ مِنْ أَهْلِ الصَّلَاةِ رَحْمَةُ اللَّه وَحِينَئِذٍ تَنْقَلِبُ هَذِهِ الْآيَةُ حُجَّةً عَلَيْهِمْ.

Bu sabit olunca deriz ki: Kendisinde ikrar ve marifet hâsıl olan herkes muhsinlerdendir. Bu ayet de Allah'ın rahmetinin muhsinlere yakın olduğuna delalet etmiştir. Dolayısıyla bu ayetin hükmü gereğince ehl-i namazdan büyük günah sahibine Allah'ın rahmetinin ulaşması vacip olur; bu durumda da bu ayet onların aleyhine bir delile dönüşür.

فَإِنْ قَالُوا: الْمُحْسِنُونَ هُمُ الَّذِينَ أَتَوْا بِجَمِيعِ وُجُوهِ الْإِحْسَانِ. فَنَقُولُ: هَذَا بَاطِلٌ لِأَنَّ الْمُحْسِنَ مَنْ صَدَرَ عَنْهُ مُسَمَّى الْإِحْسَانِ وَلَيْسَ مِنْ شَرْطِ كَوْنِهِ مُحْسِنًا أَنْ يَكُونَ آتِيًا بِكُلِّ وُجُوهِ الْإِحْسَانِ كَمَا أَنَّ الْعَالِمَ هُوَ الَّذِي لَهُ الْعِلْمُ وَلَيْسَ مِنْ شَرْطِهِ أَنْ يَحْصُلَ جَمِيعُ أَنْوَاعِ الْعِلْمِ فَثَبَتَ بِهَذَا أَنَّ السُّؤَالَ الَّذِي ذَكَرُوهُ سَاقِطٌ وَأَنَّ الْحَقَّ مَا ذَهَبْنَا إِلَيْهِ.

Eğer: 'Muhsinler, ihsanın bütün vecihlerini yerine getirenlerdir' derlerse; deriz ki: Bu batıldır, çünkü muhsin, kendisinden ihsan ismi sadır olan kimsedir; muhsin olmasının şartı ihsanın bütün vecihlerini yerine getirmiş olması değildir. Nitekim âlim de ilim sahibi kimsedir ve ilmin bütün türlerini elde etmiş olması onun şartı değildir. Böylece onların zikrettiği sorunun sakıt olduğu ve hakkın bizim benimsediğimiz görüş olduğu sabit olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ مُقْتَضَى عِلْمِ الْإِعْرَابِ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ رَحْمَةَ اللَّهِ قَرِيبَةٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ فَمَا السَّبَبُ فِي حَذْفِ عَلَامَةِ التَّأْنِيثِ؟ وَذَكَرُوا فِي الْجَوَابِ عَنْهُ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: أَنَّ الرَّحْمَةَ تَأْنِيثُهَا/ لَيْسَ بِحَقِيقِيٍّ وَمَا كَانَ كَذَلِكَ فَإِنَّهُ يَجُوزُ فِيهِ التَّذْكِيرُ وَالتَّأْنِيثُ عِنْدَ أَهْلِ اللُّغَةِ. الثَّانِي: قَالَ الزَّجَّاجُ: إِنَّمَا قَالَ: قَرِيبٌ لِأَنَّ الرَّحْمَةَ وَالْغُفْرَانَ وَالْعَفْوَ وَالْإِنْعَامَ بمعنى واحد فقوله: إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ بِمَعْنَى إِنْعَامُ اللَّهِ قَرِيبٌ وَثَوَابُ اللَّهِ قَرِيبٌ فَأَجْرَى حُكْمَ أَحَدِ اللفظين على الآخر. الثالث: قال أنضر بْنُ شُمَيْلٍ: الرَّحْمَةُ مَصْدَرٌ وَمِنْ حَقِّ الْمَصَادِرِ التذكير كقوله: فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ [البقرة: ٥ ا ٢] فَهَذَا رَاجِعٌ إِلَى قَوْلِ الزَّجَّاجِ لِأَنَّ الْمَوْعِظَةَ أُرِيدَ بِهَا الْوَعْظُ فَلِذَلِكَ ذَكَرَهُ قَالَ الشَّاعِرُ:

Dördüncü Mesele: Biri şöyle diyebilir: İrab ilminin gereği: { إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبَةٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ } denilmesidir; o halde müenneslik alametinin hazfedilmesinin sebebi nedir? Buna cevap olarak birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Rahmet kelimesinin müennesliği hakiki değildir; bu durumda olan kelimelerde ise lügat ehline göre müzekker kılmak da müennes kılmak da caizdir. İkincisi: Zeccâc demiştir ki: 'Sadece { قَرِيبٌ } demiştir; zira rahmet, mağfiret, af ve nimet verme aynı manadadır. Dolayısıyla O'nun: { إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ } “Şüphesiz Allah'ın rahmeti iyilik edenlere yakındır” kavli, Allah'ın nimeti yakındır ve Allah'ın sevabı yakındır manasındadır; böylece iki lafızdan birinin hükmünü diğerine uygulamıştır.' Üçüncüsü: Nadr b. Şümeyl şöyle demiştir: 'Rahmet bir masdardır; masdarların hakkı ise müzekker kılınmaktır; nitekim O'nun: { فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ } “Kime bir öğüt gelirse” kavlinde olduğu gibidir.' Bu da Zeccâc'ın sözüne racidir; zira mev‘ıza (öğüt) ile vaaz kastedilmiştir, bu yüzden müzekker kılınmıştır. Şair şöyle demiştir:

إِنَّ السَّمَاحَةَ وَالْمُرُوءَةَ ضُمِّنَا ... قَبْرًا بِمَرْوَ عَلَى الطَّرِيقِ الْوَاضِحِ

Şüphesiz cömertlik ve mürüvvet yerleştirildi ... Merv'de, açık yol üzerindeki bir kabre.

قِيلَ: أَرَادَ بِالسَّمَاحَةِ السَّخَاءَ وَبِالْمُرُوءَةِ الْكَرَمَ. وَالرَّابِعُ: أَنْ يَكُونَ التَّأْوِيلُ إِنَّ رَحْمَةَ اللَّهِ ذَاتُ مَكَانٍ قَرِيبٍ مِنَ الْمُحْسِنِينَ كَمَا قالوا: حائض ولا بن تامر أَيْ ذَاتُ حَيْضٍ وَلَبَنٍ وَتَمْرٍ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: أَخْبَرَنِي الْعَرُوضِيُّ عَنِ الْأَزْهَرِيِّ عَنِ الْمُنْذِرِيِّ عَنِ الْحَرَّانِيِّ عَنِ ابْنِ السِّكِّيتِ قَالَ: تَقُولُ الْعَرَبُ: هو قريب من وَهُمَا قَرِيبٌ مِنِّي وَهُمْ قَرِيبٌ مِنِّي وَهِيَ قَرِيبٌ مِنِّي لِأَنَّهُ فِي تَأْوِيلِ هُوَ فِي مَكَانٍ قَرِيبٍ مِنِّي وَقَدْ يَجُوزُ أَيْضًا قَرِيبَةٌ وَبَعِيدَةٌ تَنْبِيهًا عَلَى مَعْنَى قَرَبَتْ وَبَعُدَتْ بِنَفْسِهَا.

Denildi ki: Semâhat ile sehaveti, mürüvvet ile de keremi kastetmiştir. Dördüncüsü: Tevilin, 'Allah'ın rahmeti, muhsinlere yakın bir mekan sahibidir' şeklinde olmasıdır; nitekim onların: 'Hâiz, lâbin ve tâmir' yani hayız, süt ve hurma sahibi [demeleri gibidir]. Vâhidî şöyle demiştir: Arûzî bana Ezherî'den, o Münzirî'den, o Harrânî'den, o da İbnü's-Sikkît'ten nakletti ki o şöyle demiştir: Araplar: 'O bana yakındır (hüve karîbün minnî), o ikisi bana yakındır (hümâ karîbün minnî), onlar bana yakındır (hüm karîbün minnî) ve o kadın bana yakındır (hiye karîbün minnî)' derler; çünkü bu, 'O bana yakın bir mekandadır' tevilindedir. Bizzat kendisinin yakın ve uzak olduğu manasına dikkat çekmek üzere karîbetün ve baîdetün denilmesi de caiz olur.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: تَفْسِيرُ هَذَا الْقُرْبِ هُوَ أَنَّ الْإِنْسَانَ يَزْدَادُ فِي كُلِّ لَحْظَةٍ قُرْبًا مِنَ الْآخِرَةِ وَبُعْدًا مِنَ الدُّنْيَا فَإِنَّ الدُّنْيَا كَالْمَاضِي وَالْآخِرَةَ كَالْمُسْتَقْبَلِ وَالْإِنْسَانُ فِي كُلِّ سَاعَةٍ وَلَحْظَةٍ وَلَمْحَةٍ يَزْدَادُ بُعْدًا عَنِ الْمَاضِي وَقُرْبًا مِنَ الْمُسْتَقْبَلِ وَلِذَلِكَ قَالَ الشَّاعِرُ:

Beşinci Mesele: Bu yakınlığın tefsiri şudur: İnsan her an ahirete daha çok yaklaşmakta, dünyadan ise daha çok uzaklaşmaktadır. Zira dünya geçmiş gibi, ahiret ise gelecek gibidir; insan her saat, an ve göz açıp kapamada geçmişten daha çok uzaklaşmakta ve geleceğe daha çok yaklaşmaktadır. Bundan dolayı şair şöyle demiştir:

فَلَا زَالَ مَا تَهْوَاهُ أَقْرَبُ مِنْ غَدِ ... وَلَا زَالَ مَا تَخْشَاهُ أَبْعَدُ مِنْ أَمْسِ

Arzuladığın şey yarından daha yakın olmaya devam etsin ... Korktuğun şey ise dünden daha uzak olmaya devam etsin.

وَلَمَّا ثَبَتَ أَنَّ الدُّنْيَا تَزْدَادُ بُعْدًا فِي كُلِّ سَاعَةٍ وَأَنَّ الْآخِرَةَ تَزْدَادُ قُرْبًا فِي كُلِّ سَاعَةٍ وَثَبَتَ أَنَّ رَحْمَةَ اللَّهِ إِنَّمَا تَحْصُلُ بَعْدَ الْمَوْتِ لا جرم ذكر الله تعالى: إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ بِنَاءً عَلَى هَذَا التأويل.

Dünyanın her saat daha da uzaklaştığı, ahiretin ise her saat daha da yaklaştığı sabit olunca ve Allah'ın rahmetinin ancak ölümden sonra hâsıl olacağı sabit olunca; hiç şüphesiz Allah Teâlâ bu tevile binaen: { إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ } “Şüphesiz Allah'ın rahmeti iyilik edenlere yakındır” buyurmuştur.

[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٥٧ الى ٥٨]

[A'râf Suresi (7), 57-58. Ayetler]

وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ حَتَّى إِذا أَقَلَّتْ سَحاباً ثِقالاً سُقْناهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ فَأَنْزَلْنا بِهِ الْماءَ فَأَخْرَجْنا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ كَذلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتى لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (٥٧) وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَالَّذِي خَبُثَ لَا يَخْرُجُ إِلاَّ نَكِداً كَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ (٥٨)

{ وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ حَتَّى إِذا أَقَلَّتْ سَحاباً ثِقالاً سُقْناهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ فَأَنْزَلْنا بِهِ الْماءَ فَأَخْرَجْنا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ كَذلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتى لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (٥٧) وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَالَّذِي خَبُثَ لَا يَخْرُجُ إِلاَّ نَكِداً كَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ (٥٨) } “O, rahmetinin önünde rüzgârları müjdeci olarak gönderendir. Nihayet onlar ağır bulutları yüklendiğinde, onu ölü bir beldeye sevk ederiz; derken oraya su indiririz de onunla her türlü meyveden çıkarırız. İşte ölüleri de böyle çıkaracağız; umulur ki düşünüp ibret alırsınız. (57) Güzel memleketin bitkisi Rabbinin izniyle çıkar; kötü olandan ise kıt ve faydasız olandan başkası çıkmaz. İşte şükreden bir topluluk için ayetleri böyle türlü türlü açıklarız. (58)”

[قَوْلُهُ تَعَالَى وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ] اعْلَمْ أَنَّ فِي كَيْفِيَّةِ النَّظْمِ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ دَلَائِلَ الْإِلَهِيَّةِ وَكَمَالَ العلم والقدرة من العالم العلوي وهو السموات وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ وَالنُّجُومُ أَتْبَعَهُ بِذِكْرِ الدَّلَائِلِ مِنْ بَعْضِ أَحْوَالِ الْعَالَمِ السُّفْلِيِّ.

[Allah Teâlâ'nın: { وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ } “O, rahmetinin önünde rüzgârları müjdeci olarak gönderendir” kavli]: Bil ki [bu ayetlerin] nazmının keyfiyetinde iki vecih vardır: Birincisi: Allah Teâlâ gökler, güneş, ay ve yıldızlar gibi ulvî âlemden ilahlığının delillerini, ilim ve kudretinin kemalini zikredince, bunun peşinden süflî âlemin bazı hallerinden delilleri zikretmiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّ أَحْوَالَ هَذَا الْعَالَمِ مَحْصُورَةٌ فِي أُمُورٍ أَرْبَعَةٍ: الْآثَارُ الْعُلْوِيَّةُ وَالْمَعَادِنُ وَالنَّبَاتُ وَالْحَيَوَانُ وَمِنْ جُمْلَةِ الْآثَارِ الْعُلْوِيَّةِ الرِّيَاحُ وَالسَّحَابُ وَالْأَمْطَارُ وَيَتَرَتَّبُ عَلَى نُزُولِ الْأَمْطَارِ أَحْوَالُ النَّبَاتِ وَذَلِكَ هُوَ الْمَذْكُورُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ.

Bil ki bu âlemin halleri dört hususta toplanır: Ulvî âsâr (atmosfer olayları), madenler, bitkiler ve hayvanlar. Ulvî âsâr cümlesinden olanlar ise rüzgârlar, bulutlar ve yağmurlardır. Yağmurların inmesine bağlı olarak da bitkilerin halleri ortaya çıkar; nitekim bu ayette zikredilen de budur.

الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي تَقْرِيرِ النَّظْمِ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَقَامَ الدَّلَالَةَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى عَلَى وُجُودِ الْإِلَهِ الْقَادِرِ الْعَالِمِ الْحَكِيمِ الرَّحِيمِ أَقَامَ الدَّلَالَةَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى صِحَّةِ الْقَوْلِ بِالْحَشْرِ وَالنَّشْرِ وَالْبَعْثِ وَالْقِيَامَةِ لِيَحْصُلَ بِمَعْرِفَةِ هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ كُلُّ مَا يُحْتَاجُ إِلَيْهِ فِي مَعْرِفَةِ الْمَبْدَأِ وَالْمَعَادِ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Nazmın takririndeki ikinci vecih: Allah Teâlâ önceki ayette Kadir, Alim, Hakim ve Rahim olan İlah'ın varlığına delil ikame edince, bu iki ayetin bilinmesiyle mebde (başlangıç) ve meâd (ahiret) bilgisinde ihtiyaç duyulan her şeyin hâsıl olması için bu ayette de haşr, neşr, ba‘s (yeniden diriliş) ve kıyamet kavlinin sıhhatine delil ikame etmiştir. Ayette birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ الرِّيحَ عَلَى لَفْظِ الْوَاحِدِ وَالْبَاقُونَ الرِّياحَ عَلَى لَفْظِ الْجَمْعِ فَمَنْ قَرَأَ الرِّيَاحَ بِالْجَمْعِ حَسُنَ وَصْفُهَا بِقَوْلِهِ: بُشْراً فَإِنَّهُ وَصْفُ الْجَمْعِ بِالْجَمْعِ وَمَنْ قَرَأَ الرِّيحَ وَاحِدَةً قَرَأَ بُشُرًا جَمْعًا لِأَنَّهُ أَرَادَ بِالرِّيحِ الْكَثْرَةَ كَقَوْلِهِمْ كَثِيرُ الدِّرْهَمِ وَالدِّينَارِ وَالشَّاةِ وَالْبَعِيرِ وَكَقَوْلِهِ:

Birinci Mesele: İbn Kesîr, Hamza ve Kisâî müfred lafızla { الرِّيحَ } şeklinde; diğerleri ise cem lafızla { الرِّياحَ } şeklinde okumuşlardır. [Kelimeyi] cem olarak { الرِّيَاحَ } şeklinde okuyan kimse için onun { بُشْراً } kavliyle vasfedilmesi güzel düşmüştür; zira bu, cem'in cem ile vasfedilmesidir. [Kelimeyi] müfred olarak { الرِّيحَ } okuyan kimse ise { بُشُرًا } lafzını cem okumuştur; zira o, er-rîh ile çokluğu kastetmiştir. Nitekim 'dirhemi, dinarı, koyunu ve devesi çok' demeleri ve O'nun:

إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ [الْعَصْرِ: ٢] ثُمَّ قَالَ: إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا [الْعَصْرِ: ٣] فَلَمَّا كَانَ الْمُرَادُ بالريح الجمع وصفها بالجمع واما قوله: نَشْراً فَفِيهِ قِرَاءَاتٌ: إِحْدَاهَا: قِرَاءَةُ الْأَكْثَرِينَ نَشْراً بِضَمِّ النُّونِ وَالشِّينِ وَهُوَ جَمْعُ نَشُورٍ مِثْلُ رُسُلٍ وَرَسُولٍ وَالنَّشُورُ بِمَعْنَى الْمُنْشَرِ كَالرَّكُوبِ بِمَعْنَى الْمَرْكُوبِ فَكَانَ الْمَعْنَى رِيَاحٌ مُنَشَّرَةٌ أَيْ مُفَرَّقَةٌ مِنْ كُلِّ جَانِبٍ وَالنَّشْرُ التَّفْرِيقُ، وَمِنْهُ نَشْرُ الثَّوْبِ، وَنَشْرُ الْخَشَبَةِ بِالْمِنْشَارِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: النَّشْرُ مِنَ الرِّيَاحِ الطَّيِّبَةُ اللَّيِّنَةُ الَّتِي تَنْشُرُ السَّحَابَ وَاحِدُهَا نُشُورٌ وَأَصْلُهُ مِنَ النَّشْرِ وَهُوَ الرَّائِحَةُ الطَّيِّبَةُ وَمِنْهُ قَوْلُ امْرِئِ الْقَيْسِ وَنَشْرُ الْعِطْرِ.

{ إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ } “Gerçekten insan hüsrandadır” buyurup sonra: { إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ancak iman edenler müstesna” buyurması gibidir. Rüzgâr ile cem kastedilince onu cem ile vasfetmiştir. O'nun: { نَشْراً } kavline gelince, bunda birtakım kıraatler vardır: Birincisi: Çoğunluğun nûn ve şîn harflerinin zammı ile { نُشُراً } şeklindeki kıraatidir; bu, tıpkı rusül ve resûl gibi neşûrun cemidir. Neşûr, rekûbun merkûb manasında olması gibi münşer (dağıtılmış) manasındadır. Dolayısıyla mana: Her taraftan dağıtılmış rüzgârlar demektir. Neşr (نَشْر), dağıtmak demektir; elbisenin yayılması ve tahtanın testereyle biçilmesi bundandır. Ferrâ demiştir ki: 'Rüzgârlardan en-neşr; bulutları yayan tatlı ve yumuşak rüzgârdır, tekili nüşûrdur. Aslı ise hoş koku manasındaki neşrden gelir; İmruü’l-Kays’ın ‘ıtrın neşri (kokusu)’ sözü de bundandır.'

وَالْقِرَاءَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ نَشْراً بِضَمِّ النُّونِ وَإِسْكَانِ الشِّينِ فَخَفَّفَ الْعَيْنَ كَمَا يُقَالُ كُتْبٌ وَرُسْلٌ.

İkinci kıraat: İbn Âmir nûn'un zammı ve şîn'in sükûnu ile { نُشْراً } şeklinde okumuştur; tıpkı kütüb ve rusül yerine kütb ve rusl denilmesi gibi aynü'l-fiili hafifletmiştir.

وَالْقِرَاءَةُ الثَّالِثَةُ: قَرَأَ حَمْزَةُ نَشْراً بِفَتْحِ النُّونِ وَإِسْكَانِ الشِّينِ وَالنَّشْرُ مَصْدَرُ نَشَرْتُ الثَّوْبَ/ ضد طويته ويراد بالمصدر هاهنا الْمَفْعُولُ وَالرِّيَاحُ كَأَنَّهَا كَانَتْ مَطْوِيَّةً فَأَرْسَلَهَا اللَّهُ تَعَالَى مَنْشُورَةً بَعْدَ انْطِوَائِهَا فَقَوْلُهُ:

Üçüncü kıraat: Hamza nûn'un fethası ve şîn'in sükûnu ile { نَشْراً } şeklinde okumuştur. En-neşr, dürüp katlamanın zıddı olan 'elbiseyi açıp yaydım' (neşertü's-sevb) ifadesinin masdarıdır. Burada masdar ile meful kastedilmiştir; rüzgârlar sanki dörülüp sarılmıştı da Allah Teâlâ onları toplandıktan sonra yayılmış olarak göndermiştir. Dolayısıyla O'nun:

نَشْراً مَصْدَرٌ هُوَ حَالٌ مِنَ الرِّيَاحِ وَالتَّقْدِيرُ: أَرْسَلَ الرِّيَاحَ مُنْشِرَاتٍ وَيَجُوزُ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ النَّشْرُ هُنَا بِمَعْنَى الْحَيَاةِ مِنْ قَوْلِهِمْ أَنْشَرَ اللَّهُ الْمَيِّتَ فَنُشِرَ. قَالَ الْأَعْشَى:

{ نَشْراً } kavli masdar olup rüzgârlardan haldir; takdiri de: 'Rüzgârları yayıcılar olarak gönderdi' şeklindedir. Burada en-neşr kelimesinin, 'Allah ölüyü diriltti, o da dirildi' (enşerallâhu'l-meyyite fe-nüşira) sözünden hareketle hayat manasında olması da caizdir. A‘şâ şöyle demiştir:

يَا عَجَبًا لِلْمَيِّتِ النَّاشِرِ.

Şaşılacak şey, dirilen şu ölüye!

فَإِذَا حَمَلْتَهُ عَلَى ذَلِكَ وَهُوَ الْوَجْهُ كَانَ الْمَصْدَرُ مُرَادًا بِهِ الْفَاعِلُ كَمَا تَقُولُ: أَتَانِي رَكْضًا أَيْ رَاكِضًا وَيَجُوزُ أَيْضًا أَنْ يُقَالَ: إِنَّ أَرْسَلَ وَنَشَرَ مُتَقَارِبَانِ فَكَأَنَّهُ قِيلَ: وَهُوَ الَّذِي يَنْشُرُ الرِّيَاحَ نَشْرًا.

Buna hamletsen -ki uygun olan vecih budur- tıpkı 'bana koşarak geldi' (etânî rakzan yani râkidan) demen gibi masdar ile fail kastedilmiş olur. Şöyle denilmesi de caizdir: Şüphesiz ersele (gönderdi) ile neşere (yaydı) birbirine yakındır; sanki: 'Rüzgârları yaydıkça yayan O'dur' denilmiş gibidir.

وَالْقِرَاءَةُ الرَّابِعَةُ: حَكَى صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» عَنْ مَسْرُوقٍ نَشْراً بِمَعْنَى مَنْشُورَاتٍ فَعْلٍ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ كَنَقْضٍ وَحَسْبٍ وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: ضَمَّ نَشْرَهُ.

Dördüncü kıraat: Keşşaf sahibi, Mesrûk'tan { نَشْراً } kelimesini menşûrât (yayılmış olanlar) manasında nakletmiştir; bu, tıpkı nakz ve hasb gibi meful manasında fa‘l veznindedir. 'Dağınıklığını topladı' (damme neşrahû) sözleri de bundandır.

وَالْقِرَاءَةُ الْخَامِسَةُ: قِرَاءَةُ عَاصِمٍ بُشْراً بالباء المنقطة بالنقطة الْوَاحِدَةِ مِنْ تَحْتُ جَمَعَ بَشِيرًا عَلَى بُشْرٍ من قوله تعالى: يُرْسِلَ الرِّياحَ مُبَشِّراتٍ أَيْ تُبَشِّرُ بِالْمَطَرِ وَالرَّحْمَةِ، وَرَوَى صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» بُشْراً بضم الشين وتخفيفه وبشرا بِفَتْحِ الْبَاءِ وَسُكُونِ الشِّينِ مَصْدَرٌ مِنْ بَشَرَهُ بِمَعْنَى بَشَّرَهُ أَيْ بَاشِرَاتٍ وَبُشْرَى.

Beşinci kıraat: Âsım'ın alttan tek noktalı bâ harfi ile { بُشْراً } kıraatidir; Allah Teâlâ'nın { يُرْسِلَ الرِّياحَ مُبَشِّراتٍ } “Rüzgârları müjdeciler olarak göndermesi” kavlinden hareketle beşîr kelimesini büşr olarak çoğul yapmıştır, yani yağmuru ve rahmeti müjdeleyenler demektir. Keşşaf sahibi şîn'in zammı ve sükûnu ile { بُشُراً } / { بُشْراً } şeklinde ve bâ'nın fethası, şîn'in sükûnu ile neşrat ve büşrâ manasında beşera fiilinin masdarı olarak { بَشْراً } rivayet etmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: علم أَنَّ قَوْلَهُ: وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلُهُ: إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ

İkinci Mesele: Bil ki O'nun: { وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ } “O, rüzgârları gönderendir” kavli, O'nun: { إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ

السَّماواتِ وَالْأَرْضَ

السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } “Şüphesiz Rabbiniz, gökleri ve yeri yaratan Allah'tır”

[الأعراف: ٥٤] ثُمَّ نَقُولُ: حَدُّ الرِّيحِ أَنَّهُ هَوَاءٌ مُتَحَرِّكٌ فَنَقُولُ: كَوْنُ هَذَا الْهَوَاءِ مُتَحَرِّكًا لَيْسَ لِذَاتِهِ وَلَا لِلَوَازِمِ ذَاتِهِ، وَإِلَّا لَدَامَتِ الْحَرَكَةُ بِدَوَامِ ذَاتِهِ فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ لِتَحْرِيكِ الْفَاعِلِ المختار وهو اللَّه ﷻ. قالت الفلاسفة: هاهنا سَبَبٌ آخَرُ وَهُوَ أَنَّهُ يَرْتَفِعُ مِنَ الْأَرْضِ أَجْزَاءٌ أَرْضِيَّةٌ لَطِيفَةٌ تُسَخِّنُهُ تَسْخِينًا قَوِيًّا شَدِيدًا فَبِسَبَبِ تِلْكَ السُّخُونَةِ الشَّدِيدَةِ تَرْتَفِعُ وَتَتَصَاعَدُ، فَإِذَا وَصَلَتْ إِلَى الْقُرْبِ مِنَ الْفَلَكِ كَانَ الْهَوَاءُ الْمُلْتَصِقُ بِمُقَعَّرِ الْفَلَكِ مُتَحَرِّكًا عَلَى اسْتِدَارَةِ الْفَلَكِ بِالْحَرَكَةِ الْمُسْتَدِيرَةِ الَّتِي حَصَلَتْ لِتِلْكَ الطَّبَقَةِ مِنَ الْهَوَاءِ فَيَمْنَعُ هَذِهِ الْأَدْخِنَةَ مِنَ الصُّعُودِ بَلْ يَرُدُّهَا عَنْ سَمْتِ حَرَكَتِهَا فَحِينَئِذٍ تَرْجِعُ تِلْكَ الْأَدْخِنَةُ وَتَتَفَرَّقُ فِي الْجَوَانِبِ وَبِسَبَبِ ذَلِكَ التَّفَرُّقِ تَحْصُلُ الرِّيَاحُ، ثُمَّ كَلَّمَا كَانَتْ تِلْكَ الْأَدْخِنَةُ أَكْثَرَ، وَكَانَ صُعُودُهَا أَقْوَى كَانَ رُجُوعُهَا أَيْضًا أَشَدَّ حَرَكَةً فَكَانَتِ الرِّيَاحُ أَقْوَى وَأَشَدَّ. هَذَا حَاصِلُ مَا ذَكَرُوهُ وَهُوَ بَاطِلٌ وَيَدُلُّ عَلَى بُطْلَانِهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ صُعُودَ الْأَجْزَاءِ الْأَرْضِيَّةِ إِنَّمَا يَكُونُ لِأَجْلِ شِدَّةِ تَسْخِينِهَا، وَلَا شَكَّ أَنَّ ذَلِكَ التَّسَخُّنَ عَرَضٌ لِأَنَّ الْأَرْضَ بَارِدَةٌ يَابِسَةٌ بِالطَّبْعِ فَإِذَا كَانَتْ تِلْكَ الْأَجْزَاءُ الْأَرْضِيَّةُ مُتَصَعِّدَةً جِدًّا كَانَتْ سَرِيعَةَ الِانْفِعَالِ فَإِذَا تَصَاعَدَتْ ووصلت الى الطبقة البادرة مِنَ الْهَوَاءِ امْتَنَعَ بَقَاءُ الْحَرَارَةِ فِيهَا بَلْ تَبْرُدُ جِدًّا وَإِذَا بَرَدَتِ امْتَنَعَ بُلُوغُهَا فِي الصُّعُودِ إِلَى الطَّبَقَةِ الْهَوَائِيَّةِ الْمُتَحَرِّكَةِ بِحَرَكَةِ الْفَلَكِ فَبَطَلَ مَا ذَكَرُوهُ.

kavline matuftur. Sonra deriz ki: Rüzgârın tarifi, hareket eden bir hava olduğudur. Deriz ki: Bu havanın hareket halinde olması kendiliğinden veya zâtının gereklerinden ötürü değildir; aksi takdirde zâtının devamıyla hareketin de devam etmesi gerekirdi. Dolayısıyla bu [hareket], muhakkak Muhtar Fâil olan Allah Teâlâ'nın hareket ettirmesiyle olmalıdır. Filozoflar dediler ki: Burada başka bir sebep vardır; o da yerden latif topraksı parçaların yükselmesidir. [Güneş] onu şiddetli ve güçlü bir şekilde ısıtır; bu şiddetli ısınma sebebiyle [o parçalar] yükselir ve yukarı çıkar. Feleğe yakın bir yere ulaştığında, feleğin iç yüzeyine bitişik olan hava, havanın o tabakasında hâsıl olan dairesel hareketle feleğin dairesel dönüşü üzere hareket eder; böylece bu buharların yukarı çıkmasına engel olur, bilakis onları hareket doğrultusundan geri çevirir. İşte o anda o buharlar geri döner ve etrafa dağılır; bu dağılma sebebiyle de rüzgârlar hâsıl olur. Sonra bu buharlar ne kadar çok olur ve yükselmeleri ne kadar güçlü olursa, geri dönüşlerinin hareketi de o derece şiddetli olur ve böylece rüzgârlar daha kuvvetli ve daha şiddetli meydana gelir. Onların zikrettiği şeyin özeti budur ve bu batıldır. Bunun batıl olduğuna birtakım vecihler delalet eder: Birincisi: Topraksı parçaların yükselmesi ancak onların şiddetli ısınmasından dolayıdır. Şüphe yok ki bu ısınma bir arazdır; çünkü toprak tabiatı gereği soğuk ve kurudur. Bu topraksı parçalar fazlaca yükseldiğinde çabuk etkilenir; binaenaleyh yükselip havanın soğuk tabakasına ulaştığında onlarda hararetin kalması imkânsızlaşır, bilakis son derece soğurlar. Soğuduklarında ise feleğin hareketiyle hareket eden hava tabakasına kadar yükselmeleri imkânsız olur; dolayısıyla onların zikrettikleri batıl olmuştur.