Binûn

A'râf Suresi — 10. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الْوَجْهُ الثَّانِي: هَبْ أَنَّ تِلْكَ الْأَجْزَاءَ الدُّخَّانِيَّةَ صَعَدَتْ إِلَى الطَّبَقَةِ الْهَوَائِيَّةِ الْمُتَحَرِّكَةِ بِحَرَكَةِ الْفَلَكِ لَكِنَّهَا لَمَّا رَجَعَتْ وَجَبَ أَنْ تَنْزِلَ عَلَى الِاسْتِقَامَةِ لِأَنَّ الْأَرْضَ جِسْمٌ ثَقِيلٌ وَالثَّقِيلُ إِنَّمَا يَتَحَرَّكُ بِالِاسْتِقَامَةِ وَالرِّيَاحُ لَيْسَتْ كَذَلِكَ فَإِنَّهَا تَتَحَرَّكُ يَمْنَةً وَيَسْرَةً.

İkinci vecih: Farz edelim ki o buharlı parçalar, feleğin hareketiyle hareket eden hava tabakasına yükselmiş olsun; ancak geri döndüklerinde dosdoğru aşağı inmeleri gerekirdi. Çünkü toprak ağır bir cisimdir ve ağır olan ancak dikey olarak [dosdoğru aşağı] hareket eder. Hâlbuki rüzgârlar böyle değildir; zira onlar sağa ve sola doğru hareket ederler.

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: وَهُوَ أَنَّ حَرَكَةَ تِلْكَ الْأَجْزَاءِ الْأَرْضِيَّةِ النَّازِلَةِ لَا تَكُونُ حَرَكَةً قَاهِرَةً فَإِنَّ الرِّيَاحَ إِذَا أَحْضَرَتِ الْغُبَارَ الْكَثِيرَ ثُمَّ عَادَ ذَلِكَ الْغُبَارُ وَنَزَلَ عَلَى السُّطُوحِ لَمْ يُحِسَّ أَحَدٌ بِنُزُولِهَا وَتَرَى هَذِهِ الرِّيَاحَ تَقْلَعُ الْأَشْجَارَ وَتَهْدِمُ الْجِبَالَ وَتَمُوجُ الْبِحَارُ.

Üçüncü vecih: Aşağı inen o topraksı parçaların hareketi kahredici (zorlayıcı) bir hareket değildir. Nitekim rüzgârlar bol miktarda toz getirdiğinde, sonra o toz dönüp çatıların üzerine indiğinde hiç kimse onun inişini hissetmez; hâlbuki bu rüzgârların ağaçları kökünden söktüğünü, dağları yıktığını ve denizleri dalgalandırdığını görürsün.

وَالْوَجْهُ الرَّابِعُ: أَنَّهُ لَوْ كَانَ الْأَمْرُ عَلَى مَا قَالُوهُ لَكَانَتِ الرِّيَاحُ كُلَّمَا كَانَتْ أَشَدَّ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ حُصُولُ الْأَجْزَاءِ الْغُبَارِيَّةِ الْأَرْضِيَّةِ أَكْثَرَ لَكِنَّهُ لَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لِأَنَّ الرِّيَاحَ قَدْ يَعْظُمُ عُصُوفُهَا وَهُبُوبُهَا فِي وَجْهِ الْبَحْرِ مَعَ أَنَّ الْحِسَّ يَشْهَدُ أَنَّهُ لَيْسَ فِي ذَلِكَ الْهَوَاءِ الْمُتَحَرِّكِ الْعَاصِفِ شَيْءٌ مِنَ الْغُبَارِ وَالْكُدْرَةِ فَبَطَلَ مَا قَالُوهُ وَبَطَلَ بِهَذَا الْوَجْهِ الْعِلَّةُ الَّتِي ذَكَرُوهَا فِي حَرَكَةِ الرِّيَاحِ. قَالَ الْمُنَجِّمُونَ: إِنَّ قُوَى الْكَوَاكِبِ هِيَ الَّتِي تُحَرِّكُ هَذِهِ الرِّيَاحَ وَتُوجِبُ هُبُوبَهَا وَذَلِكَ أَيْضًا بَعِيدٌ لِأَنَّ الْمُوجِبَ لِهُبُوبِ الرِّيَاحِ إِنْ كَانَ طَبِيعَةَ الْكَوَاكِبِ وَجَبَ دَوَامُ الرِّيَاحِ بِدَوَامِ تِلْكَ الطَّبِيعَةِ وَإِنْ كَانَ الْمُوجِبُ هُوَ طَبِيعَةَ الْكَوْكَبِ بِشَرْطِ حُصُولِهِ فِي الْبُرْجِ الْمُعَيَّنِ وَالدَّرَجَةِ الْمُعَيَّنَةِ وَجَبَ أَنْ يَتَحَرَّكَ هَوَاءُ كُلِّ الْعَالَمِ وَلَيْسَ كَذَلِكَ وَأَيْضًا قَدْ بَيَّنَّا أَنَّ الْأَجْسَامَ مُتَمَاثِلَةٌ بِاخْتِصَاصِ الْكَوْكَبِ الْمُعَيَّنِ وَالْبُرْجِ الْمُعَيَّنِ فَالطَّبِيعَةُ الَّتِي لِأَجْلِهَا اقْتَضَتْ ذَلِكَ الْأَثَرَ الْخَاصَّ لَا بُدَّ وَأَنْ تَكُونَ بِتَخْصِيصِ الْفَاعِلِ الْمُخْتَارِ فَثَبَتَ بِهَذَا الْبُرْهَانِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ أَنَّ مُحَرِّكَ الرِّيَاحِ هُوَ اللَّهُ ﷾ وَثَبَتَ بِالدَّلِيلِ الْعَقْلِيِّ صحة قوله: هُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ.

Dördüncü vecih: Eğer durum onların söylediği gibi olsaydı, rüzgârlar ne kadar şiddetli olursa topraksı toz parçacıklarının oluşumunun da o derece çok olması gerekirdi. Fakat durum böyle değildir; çünkü rüzgârların deniz yüzeyinde esip kasıp kavurması bazen çok şiddetli olur, bununla birlikte duyu organları şahittir ki o fırtınalı hareketli havada toz ve bulanıklıktan hiçbir şey bulunmaz. Dolayısıyla onların söyledikleri batıl olmuştur ve rüzgârların hareketine dair zikrettikleri illet bu vecihle iptal edilmiştir. Müneccimler (astrologlar) dediler ki: Bu rüzgârları hareket ettiren ve onların esmesini gerektiren şey yıldızların kuvvetleridir. Bu da uzak [bir ihtimaldir]; çünkü rüzgârların esmesini gerektiren sebep şayet yıldızların tabiatı ise, o tabiatın devamıyla rüzgârların da sürekli olması gerekirdi. Yok eğer gerektiren sebep yıldızın belirli bir burçta ve belirli bir derecede bulunması şartına bağlı tabiatı ise, bütün âlemin havasının [aynı anda] hareket etmesi gerekirdi; hâlbuki durum böyle değildir. Ayrıca biz açıkladık ki cisimler, belirli bir yıldızın ve belirli bir burcun tahsisi hususunda birbirine benzerdir. Dolayısıyla o özel eseri gerektiren tabiat, muhakkak Muhtar Fâil'in tahsisiyle olmalıdır. Zikrettiğimiz bu delille sabit olmuştur ki rüzgârları hareket ettiren Allah Teâlâ'dır ve akli delille O'nun: { هُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ } “Rüzgârları gönderen O'dur” kavlinin doğruluğu sabit olmuştur.

المسألة الثالثة: قوله: بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ فِيهِ فَائِدَتَانِ: إِحْدَاهُمَا: أَنَّ قَوْلَهُ: نَشْراً أَيْ مُنَشَّرَةٌ مُتَفَرِّقَةٌ فَجُزْءٌ مِنْ أَجْزَاءِ الرِّيحِ يَذْهَبُ يَمْنَةً وَجُزْءٌ آخَرَ يَذْهَبُ يَسْرَةً وَكَذَا الْقَوْلُ فِي سَائِرِ الْأَجْزَاءِ فَإِنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهَا يَذْهَبُ إِلَى جَانِبٍ آخَرَ فَنَقُولُ: لَا شَكَّ أَنَّ طَبِيعَةَ الْهَوَاءِ طَبِيعَةٌ وَاحِدَةٌ وَنِسْبَةُ الْأَفْلَاكِ وَالْأَنْجُمِ وَالطَّبَائِعِ

Üçüncü Mesele: O'nun: { بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ } “rahmetinin önünde bir müjdeci olarak” kavlinde iki fayda vardır: Birincisi: O'nun { نَشْراً } [şeklindeki kıraatinde bunun anlamı] yani yayılmış ve dağılmış demektir. Zira rüzgârın parçalarından bir cüz sağa gider, diğer bir cüz ise sola gider; diğer parçalar hakkında da durum böyledir, zira her biri başka bir yöne gider. Deriz ki: Şüphe yok ki havanın tabiatı tek bir tabiattır; feleklerin, yıldızların ve tabiatların,

إِلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْأَجْزَاءِ الَّتِي لَا تَتَجَزَّأُ مِنْ تِلْكَ الرِّيحِ نِسْبَةٌ وَاحِدَةٌ فَاخْتِصَاصُ بَعْضِ أَجْزَاءِ الرِّيحِ بِالذَّهَابِ يَمْنَةً وَالْجُزْءِ الْآخَرِ بِالذَّهَابِ يَسْرَةً وَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ ذَلِكَ إِلَّا بِتَخْصِيصِ الْفَاعِلِ الْمُخْتَارِ.

o rüzgârın bölünemeyen parçalarından her birine olan nispeti tek bir nispettir. Dolayısıyla rüzgârın bazı parçalarının sağa, diğer parçasının ise sola gitmeye tahsis edilmesi, muhakkak ancak Muhtar Fâil'in tahsisiyle olmalıdır.

وَالْفَائِدَةُ الثَّانِيَةُ: فِي الْآيَةِ أَنَّ قَوْلَهُ: بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ أَيْ بَيْنَ يَدَيِ الْمَطَرِ الَّذِي هُوَ رَحْمَتُهُ وَالسَّبَبُ فِي حُسْنِ هَذَا الْمَجَازِ أَنَّ الْيَدَيْنِ يَسْتَعْمِلُهُمَا الْعَرَبُ فِي مَعْنَى التَّقْدِمَةِ عَلَى سَبِيلِ الْمَجَازِ يُقَالُ: إِنَّ الْفِتَنَ تَحْدُثُ بَيْنَ يَدَيِ السَّاعَةِ يُرِيدُونَ قَبِيلَهَا وَالسَّبَبُ فِي حُسْنِ هَذَا الْمَجَازِ أَنَّ يَدَيِ الْإِنْسَانِ مُتَقَدِّمَاتِهِ/ فَكُلُّ مَا كَانَ يَتَقَدَّمُ شَيْئًا يُطْلَقُ عَلَيْهِ لَفْظُ الْيَدَيْنِ عَلَى سبل الْمَجَازِ لِأَجْلِ هَذِهِ الْمُشَابَهَةِ فَلَمَّا كَانَتِ الرِّيَاحُ تَتَقَدَّمُ الْمَطَرَ لَا جَرَمَ عَبَّرَ عَنْهُ بِهَذَا اللَّفْظِ.

Ayetteki ikinci fayda: O'nun: { بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ } “rahmetinin önünde” kavli, yani O'nun rahmeti olan yağmurun önünde demektir. Bu mecazın güzel olmasının sebebi şudur: Araplar iki el lafzını mecaz yoluyla öncelik anlamında kullanırlar. Nitekim: “Fitneler kıyametin iki eli arasında (önünde) meydana gelir” denilir ki bununla hemen öncesini kastederler. Bu mecazın güzel olmasının sebebi, insanın iki elinin onun önünde yer almasıdır. Bu benzerlikten ötürü bir şeyin önünde olan her şeye mecaz yoluyla “iki el” lafzı ıtlak olunur. Rüzgârlar da yağmurun önünde yer aldığı için şüphesiz bu lafızla ifade edilmiştir.

فَإِنْ قِيلَ: فَقَدْ نَجِدُ الْمَطَرَ وَلَا تَتَقَدَّمُهُ الرِّيَاحُ فَنَقُولُ: لَيْسَ فِي الْآيَةِ أَنَّ هَذَا التَّقَدُّمَ حَاصِلٌ فِي كُلِّ الْأَحْوَالِ فَلَمْ يَتَوَجَّهِ السُّؤَالُ وَأَيْضًا فَيَجُوزُ أَنْ تَتَقَدَّمَهُ هَذِهِ الرِّيَاحُ وَإِنْ كُنَّا لَا نَشْعُرُ بِهَا.

Eğer: “Bazen rüzgârların önünden gitmediği yağmura da rastlarız” denilirse deriz ki: Ayette bu önde gidişin her durumda gerçekleştiğine dair [bir hüküm] yoktur; dolayısıyla bu soru yerinde değildir. Ayrıca biz hissetmesek bile bu rüzgârların onun önünden gitmesi caizdir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: حَتَّى إِذا أَقَلَّتْ سَحاباً ثِقالًا يُقَالُ: أَقَلَّ فُلَانٌ الشَّيْءَ إِذَا حَمَلَهُ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» :

Sonra Allah Teâlâ: { حَتَّى إِذا أَقَلَّتْ سَحاباً ثِقالًا } “Nihayet o [rüzgârlar], ağır bulutları yüklendiği zaman” buyurmuştur. Bir kimse bir şeyi taşıdığı zaman Arapçada: “أَقَلَّ فُلَانٌ الشَّيْءَ” (Filanca şeyi yüklendi/kaldırdı) denir. el-Keşşâf sahibi demiştir ki:

وَاشْتِقَاقُ الْإِقْلَالِ مِنَ الْقِلَّةِ لِأَنَّ مَنْ يَرْفَعُ شَيْئًا فَإِنَّهُ يَرَى مَا يَرْفَعُهُ قَلِيلًا وَقَوْلُهُ: سَحاباً ثِقالًا أَيْ بِالْمَاءِ جَمْعُ سَحَابَةٍ وَالْمَعْنَى حَتَّى إِذَا حَمَلَتْ هَذِهِ الرِّيَاحُ سَحَابًا ثِقَالًا بِمَا فِيهَا مِنَ الْمَاءِ وَالْمَعْنَى أَنَّ السَّحَابَ الْكَثِيفَ الْمُسْتَطِيرَ لِلْمِيَاهِ الْعَظِيمَةِ إِنَّمَا يَبْقَى مُعَلَّقًا فِي الْهَوَاءِ لِأَنَّهُ تَعَالَى دَبَّرَ بِحِكْمَتِهِ أَنْ يُحَرِّكَ الرِّيَاحَ تَحْرِيكًا شَدِيدًا فَلِأَجْلِ الْحَرَكَاتِ الشَّدِيدَةِ الَّتِي فِي تِلْكَ الرِّيَاحِ تَحْصُلُ فَوَائِدُ: إِحْدَاهَا: أَنَّ أَجْزَاءَ السَّحَابِ يَنْضَمُّ بَعْضُهَا إِلَى الْبَعْضِ وَيَتَرَاكَمُ وَيَنْعَقِدُ السَّحَابُ الْكَثِيفُ الْمَاطِرُ. وَثَانِيهَا: أَنَّ بِسَبَبِ تِلْكَ الْحَرَكَاتِ الشَّدِيدَةِ الَّتِي فِي تِلْكَ الرِّيَاحِ يَمْنَةً وَيَسْرَةً يَمْتَنِعُ عَلَى تِلْكَ الْأَجْزَاءِ الْمَائِيَّةِ النُّزُولُ فَلَا جَرَمَ يَبْقَى مُتَعَلِّقًا فِي الْهَوَاءِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ بِسَبَبِ حَرَكَاتِ تِلْكَ الرِّيَاحِ يَنْسَاقُ السَّحَابُ مِنْ مَوْضِعٍ إِلَى مَوْضِعٍ آخَرَ وَهُوَ الْمَوْضِعُ الَّذِي عَلِمَ اللَّهُ تَعَالَى احْتِيَاجَهُمْ إِلَى نُزُولِ الْأَمْطَارِ وَانْتِفَاعَهُمْ بِهَا. وَرَابِعُهَا: أَنَّ حَرَكَاتِ الرِّيَاحِ تَارَةً تَكُونُ جَامِعَةً لا جزاء السَّحَابِ مُوجِبَةً لِانْضِمَامِ بَعْضِهَا إِلَى الْبَعْضِ حَتَّى ينعقد السحاب الغليظ وتارة تكون مفرقة لا جزاء السَّحَابِ مُبْطِلَةً لَهَا. وَخَامِسُهَا: أَنَّ هَذِهِ الرِّيَاحَ تَارَةً تَكُونُ مُقَوِّيَةً لِلزُّرُوعِ وَالْأَشْجَارِ مُكَمِّلَةً لِمَا فيها من النشو وَالنَّمَاءِ وَهِيَ الرِّيَاحُ اللَّوَاقِحُ وَتَارَةً تَكُونُ مُبْطِلَةً لَهَا كَمَا تَكُونُ فِي الْخَرِيفِ. وَسَادِسُهَا: أَنَّ هَذِهِ الرِّيَاحَ تَارَةً تَكُونُ طَيِّبَةً لَذِيذَةً مُوَافِقَةً للابدان وتارة تكون مهلكة جِدًّا. وَسَابِعُهَا: أَنَّ هَذِهِ الرِّيَاحَ تَارَةً تَكُونُ شَرْقِيَّةً، وَتَارَةً تَكُونُ غَرْبِيَّةً وَشَمَالِيَّةً وَجَنُوبِيَّةً. وَهَذَا ضَبْطٌ ذَكَرَهُ بَعْضُ النَّاسِ وَإِلَّا فَالرِّيَاحُ تَهُبُّ مِنْ كُلِّ جَانِبٍ مِنْ جَوَانِبِ الْعَالَمِ وَلَا ضَبْطَ لَهَا وَلَا اخْتِصَاصَ لِجَانِبٍ مِنْ جَوَانِبِ الْعَالَمِ بِهَا. وَثَامِنُهَا: أَنَّ هَذِهِ الرِّيَاحَ تَارَةً تَصْعَدُ مِنْ قَعْرِ الْأَرْضِ فَإِنَّ مَنْ رَكِبَ الْبَحْرَ يُشَاهِدُ أَنَّ الْبَحْرَ يَحْصُلُ غَلَيَانٌ شَدِيدٌ فِيهِ بِسَبَبِ تَوَلُّدِ الرِّيَاحِ فِي قَعْرِ الْبَحْرِ إِلَى مَا فَوْقَ الْبَحْرِ وَحِينَئِذٍ يَعْظُمُ هُبُوبُ الرِّيَاحِ فِي وَجْهِ الْبَحْرِ وَتَارَةً يُنْزِلُ الرِّيحَ مِنْ جِهَةِ فَوْقٍ فَاخْتِلَافُ الرِّيَاحِ بِسَبَبِ هَذِهِ الْمَعَانِي أَيْضًا عَجِيبٌ وَعَنِ ابْنِ عُمَرَ ﵄: الرياح ثمان: اربع مِنْهَا عَذَابٌ وَهُوَ الْقَاصِفُ وَالْعَاصِفُ وَالصَّرْصَرُ وَالْعَقِيمُ وَأَرْبَعَةٌ مِنْهَا رَحْمَةٌ: النَّاشِرَاتُ وَالْمُبَشِّرَاتُ وَالْمُرْسَلَاتُ وَالذَّارِيَاتُ

“İklâl (yüklenip kaldırma) kelimesinin iştikakı kılletten (azlıktan) gelir; çünkü bir şeyi kaldıran kimse, kaldırdığı şeyi az görür.” O'nun: { سَحاباً ثِقالًا } “ağır bulutları” kavli, yani su ile [ağırlaşmış bulutları] demektir ve tekili “sehâbe”dir. Anlamı ise: Nihayet bu rüzgârlar içindeki sudan dolayı ağırlaşmış bulutları yüklendiği zaman [demektir]. Mana şudur: Muazzam suları taşıyan yoğun ve yaygın bulut havada ancak Allah Teâlâ hikmetiyle rüzgârları şiddetle hareket ettirmeyi takdir ettiği için asılı kalır. Bu rüzgârlardaki şiddetli hareketler sebebiyle birtakım faydalar hâsıl olur: Birincisi: Bulut parçaları birbirine eklenir, yığılır ve yoğun yağmur bulutu teşekkül eder. İkincisi: O rüzgârlarda sağa ve sola doğru olan bu şiddetli hareketler sebebiyle su zerreciklerinin aşağı inmesi engellenir; böylece şüphesiz havada asılı kalır. Üçüncüsü: O rüzgârların hareketleri sebebiyle bulut bir yerden başka bir yere sevk edilir ki bu da Allah Teâlâ'nın yağmurun inmesine ihtiyaç duyduklarını ve ondan faydalanacaklarını bildiği yerdir. Dördüncüsü: Rüzgârların hareketleri bazen bulut parçalarını toplayıcı ve kalın bulut teşekkül edinceye kadar birbirine katılmasını sağlayıcı olur; bazen de bulut parçalarını dağıtıcı ve onları yok edici olur. Beşincisi: Bu rüzgârlar bazen ekinleri ve ağaçları kuvvetlendirici, onlardaki büyüme ve gelişmeyi tamamlayıcı olur ki bunlar aşılayıcı rüzgârlardır; bazen de sonbaharda olduğu gibi onları bozup kurutucu olur. Altıncısı: Bu rüzgârlar bazen hoş, tatlı ve bedenlere uygun olur; bazen de son derece helak edici olur. Yedincisi: Bu rüzgârlar bazen doğu rüzgârı (şarkî), bazen batı rüzgârı (garbî), kuzey rüzgârı (şemâlî) ve güney rüzgârı (cenûbî) olur. Bu, bazı insanların yaptığı bir sınıflandırmadır; aksi takdirde rüzgârlar âlemin her yönünden eser, onlar için kesin bir sınır yoktur ve âlemin belirli bir yönüne has değillerdir. Sekizincisi: Bu rüzgârlar bazen yerin dibinden yükselir. Nitekim denize açılan kimse, rüzgârların denizin dibinde oluşup denizin üstüne çıkması sebebiyle denizde şiddetli bir kaynama meydana geldiğini müşahede eder; işte o vakit denizin yüzeyinde rüzgârların esişi şiddetlenir. Bazen de rüzgârı yukarı cihetten indirir. Rüzgârların bu durumlardan ötürü farklılık göstermesi de hayret vericidir. İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan [şöyle rivayet edilmiştir]: “Rüzgârlar sekiz tanedir; dördü azaptır ki onlar: Kâsıf (kırıp döken), Âsıf (şiddetle esen fırtına), Sarsar (uğultulu dondurucu) ve Akîm (kısır/helak edici)dir. Dördü de rahmettir: Nâşirât (yayanlar), Mübeşşirât (müjdeleyenler), Mürselât (gönderilenler) ve Zâriyât (savuranlar)dır.”

وَعَنِ النَّبِيِّ ﷺ : «نُصِرْتُ بِالصَّبَا وَأُهْلِكَتْ عَادٌ بِالدَّبُورِ»

Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den [şöyle rivayet edilmiştir]: «Ben Sabâ (doğu) rüzgârı ile nusrete erdirildim; Âd kavmi ise Debûr (batı) rüzgârı ile helak edildi.»

وَالْجَنُوبُ مِنْ رِيحِ الْجَنَّةِ وَعَنْ كَعْبٍ: لَوْ حَبَسَ اللَّهُ الرِّيحَ عَنْ عِبَادِهِ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ لَأَنْتَنَ أَكْثَرُ الْأَرْضِ وَعَنِ السُّدِّيِّ: أَنَّهُ تَعَالَى يُرْسِلُ الرِّيَاحَ فَيَأْتِي بِالسَّحَابِ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى يَبْسُطُهُ فِي السَّمَاءِ كَيْفَ يَشَاءُ ثُمَّ يَفْتَحُ أَبْوَابَ السَّمَاءِ

Güney rüzgârı cennet rüzgârındandır. Kâ'b'dan rivayet edildiğine göre: “Şayet Allah rüzgârı kullarından üç gün tutsaydı, yeryüzünün çoğu kokardı.” es-Süddî'den rivayet edildiğine göre: Allah Teâlâ rüzgârları gönderir, onlar da bulutu getirir. Sonra O Teâlâ bulutu gökte dilediği gibi yayar, ardından semânın kapılarını açar,

فَيُسِيلُ الْمَاءَ عَلَى السَّحَابِ ثُمَّ يُمْطِرُ السَّحَابَ بَعْدَ ذَلِكَ وَرَحْمَتُهُ هُوَ الْمَطَرُ.

böylece suyu bulutun üzerine akıtır; sonra da bulut bundan sonra yağmur yağdırır. O'nun rahmeti ise yağmurdur.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: اخْتِلَافُ الرِّيَاحِ فِي الصِّفَاتِ الْمَذْكُورَةِ مَعَ أَنَّ طَبِيعَةَ الْهَوَاءِ وَاحِدَةٌ وَتَأْثِيرَاتِ الطَّبَائِعِ وَالْأَنْجُمِ وَالْأَفْلَاكِ وَاحِدَةٌ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْأَحْوَالَ لَمْ تَحْصُلْ إِلَّا بِتَدْبِيرِ الْفَاعِلِ الْمُخْتَارِ ﷾.

Bunu anladığına göre deriz ki: Havanın tabiatı tek ve tabiatların, yıldızların ve feleklerin tesirleri bir olduğu hâlde rüzgârların zikredilen sıfatlar bakımından farklılık göstermesi, bu durumların ancak Muhtar Fâil olan Allah Teâlâ'nın tedbiriyle hâsıl olduğuna delalet eder.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: سُقْناهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ وَالْمَعْنَى أَنَّا نَسُوقُ ذَلِكَ السَّحَابَ إِلَى بَلَدٍ مَيِّتٍ لَمْ يَنْزِلْ فِيهِ غَيْثٌ وَلَمْ يَنْبُتْ فِيهِ خُضْرَةٌ.

Sonra Allah Teâlâ: { سُقْناهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ } “Onu ölü bir beldeye sevk ettik” buyurmuştur. Anlamı şudur: Biz o bulutu, içine yağmur yağmamış ve üzerinde yeşillik bitmemiş ölü bir beldeye sevk ederiz.

فَإِنْ قِيلَ: السَّحَابُ إِنْ كَانَ مُذَكَّرًا يَجِبُ أَنْ يَقُولَ: حَتَّى إِذَا أَقَلَّتْ سَحَابًا ثَقِيلًا وَإِنْ كَانَ مُؤَنَّثًا يَجِبُ أَنْ يَقُولَ سُقْنَاهُ فَكَيْفَ التَّوْفِيقُ؟! وَالْجَوَابُ: أَنَّ السَّحَابَ لَفْظُهُ مُذَكَّرٌ وَهُوَ جَمْعُ سَحَابَةٍ فَكَانَ وُرُودُ الْكِنَايَةِ عَنْهُ عَلَى سَبِيلِ التَّذْكِيرِ جَائِزًا نَظَرًا إِلَى اللَّفْظِ وَعَلَى سَبِيلِ التَّأْنِيثِ أَيْضًا جَائِزًا، نَظَرًا إِلَى كَوْنِهِ جَمْعًا أَمَّا «اللَّامُ» فِي قَوْلِهِ: سُقْناهُ لِبَلَدٍ فَفِيهِ قَوْلَانِ: قَالَ بَعْضُهُمْ هَذِهِ «اللَّامُ» بِمَعْنَى إِلَى يُقَالُ هَدَيْتُهُ لِلدِّينِ وَإِلَى الدِّينِ. وَقَالَ آخَرُونَ: هَذِهِ «اللَّامُ» بِمَعْنَى مِنْ أَجْلِ وَالتَّقْدِيرُ سُقْنَاهُ لِأَجْلِ بَلَدٍ مَيِّتٍ لَيْسَ فِيهِ حَيًّا يَسْقِيهِ. وَأَمَّا الْبَلَدُ فَكُلُّ مَوْضِعٍ مِنَ الْأَرْضِ عَامِرٍ أَوْ غَيْرِ عَامِرٍ خَالٍ أَوْ مَسْكُونٍ فَهُوَ بَلَدٌ وَالطَّائِفَةُ مِنْهُ بَلْدَةٌ وَالْجَمِيعُ الْبِلَادُ وَالْفَلَاةُ تُسَمَّى بَلْدَةً قَالَ الْأَعْشَى:

Eğer: “Bulut (sehâb) kelimesi müzekker ise { حَتَّى إِذا أَقَلَّتْ سَحاباً ثَقِيلًا } demesi gerekirdi; şayet müennes ise { سُقْنَاهَا } demesi gerekirdi, öyleyse bu nasıl bağdaştırılır?” denilirse; Cevap şudur: Sehâb lafzı müzekkerdir ve 'sehâbe'nin çoğuludur. Dolayısıyla lafza itibar edilerek ona müzekker zamiri döndürülmesi caiz olduğu gibi, çoğul oluşuna itibar edilerek müennes olarak getirilmesi de caizdir. O'nun: { سُقْناهُ لِبَلَدٍ } kavlindeki lâm harfine gelince, bunda iki görüş vardır: Bazıları bu lâm'ın “ilâ” (إِلَى - -e/-a) anlamında olduğunu söylediler; nitekim Arapçada “هَدَيْتُهُ لِلدِّينِ وَإِلَى الدِّينِ” (Onu dine ilettim) denilir. Diğerleri ise: Bu lâm “min ecl” (مِنْ أَجْلِ - için/ötürü) anlamındadır ve takdiri: “Kendisini sulayacak canlısı bulunmayan ölü bir belde sebebiyle onu sevk ettik” şeklindedir, dediler. Beldeye gelince: Yeryüzünün mamur veya gayrimamur, boş veya meskûn olan her bir parçası bir 'beled'dir. Ondan bir parça 'belde', çoğulu ise 'bilâd'dır. Issız çöle de belde denilir. el-A'şâ şöyle demiştir:

وَبَلْدَةً مِثْلَ ظَهْرِ التُّرْسِ مُوحِشَةً ... لِلْجِنِّ بِاللَّيْلِ فِي حَافَاتِهَا زَجَلُ

“Ve kalkanın sırtı gibi dümdüz, ıssız öyle bir çöl ki... Geceleyin kenarlarında cinlerin uğultuları yükselir.”

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَأَنْزَلْنا بِهِ الْماءَ اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ: بِهِ إِلَى مَاذَا يَعُودُ؟ قَالَ الزَّجَّاجُ وَابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: جَائِزٌ أَنْ يَكُونَ فَأَنْزَلْنَا بِالْبَلَدِ الْمَاءَ وَجَائِزٌ أَنْ يَكُونَ فَأَنْزَلْنَا بِالسَّحَابِ الْمَاءَ لِأَنَّ السَّحَابَ آلَةٌ لِإِنْزَالِ الْمَاءِ.

Sonra Allah Teâlâ: { فَأَنْزَلْنا بِهِ الْماءَ } “Böylece onunla su indirdik” buyurmuştur. O'nun: { بِهِ } “onunla” kavlindeki zamirin nereye döndüğü konusunda ihtilaf etmişlerdir: ez-Zeccâc ve İbnü'l-Enbârî şöyle demişlerdir: Bunun “Böylece beldeye su indirdik” takdirinde olması da caizdir, “Böylece bulut vasıtasıyla su indirdik” takdirinde olması da caizdir; çünkü bulut suyun indirilmesi için bir vasıtadır.

ثُمَّ قَالَ: فَأَخْرَجْنا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ الْكِنَايَةُ عَائِدَةٌ إِلَى الْمَاءِ لِأَنَّ إِخْرَاجَ الثَّمَرَاتِ كَانَ بِالْمَاءِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَجَائِزٌ أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ فَأَخْرَجْنَا بِالْبَلَدِ مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ لِأَنَّ الْبَلَدَ لَيْسَ يَخُصُّ بِهِ هُنَا بَلَدٌ دُونَ بَلَدٍ وَعَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ فاللَّه تَعَالَى إِنَّمَا يَخْلُقُ الثَّمَرَاتِ بِوَاسِطَةِ الْمَاءِ. وَقَالَ أَكْثَرُ الْمُتَكَلِّمِينَ: إِنَّ الثِّمَارَ غَيْرُ مُتَوَلِّدَةٍ مِنَ الْمَاءِ بَلِ اللَّهُ تَعَالَى أَجْرَى عَادَتَهُ بِخَلْقِ النَّبَاتِ ابْتِدَاءً عَقِيبَ اخْتِلَاطِ الْمَاءِ بِالتُّرَابِ وَقَالَ جُمْهُورُ الْحُكَمَاءِ:

Sonra: { فَأَخْرَجْنا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ } “Onunla her türlü üründen çıkardık” buyurmuştur. Buradaki zamir suya dönmektedir; çünkü meyvelerin çıkarılması su ile olmuştur. ez-Zeccâc demiştir ki: Takdirin “Böylece o beldede her türlü üründen çıkardık” şeklinde olması da caizdir; çünkü buradaki belde lafzı ile başka bir belde değil de sırf o belde kastedilmiş değildir. Birinci görüşe göre Allah Teâlâ ürünleri ancak su vasıtasıyla yaratmaktadır. Kelamcıların çoğu dediler ki: Meyveler sudan meydana gelmiş (mütevellid) değildir; bilakis Allah Teâlâ, suyun toprakla karışmasının hemen ardından bitkiyi doğrudan doğruya (ibtidaen) yaratmayı âdet kılmıştır. Hükemanın (filozofların) cumhuru ise şöyle demiştir:

لَا يَمْتَنِعُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ تَعَالَى أَوْدَعَ فِي الْمَاءِ قُوَّةً طَبِيعِيَّةً ثُمَّ إِنَّ تِلْكَ الْقُوَّةَ الطَّبِيعِيَّةَ تُوجِبُ حُدُوثَ الْأَحْوَالِ الْمَخْصُوصَةِ عِنْدَ امْتِزَاجِ/ الْمَاءِ بِالتُّرَابِ وَحُدُوثِ الطَّبَائِعِ الْمَخْصُوصَةِ. وَالْمُتَكَلِّمُونَ احْتَجُّوا عَلَى فَسَادِ هَذَا الْقَوْلِ بِأَنَّ طَبِيعَةَ الْمَاءِ وَالتُّرَابِ وَاحِدَةٌ. ثُمَّ إِنَّا نَرَى أَنَّهُ يَتَوَلَّدُ فِي النَّبَاتِ الْوَاحِدِ أَحْوَالٌ مُخْتَلِفَةٌ مِثْلُ الْعِنَبِ فَإِنَّ قِشْرَهُ بَارِدٌ يَابِسٌ وَلَحْمَهُ وَمَاؤُهُ حَارٌّ رَطْبٌ، وَعَجْمُهُ بَارِدٌ يَابِسٌ، فَتَوَلُّدُ الْأَجْسَامِ الْمَوْصُوفَةِ بِالصِّفَاتِ الْمُخْتَلِفَةِ مِنَ الْمَاءِ وَالتُّرَابِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا إِنَّمَا حَدَثَتْ بِإِحْدَاثِ الْفَاعِلِ الْمُخْتَارِ لَا بِالطَّبْعِ وَالْخَاصَّةِ.

Allah Teâlâ'nın suya tabii bir kuvvet koyduğunu, sonra da suyun toprakla karışması ve hususi tabiatların meydana gelmesi anında bu tabii kuvvetin o hususi durumların varlığını gerektirdiğini söylemek imkânsız değildir. Kelamcılar bu görüşün bozukluğuna şu şekilde delil getirdiler: Suyun ve toprağın tabiatı birdir. Sonra biz görüyoruz ki tek bir bitkide farklı özellikler meydana gelmektedir; üzüm gibi. Zira üzümün kabuğu soğuk ve kuru, eti ve suyu sıcak ve nemli, çekirdeği ise soğuk ve kurudur. Dolayısıyla su ve topraktan farklı sıfatlarla nitelenmiş cisimlerin meydana gelmesi, bunların tabiat ve hassa gereği değil, ancak Muhtar Fâil'in icat etmesiyle meydana geldiğine delalet eder.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: كَذلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتى وَفِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ هُوَ أَنَّهُ تَعَالَى كَمَا يَخْلُقُ النَّبَاتَ بِوَاسِطَةِ إِنْزَالِ الْأَمْطَارِ فَكَذَلِكَ يُحْيِي الْمَوْتَى بِوَاسِطَةِ مَطَرٍ يُنْزِلُهُ عَلَى تِلْكَ الْأَجْسَامِ الرَّمِيمَةِ.

Sonra Allah Teâlâ: { كَذلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتى } “İşte ölüleri de böyle çıkarırız” buyurmuştur. Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Murad şudur: O Teâlâ yağmurları indirmek suretiyle bitkileri nasıl yaratıyorsa, o çürümüş cesetler üzerine indireceği bir yağmur vasıtasıyla da ölüleri öyle diriltir.

وَرُوِيَ أَنَّهُ تَعَالَى يُمْطِرُ عَلَى أَجْسَادِ الْمَوْتَى فِيمَا بَيْنَ النفختين مطار كَالْمَنِيِّ أَرْبَعِينَ يَوْمًا وَأَنَّهُمْ يَنْبُتُونَ عِنْدَ ذَلِكَ وَيَصِيرُونَ أَحْيَاءً.

Rivayet edildiğine göre O Teâlâ iki sûr üflemesi arasında ölülerin bedenleri üzerine kırk gün boyunca meni gibi bir yağmur yağdırır; onlar da bunun üzerine [yerden] biterler ve diri hâle gelirler.

قَالَ مُجَاهِدٌ: إِذَا أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يَبْعَثَهُمْ أَمْطَرَ السَّمَاءَ عَلَيْهِمْ حَتَّى تَنْشَقَّ عَنْهُمُ الْأَرْضُ كَمَا يَنْشَقُّ الشَّجَرُ عَنِ النَّوْرِ

Mücâhid şöyle demiştir: Allah onları diriltmek istediğinde, ağacın tomurcuktan

وَالثَّمَرِ ثُمَّ يُرْسِلُ الْأَرْوَاحَ فَتَعُودُ كُلُّ رُوحٍ إِلَى جَسَدِهَا.

ve meyveden yarıldığı gibi yer üzerlerinden yarılıncaya kadar gökten onların üzerine yağmur yağdırır; sonra ruhları gönderir ve her ruh kendi bedenine geri döner.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ التَّشْبِيهَ إِنَّمَا وَقَعَ بِأَصْلِ الْإِحْيَاءِ بَعْدَ أَنْ كَانَ مَيِّتًا وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ تَعَالَى كَمَا أَحْيَا هَذَا الْبَلَدَ بعد خرابه فانبت فيه الشجرة وَجَعَلَ فِيهِ الثَّمَرَ فَكَذَلِكَ يُحْيِي الْمَوْتَى بَعْدَ أَنْ كَانُوا أَمْوَاتًا لِأَنَّ مَنْ يَقْدِرُ عَلَى إِحْدَاثِ الْجِسْمِ وَخَلْقِ الرُّطُوبَةِ وَالطَّعْمِ فِيهِ فَهُوَ أَيْضًا يَكُونُ قَادِرًا عَلَى إِحْدَاثِ الْحَيَاةِ فِي بَدَنِ الْمَيِّتِ وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ إِقَامَةُ الدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ الْبَعْثَ وَالْقِيَامَةَ حَقٌّ.

İkinci görüş: Teşbih, ölü iken bizzat diriltmenin kendisine yapılmıştır. Anlamı şudur: O Teâlâ bu beldeyi harap olduktan sonra nasıl diriltip içinde ağacı bitirdi ve meyveyi var ettiyse, ölüleri de ölmüş olduktan sonra aynı şekilde diriltir. Çünkü cismi var etmeye ve onda nem ile tadı yaratmaya gücü yeten kimse, ölünün bedeninde hayatı var etmeye de kādirdir. Bundan maksat, ba'sin (yeniden dirilmenin) ve kıyametin hak olduğuna delil getirmektir.

وَاعْلَمْ أَنَّ الذَّاهِبِينَ إِلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ إِنِ اعْتَقَدُوا أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ بَعْثُ الْأَجْسَادِ إِلَّا بِأَنْ يُمْطِرَ عَلَى تِلْكَ الْأَجْسَادِ الْبَالِيَةِ مَطَرًا عَلَى صِفَةِ الْمَنِيِّ فَقَدْ أَبْعَدَ وَلِأَنَّ الَّذِي يَقْدِرُ عَلَى أَنْ يُحْدِثَ فِي مَاءِ الْمَطَرِ الصِّفَاتِ الَّتِي بِاعْتِبَارِهَا صَارَ الْمَنِيُّ مَنِيًّا ابْتِدَاءً فَلِمَ لَا يَقْدِرُ عَلَى خَلْقِ الْحَيَاةِ وَالْجِسْمِ ابْتِدَاءً؟ وَأَيْضًا فَهَبْ أَنَّ ذَلِكَ الْمَطَرَ يَنْزِلُ إِلَّا أَنَّ أَجْزَاءَ الْأَمْوَاتِ غَيْرُ مُخْتَلِطَةٍ فَبَعْضُهَا يَكُونُ بِالْمَشْرِقِ وَبَعْضُهَا يَكُونُ بِالْمَغْرِبِ فَمِنْ أَيْنَ يَنْفَعُ إِنْزَالُ ذَلِكَ الْمَطَرِ فِي تَوْلِيدِ تِلْكَ الْأَجْسَادِ؟

Bil ki birinci görüşü benimseyenler, şayet bedenlerin yeniden diriltilmesinin ancak o çürümüş bedenler üzerine meni vasfında bir yağmur yağdırılmasıyla mümkün olabileceğine inanıyorlarsa, uzak bir görüşe gitmiş olurlar. Zira yağmur suyunda, meninin meni olmasını sağlayan vasıfları başlangıçta yaratmaya gücü yeten [Allah], hayatı ve cismi doğrudan yaratmaya neden güç yetiremesin? Ayrıca farz edelim ki o yağmur indi; ancak ölülerin parçaları birbirine karışmamış olup bir kısmı doğuda bir kısmı ise batıdadır; öyleyse o yağmuru indirmenin bu bedenleri meydana getirmede ne faydası olacaktır?

فَإِنْ قَالُوا: إِنَّهُ تَعَالَى بِقُدْرَتِهِ وَبِحِكْمَتِهِ يُخْرِجُ تِلْكَ الْأَجْزَاءَ الْمُتَفَرِّقَةَ فَلِمَ لَمْ يَقُولُوا إِنَّهُ بِقُدْرَتِهِ وَحِكْمَتِهِ يَخْلُقُ الْحَيَاةَ فِي تِلْكَ الْأَجْزَاءِ ابْتِدَاءً مِنْ غَيْرِ وَاسِطَةِ ذَلِكَ الْمَطَرِ؟ وَإِنِ اعْتَقَدُوا أَنَّهُ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى إِحْيَاءِ الْأَمْوَاتِ ابْتِدَاءً إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا يُحْيِيهِمْ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ كَمَا أَنَّهُ قَادِرٌ عَلَى خَلْقِ الْأَشْخَاصِ فِي الدُّنْيَا ابْتِدَاءً إِلَّا أَنَّهُ أَجْرَى عَادَتَهُ بِأَنَّهُ لَا يَخْلُقُهُمْ إِلَّا مِنَ الْأَبَوَيْنِ فَهَذَا جَائِزٌ.

Eğer: “O Teâlâ kudreti ve hikmetiyle o dağınık parçaları bir araya getirir” derlerse, neden O'nun kudreti ve hikmetiyle o yağmurun vasıtası olmaksızın o parçalarda doğrudan hayatı yarattığını söylemezler? Yok eğer O Teâlâ'nın ölüleri doğrudan diriltmeye kādir olduğuna, fakat onları dünyada şahısları doğrudan yaratmaya kādir olduğu hâlde âdetini ancak anne ve babadan yaratmak şeklinde cereyan ettirdiği gibi, bu şekilde dirilteceğine inanıyorlarsa bu caizdir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ وَالْمَعْنَى: إِنَّكُمْ لَمَّا شَاهَدْتُمْ أَنَّ هَذِهِ الْأَرْضَ كَانَتْ مُزَيَّنَةً وَقْتَ الرَّبِيعِ وَالصَّيْفِ بِالْأَزْهَارِ وَالثِّمَارِ، ثُمَّ صَارَتْ عِنْدَ الشِّتَاءِ مَيِّتَةً عَارِيَةً عَنْ تِلْكَ الزِّينَةِ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَحْيَاهَا مَرَّةً أُخْرَى فَالْقَادِرُ عَلَى إِحْيَائِهَا بَعْدَ مَوْتِهَا يَجِبُ كَوْنُهُ أَيْضًا قَادِرًا عَلَى إِحْيَاءِ الْأَجْسَادِ بَعْدَ مَوْتِهَا فَقَوْلُهُ: لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ تَذَكُّرُ أَنَّهُ لَمَّا لَمْ يَمْتَنِعْ هَذَا الْمَعْنَى فِي إِحْدَى الصُّورَتَيْنِ وَجَبَ أَنْ لَا يَمْتَنِعَ فِي الصُّورَةِ الْأُخْرَى.

Sonra Allah Teâlâ: { لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ } “Umulur ki ibret alırsınız” buyurmuştur. Anlamı şudur: Siz bu yeryüzünün ilkbahar ve yaz mevsiminde çiçekler ve meyvelerle süslendiğini, sonra kış geldiğinde ölü ve o süsten soyutlanmış hâle geldiğini, ardından O Teâlâ'nın onu tekrar dirilttiğini müşahede ettiğinize göre; onu ölümünden sonra diriltmeye kādir olanın, bedenleri de ölümlerinden sonra diriltmeye kādir olması zorunludur. Dolayısıyla O'nun: { لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ } “Umulur ki ibret alırsınız” kavlinden murad; bu durum iki suretten birinde imkânsız olmadığına göre diğer surette de imkânsız olmaması gerektiğini düşünmenizdir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَالَّذِي خَبُثَ لَا يَخْرُجُ إِلَّا نَكِداً.

Sonra Allah Teâlâ: { وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَالَّذِي خَبُثَ لَا يَخْرُجُ إِلَّا نَكِداً } “Güzel beldenin bitkisi Rabbinin izniyle çıkar; kötü olandan ise darlık ve meşakkatten başka bir şey çıkmaz” buyurmuştur.

وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلَانِ:

Birinci Mesele: Bu ayette iki görüş vardır:

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ الْمَشْهُورُ أَنَّ هَذَا مَثَلٌ ضَرَبَهُ اللَّهُ تَعَالَى لِلْمُؤْمِنِ وَالْكَافِرِ بِالْأَرْضِ الْخَيِّرَةِ وَالْأَرْضِ السَّبِخَةِ وَشَبَّهَ نُزُولَ الْقُرْآنِ بِنُزُولِ الْمَطَرِ فَشَبَّهَ الْمُؤْمِنَ بِالْأَرْضِ الْخَيِّرَةِ الَّتِي نَزَلَ عَلَيْهَا الْمَطَرُ فَيَحْصُلُ فِيهَا أَنْوَاعُ الْأَزْهَارِ وَالثِّمَارِ وَأَمَّا الْأَرْضُ السَّبِخَةِ فَهِيَ وَإِنْ نَزَلَ الْمَطَرُ عَلَيْهَا لَمْ يَحْصُلْ فِيهَا مِنَ النَّبَاتِ إِلَّا النَّزْرُ الْقَلِيلُ فَكَذَلِكَ الرُّوحُ الطَّاهِرَةُ النَّقِيَّةُ عَنْ شَوَائِبَ الْجَهْلِ وَالْأَخْلَاقِ الذَّمِيمَةِ إِذَا اتَّصَلَ به نور القرآن ظهرت فيه أَنْوَاعٌ مِنَ الطَّاعَاتِ وَالْمَعَارِفِ وَالْأَخْلَاقِ الْحَمِيدَةِ وَالرُّوحُ الْخَبِيثَةُ الْكَدِرَةُ وَإِنِ اتَّصَلَ بِهِ نُورُ الْقُرْآنِ لم يظهر فيه مِنَ الْمَعَارِفِ وَالْأَخْلَاقِ الْحَمِيدَةِ إِلَّا الْقَلِيلُ.

Birinci Görüş: Meşhur olan görüştür ki bu, Allah Teâlâ'nın mümin ile kâfir için verimli toprak ve çorak toprakla verdiği bir misaldir. Kur'an'ın inişini yağmurun inişine benzetmiştir. Mümini, üzerine yağmur yağan ve içinde türlü türlü çiçekler ile meyveler hâsıl olan verimli toprağa benzetmiştir. Çorak toprağa gelince; üzerine yağmur yağsa bile onda pek az ve kıymetsiz bir bitkiden başkası meydana gelmez. Tıpkı bunun gibi cehaletin ve kötü ahlakın şaibelerinden arınmış tertemiz ruh da kendisine Kur'an'ın nuru ulaştığında, onda taatlerin, marifetlerin ve güzel huyların çeşitleri zuhur eder. Kötü ve bulanık ruha ise Kur'an'ın nuru ulaşsa bile onda marifetlerden ve güzel ahlaktan pek azı zuhur eder.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ تَمْثِيلُ الْمُؤْمِنِ وَالْكَافِرِ وَإِنَّمَا الْمُرَادُ أَنَّ الْأَرْضَ السَّبِخَةَ يَقِلُّ نَفْعُهَا وَثَمَرَتُهَا وَمَعَ ذَلِكَ فَإِنَّ صَاحِبَهَا لَا يُهْمِلُ أَمْرَهَا بَلْ يُتْعِبُ نَفْسَهُ فِي إِصْلَاحِهَا طَمَعًا مِنْهُ فِي تَحْصِيلِ مَا يَلِيقُ بِهَا مِنَ الْمَنْفَعَةِ فَمَنْ طَلَبَ هَذَا النَّفْعَ الْيَسِيرَ بِالْمَشَقَّةِ الْعَظِيمَةِ فَلَأَنْ يَطْلُبَ النَّفْعَ الْعَظِيمَ الْمَوْعُودَ بِهِ فِي الدَّارِ الْآخِرَةِ

İkinci Görüş: Ayetten murad mümin ve kâfirin temsili değildir; bilakis murad şudur: Çorak toprağın faydası ve ürünü az olur; buna rağmen sahibi onun işini ihmal etmez, aksine ona uygun düşen faydayı elde etme arzusuyla onu ıslah etmek için kendini yorar. Büyük bir meşakkatle bu değersiz faydayı arayan kimsenin, ahiret yurdunda vaat edilen o büyük faydayı,

بِالْمَشَقَّةِ الَّتِي لَا بُدَّ مِنْ تَحَمُّلِهَا فِي أَدَاءِ الطَّاعَاتِ كَانَ ذَلِكَ أَوْلَى.

taatlerin ifasında katlanılması zorunlu olan meşakkatle araması elbette daha evladır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ السَّعِيدَ لَا ينقلب شَقِيًّا وَبِالْعَكْسِ وَذَلِكَ لِأَنَّهَا دَلَّتْ عَلَى أَنَّ الْأَرْوَاحَ قِسْمَانِ: مِنْهَا مَا تَكُونُ فِي أَصْلِ جَوْهَرِهَا طَاهِرَةً نَقِيَّةً مُسْتَعِدَّةً لِأَنْ تَعْرِفَ الْحَقَّ لِذَاتِهِ وَالْخَيْرَ لِأَجْلِ الْعَمَلِ بِهِ وَمِنْهَا مَا تَكُونُ فِي أَصْلِ جَوْهَرِهَا غَلِيظَةً كَدِرَةً بَطِيئَةَ الْقَبُولِ لِلْمَعَارِفِ الْحَقِيقِيَّةِ وَالْأَخْلَاقِ الْفَاضِلَةِ كَمَا أَنَّ الْأَرَاضِيَ مِنْهَا مَا تَكُونُ سَبِخَةً فَاسِدَةً وَكَمَا أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ أَنْ يَتَوَلَّدَ فِي الْأَرَاضِي السَّبِخَةِ تِلْكَ الْأَزْهَارُ وَالثِّمَارُ الَّتِي تَتَوَلَّدُ فِي الْأَرْضِ الْخَيِّرَةِ، فَكَذَلِكَ لَا يُمْكِنُ أَنْ يَظْهَرَ في النفس البليدة والكدرة الغليطة مِنَ الْمَعَارِفِ الْيَقِينِيَّةِ وَالْأَخْلَاقِ الْفَاضِلَةِ مِثْلُ مَا يَظْهَرُ فِي النَّفْسِ الطَّاهِرَةِ الصَّافِيَةِ وَمِمَّا يُقَوِّي هَذَا الْكَلَامَ أَنَّا نَرَى النُّفُوسَ مُخْتَلِفَةً فِي هَذِهِ الصِّفَاتِ فَبَعْضُهَا مَجْبُولَةٌ عَلَى حُبِّ عَالَمِ الصَّفَاءِ وَالْإِلَهِيَّاتِ مُنْصَرِفَةٌ عَنِ اللَّذَّاتِ الْجُسْمَانِيَّةِ كَمَا قَالَ تَعَالَى:

İkinci Mesele: Bu ayet, saîd (cennetlik) olanın şakîye (cehennemliğe) ve aksine dönüşmeyeceğine delalet eder. Zira ayet, ruhların iki kısım olduğuna delalet etmiştir: Bir kısmı cevherinin aslında temiz, saf ve hakkı zatı için tanımaya, hayrı da onunla amel etmek için bilmeye kabiliyetlidir. Bir kısmı ise cevherinin aslında kaba, bulanık ve hakiki marifetler ile üstün ahlakı kabullenmede yavaştır; tıpkı arazilerden bazısının çorak ve bozuk olması gibi. Çorak arazilerde, verimli arazide yetişen o çiçeklerin ve meyvelerin meydana gelmesi nasıl mümkün değilse; aynı şekilde anlayışsız, bulanık ve kaba bir nefiste de temiz ve saf nefiste ortaya çıkan yakînî marifetler ve üstün ahlak gibisinin zuhur etmesi mümkün değildir. Bu sözü kuvvetlendiren şeylerden biri de şudur: Biz nefislerin bu sıfatlarda farklı olduğunu görürüz; zira onlardan bazısı safiyet âlemini ve ilahiyatı sevmeye yatkın yaratılmış olup cismani lezzetlerden yüz çevirmiştir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

وَإِذا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ [الْمَائِدَةِ: ٨٣] وَمِنْهَا قَاسِيَةٌ شَدِيدَةُ الْقَسْوَةِ وَالنَّفْرَةِ عَنْ قَبُولِ هَذِهِ الْمَعَانِي كَمَا قَالَ: فَهِيَ كَالْحِجارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً [الْبَقَرَةِ: ٧٤] وَمِنْهَا مَا تَكُونُ شَدِيدَةَ الْمَيْلِ إِلَى قَضَاءِ الشَّهْوَةِ مُتَبَاعِدَةً عَنْ أَحْوَالِ الْغَضَبِ وَمِنْهَا مَا تَكُونُ شَدِيدَةَ الْمَيْلِ إِلَى إِمْضَاءِ الْغَضَبِ وَتَكُونُ مُتَبَاعِدَةً عَنْ أَعْمَالِ الشَّهْوَةِ بَلْ نَقُولُ: مِنَ النُّفُوسِ مَا تَكُونُ عَظِيمَةَ الرَّغْبَةِ فِي الْمَالِ دُونَ/ الْجَاهِ، وَمِنْهُمْ مَنْ يَكُونُ بِالْعَكْسِ، وَالرَّاغِبُونَ فِي طَلَبِ الْمَالِ مِنْهُمْ مَنْ يَكُونُ عَظِيمَ الرَّغْبَةِ فِي الْعَقَارِ وَتَفْضُلُ رَغْبَتَهُ فِي النُّقُودِ وَمِنْهُمْ مَنْ تَعْظُمُ رَغْبَتُهُ فِي تَحْصِيلِ النُّقُودِ وَلَا يَرْغَبُ فِي الضِّيَاعِ وَالْعَقَارِ وَإِذَا تَأَمَّلْتَ فِي هَذَا النَّوْعِ مِنَ الِاعْتِبَارِ تَيَقَّنْتَ أَنَّ أَحْوَالَ النُّفُوسِ مُخْتَلِفَةٌ فِي هَذِهِ الْأَحْوَالِ اخْتِلَافًا جَوْهَرِيًّا ذَاتِيًّا لَا يُمْكِنُ إِزَالَتُهُ وَلَا تَبْدِيلُهُ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ امْتَنَعَ مِنَ النَّفْسِ الْغَلِيظَةِ الجاهلية الْمَائِلَةِ بِالطَّبْعِ إِلَى أَفْعَالِ الْفُجُورِ أَنْ تَصِيرَ نَفْسًا مُشْرِقَةً بِالْمَعَارِفِ الْإِلَهِيَّةِ وَالْأَخْلَاقِ الْفَاضِلَةِ، وَلَمَّا ثَبَتَ هَذَا كَانَ تَكْلِيفُ هَذِهِ النَّفْسِ بِتِلْكَ الْمَعَارِفِ الْيَقِينِيَّةِ وَالْأَخْلَاقِ الْفَاضِلَةِ جَارِيًا مَجْرَى تَكْلِيفِ مَا لَا يُطَاقُ فَثَبَتَ بِهَذَا الْبَيَانِ: أَنَّ السعيد من سعيد فِي بَطْنِ أُمِّهِ وَالشَّقِيُّ مَنْ شَقِيَ فِي بَطْنِ أُمِّهِ وَأَنَّ النَّفْسَ الطَّاهِرَةَ يَخْرُجُ نَبَاتُهَا مِنَ الْمَعَارِفِ الْيَقِينِيَّةِ وَالْأَخْلَاقِ الْفَاضِلَةِ بِإِذْنِ رَبِّهَا وَالنَّفْسَ الْخَبِيثَةَ لَا يَخْرُجُ نَبَاتُهَا إِلَّا نَكِدًا قَلِيلَ الْفَائِدَةِ وَالْخَيْرِ كَثِيرَ الْفُضُولِ وَالشَّرِّ.

{ وَإِذا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ } “Resule indirileni duydukları zaman, haktan tanıdıkları şey sebebiyle gözlerinin yaşla dolup taştığını görürsün” [Mâide: 83]. Onlardan bazısı ise bu manaları kabule karşı katı, son derece duygusuz ve nefret doludur; Nitekim O: { فَهِيَ كَالْحِجارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً } “Taşlar gibi yahut daha da katı” [Bakara: 74] buyurmuştur. Onlardan bazısı şehvetini tatmin etmeye aşırı meyilli olup gazap durumlarından uzaktır; bazısı ise gazabını icra etmeye aşırı meyilli olup şehvet amellerinden uzaktır. Hatta deriz ki: Nefislerden bazısının mala karşı rağbeti büyük olup makama rağbeti yoktur; bazısı ise bunun tam aksidir. Mal talebine rağbet edenlerden bazısının gayrimenkule rağbeti büyüktür ve nakit paraya olan rağbetinden üstündür; bazısının da nakit para elde etmeye rağbeti büyük olup arazi ve gayrimenkule rağbet etmez. Bu türden bir ibret nazarıyla düşündüğünde kesin olarak anlarsın ki nefislerin halleri, bu durumlarda giderilmesi ve değiştirilmesi mümkün olmayan cevheri ve zâti bir farklılıkla birbirinden farklıdır. Durum böyle olunca, tabiatı gereği fücur (günah) fiillerine meyilli olan cahil ve kaba nefsin ilahi marifetler ve faziletli ahlakla aydınlanmış bir nefse dönüşmesi imkânsızdır. Bu durum sabit olunca, bu nefsin söz konusu yakînî marifetler ve üstün ahlakla mükellef tutulması güç yetirilemeyecek şeyle mükellef kılınması (teklîf-i mâ lâ yutâk) mesabesindedir. Bu açıklama ile şu sabit olmuştur: Saîd, anasının karnında saîd olan; şakî de anasının karnında şakî olandır. Temiz nefsin yakînî marifetler ve faziletli ahlaktan oluşan bitkisi Rabbinin izniyle çıkar; kötü nefsin bitkisi ise faydası ve hayrı az, fazlalığı ve şerri çok olan darlık ve meşakkatten başka bir şey olarak çıkmaz.

وَالْوَجْهُ الثَّانِي: مِنَ الِاسْتِدْلَالِ بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: بِإِذْنِ رَبِّهِ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كُلَّ مَا يَعْمَلُهُ الْمُؤْمِنُ مِنْ خَيْرٍ وَطَاعَةٍ لَا يَكُونُ إِلَّا بِتَوْفِيقِ اللَّهِ تَعَالَى.

Bu meselede bu ayetle istidlal etmenin ikinci vechi ise Allah Teâlâ'nın: { بِإِذْنِ رَبِّهِ } “Rabbinin izniyle” kavlidir. Bu da müminin işlediği her hayrın ve taatin ancak Allah Teâlâ'nın tevfikiyle olduğuna delalet eder.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قُرِئَ يَخْرُجُ نَباتُهُ أَيْ يُخْرِجُهُ الْبَلَدُ وَيُنْبِتُهُ.

Üçüncü Mesele: { يَخْرُجُ نَباتُهُ } [kavli, 'yuhricu nebâtehû' şeklinde de] okunmuştur; yani belde onu çıkarır ve bitirir demektir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالَّذِي خَبُثَ قال القراء: يُقَالُ: خَبُثَ الشَّيْءُ يَخْبُثُ خُبْثًا وَخَبَاثَةً. وَقَوْلُهُ: إِلَّا نَكِداً النَّكِدُ: الْعَسِرُ الْمُمْتَنِعُ مِنْ إِعْطَاءِ الْخَيْرِ عَلَى جِهَةِ الْبُخْلِ. وَقَالَ اللَّيْثُ: النَّكِدُ: الشُّؤْمُ وَاللُّؤْمُ وَقِلَّةُ الْعَطَاءِ وَرَجُلٌ أَنْكَدُ وَنَكِدٌ قَالَ:

Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِي خَبُثَ } “kötü olana gelince” kavline gelince; kıraat âlimleri: “Bir şey kötüleştiğinde Arapçada 'خَبُثَ الشَّيْءُ يَخْبُثُ خُبْثًا وَخَبَاثَةً' denilir” demişlerdir. O'nun: { إِلَّا نَكِداً } “darlık ve meşakkatten başka [bir şey çıkmaz]” kavlindeki 'en-nekid' (النَّكِدُ): Cimrilik yoluyla hayır vermekten kaçınan, güç ve zorlu demektir. el-Leys demiştir ki: 'en-Nekid': Uğursuzluk, alçaklık ve az vermektir. 'Ağır/uğursuz adam' anlamında “رَجُلٌ أَنْكَدُ وَنَكِدٌ” denir. Şair şöyle demiştir:

وَأَعْطِ مَا أَعْطَيْتَهُ طَيِّبًا ... لَا خَيْرَ فِي الْمَنْكُودِ وَالنَّاكِدِ

“Verdiğin şeyi gönül hoşluğuyla ver... İstemeyerek verilende ve cimrilik edende hayır yoktur.”

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَوْلُهُ: وَالَّذِي خَبُثَ صِفَةٌ لِلْبَلَدِ وَمَعْنَاهُ وَالْبَلَدُ الْخَبِيثُ لَا يَخْرُجُ نَبَاتُهُ إِلَّا نَكِدًا فَحُذِفَ الْمُضَافُ الَّذِي هُوَ النَّبَاتُ وَأُقِيمَ الْمُضَافُ إِلَيْهِ الَّذِي هُوَ الرَّاجِعُ إِلَى ذَلِكَ الْبَلَدِ مَقَامَهُ إِلَّا أَنَّهُ كَانَ مَجْرُورًا بَارِزًا فَانْقَلَبَ مَرْفُوعًا مُسْتَكِنًّا لِوُقُوعِهِ مَوْقِعَ الْفَاعِلِ أَوْ يُقَدَّرُ وَنَبَاتُ الَّذِي خَبُثَ وَقُرِئَ نَكِداً بِفَتْحِ الْكَافِ عَلَى الْمَصْدَرِ أَيْ ذَا نَكَدٍ.

Bunu anladığına göre deriz ki: O'nun: { وَالَّذِي خَبُثَ } kavli beldenin sıfatıdır ve anlamı: “Kötü beldenin bitkisi ancak kıt ve meşakkatle çıkar” demektir. Burada muzâf olan 'nebât' (bitki) hazfedilmiş, muzâfun ileyh olan ve o beldeye dönen zamir onun yerine konmuştur; ancak mecrur ve munfasıl iken fail makamına geçtiği için merfu ve müstetir hâle gelmiştir. Yahut [takdiri] “وَنَبَاتُ الَّذِي خَبُثَ” (kötü olanın bitkisi) şeklindedir. { نَكِداً } kelimesi mastar üzere kâf'ın fethasıyla { نَكَدًا } şeklinde de okunmuştur ki 'kıtlık/meşakkat sahibi' demektir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: كَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ قُرِئَ يُصَرِّفُ أَيْ يُصَرِّفُهَا اللَّهُ وَإِنَّمَا خَتَمَ هَذِهِ الْآيَةَ بِقَوْلِهِ: لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ لِأَنَّ الَّذِي سَبَقَ ذِكْرُهُ هُوَ أَنَّهُ تَعَالَى يُحَرِّكُ الرِّيَاحَ اللَّطِيفَةَ النَّافِعَةَ وَيَجْعَلُهَا سَبَبًا لِنُزُولِ الْمَطَرِ الَّذِي هُوَ الرَّحْمَةُ وَيَجْعَلُ تِلْكَ الرِّيَاحَ وَالْأَمْطَارَ سَبَبًا لِحُدُوثِ أَنْوَاعِ النَّبَاتِ النَّافِعَةِ اللَّطِيفَةِ اللَّذِيذَةِ فَهَذَا مِنْ أَحَدِ الْوَجْهَيْنِ ذِكْرُ الدَّلِيلِ الدَّالِّ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ وَعِلْمِهِ وَقُدْرَتِهِ وَحَكَمْتِهِ وَمِنَ الْوَجْهِ الثَّانِي تَنْبِيهٌ عَلَى إِيصَالِ هَذِهِ النِّعْمَةِ الْعَظِيمَةِ إِلَى الْعِبَادِ فَلَا جَرَمَ كَانَتْ مِنْ حَيْثُ إِنَّهَا دَلَائِلُ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ وَصِفَاتِهِ آيَاتٌ وَمِنْ حَيْثُ إِنَّهَا نِعَمٌ يَجِبُ شُكْرُهَا/ فَلَا جَرَمَ قَالَ: نُصَرِّفُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ وَإِنَّمَا خَصَّ كَوْنَهَا آيَاتٍ بِالْقَوْمِ الشَّاكِرِينَ لِأَنَّهُمْ هُمُ الْمُنْتَفِعُونَ بِهَا فَهُوَ كَقَوْلِهِ: هُدىً لِلْمُتَّقِينَ [البقرة: ٢] .

Sonra Allah Teâlâ: { كَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ } “Şükreden bir topluluk için ayetleri işte böyle türlü türlü açıklarız” buyurmuştur. [Fiil] 'yusarrifu' şeklinde de okunmuştur; yani 'Allah onları açıklar' demektir. Bu ayeti: { لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ } “Şükreden bir topluluk için” kavliyle hitama erdirmesinin sebebi şudur: Daha önce zikredilen husus; O Teâlâ'nın latif ve faydalı rüzgârları hareket ettirmesi, onları rahmet olan yağmurun inmesine sebep kılması ve o rüzgârlar ile yağmurları türlü türlü faydalı, hoş ve lezzetli bitkilerin meydana gelmesine vesile kılmasıdır. Bu, bir cihetten Sâni'in (Yaratıcı'nın) varlığına, ilmine, kudretine ve hikmetine delalet eden delilin zikredilmesidir; ikinci cihetten ise bu yüce nimetin kullara ulaştırıldığına dair bir uyarıdır. Dolayısıyla bunlar, Sâni'in varlığına ve sıfatlarına delil olmaları bakımından şüphesiz 'ayetler'dir; şükredilmesi vacip olan nimetler olmaları bakımından da [öyledir]. Bu yüzden şüphesiz: “Şükreden bir topluluk için ayetleri işte böyle türlü türlü açıklarız” buyurmuştur. Ayet oluşlarını şükreden bir topluluğa has kılmasının sebebi ise onlardan yararlananların ancak onlar olmasıdır. Nitekim bu, O'nun: { هُدىً لِلْمُتَّقِينَ } “Müttakiler için bir hidayettir” [Bakara: 2] kavli gibidir.

[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٥٩ الى ٦٢]

[A'râf Suresi (7), Ayet 59-62]

لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ فَقالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ (٥٩) قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَراكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٦٠) قالَ يَا قَوْمِ لَيْسَ بِي ضَلالَةٌ وَلكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ (٦١) أُبَلِّغُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي وَأَنْصَحُ لَكُمْ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٦٢)

{ لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ فَقالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ (٥٩) قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَراكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٦٠) قالَ يَا قَوْمِ لَيْسَ بِي ضَلالَةٌ وَلكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ (٦١) أُبَلِّغُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي وَأَنْصَحُ لَكُمْ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٦٢) } “Andolsun ki biz Nûh'u kavmine gönderdik; o da: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin, sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Doğrusu ben üzerinize gelecek büyük bir günün azabından korkuyorum' dedi. (59) Kavminden ileri gelenler dediler ki: 'Biz seni apaçık bir sapıklık içinde görüyoruz.' (60) Dedi ki: 'Ey kavmim! Bende hiçbir sapıklık yoktur; fakat ben Âlemlerin Rabbi tarafından [gönderilmiş] bir elçiyim. (61) Size Rabbimin risaletlerini tebliğ ediyorum, size öğüt veriyorum ve Allah tarafından sizin bilmediğiniz şeyleri biliyorum.' (62)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ فِي تَقْرِيرِ الْمَبْدَأِ وَالْمَعَادِ دَلَائِلَ ظَاهِرَةً وَبَيِّنَاتٍ قَاهِرَةً وَبَرَاهِينَ بَاهِرَةً أَتْبَعَهَا بِذِكْرِ قِصَصِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ وَفِيهِ فَوَائِدُ: أَحَدُهَا: التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّ إِعْرَاضَ النَّاسِ عَنْ قَبُولِ هَذِهِ الدَّلَائِلِ وَالْبَيِّنَاتِ لَيْسَ مِنْ خَوَاصِّ قَوْمِ مُحَمَّدٍ ﵊ بَلْ هَذِهِ الْعَادَةُ الْمَذْمُومَةُ كَانَتْ حَاصِلَةً فِي جَمِيعِ الْأُمَمِ السَّالِفَةِ وَالْمُصِيبَةُ إِذَا عَمَّتْ خَفَّتْ. فَكَانَ ذِكْرُ قِصَصِهِمْ وَحِكَايَةِ إِصْرَارِهِمْ عَلَى الْجَهْلِ وَالْعِنَادِ يُفِيدُ تَسْلِيَةَ الرَّسُولِ ﵇ وَتَخْفِيفَ ذَلِكَ عَلَى قَلْبِهِ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ تَعَالَى يَحْكِي فِي هَذِهِ الْقِصَصِ أَنَّ عَاقِبَةَ أَمْرِ أُولَئِكَ الْمُنْكِرِينَ كَانَ إِلَى الْكُفْرِ وَاللَّعْنِ فِي الدُّنْيَا وَالْخَسَارَةِ فِي الْآخِرَةِ وَعَاقِبَةُ أَمْرِ الْمُحِقِّينَ إِلَى الدَّوْلَةِ فِي الدُّنْيَا وَالسَّعَادَةِ فِي الْآخِرَةِ وَذَلِكَ يُقَوِّي قُلُوبَ الْمُحِقِّينَ وَيَكْسِرُ قُلُوبَ الْمُبْطِلِينَ. وَثَالِثُهَا: التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى وَإِنْ كَانَ يُمْهِلُ هَؤُلَاءِ الْمُبْطِلِينَ وَلَكِنَّهُ لَا يُهْمِلُهُمْ بَلْ يَنْتَقِمُ مِنْهُمْ عَلَى أَكْمَلِ الْوُجُوهِ. وَرَابِعُهَا: بَيَانُ أَنَّ هَذِهِ الْقِصَصَ دَالَّةٌ عَلَى نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﵊ لِأَنَّهُ ﵇ كَانَ أُمِّيًّا وَمَا طَالَعَ كِتَابًا وَلَا تلمذ استاذا فَإِذَا ذَكَرَ هَذِهِ الْقِصَصَ عَلَى الْوَجْهِ مِنْ غَيْرِ تَحْرِيفٍ وَلَا خَطَأٍ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ إِنَّمَا عَرَفَهَا بِالْوَحْيِ مِنَ اللَّهِ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ نُبُوَّتِهِ.

Bil ki Allah Teâlâ mebde' ve meâdın (yaratılış ve dirilişin) ispatında apaçık delilleri, kahredici hüccetleri ve parlak bürhanları zikredince, bunların peşinden peygamberlerin aleyhimüsselâm kıssalarını zikretmiştir. Bunda birtakım faydalar vardır: Birincisi: İnsanların bu delil ve beyyineleri kabul etmekten yüz çevirmesinin Muhammed aleyhisselâm'ın kavmine has bir durum olmadığına, bilakis bu yerilmiş âdetin geçmiş bütün ümmetlerde mevcut olduğuna dikkat çekmektir; zira 'musibet genelleşince hafifler'. Dolayısıyla onların kıssalarının ve cehalet ile inat üzerindeki ısrarlarının anlatılması, Resulullah aleyhisselâm'ı teselli etmeyi ve bunu onun kalbine hafifletmeyi sağlar. İkincisi: O Teâlâ bu kıssalarda o inkârcıların işinin sonunun dünyada küfür ve lanete, ahirette ise hüsrana vardığını; hak üzere olanların işinin sonunun ise dünyada devlete (üstünlüğe), ahirette ise saadete vardığını anlatmaktadır. Bu da hak ehlinin kalplerini kuvvetlendirir ve batıl ehlinin kalplerini kırar. Üçüncüsü: O Teâlâ her ne kadar bu batıl ehline mühlet verse de onları ihmal etmeyeceğine, bilakis onlardan en mükemmel şekilde intikam alacağına dikkat çekmektir. Dördüncüsü: Bu kıssaların Muhammed aleyhisselâm'ın nübüvvetine delalet ettiğini beyan etmektir; çünkü o aleyhisselâm ümmî idi; ne bir kitap okumuş ne de bir hocadan ders almıştı. Bu kıssaları hiçbir tahrif ve hata olmaksızın dosdoğru bir şekilde zikrettiğinde bu, onun bunları ancak Allah'tan gelen vahiy yoluyla bildiğine delalet eder; bu da onun nübüvvetinin sıhhatini gösterir.

وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: الْإِخْبَارُ عَنِ الْغُيُوبِ الْمَاضِيَةِ لَا يَدُلُّ عَلَى الْمُعْجِزِ لِاحْتِمَالِ أَنْ يُقَالَ إِنَّ إِبْلِيسَ شَاهَدَ هَذِهِ الْوَقَائِعَ فَأَلْقَاهَا إِلَيْهِ أَمَّا الْإِخْبَارُ عَنِ الْغُيُوبِ الْمُسْتَقْبَلَةِ فَإِنَّهُ مُعْجِزٌ لِأَنَّ عِلْمَ الْغَيْبِ ليس الا الله ﷾.

Bir kimse şöyle diyebilir: Geçmiş gayblardan haber vermek mucizeye delalet etmez; çünkü İblis'in bu hadiselere şahit olup bunları ona telkin etmiş olması ihtimali öne sürülebilir. Gelecekteki gayblardan haber vermeye gelince; o muhakkak bir mucizedir, zira gayb ilmi ancak Allah Teâlâ'ya aittir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ قِصَّةَ آدَمَ ﵇ وَقَدْ سبق ذكرها.

Bil ki O Teâlâ bu surede Âdem aleyhisselâm'ın kıssasını zikretmiştir ve bunun zikri daha önce geçmişti.

[في قَوْلُهُ تَعَالَى لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ فَقالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ] وَالْقِصَّةُ الثَّانِيَةُ: قِصَّةُ نُوحٍ ﵇ وَهِيَ الْمَذْكُورَةُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَهُوَ نُوحُ بْنُ لَمَكَ بْنِ مُتْوَشْلِخَ بْنِ أَخْنُوخَ وَأَخْنُوخُ اسْمُ إِدْرِيسَ النَّبِيِّ ﵇ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ فَقالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ } “Andolsun ki biz Nûh'u kavmine gönderdik; o da: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin, sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Doğrusu ben üzerinize gelecek büyük bir günün azabından korkuyorum' dedi” kavline dair:] İkinci kıssa: Nûh aleyhisselâm'ın kıssasıdır ve bu ayette zikredilen kıssadır. O, Nûh b. Lamek b. Mettûşelah b. Ahnûh'tur; Ahnûh ise İdris Peygamber aleyhisselâm'ın ismidir. Bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : قَوْلُهُ: لَقَدْ أَرْسَلْنا جَوَابُ قَسَمٍ مَحْذُوفٍ.

Birinci Mesele: el-Keşşâf sahibi demiştir ki: O'nun: { لَقَدْ أَرْسَلْنا } “Andolsun ki biz gönderdik” kavli, mahzuf bir yeminin cevabıdır.

فَإِنْ قَالُوا: مَا السَّبَبُ فِي أَنَّهُمْ لَا يَكَادُونَ يَنْطِقُونَ بِهَذِهِ اللَّامِ إِلَّا مَعَ قَدْ وَذِكْرُ هَذِهِ اللَّامِ بِدُونِ قَدْ نَادِرٌ كَقَوْلِهِ:

Eğer: “Arapçada bu lâm'ı 'kad' (قَدْ) olmaksızın neredeyse hiç telaffuz etmemelerinin ve bu lâm'ın 'kad'sız zikredilmesinin şu beyitteki gibi nadir olmasının sebebi nedir?” derlerse:

حَلَفْتُ لَهَا بِاللَّهِ حلفة فاجر ... لناموا ...

“Ona günahkârın yeminiyle Allah'a yemin ettim ki... Elbette uyudular...”

قلنا: إِنَّمَا كَانَ كَذَلِكَ لِأَنَّ الْجُمْلَةَ الْقَسَمِيَّةَ لَا تُسَاقُ إِلَّا تَأْكِيدًا لِلْجُمْلَةِ الْمُقْسَمِ عَلَيْهَا الَّتِي هي جوابها فكانت مظنة لمعنى التَّوَقُّعِ الَّذِي هُوَ مَعْنَى «قَدْ» عِنْدَ اسْتِمَاعِ الْمُخَاطَبِ كَلِمَةَ الْقَسَمِ.

Deriz ki: Bu durum ancak şundan dolayıdır: Yemin cümlesi, yalnızca yeminin konusu olan [ve] onun cevabını teşkil eden cümleyi pekiştirmek için getirilir; dolayısıyla muhatap yemin sözünü işittiğinde, "kad" (قَدْ) edatının anlamı olan "beklenti" (tevakkû) manasının doğduğu yer olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ الْكِسَائِيُّ غَيْرِهِ بِكَسْرِ الرَّاءِ عَلَى أَنَّهُ نَعْتٌ لِلْإِلَهِ عَلَى اللَّفْظِ وَالْبَاقُونَ بِالرَّفْعِ عَلَى أَنَّهُ صِفَةٌ لِلْإِلَهِ عَلَى الْمَوْضِعِ لِأَنَّ تَقْدِيرَ الْكَلَامِ مَا لَكُمْ إِلَهٌ غَيْرُهُ وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ: وَجْهُ مَنْ قَرَأَ بِالرَّفْعِ قَوْلُهُ: وَما مِنْ إِلهٍ إِلَّا اللَّهُ [آلِ عِمْرَانَ: ٦٢] فَكَمَا أَنَّ قَوْلَهُ: إِلَّا اللَّهُ بَدَلٌ مِنْ قَوْلِهِ: مَا مِنْ إِلهٍ كَذَلِكَ قَوْلُهُ: غَيْرُهُ يَكُونُ بَدَلًا مِنْ قَوْلِهِ: مِنْ إِلهٍ فَيَكُونُ (غَيْرُ) رَفْعًا بِالِاسْتِثْنَاءِ وقال صاحب الكشاف: قرئ (غير) الحركات الثَّلَاثِ وَذَكَرَ وَجْهَ الرَّفْعِ وَالْجَرِّ كَمَا تَقَدَّمَ قَالَ وَأَمَّا النَّصْبُ فَعَلَى الِاسْتِثْنَاءِ بِمَعْنَى مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ إِلَّا إِيَّاهُ كَقَوْلِكَ مَا فِي الدَّارِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا زَيْدًا وَغَيْرَ زَيْدٍ.

İkinci Mesele: Kisâî, lafza binaen "el-İlâh" kelimesinin sıfatı (na't) kılarak râ harfinin kesresiyle { غَيْرِهِ } şeklinde okumuştur; diğer kıraat imamları ise [kelimenin] iraptaki yerine (mahalline) binaen "el-İlâh"ın sıfatı kılarak ref' ile [gayruhû şeklinde] okumuşlardır; çünkü sözün takdiri “Sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur” (مَا لَكُمْ إِلَهٌ غَيْرُهُ) şeklindedir. Ebû Alî şöyle demiştir: Ref' ile okuyanın gerekçesi O'nun: { وَما مِنْ إِلهٍ إِلَّا اللَّهُ } [Âl-i İmrân: 62] “Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur” kavlidir. Nitekim O'nun { إِلَّا اللَّهُ } kavli { مَا مِنْ إِلهٍ } kavlinden bedel olduğu gibi, aynı şekilde O'nun { غَيْرُهُ } kavli de { مِنْ إِلهٍ } kavlinden bedel olur ve böylece (gayru) istisna yoluyla merfû olur. el-Keşşâf sahibi ise şöyle demiştir: (Gayr) kelimesi üç harekeyle de okunmuştur. Ref' ve cer vechini daha önce geçtiği üzere zikretmiş ve şöyle demiştir: Nasba gelince; tıpkı senin “Evde Zeyd'den ve Zeyd'in gayrından başka hiç kimse yoktur” (مَا فِي الدَّارِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا زَيْدًا وَغَيْرَ زَيْدٍ) demen gibi “Sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur” manasında istisna üzere [mansub]dur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ وَهُوَ خَبَرُ (مَا) لِأَنَّكَ إِذَا جَعَلْتَ غَيْرُهُ صِفَةً لِقَوْلِهِ:

Üçüncü Mesele: Vâhidî şöyle demiştir: Bu sözde bir hazif vardır, o da (mâ) edatının haberidir; zira sen { غَيْرُهُ } kelimesini O'nun:

إِلهٍ لَمْ يَبْقَ لِهَذَا الْمَنْفِيِّ خَبَرٌ وَالْكَلَامُ لَا يَسْتَقِلُّ بِالصِّفَةِ وَالْمَوْصُوفِ لِأَنَّكَ إِذَا قُلْتَ زَيْدٌ الْعَاقِلُ وَسَكَتَّ لَمْ يُفِدْ مَا لَمْ تَذْكُرْ خَبَرَهُ وَيَكُونُ التَّقْدِيرُ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ فِي الْوُجُودِ أَقُولُ: اتَّفَقَ النَّحْوِيُّونَ عَلَى أَنَّ قَوْلَنَا لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ لَا بُدَّ فِيهِ مِنْ إِضْمَارٍ وَالتَّقْدِيرُ: لَا إِلَهَ فِي الْوُجُودِ أَوْ لَا إِلَهَ لَنَا إِلَّا اللَّهُ وَلَمْ يَذْكُرُوا عَلَى هَذَا الْكَلَامِ حُجَّةً فَإِنَّا نَقُولُ لِمَ لَا يَجُوزُ أَنَّ يُقَالَ دَخَلَ حَرْفُ النَّفْيِ عَلَى هَذِهِ الْحَقِيقَةِ؟ وَعَلَى هَذِهِ الْمَاهِيَّةِ فَيَكُونُ الْمَعْنَى أَنَّهُ لَا تَحَقُّقَ لِحَقِيقَةِ الْإِلَهِيَّةِ إِلَّا فِي حَقِّ اللَّهِ وَإِذَا حَمَلْنَا الْكَلَامَ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى اسْتَغْنَيْنَا عَنِ الْإِضْمَارِ الَّذِي ذَكَرُوهُ.

{ إِلهٍ } kavline sıfat yaptığında, bu olumsuzlanan (menfî) lafız için haber kalmaz. Söz ise sıfat ve mevsufla tek başına tam bir cümle oluşturamaz; zira sen “Akıllı Zeyd” (زَيْدٌ الْعَاقِلُ) deyip sussan, onun haberini zikretmedikçe bir fayda ifade etmez. Buna göre takdir: “Sizin için varlıkta O'ndan başka hiçbir ilah yoktur” (مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ فِي الْوُجُودِ) şeklinde olur. Ben derim ki: Nahivciler, bizim “Lâ ilâhe illallâh” sözümüzde mutlaka bir takdirin (izmâr) bulunması gerektiğinde ittifak etmişlerdir; takdiri de “Varlıkta hiçbir ilah yoktur” (لَا إِلَهَ فِي الْوُجُودِ) veya “Bizim için Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur” (لَا إِلَهَ لَنَا إِلَّا اللَّهُ) şeklindedir. Fakat onlar bu söze dair bir delil zikretmemişlerdir. Nitekim biz deriz ki: Nefiy harfinin bizzat bu hakikatin ve bu mahiyetin üzerine dahil olduğu niçin söylenemez olsun? Bu takdirde mana; ilahlık hakikatinin Allah'ın zatı haricinde hiçbir gerçekliğinin bulunmadığı şeklinde olur. Şayet sözü bu manaya hamledersek, onların zikrettiği o takdire (izmâra) ihtiyaç duymayız.

فَإِنْ قَالُوا: صَرْفُ النَّفْيِ إِلَى الْمَاهِيَّةِ لَا يُمْكِنُ لِأَنَّ الْحَقَائِقَ لَا يُمْكِنُ نَفْيُهَا، فَلَا يمكن ان يقال/ لاسواد بِمَعْنَى ارْتِفَاعِ هَذِهِ الْمَاهِيَّةِ وَإِنَّمَا الْمُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ إِنَّ تِلْكَ الْحَقَائِقَ غَيْرُ مَوْجُودَةٍ وَلَا حاصلة وحينئذ يجب إضمار الخبر.

Eğer: “Nefyin mahiyete yöneltilmesi mümkün değildir; çünkü hakikatlerin nefyi (yok sayılması) imkânsızdır. Dolayısıyla bu mahiyetin ortadan kalkması manasında 'siyahlık yoktur' (لَا سَوَادَ) denilemez. Mümkün olan ancak şu hakikatlerin mevcut ve hâsıl olmadığını söylemektir; bu durumda da haberin takdir edilmesi vacip olur” derlerse,

فنقول: هذه الْكَلَامُ بِنَاءً عَلَى أَنَّ الْمَاهِيَّةَ لَا يُمْكِنُ انْتِفَاؤُهَا وَارْتِفَاعُهَا وَذَلِكَ بَاطِلٌ قَطْعًا إِذْ لَوْ كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لَوَجَبَ امْتِنَاعُ ارْتِفَاعِ الْوُجُودِ لَأَنَّ الْوُجُودَ أَيْضًا حَقِيقَةٌ مِنَ الْحَقَائِقِ وَمَاهِيَّةٌ فَلِمَ لَا يُمْكِنُ ارْتِفَاعُ سَائِرِ الْمَاهِيَّاتِ؟

Biz de şöyle deriz: Bu söz, mahiyetin yok olmasının ve ortadan kalkmasının mümkün olmadığı kabulüne dayanır; bu ise kesinlikle batıldır. Zira mesele böyle olsaydı, varlığın ortadan kalkmasının da imkânsız olması gerekirdi; çünkü varlık da hakikatlerden bir hakikat ve bir mahiyettir. O halde diğer mahiyetlerin ortadan kalkması niçin mümkün olmasın?

فَإِنْ قَالُوا: إِذَا قُلْنَا لَا رَجُلَ وَعَنَيْنَا بِهِ نَفْيَ كَوْنِهِ مَوْجُودًا فَهَذَا النَّفْيُ لَمْ يَنْصَرِفْ إِلَى مَاهِيَّةِ الْوُجُودِ وَإِنَّمَا انْصَرَفَ إِلَى كَوْنِ مَاهِيَّةِ الرَّجُلِ مَوْصُوفَةً بِالْوُجُودِ.

Eğer: “Biz 'hiçbir adam yoktur' (لَا رَجُلَ) dediğimizde ve bununla onun mevcut oluşunu nefyetmeyi kastettiğimizde, bu nefiy varlığın mahiyetine yönelmemiştir; bilakis ancak adamın mahiyetinin varlıkla nitelenmiş (mevsuf) olmasına yönelmiştir” derlerse,

فَنَقُولُ: تِلْكَ الْمَوْصُوفِيَّةُ يَسْتَحِيلُ أَنْ تَكُونَ أَمْرًا زَائِدًا عَلَى الْمَاهِيَّةِ وَعَلَى الْوُجُودِ إِذْ لَوْ كَانَتْ الْمَوْصُوفِيَّةُ مَاهِيَّةً وَالْوُجُودُ مَاهِيَّةً أُخْرَى لَكَانَتْ تِلْكَ الْمَاهِيَّةُ مَوْصُوفَةً أَيْضًا بِالْوُجُودِ وَالْكَلَامُ فِيهِ كَمَا فِيمَا قَبْلَهُ فَيَلْزَمُ التَّسَلْسُلُ وَيَلْزَمُ أَنْ لَا يَكُونَ الْمَوْجُودُ الْوَاحِدُ مَوْجُودًا وَاحِدًا بَلْ مَوْجُودَاتٍ غَيْرَ مُتَنَاهِيَةٍ وَهُوَ مُحَالٌ. ثُمَّ نَقُولُ مَوْصُوفِيَّةُ الْمَاهِيَّةِ بِالْوُجُودِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ أَمْرًا مُغَايِرًا لِلْمَاهِيَّةِ وَالْوُجُودِ وَإِمَّا أَنْ لَا يَكُونَ كَذَلِكَ فَإِنْ لَمْ يكن امرا

Biz de deriz ki: O nitelenmişlik (mevsûfiyyet) durumunun, mahiyete ve varlığa zâit bir şey olması imkânsızdır; çünkü şayet nitelenmişlik bir mahiyet, varlık da başka bir mahiyet olsaydı, o mahiyetin de varlıkla nitelenmiş olması gerekirdi; bu durumdaki söz ise kendisinden önceki gibi olurdu. Böylece teselsül gerekir ve tek bir mevcudun tek bir mevcut olmayıp sonsuz mevcutlar olması lazım gelirdi ki bu da imkânsızdır. Sonra deriz ki: Mahiyetin varlıkla nitelenmiş olması ya mahiyet ve varlıktan gayrı (farklı) bir şeydir ya da öyle değildir. Şayet onlardan gayrı bir şey değilse,

مُغَايِرًا لَهَا فَحِينَئِذٍ يَكُونُ لِذَلِكَ الْمُغَايِرِ مَاهِيَّةٌ وَوُجُودٌ وَمَاهِيَّتُهُ لَا تَقْبَلُ الِارْتِفَاعَ وَحِينَئِذٍ يَعُودُ السُّؤَالُ الْمَذْكُورُ.

o takdirde bu farklı olan şeyin bir mahiyeti ve varlığı olur; onun mahiyeti ise ortadan kalkmayı kabul etmez ve o anda zikredilen soru yeniden döner.

فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ الْمَاهِيَّةَ أَنَّ لَمْ تَقْبَلُ النَّفْيَ وَالرَّفْعَ امْتَنَعَ صَرْفُ حَرْفِ النَّفْيِ إِلَى شَيْءٍ مِنَ الْمَفْهُومَاتِ فَإِنْ كَانَتِ الْمَاهِيَّةُ قَابِلَةً لِلنَّفْيِ وَالرَّفْعِ فَحِينَئِذٍ يُمْكِنُ صَرْفُ كَلِمَةِ «لَا» فِي قَوْلِنَا لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ إِلَى هَذِهِ الْحَقِيقَةِ وَحِينَئِذٍ لَا يُحْتَاجُ إِلَى الْتِزَامِ الْحَذْفِ وَالْإِضْمَارِ الَّذِي يَذْكُرُهُ النَّحْوِيُّونَ فَهَذَا كَلَامٌ عَقْلِيٌّ صِرْفٌ وَقَعَ فِي هَذَا الْبَحْثِ الَّذِي ذَكَرَهُ النَّحْوِيُّونَ.

Zikrettiğimiz hususlarla sabit olmuştur ki: Mahiyet şayet nefyi ve yok olmayı kabul etmiyorsa, nefiy harfinin mefhumlardan herhangi bir şeye yöneltilmesi imkânsız olur. Eğer mahiyet nefyi ve yok olmayı kabul ediyorsa, o takdirde “Lâ ilâhe illallâh” sözümüzdeki "lâ" kelimesini bu hakikate yöneltmek mümkün olur; bu durumda da nahivcilerin zikrettiği hazif ve izmârı kabullenmeye ihtiyaç kalmaz. İşte bu, nahivcilerin zikrettiği bu بحثte ortaya konmuş tamamen aklî bir izahtır.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: لَقَدْ أَرْسَلْنا فِيهِ قَوْلَانِ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: بَعَثْنَا. وَقَالَ آخَرُونَ: مَعْنَى الْإِرْسَالِ أَنَّهُ تَعَالَى حَمَّلَهُ رِسَالَةً يُؤَدِّيهَا فَالرِّسَالَةُ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ تَكُونُ مُتَضَمِّنَةً لِلْبَعْثِ فَيَكُونُ الْبَعْثُ كَالتَّابِعِ لَا أَنَّهُ الْأَصْلُ وَهَذَا الْبَحْثُ بِنَاءً عَلَى مَسْأَلَةٍ أُصُولِيَّةٍ وَهِيَ أَنَّهُ هَلْ مِنْ شَرْطِ إِرْسَالِ الرَّسُولِ إِلَى قَوْمٍ أَنْ يُعَرِّفَهُمْ عَلَى لِسَانِهِ أَحْكَامًا لَا سَبِيلَ لَهُمْ إِلَى مَعْرِفَتِهَا بِعُقُولِهِمْ أَوْ لَيْسَ ذَلِكَ بِشَرْطٍ؟ بَلْ يَكُونُ الْغَرَضُ مِنْ بَعْثَةِ الرُّسُلِ مُجَرَّدَ تَأْكِيدِ مَا فِي الْعُقُولِ وَهَذَا الْخِلَافُ إِنَّمَا يَلِيقُ بتفاريع المعتزلة ولا يليق بتفاريع مذاهبنا وَأُصُولِنَا.

Dördüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: { لَقَدْ أَرْسَلْنا } kavlinde iki görüş vardır: İbn Abbâs: “Gönderdik (ba's ettik)” demiştir. Diğerleri ise şöyle demiştir: İrsâlin manası, Allah Teâlâ'nın ona tebliğ edeceği bir risâlet (elçilik görevi) yüklemesidir. Bu takdire göre risâlet, gönderilmeyi (ba'si) de tazammun eder (içerir); böylece ba's asıl değil, adeta bir tâbi gibi olur. Bu بحث şu usûl meselesine dayanmaktadır: Bir kavme elçi gönderilmesinde, akıllarıyla bilmelerine imkân bulunmayan hükümleri elçinin diliyle onlara bildirmesi şart mıdır, yoksa bu bir şart değil midir? Bilakis elçilerin gönderilmesindeki gaye, yalnızca akılda bulunan şeyleri pekiştirmek midir? Bu ihtilaf ancak Mu'tezile'nin fer'î görüşlerine uygundur; bizim mezheplerimizin ve usûlümüzün fer'î meselelerine uygun değildir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: فِي الْآيَةِ فَوَائِدُ:

Beşinci Mesele: Ayette birtakım faydalar vardır:

الْفَائِدَةُ الْأُولَى: أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْ نُوحٍ فِي هَذِهِ الْآيَةِ ثَلَاثَةَ أَشْيَاءَ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ ﵇ أَمَرَهُمْ بِعِبَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى. وَالثَّانِي: أَنَّهُ حَكَمَ أَنْ لَا إِلَهَ غَيْرُ اللَّهِ وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْكَلَامِ الْأَوَّلِ إِثْبَاتُ التَّكْلِيفِ وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْكَلَامِ الثَّانِي الْإِقْرَارُ بِالتَّوْحِيدِ.

Birinci Fayda: Allah Teâlâ bu ayette Nûh'tan üç şey nakletmiştir: Birincisi: Onun aleyhisselâm kavmine Allah Teâlâ'ya ibadet etmelerini emretmesidir. İkincisi: Allah'tan başka hiçbir ilah olmadığına hükmetmesidir. Birinci sözden maksat teklifi ispat etmek, ikinci sözden maksat ise tevhidi ikrar etmektir.

ثُمَّ قَالَ عَقِيبَهُ: إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ وَلَا شَكَّ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ إِمَّا عَذَابُ يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ: فَهُوَ قَدْ خَوَّفَهُمْ بِيَوْمِ الْقِيَامَةِ وَهَذَا هُوَ الدَّعْوَى الثَّالِثَةُ أَوْ عَذَابُ يَوْمِ الطُّوفَانِ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ: فَقَدِ ادَّعَى الْوَحْيَ وَالنُّبُوَّةَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَالْحَاصِلُ أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْهُ أَنَّهُ ذَكَرَ هَذِهِ الدَّعَاوَى الثَّلَاثَةَ وَلَمْ يَذْكُرْ عَلَى صِحَّةِ وَاحِدٍ مِنْهَا دَلِيلًا وَلَا حُجَّةً فَإِنْ كَانَ قَدْ أَمَرَهُمْ بِالْإِنْذَارِ بِهَا عَلَى سَبِيلِ التَّقْلِيدِ فَهَذَا بَاطِلٌ لِمَا أَنَّ الْقَوْلَ بِالتَّقْلِيدِ بَاطِلٌ وَأَيْضًا فَاللَّهُ تَعَالَى قَدْ مَلَأَ الْقُرْآنَ مِنْ ذَمِّ التَّقْلِيدِ فَكَيْفَ يَلِيقُ بِالرَّسُولِ الْمَعْصُومِ الدَّعْوَةُ إِلَى التَّقْلِيدِ؟ وَإِنْ كَانَ قَدْ أَمَرَهُمْ بِالْإِقْرَارِ بِهَا مَعَ ذِكْرِ الدَّلِيلِ فَهَذَا الدَّلِيلُ غَيْرُ مَذْكُورٍ.

Sonra bunun peşinden: { إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ } demiştir. Şüphe yok ki bundan kastedilen ya kıyamet gününün azabıdır; bu takdire göre o, onları kıyamet günü ile korkutmuştur ki bu da üçüncü iddiadır; yahut da tufan gününün azabıdır; bu takdire göre de Allah katından vahyi ve nübüvveti iddia etmiştir. Hâsılı kelâm; Allah Teâlâ ondan bu üç iddiayı zikrettiğini nakletmiş, bunlardan birinin dahi sıhhatine dair bir delil ve hüccet zikretmemiştir. Şayet o, bunları taklit yoluyla kabul etmeleri için onları uyarmışsa, bu batıldır; zira taklidi savunmak batıldır. Ayrıca Allah Teâlâ Kur'an'ı taklidi yerme ifadeleriyle doldurmuştur; masum bir peygambere taklide davet etmek nasıl yakışır? Şayet o, delil zikretmek suretiyle bunları ikrar etmelerini emretmişse, bu delil [ayette] zikredilmemiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ دَلَائِلَ التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ وَصِحَّةَ الْمَعَادِ وَذَلِكَ تَنْبِيهٌ مِنْهُ تَعَالَى عَلَى أَنَّ أَحَدًا مِنَ الْأَنْبِيَاءِ لَا يَدْعُو أَحَدًا إِلَى هَذِهِ الْأُصُولِ إِلَّا بِذِكْرِ الْحُجَّةِ وَالدَّلِيلِ. أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنَّهُ تَعَالَى مَا حَكَى عَنْ نُوحٍ تِلْكَ الدَّلَائِلَ فِي هَذَا الْمَقَامِ إِلَّا أَنَّ تِلْكَ الدَّلَائِلَ لَمَّا كَانَتْ مَعْلُومَةً لَمْ يَكُنْ إِلَى ذِكْرِهَا حَاجَةٌ فِي هَذَا الْمَقَامِ فَتَرَكَ اللَّهُ تَعَالَى ذِكْرَ الدَّلَائِلِ لِهَذَا السَّبَبِ.

Bil ki Allah Teâlâ, Bakara Suresi'nin başında tevhidin, nübüvvetin ve meadın sıhhatinin delillerini zikretmiştir. Bu da peygamberlerden hiçbirinin hüccet ve delil zikretmeksizin insanları bu esaslara çağırmadığına dair Allah Teâlâ'dan bir uyarıdır. Bu konudaki en ileri husus şudur: Allah Teâlâ bu makamda Nûh'tan o delilleri nakletmemiştir; ancak o deliller zaten bilindiği için bu makamda zikredilmelerine ihtiyaç duyulmamış, bu sebeple Allah Teâlâ delillerin zikrini terk etmiştir.

الْفَائِدَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ ﵇ ذَكَرَ أَوَّلًا قَوْلَهُ: اعْبُدُوا اللَّهَ وَثَانِيًا قَوْلَهُ: مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ وَالثَّانِي كَالْعِلَّةِ لِلْأَوَّلِ لِأَنَّهُ إِذَا لَمْ يَكُنْ لَهُمْ إِلَهٌ غَيْرُهُ كَانَ كُلُّ مَا حَصَلَ عِنْدَهُمْ مِنْ وُجُوهِ النَّفْعِ وَالْإِحْسَانِ وَالْبِرِّ وَاللُّطْفِ حَاصِلًا مِنَ اللَّهِ وَنِهَايَةُ الْإِنْعَامِ تُوجِبُ نِهَايَةَ التَّعْظِيمِ فَإِنَّمَا وَجَبَتْ عِبَادَةُ اللَّهِ لِأَجْلِ الْعِلْمِ بِأَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَيَتَفَرَّعُ عَلَى هَذَا الْبَحْثِ مَسْأَلَةٌ وَهِيَ: إِنَّا قَبْلَ الْعِلْمِ بِأَنْ لَا إِلَهَ وَاحِدٌ أَوْ أَكْثَرُ مِنْ وَاحِدٍ لَا نَعْلَمُ أَنَّ الْمُنْعِمَ عَلَيْنَا بِوُجُوهِ النِّعَمِ الْحَاصِلَةِ عِنْدَنَا هُوَ هَذَا أَمْ ذَاكَ؟ وَإِذَا جَهِلْنَا ذَلِكَ فَقَدْ جَهِلْنَا مَنْ كَانَ هُوَ الْمُنْعِمَ فِي حَقِّنَا وَحِينَئِذٍ لَا يَحْسُنُ عِبَادَتُهُ فَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ كَانَ الْعِلْمُ بِالتَّوْحِيدِ شَرْطًا لِلْعِلْمِ بِحُسْنِ الْعِبَادَةِ.

İkinci Fayda: O aleyhisselâm önce: { اعْبُدُوا اللَّهَ } kavlini, ikinci olarak da: { مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ } kavlini zikretmiştir; ikincisi birincisinin illeti gibidir. Çünkü onların O'ndan başka hiçbir ilahı olmayınca, kendilerinde hâsıl olan menfaat, ihsan, iyilik ve lütuf çeşitlerinin tamamı Allah'tan hâsıl olmuş olur; nimetin son noktada oluşu ise saygının ve yüceltmenin en son noktasını gerektirir. Dolayısıyla Allah'a ibadet etmek, ancak O'ndan başka ilah bulunmadığının bilinmesi sebebiyle vacip olmuştur. Bu بحث üzerine şöyle bir mesele dallanıp budaklanır: Biz, ilahın bir mi yoksa birden fazla mı olduğunu bilmeden önce, bize ulaşan nimet çeşitleriyle bize nimet verenin bu mu yoksa şu mu olduğunu bilemeyiz. Bunu bilmediğimizde ise hakkımızda nimet verenin kim olduğunu bilmemiş oluruz; o anda da O'na ibadet etmek uygun (hasen) olmaz. Bu söze göre tevhidin bilinmesi, ibadetin uygunluğunun (hüsnünün) bilinmesi için bir şarttır.

الْفَائِدَةُ الثَّالِثَةُ: فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ ظَاهِرَ هَذِهِ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْإِلَهُ هُوَ الَّذِي يَسْتَحِقُّ الْعِبَادَةَ لِأَنَّ قَوْلَهُ:

Bu Ayetteki Üçüncü Fayda: Bu ayetin zahiri, ilahın ibadete layık olan varlık olduğuna delalet eder; çünkü O'nun:

اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ إِثْبَاتٌ وَنَفْيٌ فَيَجِبُ أَنْ يَتَوَارَدَا عَلَى مَفْهُومٍ وَاحِدٍ حَتَّى يَسْتَقِيمَ الْكَلَامُ فَكَانَ الْمَعْنَى اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ مَعْبُودٍ غَيْرُهُ حَتَّى يَتَطَابَقَ النَّفْيُ وَالْإِثْبَاتُ ثُمَّ ثَبَتَ بِالدَّلِيلِ أَنَّ الْإِلَهَ لَيْسَ هُوَ الْمَعْبُودَ وَإِلَّا لَوَجَبَ كَوْنُ الْأَصْنَامِ آلِهَةً وَأَنْ لَا يَكُونَ الْإِلَهُ إِلَهًا فِي الْأَزَلِ لِأَجْلِ أَنَّهُ فِي الْأَزَلِ غَيْرُ مَعْبُودٍ فَوَجَبَ حَمْلُ لَفْظِ الْإِلَهِ عَلَى أَنَّهُ الْمُسْتَحِقُّ لِلْعِبَادَةِ.

{ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ } kavli bir ispat ve bir nefiydir. Sözün düzgün olması için bu ikisinin tek bir mefhum üzerinde birleşmesi gerekir; böylece nefiy ve ispatın birbiriyle tam uyuşması için mana: “Allah'a ibadet edin; sizin O'ndan başka hiçbir mabudunuz yoktur” şeklinde olur. Sonra delille sabit olmuştur ki ilah, mabudun kendisi değildir; aksi takdirde putların da ilah olması ve ezelde henüz kendisine ibadet edilen bir varlık olmadığı için ilahın ezelde ilah olmaması gerekirdi. Bu sebeple ilah lafzının 'ibadete hak kazanan / layık olan' manasına hamledilmesi vacip olmuştur.

وَاعْلَمْ أَنَّهُمُ اخْتَلَفُوا فِي مَعْنَى قَوْلِهِ: إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ هَلْ هُوَ الْيَقِينُ أَوِ الْخَوْفُ بِمَعْنَى الظَّنِّ وَالشَّكِّ.

Bil ki onlar, O'nun: { إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ } kavlinin manası hususunda; bunun yakîn mi yoksa zan ve şüphe manasındaki bir korku mu olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir.

قَالَ قَوْمٌ: الْمُرَادُ مِنْهُ الْجَزْمُ وَالْيَقِينُ لِأَنَّهُ كَانَ جَازِمًا بِأَنَّ الْعَذَابَ يَنْزِلُ بِهِمْ إِمَّا فِي الدُّنْيَا وَإِمَّا فِي/ الْآخِرَةِ إِنْ لَمْ يَقْبَلُوا ذَلِكَ الدِّينَ. وَقَالَ آخَرُونَ: بَلِ الْمُرَادُ مِنْهُ الشَّكُّ وَتَقْرِيرُهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ إِنَّمَا قَالَ: إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ لِأَنَّهُ جَوَّزَ أَنْ يُؤْمِنُوا كَمَا جَوَّزَ أَنْ يَسْتَمِرُّوا عَلَى كُفْرِهِمْ وَمَعَ هَذَا التَّجْوِيزِ لَا يَكُونُ قَاطِعًا بِنُزُولِ الْعَذَابِ فَوَجَبَ أَنْ يَذْكُرَهُ بِلَفْظِ الْخَوْفِ. وَالثَّانِي: أَنَّ حُصُولَ الْعِقَابِ عَلَى الْكُفْرِ وَالْمَعْصِيَةِ أَمْرٌ لَا يُعْرَفُ إِلَّا بِالسَّمْعِ وَلَعَلَّ اللَّهَ تَعَالَى مَا بَيَّنَ لَهُ كَيْفِيَّةَ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ فَلَا جَرَمَ بَقِيَ مُتَوَقِّفًا مُجَوِّزًا أَنَّهُ تَعَالَى هَلْ يُعَاقِبُهُمْ عَلَى ذَلِكَ الْكُفْرِ أَمْ لَا؟ وَالثَّالِثُ: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْخَوْفِ الْحَذَرَ كَمَا قَالَ فِي الْمَلَائِكَةِ: يَخافُونَ رَبَّهُمْ [النَّحْلِ: ٥٠] أَيْ يَحْذَرُونَ الْمَعَاصِيَ خَوْفًا مِنَ الْعِقَابِ. الرَّابِعُ: أَنَّهُ بِتَقْدِيرِ أَنْ يَكُونَ قَاطِعًا بِنُزُولِ أَصْلِ الْعَذَابِ لَكِنَّهُ مَا كَانَ عَارِفًا بِمِقْدَارِ ذَلِكَ الْعَذَابِ وَهُوَ أَنَّهُ عَظِيمٌ جِدًّا أَوْ مُتَوَسِّطٌ فَكَانَ هَذَا الشَّكُّ رَاجِعًا إِلَى وَصْفِ الْعِقَابِ وَهُوَ كَوْنُهُ عَظِيمًا أَمْ لَا لَا فِي أَصْلِ حصوله.

Bir topluluk şöyle demiştir: Bundan maksat kesin bilgi (cezm) ve yakîndir; zira o, şayet o dini kabul etmezlerse azabın ya dünyada ya da ahirette üzerlerine mutlaka ineceğini kesin olarak bilmekteydi. Diğerleri ise şöyle demiştir: Bilakis bundan maksat şüphedir; bunun açıklaması da birkaç vecihledir: Birincisi: O, ancak küfürleri üzere devam etmelerini muhtemel gördüğü gibi iman etmelerini de muhtemel gördüğü için: { إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ } demiştir. Bu ihtimalle birlikte azabın ineceği hususunda kesin hüküm veremez; bu sebeple onu korku (havf) lafzıyla zikretmesi gerekmiştir. İkincisi: Küfür ve isyana karşılık cezanın hâsıl olması, ancak sem'î (naklî) yolla bilinen bir husustur; belki de Allah Teâlâ bu meselenin keyfiyetini ona açıklamamıştı, bu yüzden O Teâlâ'nın o küfürden dolayı kendilerini cezalandırıp cezalandırmayacağı hususunda tereddüt ederek duraklamıştı. Üçüncüsü: Korkudan (havf) maksadın, melekler hakkında buyurduğu: { يَخافُونَ رَبَّهُمْ } [Nahl: 50] “Rablerinden korkarlar” yani cezadan korkarak günahlardan sakınırlar manasındaki sakınma (hazer) olması muhtemeldir. Dördüncüsü: Azabın aslının ineceği konusunda kesin kanaat sahibi olduğu farz edilse bile, o azabın miktarının son derece büyük mü yoksa orta derecede mi olduğunu bilmemekteydi. Dolayısıyla bu şüphe, cezanın asıl vuku bulmasında değil, onun büyük olup olmaması şeklindeki vasfında idi.

[في قوله تعالى قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَراكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ إلى قوله رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ] ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى حَكَى مَا ذَكَرَهُ فِي قَوْمِهِ فَقَالَ: قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَراكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ وقال الْمُفَسِّرُونَ: الْمَلَأُ الْكُبَرَاءُ وَالسَّادَاتُ الَّذِينَ جَعَلُوا أَنْفُسَهُمْ أَضْدَادَ الْأَنْبِيَاءِ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ قَوْلَهُ مِنْ قَوْمِهِ يَقْتَضِي أَنَّ ذَلِكَ الْمَلَأَ بَعْضُ قَوْمِهِ وَذَلِكَ الْبَعْضُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونُوا مَوْصُوفِينَ بِصِفَةٍ لِأَجْلِهَا اسْتَحَقُّوا هَذَا الْوَصْفَ وَذَلِكَ بِأَنْ يكونوا هم الذين يملؤون صُدُورَ الْمَجَالِسِ وَتَمْتَلِئُ الْقُلُوبُ مِنْ هَيْبَتِهِمْ وَتَمْتَلِئُ الْأَبْصَارُ مِنْ رُؤْيَتِهِمْ وَتَتَوَجَّهُ الْعُيُونُ فِي الْمَحَافِلِ إِلَيْهِمْ وَهَذِهِ الصِّفَاتُ لَا تَحْصُلُ إِلَّا فِي الرُّؤَسَاءِ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْمَلَأِ الرُّؤَسَاءُ وَالْأَكَابِرُ. وَقَوْلُهُ: إِنَّا لَنَراكَ هَذِهِ الرُّؤْيَةُ لَا بُدَّ وَأَنْ تَكُونَ بِمَعْنَى الِاعْتِقَادِ وَالظَّنِّ دُونَ الْمُشَاهَدَةِ وَالرُّؤْيَةِ. وَقَوْلُهُ: فِي ضَلالٍ مُبِينٍ أَيْ فِي خَطَأٍ ظَاهِرٍ وَضَلَالٍ بَيِّنٍ وَلَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مُرَادُهُمْ نِسْبَةَ نُوحٍ إِلَى الضَّلَالِ فِي الْمَسَائِلِ الْأَرْبَعِ الَّتِي بَيَّنَّا أَنَّ نُوحًا ﵇ ذَكَرَهَا وَهِيَ التَّكْلِيفُ وَالتَّوْحِيدُ وَالنُّبُوَّةُ وَالْمَعَادُ وَلَمَّا ذَكَرُوا هَذَا الْكَلَامَ أجاب نوح ﵇ بقوله: يا قَوْمِ لَيْسَ بِي ضَلالَةٌ.

[Allah Teâlâ'nın: { قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَراكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } kavlinden { رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ } kavline kadar olan kısma dair:] Sonra Allah Teâlâ kavminin söylediklerini naklederek şöyle buyurdu: { قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَراكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “Kavminden ileri gelenler (mele'): 'Doğrusu biz seni apaçık bir sapıklık içinde görüyoruz' dediler.” Müfessirler dediler ki: Mele', kendilerini peygamberlerin hasmı kılan ileri gelenler ve reislerdir. Bunun delili şudur: O'nun { مِنْ قَوْمِهِ } kavli, o mele'in kendi kavminden bir zümre olduğunu gerektirir; bu zümrenin de kendisi sebebiyle bu nitelemeyi hak ettikleri bir sıfatla nitelenmiş olmaları gerekir. Bu da onların meclislerin başköşelerini dolduran, kalplerin heybetleriyle dolduğu, gözlerin kendilerini görmeye doyduğu ve toplantılarda gözlerin kendilerine çevrildiği kimseler olmalarıyladır. Bu sıfatlar ise ancak reislerde bulunur. Bu da mele'den maksadın reisler ve ileri gelenler olduğunu gösterir. O'nun: { إِنَّا لَنَراكَ } kavlindeki bu görme (rü'yet), müşahede ve gözle görme değil, mutlaka inanç ve zan manasında olmalıdır. O'nun: { فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } kavli ise “apaçık bir hata ve besbelli bir sapıklık içinde” demektir. Onların maksadı mutlaka, Nûh aleyhisselâm'ın zikrettiğini açıkladığımız dört meselede Nûh'u sapıklığa nispet etmek olmalıdır; bunlar da teklif, tevhid, nübüvvet ve meaddır. Onlar bu sözü söyleyince Nûh aleyhisselâm: “Ey kavmim! Bende hiçbir sapıklık yoktur” (يا قَوْمِ لَيْسَ بِي ضَلالَةٌ) sözüyle cevap verdi.

فَإِنْ قَالُوا: إِنَّ الْقَوْمَ قَالُوا: إِنَّا لَنَراكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ.

Eğer: “O kavim: { إِنَّا لَنَراكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } 'Doğrusu biz seni apaçık bir sapıklık içinde görüyoruz' dediler.

فَجَوَابُهُ أَنْ يُقَالَ: لَيْسَ بِي ضَلَالٌ فَلِمَ تَرَكَ هَذَا الْكَلَامَ وَقَالَ: لَيْسَ بِي ضَلَالَةٌ؟

Bunun cevabı ise 'Bende sapıklık yoktur' (لَيْسَ بِي ضَلَالٌ) demektir. O halde bu ifadeyi bırakıp da niçin 'Bende hiçbir sapıklık türü yoktur' (لَيْسَ بِي ضَلَالَةٌ) dedi?” denilirse,

قُلْتُ: لِأَنَّ قَوْلَهُ: لَيْسَ بِي ضَلالَةٌ أَيْ لَيْسَ بِي نَوْعٌ مِنْ أَنْوَاعِ الضَّلَالَةِ الْبَتَّةَ فَكَانَ هَذَا أَبْلَغَ فِي عُمُومِ السَّلْبِ ثُمَّ إِنَّهُ ﵇ لَمَّا نَفَى عَنْ نَفْسِهِ الْعَيْبَ الَّذِي وَصَفُوهُ بِهِ وَوَصَفَ نَفْسَهُ بِأَشْرَفِ الصِّفَاتِ وَأَجَلِّهَا وَهُوَ كَوْنُهُ رَسُولًا إِلَى الْخَلْقِ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ ذَكَرَ مَا هُوَ الْمَقْصُودُ مِنَ الرِّسَالَةِ وَهُوَ أَمْرَانِ: الْأَوَّلُ: تَبْلِيغُ الرِّسَالَةِ. وَالثَّانِي: تَقْرِيرُ النَّصِيحَةِ. فَقَالَ: أُبَلِّغُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي وَأَنْصَحُ لَكُمْ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Derim ki: Çünkü onun: { لَيْسَ بِي ضَلالَةٌ } kavli; “Bende sapıklık çeşitlerinden kesinlikle hiçbir çeşit yoktur” demektir; bu da olumsuzluğun umumiliği (umûm-i selb) noktasında daha beliğdir. Sonra o aleyhisselâm, kendisini niteledikleri o ayıbı nefyedip nefsini sıfatların en şereflisi ve en yücesiyle, yani âlemlerin Rabbi tarafından yaratılmışlara gönderilmiş bir elçi olmakla niteleyince, risâletten asıl maksat olan şeyi zikretti; o da iki husustur: Birincisi: Risâleti tebliğ etmek. İkincisi: Nasihati ortaya koymaktır. Nitekim şöyle buyurdu: { أُبَلِّغُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي وَأَنْصَحُ لَكُمْ } “Size Rabbimin gönderdiklerini tebliğ ediyorum ve size nasihat ediyorum.” Bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو أُبَلِّغُكُمْ بِالتَّخْفِيفِ مِنْ أَبْلَغَ وَالْبَاقُونَ بِالتَّشْدِيدِ. قال الواحدي:

Birinci Mesele: Ebû Amr, ebleğa (أَبْلَغَ) fiilinden hafifletme ile (tahfifle) { أُبَلِّغُكُمْ } [übliğuküm] şeklinde, diğerleri ise şedde ile [übelliguküm] okumuşlardır. Vâhidî demiştir ki:

وَكِلَا الْوَجْهَيْنِ جَاءَ فِي التَّنْزِيلِ فَالتَّخْفِيفُ قَوْلُهُ: فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ [هُودٍ: ٥٧] وَالتَّشْدِيدُ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ [الْمَائِدَةِ: ٦٧] .

Her iki vecih de Kur'an'da gelmiştir: Tahfif O'nun: { فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ } [Hûd: 57] “Eğer yüz çevirirseniz, şüphesiz ben size tebliğ ettim” kavlidir; teşdid ise { فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ } [Mâide: 67] “O'nun elçiliğini tebliğ etmemiş olursun” kavlidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْفَرْقُ بَيْنَ تَبْلِيغِ الرِّسَالَةِ وَبَيْنَ النَّصِيحَةِ هُوَ أَنَّ تَبْلِيغَ الرِّسَالَةِ مَعْنَاهُ: أَنْ يُعَرِّفَهُمْ أَنْوَاعَ تَكَالِيفِ اللَّهِ وَأَقْسَامَ أَوَامِرِهِ وَنَوَاهِيهِ وَأَمَّا النَّصِيحَةُ: فَهُوَ أَنَّهُ يُرَغِّبُهُ فِي الطَّاعَةِ وَيُحَذِّرُهُ عَنِ الْمَعْصِيَةِ وَيَسْعَى في تقرير ذلك الترغيب والترهيب لأبلغ وجوه وَقَوْلُهُ: رِسالاتِ رَبِّي يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى حَمَّلَهُ أَنْوَاعًا كَثِيرَةً مِنَ الرِّسَالَةِ وَهِيَ أَقْسَامُ التَّكَالِيفِ مِنَ الْأَوَامِرِ وَالنَّوَاهِي وَشَرْحُ مَقَادِيرِ الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ فِي الْآخِرَةِ وَمَقَادِيرِ الْحُدُودِ وَالزَّوَاجِرِ فِي الدُّنْيَا وَقَوْلُهُ: وَأَنْصَحُ لَكُمْ قَالَ الْفَرَّاءُ: لَا تَكَادُ الْعَرَبُ تَقُولُ: نَصَحْتُكَ إِنَّمَا تَقُولُ:

İkinci Mesele: Risâletin tebliği ile nasihat arasındaki fark şudur: Risâletin tebliğinin manası; onlara Allah'ın teklif çeşitlerini, emir ve yasaklarının kısımlarını bildirmesidir. Nasihat ise; onları itaate teşvik etmesi, isyandan sakındırması ve bu tergîb ve terhîbi (teşvik ve sakındırmayı) en beliğ vecihlerle ortaya koymaya gayret etmesidir. O'nun: { رِسالاتِ رَبِّي } “Rabbimin risâletlerini” kavli, Allah Teâlâ'nın ona pek çok çeşit elçilik görevi yüklediğine delalet eder; bunlar da emir ve yasaklardan oluşan teklif kısımları, ahiretteki mükâfat ve cezanın miktarlarının açıklaması ile dünyadaki hadlerin ve caydırıcı cezaların miktarlarıdır. O'nun: { وَأَنْصَحُ لَكُمْ } “ve size nasihat ediyorum” kavline gelince; Ferrâ şöyle demiştir: Araplar neredeyse hiç “Sana nasihat ettim” (نَصَحْتُكَ) demezler; ancak:

نَصَحْتُ لَكَ وَيَجُوزُ أَيْضًا نَصَحْتُكَ. قَالَ النَّابِغَةُ:

“Senin için nasihat ettim” (نَصَحْتُ لَكَ) derler; bununla birlikte “نَصَحْتُكَ” demek de caizdir. Nâbiğa şöyle demiştir:

نَصَحْتُ بَنِي عَوْفٍ فَلَمْ يَتَقَبَّلُوا ... رَسُولِي وَلَمْ تَنْجَحْ لَدَيْهِمْ رَسَائِلِي

“Avf oğullarına nasihat ettim de kabul etmediler elçimi / Ve onların katında başarıya ulaşmadı mektuplarım.”

وَحَقِيقَةُ النُّصْحِ الْإِرْسَالُ إِلَى الْمَصْلَحَةِ مَعَ خُلُوصِ النِّيَّةِ مِنْ شَوَائِبِ الْمَكْرُوهِ وَالْمَعْنَى: أَنِّي أُبَلِّغُ إِلَيْكُمْ تَكَالِيفَ اللَّهِ ثُمَّ أُرْشِدُكُمْ إِلَى الْأَصْوَبِ الْأَصْلَحِ وَأَدْعُوكُمْ إِلَى مَا دَعَانِي وأحب إِلَيْكُمْ مَا أُحِبَّهُ لِنَفْسِي.

Nasihatin hakikati, niyetin hoş olmayan şaibelerden arınmış olmasıyla birlikte maslahata yönlendirmektir. Manası şudur: Ben size Allah'ın tekliflerini tebliğ ediyorum, sonra sizi en doğruya ve en yararlı olana irşad ediyorum, beni davet ettiği şeye sizi davet ediyorum ve kendim için sevip arzu ettiğim şeyi sizin için de arzu ediyorum.

ثُمَّ قَالَ: وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ وَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: وَأَعْلَمُ أَنَّكُمْ إِنْ عَصَيْتُمْ أَمْرَهُ عَاقَبَكُمْ بِالطُّوفَانِ. الثَّانِي: وَأَعْلَمُ أَنَّهُ يُعَاقِبُكُمْ فِي الْآخِرَةِ عِقَابًا شَدِيدًا خَارِجًا عَمَّا تَتَصَوَّرُهُ عُقُولُكُمْ. الثَّالِثُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ: وَأَعْلَمُ مِنْ تَوْحِيدِ اللَّهِ وَصِفَاتِ جَلَالِهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ وَيَكُونُ الْمَقْصُودُ مِنْ ذِكْرِ هَذَا الْكَلَامِ: حَمْلَ الْقَوْمِ عَلَى أَنْ يَرْجِعُوا إِلَيْهِ فِي طَلَبِ تِلْكَ العلوم.

Sonra: { وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ } demiştir. Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Ve ben biliyorum ki şayet siz O'nun emrine isyan ederseniz, O sizi tufan ile cezalandıracaktır. İkincisi: Ve ben biliyorum ki O, ahirette sizi akıllarınızın tasavvur edebileceğinin ötesinde şiddetli bir azapla cezalandıracaktır. Üçüncüsü: Maksadın “Ve ben Allah'ın tevhidinden ve celal sıfatlarından sizin bilmediğiniz şeyleri biliyorum” olması caizdir; bu sözü zikretmekten maksat ise kavmi, o ilimleri talep etme hususunda kendisine başvurmaya yöneltmektir.

[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٦٣ الى ٦٤]

[A'râf Suresi (7), 63-64. Ayetler]

أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ وَلِتَتَّقُوا وَلَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٦٣) فَكَذَّبُوهُ فَأَنْجَيْناهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً عَمِينَ (٦٤)

{ أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ وَلِتَتَّقُوا وَلَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٦٣) فَكَذَّبُوهُ فَأَنْجَيْناهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً عَمِينَ (٦٤) } “Sizi uyarmak için, sakınasınız ve böylece merhamete nail olasınız diye içinizden bir adam vasıtasıyla size Rabbinizden bir zikir (öğüt) gelmesine şaştınız mı? (63) Fakat onu yalanladılar. Biz de onu ve gemide onunla beraber olanları kurtardık; ayetlerimizi yalanlayanları ise suda boğduk. Çünkü onlar (kalp gözleri) körleşmiş bir kavim idiler. (64)”

اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ وَلِتَتَّقُوا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مُرَادَ الْقَوْمِ مِنْ قَوْلِهِمْ لِنُوحٍ ﵇: إِنَّا لَنَراكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ [الأعراف: ٦٠] هُوَ أَنَّهُمْ نَسَبُوهُ فِي ادِّعَاءِ النُّبُوَّةِ إِلَى الضَّلَالِ وَذَلِكَ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُمُ اسْتَبْعَدُوا أَنْ يَكُونَ لِلَّهِ رَسُولٌ إِلَى خَلْقِهِ لِأَجْلِ أَنَّهُمُ اعْتَقَدُوا أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الْإِرْسَالِ هُوَ التَّكْلِيفُ وَالتَّكْلِيفُ لَا مَنْفَعَةَ فِيهِ لِلْمَعْبُودِ لِكَوْنِهِ مُتَعَالِيًا عَنِ النَّفْعِ وَالضَّرَرِ وَلَا مَنْفَعَةَ فِيهِ لِلْعَابِدِ لِأَنَّهُ فِي الْحَالِ يُوجِبُ الْمَضَرَّةَ الْعَظِيمَةَ وَكُلُّ مَا يُرْجَى فِيهِ مِنَ الثَّوَابِ وَدَفْعِ الْعِقَابِ فَاللَّهُ قَادِرٌ عَلَى تَحْصِيلِهِ بِدُونِ وَاسِطَةِ التَّكْلِيفِ فَيَكُونُ التَّكْلِيفُ عَبَثًا وَاللَّهُ مُتَعَالٍ عَنِ الْعَبَثِ وَإِذَا بَطَلَ التَّكْلِيفُ بَطَلَ الْقَوْلُ بِالنُّبُوَّةِ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُمْ وَإِنْ جَوَّزُوا التَّكْلِيفَ إِلَّا أَنَّهُمْ قَالُوا: مَا عُلِمَ حُسْنُهُ بِالْعَقْلِ فَعَلْنَاهُ وَمَا عُلِمَ قُبْحُهُ تَرَكْنَاهُ وَمَا لَا نَعْلَمُ فِيهِ لَا حُسْنَهُ وَلَا قُبْحَهُ فَإِنْ كُنَّا مُضْطَرِّينَ إِلَيْهِ فَعَلْنَاهُ لِعِلْمِنَا أَنَّهُ مُتَعَالٍ عَنْ أَنْ يُكَلِّفَ عَبْدَهُ مَا لَا طَاقَةَ لَهُ بِهِ وَإِنْ لَمْ نَكُنْ مُضْطَرِّينَ إِلَيْهِ تَرَكْنَاهُ لِلْحَذَرِ عَنْ خَطَرِ الْعِقَابِ وَلَمَّا كَانَ رَسُولُ الْعَقْلِ كَافِيًا فَلَا حَاجَةَ إِلَى بِعْثَةِ رَسُولٍ آخَرَ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ بِتَقْدِيرِ: أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ الرَّسُولِ فَإِنَّ إِرْسَالَ الْمَلَائِكَةِ أَوْلَى لِأَنَّ مَهَابَتَهُمْ أَشَدُّ وَطَهَارَاتِهِمْ أَكْمَلُ وَاسْتِغْنَاءَهُمْ عَنِ الْمَأْكُولِ وَالْمَشْرُوبِ أَظْهَرُ وَبُعْدَهُمْ عَنِ الْكَذِبِ وَالْبَاطِلِ أَعْظَمُ. وَرَابِعُهَا: أَنَّ بِتَقْدِيرِ: أَنْ يَبْعَثَ رَسُولًا مِنَ الْبَشَرِ فَلَعَلَّ الْقَوْمَ اعْتَقَدُوا أَنَّ مَنْ كَانَ فَقِيرًا ولم يكن له تبع ورئاسة فَإِنَّهُ لَا يَلِيقُ بِهِ

Bil ki O'nun: { أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ وَلِتَتَّقُوا } kavli, o kavmin Nûh aleyhisselâm'a söyledikleri { إِنَّا لَنَراكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } [A'râf: 60] “Doğrusu biz seni apaçık bir sapıklık içinde görüyoruz” sözünden maksatlarının, onu nübüvvet iddiasında sapıklığa nispet etmek olduğuna delalet eder. Bu da birkaç vecihten ötürüdür: Birincisi: Onlar, Allah'ın yarattıklarına bir elçi göndermiş olmasını uzak bir ihtimal olarak görmüşlerdir; çünkü onlar elçi göndermekten maksadın teklif olduğuna inanmışlardır. Teklifte ise mabud için hiçbir menfaat yoktur; zira O menfaat ve zarardan münezzehtir. İbadet eden için de teklifte hiçbir menfaat yoktur; zira o hâlihazırda büyük bir meşakkati gerektirir; bunda umulan mükâfat ve azabın defedilmesine gelince, Allah bunu teklif vasıtası olmaksızın gerçekleştirmeye kâdirdir. O takdirde teklif abes olur, Allah ise abesten münezzehtir; teklif batıl olunca da nübüvveti savunmak batıl olur. İkincisi: Onlar teklifi caiz görseler bile şöyle demişlerdir: Aklın güzel (hasen) olduğunu bildiği şeyi yaparız, çirkin (kabih) olduğunu bildiği şeyi terk ederiz; ne güzelliğini ne de çirkinliğini bilmediğimiz şeye gelince, şayet ona mecbur kalmışsak, O'nun kuluna güç yetiremeyeceği şeyi teklif etmekten münezzeh olduğunu bildiğimiz için onu yaparız; eğer ona mecbur kalmamışsak ceza tehlikesinden sakınmak için onu terk ederiz. Aklın elçisi yeterli olunca, başka bir elçinin gönderilmesine ihtiyaç kalmaz. Üçüncüsü: Bir elçinin mutlaka bulunması gerektiği farz edilse bile meleklerin gönderilmesi daha evladır; çünkü onların heybeti daha şiddetli, temizlikleri daha mükemmel, yeme ve içmeye ihtiyaç duymayışları daha aşikâr, yalan ve batıldan uzaklıkları daha büyüktür. Dördüncüsü: İnsanlardan bir elçi göndereceği farz edilse bile, o kavim fakir olan, tâbileri ve reisliği bulunmayan bir kimseye,

مَنْصِبُ الرِّسَالَةِ وَلَعَلَّهُمُ اعْتَقَدُوا أَنَّ الَّذِي ظَنَّ نُوحٌ ﵇ أَنَّهُ مِنْ بَابِ الْوَحْيِ فَهُوَ مِنْ جِنْسِ الْجُنُونِ وَالْعَتَهِ وَتَخْيِيلَاتِ الشَّيْطَانِ فَهَذَا هُوَ الْإِشَارَةُ إِلَى مَجَامِعِ الْوُجُوهِ الَّتِي لِأَجْلِهَا أَنْكَرَ الْكُفَّارُ رِسَالَةَ رَجُلٍ مُعَيَّنٍ فَلِهَذِهِ الْأَسْبَابِ حَكَمُوا عَلَى نُوحٍ بِالضَّلَالَةِ ثُمَّ إِنَّ نُوحًا ﵇ أَزَالَ تَعَجُّبَهُمْ وَقَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى خَالِقُ الْخَلْقِ فَلَهُ بِحُكْمِ الْإِلَهِيَّةِ أَنْ يَأْمُرَ عَبِيدَهُ بِبَعْضِ الْأَشْيَاءِ وَيَنْهَاهُمْ عَنْ بَعْضِهَا وَلَا يَجُوزَ أَنْ يُخَاطِبَهُمْ بِتِلْكَ التَّكَالِيفِ مِنْ غَيْرِ وَاسِطَةٍ لِأَنَّ ذَلِكَ يَنْتَهِي إِلَى حَدِّ الْإِلْجَاءِ وَهُوَ يُنَافِي التَّكْلِيفَ وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الرَّسُولُ وَاحِدًا مِنَ الْمَلَائِكَةِ لِمَا ذَكَرْنَاهُ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْ جَعَلْناهُ مَلَكاً لَجَعَلْناهُ رَجُلًا [الْأَنْعَامِ: ٩] فَبَقِيَ أَنْ يَكُونَ إِيصَالُ تِلْكَ التَّكَالِيفِ إِلَى الْخَلْقِ بِوَاسِطَةِ إِنْسَانٍ وَذَلِكَ الْإِنْسَانُ إِنَّمَا يُبَلِّغُهُمْ تِلْكَ التَّكَالِيفَ لِأَجْلِ أَنْ يُنْذِرَهُمْ وَيُحَذِّرَهُمْ وَمَتَى أَنْذَرَهُمُ اتَّقَوْا مُخَالَفَةَ تَكْلِيفِ اللَّهِ وَمَتَى اتَّقَوْا مُخَالَفَةَ تَكْلِيفِ اللَّهِ اسْتَوْجَبُوا رَحْمَةَ اللَّهِ فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: لِيُنْذِرَكُمْ وَلِتَتَّقُوا وَلَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ.

risalet makamının yakışmayacağına inanmış olabilirler. Belki de onlar Nûh aleyhisselâm'ın vahiy kabîlinden zannettiği şeyin cinnet, delilik ve şeytanın kuruntuları türünden olduğuna inanmışlardı. İşte bu, kâfirlerin belirli bir adamın risaletini inkâr etmelerine sebep olan vecihlerin toplamına bir işarettir; bu sebeplerden ötürü Nûh hakkında sapıklık hükmü vermişlerdir. Sonra Nûh aleyhisselâm onların şaşkınlığını gidermiş ve şöyle demiştir: Allah Teâlâ mahlûkatın yaratıcısıdır; ilahlık hükmü gereğince kullarına bazı şeyleri emretme ve bazı şeyleri yasaklama hakkına sahiptir. Onlara bu teklifleri vasıtasız olarak hitap etmesi caiz değildir; zira bu durum icbar sınırına varır ki bu da teklife aykırıdır. O elçinin meleklerden biri olması da caiz değildir; nitekim bunu En'âm Suresi'nde Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْ جَعَلْناهُ مَلَكاً لَجَعَلْناهُ رَجُلًا } [En'âm: 9] “Eğer onu bir melek kılsaydık, yine bir adam kılardık” kavlinin tefsirinde zikretmiştik. Geriye, bu tekliflerin mahlûkata bir insan vasıtasıyla ulaştırılması kalmaktadır. O insan da bu teklifleri, onları uyarmak ve sakındırmak için tebliğ eder. Onları uyardığı zaman Allah'ın teklifine aykırı davranmaktan sakınırlar; Allah'ın teklifine aykırı davranmaktan sakındıkları zaman da Allah'ın rahmetini hak ederler. İşte O'nun: { لِيُنْذِرَكُمْ وَلِتَتَّقُوا وَلَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ } “Sizi uyarmak için, sakınasınız ve böylece merhamete nail olasınız diye” kavlinden murat budur.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَلْنَرْجِعْ إِلَى تَفْسِيرِ أَلْفَاظِ الْآيَةِ.

Bunu bildiğine göre, şimdi ayetin lafızlarının tefsirine dönelim.

أَمَّا قَوْلُهُ: أَوَعَجِبْتُمْ فَالْهَمْزَةُ لِلْإِنْكَارِ وَالْوَاوُ لِلْعَطْفِ وَالْمَعْطُوفُ عَلَيْهِ مَحْذُوفٌ كَأَنَّهُ قِيلَ: أَكَذَّبْتُمْ وَعَجِبْتُمْ أَنْ جَاءَكُمْ؟ أَيْ عَجِبْتُمْ أَنْ جَاءَكُمْ ذِكْرٌ. وَذَكَرُوا فِي تَفْسِيرِ هَذَا الذِّكْرِ وُجُوهًا. قَالَ الْحَسَنُ: إِنَّهُ الْوَحْيُ الَّذِي جَاءَهُمْ بِهِ. وَقَالَ آخَرُونَ: الْمُرَادُ بِهَذَا الذِّكْرِ الْمُعْجِزُ ثُمَّ ذَلِكَ الْمُعْجِزُ يَحْتَمِلُ/ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ تَعَالَى كَانَ قَدْ أَنْزَلَ عَلَيْهِ كِتَابًا وَكَانَ ذَلِكَ الْكِتَابُ مُعْجِزًا فَسَمَّاهُ اللَّهُ تَعَالَى ذِكْرًا كَمَا سَمَّى الْقُرْآنَ بِهَذَا الِاسْمِ وَجَعَلَهُ مُعْجِزَةً لِمُحَمَّدٍ ﷺ . وَالثَّانِي: أَنَّ ذَلِكَ الْمُعْجِزَ كَانَ شَيْئًا آخَرَ سِوَى الْكِتَابِ. وقوله: عَلى رَجُلٍ قال الفراء: عَلى هاهنا بِمَعْنَى مَعَ كَمَا تَقُولُ: جَاءَ بِالْخَبَرِ عَلَى وَجْهِهِ وَمَعَ وَجْهِهِ كِلَاهُمَا جَائِزٌ. وَقَالَ ابْنُ قُتَيْبَةَ:

O'nun: { أَوَعَجِبْتُمْ } “Şaştınız mı?” kavline gelince; buradaki hemze inkâr içindir, vâv atıf içindir; üzerine atfedilen kısım (ma'tûfun aleyh) ise mahzuftur. Adeta şöyle denilmiştir: “Size gelmesini yalanladınız ve şaştınız mı?” yani size bir zikrin gelmesine şaştınız mı? Bu “zikir” lafzının tefsirinde birtakım vecihler zikretmişlerdir. Hasan: “O, kendilerine getirdiği vahiydir” demiştir. Diğerleri ise şöyle demiştir: Bu zikirden murat mucizedir; sonra bu mucize iki veçhe ihtimallidir: Birincisi: Allah Teâlâ ona bir kitap indirmişti ve o kitap bir mucize idi; Allah Teâlâ, Kur'an'ı bu isimle isimlendirip onu Muhammed ﷺ için bir mucize kıldığı gibi onu da bir zikir olarak isimlendirmiştir. İkincisi: O mucize kitaptan başka bir şeydi. O'nun: { عَلى رَجُلٍ } “bir adam vasıtasıyla” kavline gelince; Ferrâ şöyle demiştir: Buradaki 'alâ (عَلَى), tıpkı senin “Haberi dosdoğru / şekliyle getirdi” anlamında hem (جَاءَ بِالْخَبَرِ عَلَى وَجْهِهِ) hem de (مَعَ وَجْهِهِ) demen gibi -ki ikisi de caizdir- mea (مَعَ) manasındadır. İbn Kuteybe ise şöyle demiştir:

أَيْ عَلَى لِسَانِ رَجُلٍ مِنْكُمْ كَمَا قَالَ: رَبَّنا وَآتِنا مَا وَعَدْتَنا عَلى رُسُلِكَ [آلِ عِمْرَانَ: ١٩٤] أَيْ عَلَى لِسَانِ رُسُلِكَ. وَقَالَ آخَرُونَ: ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ مُنَزَّلٌ عَلَى رَجُلٍ وَقَوْلُهُ: مِنْكُمْ أَيْ تَعْرِفُونَ نَسَبَهُ فَهُوَ مِنْكُمْ نَسَبًا وَذَلِكَ لِأَنَّ كَوْنَهُ مِنْهُمْ يُزِيلُ التَّعَجُّبَ لِأَنَّ الْمَرْءَ بِمَنْ هُوَ مِنْ جِنْسِهِ أَعْرَفُ وَبِطَهَارَةِ أَحْوَالِهِ أَعْلَمُ وَبِمَا يَقْتَضِي السُّكُونُ إِلَيْهِ أَبْصَرُ ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى مَا لِأَجْلِهِ يُبْعَثُ الرَّسُولُ فَقَالَ: لِيُنْذِرَكُمْ وَمَا لِأَجْلِهِ يُنْذِرُ فَقَالَ:

Yani: Tıpkı O'nun: { رَبَّنا وَآتِنا مَا وَعَدْتَنا عَلى رُسُلِكَ } [Âl-i İmrân: 194] “Rabbimiz! Elçilerinin diliyle bize vadettiğin şeyleri ver” yani elçilerinin lisanı üzere [vadettiğin şeyleri] buyurduğu gibi, içinizden bir adamın diliyle demektir. Diğerleri ise şöyle demiştir: Bir adam üzerine indirilmiş olarak Rabbinizden bir zikir. O'nun: { مِنْكُمْ } “içinizden” kavli ise; nesebini bildiğiniz, dolayısıyla nesep bakımından sizden olan [biri] demektir. Zira onun kendilerinden olması şaşkınlığı giderir; çünkü insan kendi cinsinden olanı daha iyi tanır, onun hallerinin temizliğini daha iyi bilir ve kendisine güven duyulmasını gerektiren hususları daha iyi görür. Sonra Allah Teâlâ elçinin ne için gönderildiğini beyan ederek: { لِيُنْذِرَكُمْ } “sizi uyarmak için” buyurmuş; ne için uyardığını beyan ederek de:

وَلِتَتَّقُوا وَمَا لِأَجْلِهِ يَتَّقُونَ فَقَالَ: وَلَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ وَهَذَا التَّرْتِيبُ فِي غَايَةِ الْحُسْنِ فَإِنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الْبِعْثَةِ الْإِنْذَارُ وَالْمَقْصُودَ مِنَ الْإِنْذَارِ التَّقْوَى عَنْ كُلِّ مَا لَا يَنْبَغِي وَالْمَقْصُودَ مِنَ التَّقْوَى الْفَوْزُ بِالرَّحْمَةِ فِي دَارِ الْآخِرَةِ. قَالَ الْجُبَّائِيُّ وَالْكَعْبِيُّ وَالْقَاضِي: هَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى أَرَادَ مِنَ الَّذِينَ بَعَثَ الرُّسُلَ إِلَيْهِمُ التَّقْوَى وَالْفَوْزَ بِالرَّحْمَةِ وَذَلِكَ يُبْطِلُ قَوْلَ مَنْ يَقُولُ: إِنَّهُ تَعَالَى أَرَادَ مِنْ بَعْضِهِمُ الْكُفْرَ وَالْعِنَادَ وَخَلَقَهُمْ لِأَجْلِ الْعَذَابِ وَالنَّارِ.

{ وَلِتَتَّقُوا } “ve sakınasınız diye” buyurmuş; ne için sakınacaklarını beyan ederek de: { وَلَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ } “ve böylece merhamete nail olasınız diye” buyurmuştur. Bu tertip son derece güzeldir; zira peygamber göndermekten maksat uyarmak, uyarmaktan maksat uygunsuz olan her şeyden sakınmak (takva), sakınmaktan maksat ise ahiret yurdunda rahmete kavuşmaktır. Cübbâî, Kâ'bî ve Kâdî şöyle demişlerdir: Bu ayet, Allah Teâlâ'nın kendilerine elçiler gönderdiği kimselerden takvayı ve rahmete kavuşmayı murat ettiğine delalet eder; bu da Allah Teâlâ'nın onlardan bazısı için küfrü ve inadı murat ettiğini ve onları azap ve cehennem için yarattığını söyleyen kimsenin sözünü iptal eder.

وَجَوَابُ أَصْحَابِنَا أَنْ نَقُولَ: إِنْ لَمْ يَتَوَقَّفِ الْفِعْلُ عَلَى الدَّاعِي لَزِمَ رُجْحَانُ الْمُمْكِنِ لَا لِمُرَجِّحٍ وَإِنْ تَوَقَّفَ لَزِمَ الْجَبْرُ وَمَتَى لَزِمَ ذَلِكَ وجب القطع فانه تَعَالَى أَرَادَ الْكُفْرَ مِنَ الْكَافِرِ وَذَلِكَ يُبْطِلُ مَذْهَبَكُمْ. ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُمْ مَعَ ذَلِكَ كَذَّبُوهُ فِي ادِّعَاءِ النُّبُوَّةِ وَتَبْلِيغِ التَّكَالِيفِ مِنَ اللَّهِ وَأَصَرُّوا عَلَى ذَلِكَ التَّكْذِيبِ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَنْجَاهُ فِي الْفُلْكِ وَأَنْجَى مَنْ كَانَ مَعَهُ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَأَغْرَقَ الْكُفَّارَ وَالْمُكَذِّبِينَ وَبَيَّنَ الْعِلَّةَ فِي ذَلِكَ فَقَالَ: إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً عَمِينَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: عَمِيَتْ قُلُوبُهُمْ عَنْ مَعْرِفَةِ التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ وَالْمَعَادِ قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ: يُقَالُ رَجُلٌ عَمٍ فِي الْبَصِيرَةِ وَأَعْمَى فِي البصر فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الْأَنْباءُ يَوْمَئِذٍ [الْقَصَصِ: ٦٦] وَقَالَ: قَدْ جاءَكُمْ بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ

Bizim mezhep mensuplarımızın (Eş'arîlerin) cevabı ise şudur: Şayet fiil bir güdüye (dâîye) bağlı olmasaydı, mümkünün bir tercih edici olmaksızın tercih edilmesi (müreccihsiz rüchan) gerekirdi; şayet bağlı olursa cebr gerekir. Bu lazım geldiğinde ise O Teâlâ'nın kâfirden küfrü murat ettiğine kesin olarak hükmetmek vacip olur ki bu da sizin mezhebinizi iptal eder. Sonra Allah Teâlâ, buna rağmen onların nübüvvet iddiasında ve Allah'tan gelen tekliflerin tebliğinde onu yalanladıklarını ve bu yalanlamada ısrar ettiklerini beyan etmiştir. Sonra Allah Teâlâ onu ve beraberindeki müminleri gemide kurtarmış, kâfirleri ve yalanlayanları ise suda boğmuştur; bunun illetini de beyan ederek: { إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً عَمِينَ } “Çünkü onlar (kalp gözleri) körleşmiş bir kavim idiler” buyurmuştur. İbn Abbâs: “Tevhidi, nübüvveti ve meadı bilmekten yana kalpleri körleşmişti” demiştir. Dil ehli şöyle demiştir: Kalp basiretinde kör olan kimseye “âmî” (عَمٍ), gözü kör olan kimseye ise “a'mâ” (أَعْمَى) denir. Nitekim: { فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الْأَنْباءُ يَوْمَئِذٍ } [Kasas: 66] “O gün haberler onlara karşı körleşmiştir (kapanmıştır)” ve O: { قَدْ جاءَكُمْ بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ }

فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْها

{ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْها } [En'âm: 104] “Doğrusu size Rabbinizden basiretler (deliller) gelmiştir; artık kim görürse kendi lehine, kim de kör olursa kendi aleyhinedir” buyurmuştur. Züheyr şöyle demiştir:

[الْأَنْعَامِ: ١٠٤] قَالَ زُهَيْرٌ:

[En'âm: 104] Züheyr şöyle demiştir:

وَأَعْلَمُ مَا فِي الْيَوْمِ وَالْأَمْسِ قَبْلَهُ ... وَلَكِنَّنِي عَنْ عِلْمِ مَا فِي غَدٍ عَمِي

“Bilirim bugünde olanı ve dünü ondan önceki / Lakin yarında ne olacağının bilgisinden yana körüm ben.”

قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : قُرِئَ عامَيْنِ وَالْفَرْقُ بَيْنَ الْعَمِي وَالْعَامِي أَنَّ الْعَمِيَ يَدُلُّ عَلَى عَمًى ثَابِتٍ.

el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: [Bu kelime] { عامِينَ } [âmîne] şeklinde de okunmuştur. 'Amî (الْعَمِي) ile âmî (الْعَامِي) arasındaki fark şudur: 'Amî kalıcı ve sabit bir körlüğe delalet eder,

وَالْعَامِيَ عَلَى عَمًى حَادِثٍ وَلَا شَكَّ أَنَّ عَمَاهُمْ كَانَ ثَابِتًا رَاسِخًا وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي آيَةٍ أُخْرَى:

âmî ise sonradan ortaya çıkan (hâdis) bir körlüğe delalet eder. Şüphe yok ki onların körlüğü kalıcı ve kökleşmiş idi; bunun delili de Allah Teâlâ'nın diğer bir ayetteki şu kavlidir:

وَأُوحِيَ إِلى نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ [هود: ٣٦] .

{ وَأُوحِيَ إِلى نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ } [Hûd: 36] “Nûh'a vahyolundu ki: 'Kavminden, daha önce inanmış olanlardan başka hiç kimse asla inanmayacaktır.'”

[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٦٥ الى ٦٩]

[A'râf Suresi (7), 65-69. Ayetler]

وَإِلى عادٍ أَخاهُمْ هُوداً قالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ أَفَلا تَتَّقُونَ (٦٥) قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَراكَ فِي سَفاهَةٍ وَإِنَّا لَنَظُنُّكَ مِنَ الْكاذِبِينَ (٦٦) قالَ يَا قَوْمِ لَيْسَ بِي سَفاهَةٌ وَلكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ (٦٧) أُبَلِّغُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي وَأَنَا لَكُمْ ناصِحٌ أَمِينٌ (٦٨) أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ وَزادَكُمْ فِي الْخَلْقِ بَصْطَةً فَاذْكُرُوا آلاءَ اللَّهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٦٩)

{ وَإِلى عادٍ أَخاهُمْ هُوداً قالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ أَفَلا تَتَّقُونَ (٦٥) قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَراكَ فِي سَفاهَةٍ وَإِنَّا لَنَظُنُّكَ مِنَ الْكاذِبِينَ (٦٦) قالَ يَا قَوْمِ لَيْسَ بِي سَفاهَةٌ وَلكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ (٦٧) أُبَلِّغُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي وَأَنَا لَكُمْ ناصِحٌ أَمِينٌ (٦٨) أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ وَزادَكُمْ فِي الْخَلْقِ بَصْطَةً فَاذْكُرُوا آلاءَ اللَّهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٦٩) } “Âd kavmine de kardeşleri Hûd'u [gönderdik]. Dedi ki: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Hâlâ sakınmaz mısınız?' (65) Kavminden inkâr eden ileri gelenler (mele'): 'Doğrusu biz seni bir beyinsizlik içinde görüyoruz ve gerçekten seni yalancılardan sanıyoruz' dediler. (66) [Hûd] dedi ki: 'Ey kavmim! Bende hiçbir beyinsizlik yoktur; fakat ben âlemlerin Rabbi tarafından [gönderilmiş] bir elçiyim. (67) Size Rabbimin gönderdiklerini tebliğ ediyorum ve ben sizin için güvenilir bir öğütçüyüm. (68) Sizi uyarmak için içinizden bir adam vasıtasıyla size Rabbinizden bir zikir gelmesine şaştınız mı? Hatırlayın ki O sizi, Nûh kavminden sonra onların yerine getirdi ve yaratılışta sizi boylu boslu [ve güçlü] kıldı. Artık Allah'ın nimetlerini hatırlayın ki kurtuluşa eresiniz.' (69)”

اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ الْقِصَّةُ الثَّانِيَةُ وَهِيَ قِصَّةُ هُودٍ مَعَ قَوْمِهِ.

Bil ki bu, ikinci kıssadır; o da Hûd'un kavmiyle olan kıssasıdır.

أَمَّا قَوْلُهُ: وَإِلى عادٍ أَخاهُمْ هُوداً فَفِيهِ أَبْحَاثٌ:

O'nun: { وَإِلى عادٍ أَخاهُمْ هُوداً } “Âd kavmine de kardeşleri Hûd'u [gönderdik]” kavline gelince; bunda birtakım بحثler vardır: