الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: انْتَصَبَ قَوْلُهُ: أَخاهُمْ بقوله: أَرْسَلْنا [الأعراف: ٥٩] فِي أَوَّلِ الْكَلَامِ وَالتَّقْدِيرُ لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ وَأَرْسَلْنَا إِلَى عَادٍ أَخَاهُمْ هُودًا.
Birinci بحث: Ayetteki { أَخاهُمْ } kavli, sözün başındaki { أَرْسَلْنا } [A'râf: 59] “gönderdik” fiili sebebiyle mansub olmuştur; takdiri ise şöyledir: “Andolsun ki Nûh'u kavmine gönderdik ve Âd'a da kardeşleri Hûd'u gönderdik.”
الْبَحْثُ الثَّانِي: اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ هُودًا مَا كَانَ أَخًا لَهُمْ فِي الدِّينِ. وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُ هَلْ كَانَ أَخَا قَرَابَةٍ قَرِيبَةٍ أَمْ لَا؟ قَالَ الْكَلْبِيُّ: إِنَّهُ كَانَ وَاحِدًا مِنْ تِلْكَ الْقَبِيلَةِ وَقَالَ آخَرُونَ: إِنَّهُ كَانَ مِنْ بَنِي آدَمَ وَمِنْ جِنْسِهِمْ لَا مِنْ جِنْسِ الْمَلَائِكَةِ فَكَفَى هَذَا الْقَدَرُ فِي تَسْمِيَةِ هَذِهِ الْأُخُوَّةِ وَالْمَعْنَى أَنَّا بَعَثْنَا إِلَى عَادٍ وَاحِدًا مِنْ جِنْسِهِمْ وَهُوَ الْبَشَرُ لِيَكُونَ أَلْفُهُمْ وَالْأُنْسُ بِكَلَامِهِ وَأَفْعَالِهِ أَكْمَلَ وَمَا بَعَثْنَا إِلَيْهِمْ شَخْصًا مِنْ غَيْرِ جِنْسِهِمْ مِثْلَ مَلِكٍ أَوْ جِنِّيٍّ.
İkinci بحث: Hûd'un din hususunda onların kardeşi olmadığı üzerinde icmâ etmişlerdir. Yakın bir akrabalık bağıyla onların kardeşi olup olmadığı hususunda ise ihtilaf etmişlerdir. el-Kelbî şöyle demiştir: O, o kabileden biri idi. Diğerleri ise şöyle demiştir: O, melekler cinsinden değil, Âdemoğullarından ve onların kendi cinslerindendi; bu kadarı da bu kardeşlik isimlendirmesi için yeterlidir. Anlam şudur: Biz Âd kavmine, ona alışmaları, onun sözü ve fiilleriyle yakınlık kurmaları daha mükemmel olsun diye kendi cinslerinden birini, yani bir insanı gönderdik; onlara melek yahut cin gibi kendi cinslerinden olmayan bir şahsı göndermedik.
الْبَحْثُ الثَّالِثُ: أَخَاهُمْ: أَيْ صَاحِبَهُمْ وَرَسُولَهُمْ وَالْعَرَبُ تُسَمِّي صَاحِبَ الْقَوْمِ أَخَ الْقَوْمِ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها [الْأَعْرَافِ: ٣٨] أَيْ صَاحِبَتَهَا وَشَبِيهَتَهَا. وَقَالَ ﵇: «إِنَّ أَخَا صُدَاءٍ قَدْ أَذَّنَ وَإِنَّمَا يُقِيمُ مَنْ أَذَّنَ» يُرِيدُ صَاحِبَهُمْ.
Üçüncü بحث: { أَخَاهُمْ }: Yani onların arkadaşları ve peygamberleridir. Araplar bir topluluğun arkadaşına “o topluluğun kardeşi” derler. Allah Teâlâ'nın şu kavli de bu kabildendir: { كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها } [A'râf: 38] “Her ümmet girdikçe kardeşine (yoldaşına) lanet etti” yani arkadaşına ve benzerine [lanet etti]. Nitekim Peygamber aleyhisselâm da: «İnne ehâ Sudâ'in kad ezzene ve innemâ yukîmu men ezzene» (Sudâ'ın kardeşi ezan okudu; kim ezan okumuşsa kameti de ancak o getirir) buyurmuştur ki bununla onların arkadaşını kastetmiştir.
الْبَحْثُ الرَّابِعُ: قَالُوا نَسَبُ هود هذا: هود بن شالخ بن ارفخشد بْنِ سَامِ بْنِ نُوحٍ وَأَمَّا عَادٌ فَهُمْ قوم كانوا باليمن بالأحقاف قال ابن اسحق: والأحقاف الرمل الذي بين عمان الى حضر موت.
Dördüncü بحث: Şöyle demişlerdir: Bu Hûd'un nesebi; Hûd b. Şâlih b. Erfehşed b. Sâm b. Nûh'tur. Âd ise Yemen'de, Ahkâf'ta bulunan bir kavimdi. İbn İshâk şöyle demiştir: Ahkâf, Umman ile Hadramut arasındaki kum tepeleridir.
الْبَحْثُ الْخَامِسُ: اعْلَمْ أَنَّ أَلْفَاظَ هَذِهِ الْقِصَّةِ مُوَافِقَةٌ لِلْأَلْفَاظِ الْمَذْكُورَةِ فِي قِصَّةِ نُوحٍ ﵇ إِلَّا فِي أَشْيَاءَ: الْأَوَّلُ: فِي قِصَّةِ نوح ﵇: فَقالَ يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ [الأعراف: ٥٩] وفي قصة هود: قالَ يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَالْفَرْقُ أَنَّ نُوحًا ﵇ كَانَ مُوَاظِبًا عَلَى دَعْوَاهُمْ وَمَا كَانَ يُؤَخِّرُ الْجَوَابَ عَنْ شُبُهَاتِهِمْ لَحْظَةً وَاحِدَةً. وَأَمَّا هُودٌ فَمَا كَانَتْ مُبَالَغَتُهُ إِلَى هَذَا الْحَدِّ فَلَا جَرَمَ جَاءَ «فَاءُ التَّعْقِيبِ» فِي كَلَامِ نُوحٍ دون كلام هود. والثاني: ان فِي قِصَّةِ نُوحٍ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ
Beşinci بحث: Bil ki bu kıssanın lafızları, birkaç husus müstesna, Nûh aleyhisselâm'ın kıssasında zikredilen lafızlarla uyum içindedir: Birincisi: Nûh aleyhisselâm'ın kıssasında: { فَقالَ يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ } [A'râf: 59] “Bunun üzerine dedi ki: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin'” şeklinde, Hûd'un kıssasında ise: { قالَ يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ } “Dedi ki: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin'” şeklindedir. Aralarındaki fark şudur: Nûh aleyhisselâm onları davet etmeye aralıksız devam ediyor ve onların şüphelerine cevap vermeyi tek bir an dahi geciktirmiyordu. Hûd'un gayreti ise bu dereceye varmamıştı. Bundan ötürü fâ-i ta'kîb (peşillik bildiren fâ harfi) Hûd'un sözünde değil, Nûh'un sözünde yer almıştır. İkincisi: Nûh'un kıssasında { اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ }
[الأعراف: ٥٩] وَقَالَ فِي هَذِهِ الْقِصَّةِ: اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ أَفَلا تَتَّقُونَ [المؤمنون: ٣٢] وَالْفَرْقُ بَيْنَ الصُّورَتَيْنِ أَنَّ قَبْلَ نُوحٍ ﵇ لَمْ يَظْهَرْ فِي الْعَالَمِ مِثْلُ تِلْكَ الْوَاقِعَةِ الْعَظِيمَةِ وَهِيَ الطُّوفَانُ الْعَظِيمُ فَلَا جَرَمَ أَخْبَرَ نُوحٌ عَنْ تِلْكَ الْوَاقِعَةِ فَقَالَ: إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ وَأَمَّا وَاقِعَةُ هُودٍ ﵇ فَقَدْ كَانَتْ مَسْبُوقَةً بِوَاقِعَةِ نُوحٍ وَكَانَ عِنْدَ النَّاسِ عِلْمٌ بِتِلْكَ الْوَاقِعَةِ قَرِيبًا فَلَا جَرَمَ اكْتَفَى هُودٌ بِقَوْلِهِ: أَفَلا تَتَّقُونَ وَالْمَعْنَى تَعْرِفُونَ أَنَّ قَوْمَ نُوحٍ لَمَّا لم يتقوا لله وَلَمْ يُطِيعُوهُ نَزَلَ بِهِمْ ذَلِكَ الْعَذَابُ الَّذِي اشْتَهَرَ خَبَرُهُ فِي الدُّنْيَا فَكَانَ قَوْلُهُ: أَفَلا تَتَّقُونَ إِشَارَةً إِلَى التَّخْوِيفِ بِتِلْكَ الْوَاقِعَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ الْمَشْهُورَةِ فِي الدُّنْيَا.
[A'râf: 59] “'Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Doğrusu ben sizin adınıza büyük bir günün azabından korkuyorum'” buyrulmuş, bu kıssada ise: { اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ أَفَلا تَتَّقُونَ } [Mü'minûn: 32] “'Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Hâlâ sakınmaz mısınız?'” buyrulmuştur. Bu iki durum arasındaki fark şudur: Nûh aleyhisselâm'dan önce âlemde, o büyük tufan gibi muazzam bir hadise meydana gelmemişti. Bu sebeple Nûh o hadiseyi haber vererek: “Doğrusu ben sizin adınıza büyük bir günün azabından korkuyorum” demiştir. Hûd aleyhisselâm'ın hadisesinden önce ise Nûh hadisesi vuku bulmuştu ve insanların bu hadiseye dair bilgisi henüz tazeydi. Bundan ötürü Hûd, { أَفَلا تَتَّقُونَ } “Hâlâ sakınmaz mısınız?” sözüyle yetinmiştir. Bunun anlamı şudur: Sizler pekâlâ biliyorsunuz ki Nûh'un kavmi Allah'tan sakınmayıp O'na itaat etmeyince, dünyada haberi meşhur olan o azap başlarına indi. Dolayısıyla onun: { أَفَلا تَتَّقُونَ } “Hâlâ sakınmaz mısınız?” sözü, dünyaca bilinen o geçmiş hadise ile korkutmaya bir işaretti.
وَالْفَرْقُ الثَّالِثُ: قَالَ تَعَالَى فِي قِصَّةِ نُوحٍ: قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ [الأعراف: ٦٠] وَقَالَ فِي قِصَّةِ هُودٍ:
Üçüncü fark: Allah Teâlâ, Nûh'un kıssasında: { قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ } [A'râf: 60] “Kavminden ileri gelenler dediler ki” buyurmuş, Hûd'un kıssasında ise:
قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ وَالْفَرْقُ أَنَّهُ كَانَ فِي أَشْرَافِ قَوْمِ هُودٍ مَنْ آمَنَ بِهِ مِنْهُمْ مَرْثَدُ بْنُ سَعْدٍ أَسْلَمَ وَكَانَ يَكْتُمُ إِيمَانَهُ فَأُرِيدَتِ التَّفْرِقَةُ بِالْوَصْفِ وَلَمْ يَكُنْ فِي أَشْرَافِ قَوْمِ نُوحٍ مُؤْمِنٌ.
{ قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ } “Kavminden inkâr eden ileri gelenler dediler ki” buyurmuştur. Aralarındaki fark şudur: Hûd'un kavminin ileri gelenleri arasında ona iman edenler vardı; bunlardan biri olan Mersed b. Sa'd Müslüman olmuştu ve imanını gizliyordu. Bu sebeple sıfatla bir ayrıma gidilmek istendi. Nûh kavminin ileri gelenleri arasında ise hiçbir mümin yoktu.
وَالْفَرْقُ الرَّابِعُ: أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْ قَوْمِ نُوحٍ أَنَّهُمْ قَالُوا: إِنَّا لَنَراكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ وَحَكَى عَنْ قَوْمِ هُودٍ أَنَّهُمْ قَالُوا: إِنَّا لَنَراكَ فِي سَفاهَةٍ وَإِنَّا لَنَظُنُّكَ مِنَ الْكاذِبِينَ وَالْفَرْقُ بَيْنَ الصُّورَتَيْنِ أَنَّ نُوحًا ﵇ كَانَ يُخَوِّفُ الْكُفَّارَ بِالطُّوفَانِ الْعَامِّ وَكَانَ أَيْضًا مُشْتَغِلًا بِإِعْدَادِ السَّفِينَةِ وَكَانَ يَحْتَاجُ إِلَى أَنْ يُتْعِبَ نَفْسَهُ فِي إِعْدَادِ السَّفِينَةِ فَعِنْدَ هَذَا الْقَوْمُ قَالُوا: إِنَّا لَنَراكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ [الأعراف: ٦٠] وَلَمْ يَظْهَرْ شَيْءٌ مِنَ الْعَلَامَاتِ الَّتِي تَدُلُّ عَلَى ظُهُورِ الْمَاءِ فِي تِلْكَ الْمَفَازَةِ أَمَّا هُودٌ ﵇ فَمَا ذَكَرَ شَيْئًا/ إِلَّا أَنَّهُ زَيَّفَ عِبَادَةَ الْأَوْثَانِ وَنَسَبَ مَنِ اشْتَغَلَ بِعِبَادَتِهَا إِلَى السَّفَاهَةِ وَقِلَّةِ الْعَقْلِ فَلَمَّا ذَكَرَ هُودٌ هَذَا الْكَلَامَ فِي أَسْلَافِهِمْ قَابَلُوهُ بِمِثْلِهِ وَنَسَبُوهُ إِلَى السَّفَاهَةِ ثُمَّ قَالُوا: وَإِنَّا لَنَظُنُّكَ مِنَ الْكاذِبِينَ فِي ادِّعَاءِ الرِّسَالَةِ وَاخْتَلَفُوا فِي تَفْسِيرِ هَذَا الظَّنِّ فَقَالَ بَعْضُهُمْ:
Dördüncü fark: Allah Teâlâ Nûh'un kavminden onların şöyle dediklerini nakletmiştir: { إِنَّا لَنَراكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “'Doğrusu biz seni apaçık bir sapıklık içinde görüyoruz'”. Hûd kavminden ise onların şöyle dediklerini nakletmiştir: { إِنَّا لَنَراكَ فِي سَفاهَةٍ وَإِنَّا لَنَظُنُّكَ مِنَ الْكاذِبِينَ } “'Doğrusu biz seni bir beyinsizlik içinde görüyoruz ve gerçekten seni yalancılardan sanıyoruz'”. Bu iki durum arasındaki fark şudur: Nûh aleyhisselâm kâfirleri umumî tufan ile korkutuyor, aynı zamanda gemiyi yapmakla meşgul oluyor ve gemiyi hazırlamak için kendini yorması gerekiyordu. İşte bu esnada o kavim: { إِنَّا لَنَراكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } [A'râf: 60] “'Doğrusu biz seni apaçık bir sapıklık içinde görüyoruz'” dediler; zira o çölde suyun ortaya çıkacağına delalet eden hiçbir alamet görülmüyordu. Hûd aleyhisselâm ise putlara tapmayı çürütmek ve onlara tapmakla meşgul olan kimseleri beyinsizlik ve akıl kıtlığı ile nitelemekten başka bir şey zikretmemişti. Hûd onların ataları hakkında bu sözü söyleyince, onlar da aynı şekilde karşılık vererek onu beyinsizlikle itham ettiler; ardından da peygamberlik iddiasında “gerçekten seni yalancılardan sanıyoruz” dediler. Müfessirler bu zannın tefsirinde ihtilaf etmişlerdir; bazısı şöyle demiştir:
الْمُرَادُ مِنْهُ الْقَطْعُ وَالْجَزْمُ وَوُرُودُ الظَّنِّ بِهَذَا الْمَعْنَى فِي الْقُرْآنِ كَثِيرٌ قَالَ تَعَالَى: الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ [الْبَقَرَةِ: ٤٦] وَقَالَ الْحَسَنُ وَالزَّجَّاجُ: كَانَ تَكْذِيبُهُمْ إِيَّاهُ عَلَى الظَّنِّ لَا عَلَى الْيَقِينِ فَكَفَرُوا بِهِ ظَانِّينَ لَا مُتَيَقِّنِينَ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ حُصُولَ الشَّكِّ وَالتَّجْوِيزِ فِي أُصُولِ الدِّينِ يُوجِبُ الْكُفْرَ.
Bundan murat, kesinlik ve kat'iyettir. Zannın bu anlamda kullanılışı Kur'an'da pek çoktur. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ } [Bakara: 46] “Onlar ki Rablerine kavuşacaklarına kesin olarak inanırlar”. Hasan ve Zeccâc ise şöyle demiştir: Onların Hûd'u yalanlaması yakîne değil zanna dayalı idi; dolayısıyla ona yakîn ile değil, zan üzere kalarak küfretmişlerdi. Bu da gösterir ki, dinin asıllarında şüpheye düşmek ve caiz görmek (ihtimal vermek) küfrü gerektirir.
وَالْفَرْقُ الْخَامِسُ: بَيْنَ الْقِصَّتَيْنِ أَنَّ نُوحًا ﵇ قَالَ: أُبَلِّغُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي وَأَنْصَحُ لَكُمْ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ [الأعراف: ٦٢] وَأَمَّا هُودٌ ﵇ فَقَالَ: أُبَلِّغُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي وَأَنَا لَكُمْ ناصِحٌ أَمِينٌ فَنُوحٌ ﵇ قَالَ: أَنْصَحُ لَكُمْ وَهُوَ صِيغَةُ الْفِعْلِ وَهُودٌ ﵇ قَالَ: وَأَنَا لَكُمْ ناصِحٌ وَهُوَ صِيغَةُ اسْمِ الْفَاعِلِ وَنُوحٌ ﵇ قَالَ: وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ وَهُودٌ ﵇ لَمْ يَقُلْ ذَلِكَ وَلَكِنَّهُ زَادَ فِيهِ كَوْنَهُ أَمِينًا وَالْفَرْقُ بَيْنَ الصُّورَتَيْنِ أَنَّ الشَّيْخَ عَبْدَ الْقَاهِرِ النَّحْوِيَّ ذَكَرَ فِي كِتَابِ دَلَائِلِ الْإِعْجَازِ أَنَّ صِيغَةَ الْفِعْلِ تَدُلُّ عَلَى التَّجَدُّدِ سَاعَةً فَسَاعَةً وَأَمَّا صِيغَةُ اسْمِ الْفَاعِلِ فَإِنَّهَا دَالَّةٌ عَلَى الثَّبَاتِ وَالِاسْتِمْرَارِ عَلَى ذَلِكَ الْفِعْلِ.
İki kıssa arasındaki beşinci fark: Nûh aleyhisselâm: { أُبَلِّغُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي وَأَنْصَحُ لَكُمْ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ } [A'râf: 62] “Size Rabbimin gönderdiklerini tebliğ ediyorum, size öğüt veriyorum ve Allah tarafından sizin bilmediğiniz şeyleri biliyorum” demiş; Hûd aleyhisselâm ise: { أُبَلِّغُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي وَأَنَا لَكُمْ ناصِحٌ أَمِينٌ } “Size Rabbimin gönderdiklerini tebliğ ediyorum ve ben sizin için güvenilir bir öğütçüyüm” demiştir. Nûh aleyhisselâm fiil sîgası olan { أَنْصَحُ لَكُمْ } “öğüt veriyorum” demiş, Hûd aleyhisselâm ise ism-i fâil sîgası olan { وَأَنَا لَكُمْ ناصِحٌ } “ben sizin için bir öğütçüyüm” demiştir. Nûh aleyhisselâm { وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “ve Allah tarafından sizin bilmediğiniz şeyleri biliyorum” demiş, Hûd aleyhisselâm ise bunu söylememiş, fakat buna karşılık kendisinin emin (güvenilir) olduğunu ilave etmiştir. Bu iki durum arasındaki fark şudur: Nahivci Şeyh Abdülkâhir, Delâilü'l-İ'câz adlı kitabında fiil sîgasının vakit vakit yenilenmeye (teceddüd), ism-i fâil sîgasının ise o fiil üzere sebat ve sürekliliğe delalet ettiğini zikretmiştir.
وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّ الْقَوْمَ كَانُوا يُبَالِغُونَ فِي السَّفَاهَةِ عَلَى نُوحٍ ﵇ ثُمَّ إِنَّهُ فِي الْيَوْمِ الثَّانِي كَانَ يَعُودُ إِلَيْهِمْ وَيَدْعُوهُمْ إِلَى اللَّهِ وَقَدْ ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ ذَلِكَ فَقَالَ: رَبِّ إِنِّي دَعَوْتُ قَوْمِي لَيْلًا وَنَهاراً [نُوحٍ: ٥] فَلَمَّا كَانَ مِنْ عَادَةِ نُوحٍ ﵇ الْعَوْدُ إِلَى تَجْدِيدِ تِلْكَ الدَّعْوَةِ فِي كُلِّ يَوْمٍ وَفِي كُلِّ سَاعَةٍ لَا جَرَمَ ذَكَرَهُ بِصِيغَةِ الْفِعْلِ فَقَالَ: وَأَنْصَحُ لَكُمْ وَأَمَّا هُودٌ ﵇ فَقَوْلُهُ: وَأَنَا لَكُمْ ناصِحٌ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ مُثَبَّتًا فِي تِلْكَ النَّصِيحَةِ مُسْتَقِرًّا فِيهَا. أَمَّا لَيْسَ فِيهَا إِعْلَامٌ بِأَنَّهُ سَيَعُودُ إِلَى ذِكْرِهَا حَالًا فَحَالًا وَيَوْمًا فَيَوْمًا وَأَمَّا الْفَرْقُ الْآخَرُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَهُوَ أَنَّ نُوحًا ﵇ قَالَ: وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ وَهُودًا وَصَفَ نَفْسَهُ بِكَوْنِهِ
Bu sabit olunca deriz ki: Kavim, Nûh aleyhisselâm'a karşı beyinsizlikte aşırıya kaçıyor, o ise ertesi gün tekrar onlara dönüp onları Allah'a davet ediyordu. Nitekim Allah Teâlâ onun hakkında bunu zikrederek şöyle buyurmuştur: { رَبِّ إِنِّي دَعَوْتُ قَوْمِي لَيْلًا وَنَهاراً } [Nûh: 5] “Dedi ki: 'Rabbim! Gerçekten ben kavmimi gece gündüz davet ettim'”. Nûh aleyhisselâm'ın âdeti her gün ve her saat o daveti yenilemeye dönmek olduğundan, bunu fiil sîgasıyla zikrederek: { وَأَنْصَحُ لَكُمْ } “ve size öğüt veriyorum” demiştir. Hûd aleyhisselâm'a gelince; onun { وَأَنَا لَكُمْ ناصِحٌ } “ve ben sizin için bir öğütçüyüm” kavli, onun bu nasihatte sebatkâr ve onda yerleşik olduğuna delalet eder. Yoksa onda bu nasihati anbean ve günbegün tekrar zikretmeye döneceğini bildiren bir anlam yoktur. Bu ayetteki diğer farka, yani Nûh aleyhisselâm'ın { وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “ve Allah tarafından sizin bilmediğiniz şeyleri biliyorum” demesine ve Hûd'un ise kendisini
أَمِينًا. فَالْفَرْقُ أَنَّ نُوحًا ﵇ كَانَ أَعْلَى شَأْنًا وَأَعْظَمَ مَنْصِبًا فِي النُّبُوَّةِ مِنْ هُودٍ فَلَمْ يَبْعُدْ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ نُوحًا كَانَ يَعْلَمُ مِنْ أَسْرَارِ حُكْمِ اللَّهِ وَحِكْمَتِهِ مَا لَمْ يَصِلْ إِلَيْهِ هُودٌ فَلِهَذَا السَّبَبِ أَمْسَكَ هُودٌ لِسَانَهُ عَنْ ذِكْرِ تِلْكَ الْكَلِمَةِ وَاقْتَصَرَ عَلَى أَنَّ وَصْفَ نَفْسِهِ بِكَوْنِهِ أَمِينًا: وَمَقْصُودٌ مِنْهُ أُمُورٌ: أَحَدُهَا: الرَّدُّ عَلَيْهِمْ فِي قَوْلِهِمْ: وَإِنَّا لَنَظُنُّكَ مِنَ الْكاذِبِينَ وَثَانِيهَا: أَنَّ مَدَارَ أَمْرِ الرِّسَالَةِ وَالتَّبْلِيغِ عَنِ اللَّهِ عَلَى الْأَمَانَةِ فَوَصَفَ نَفْسَهُ بِكَوْنِهِ أَمِينًا تَقْرِيرًا لِلرِّسَالَةِ وَالنُّبُوَّةِ. وَثَالِثُهَا: كَأَنَّهُ قَالَ لَهُمْ: كُنْتُ قَبْلَ هَذِهِ الدَّعْوَى أَمِينًا فِيكُمْ مَا وَجَدْتُمْ مِنِّي غَدْرًا وَلَا مَكْرًا وَلَا كَذِبًا وَاعْتَرَفْتُمْ لِي بِكَوْنِي أَمِينًا فَكَيْفَ نَسَبْتُمُونِي الْآنَ إِلَى الْكَذِبِ؟
emin (güvenilir) olarak nitelemesine gelince; aralarındaki fark şudur: Nûh aleyhisselâm'ın peygamberlikteki şânı Hûd'dan daha yüce ve makamı daha büyüktü. Dolayısıyla Nûh'un, Allah'ın hükmünün ve hikmetinin sırlarından Hûd'un ulaşamadığı şeyleri bildiğinin söylenmesi uzak bir ihtimal değildir. İşte bu sebeple Hûd bu kelimeyi zikretmekten dilini tutmuş ve kendisini yalnızca emin olarak nitelemekle yetinmiştir. Bundan da birtakım hususlar murat edilmiştir: Birincisi: Onların { وَإِنَّا لَنَظُنُّكَ مِنَ الْكاذِبِينَ } “ve gerçekten seni yalancılardan sanıyoruz” sözlerine bir cevaptır. İkincisi: Peygamberlik ve Allah'tan tebliğ işinin esası emanet (güvenilirlik) üzerine kuruludur; bu sebeple peygamberliği ve risaleti pekiştirmek için kendisini emin olarak nitelemiştir. Üçüncüsü: Sanki onlara şöyle demiştir: 'Ben bu davadan önce de aranızda güvenilir bir kimseydim; benden ne bir hıyanet ne bir hile ne de bir yalan gördünüz ve benim emin olduğumu itiraf etmiştiniz. Şimdi beni nasıl yalancılıkla itham edersiniz?'
/ وَاعْلَمْ أَنَّ الْأَمِينَ هُوَ الثِّقَةُ وَهُوَ فَعِيلٌ مِنْ أَمِنَ يَأْمَنُ أَمْنًا فَهُوَ آمِنٌ وَأَمِينٌ بِمَعْنًى وَاحِدٍ.
Bil ki emîn (الْأَمِينُ), güvenilir kimsedir; bu da { أَمِنَ يَأْمَنُ أَمْنًا } [emine ye'menu emnen] fiilinden faîl (فَعِيل) veznindedir; dolayısıyla âmin (آمِنٌ) ile emîn (أَمِينٌ) aynı anlamdadır.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْقَوْمَ لَمَّا قَالُوا لَهُ: إِنَّا لَنَراكَ فِي سَفاهَةٍ فَهُوَ لَمْ يُقَابِلْ سَفَاهَتَهُمْ بِالسَّفَاهَةِ بَلْ قَابَلَهَا بِالْحِلْمِ وَالْإِغْضَاءِ وَلَمْ يَزِدْ عَلَى قَوْلِهِ: لَيْسَ بِي سَفاهَةٌ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ تَرْكَ الِانْتِقَامِ أَوْلَى كَمَا قَالَ: وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً [الْفُرْقَانِ: ٧٢] .
Bil ki kavim ona: { إِنَّا لَنَراكَ فِي سَفاهَةٍ } “'Doğrusu biz seni bir beyinsizlik içinde görüyoruz'” dediklerinde o, onların beyinsizliğine beyinsizlikle karşılık vermemiş, bilakis buna hilm ve görmezden gelme ile karşılık vermiş ve: { لَيْسَ بِي سَفاهَةٌ } “Bende hiçbir beyinsizlik yoktur” sözünden fazlasını söylememiştir. Bu da, tıpkı Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً } [Furkân: 72] “Boş ve faydasız söze rastladıklarında vakarla geçip giderler” buyurduğu gibi, intikamı terk etmenin daha evlâ olduğuna delalet eder.
أَمَّا قَوْلَهُ: وَلكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ فَهُوَ مَدْحٌ لِلنَّفْسِ بِأَعْظَمِ صِفَاتِ الْمَدْحِ. وَإِنَّمَا فَعَلَ ذَلِكَ لِأَنَّهُ كَانَ يَجِبُ عَلَيْهِ إِعْلَامُ الْقَوْمِ بِذَلِكَ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَدْحَ الْإِنْسَانِ نَفْسَهُ إِذَا كَانَ فِي مَوْضِعِ الضَّرُورَةِ جَائِزٌ.
Onun: { وَلكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Fakat ben âlemlerin Rabbi tarafından [gönderilmiş] bir elçiyim” kavline gelince; bu, insanın kendisini en büyük övgü sıfatlarıyla övmesidir. Bunu yapmıştır, çünkü kavme bunu bildirmesi üzerine vacip idi. Bu da insanın, zaruret halinde kendisini övmesinin caiz olduğuna delalet eder.
وَالْفَرْقُ السَّادِسُ: بَيْنَ الْقِصَّتَيْنِ أَنَّ نُوحًا ﵇ قَالَ: أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ وَلِتَتَّقُوا وَلَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ [الأعراف: ٦٣] وَفِي قِصَّةِ هُودٍ أَعَادَ هَذَا الْكَلَامَ بِعَيْنِهِ إِلَّا أَنَّهُ حَذَفَ مِنْهُ قَوْلَهُ: وَلِتَتَّقُوا وَلَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ وَالسَّبَبُ فِيهِ أَنَّهُ لَمَّا ظَهَرَ فِي الْقِصَّةِ الْأُولَى أَنَّ فَائِدَةَ الْإِنْذَارِ هِيَ حُصُولُ التَّقْوَى الْمُوجِبَةِ لِلرَّحْمَةِ لَمْ يَكُنْ إِلَى إِعَادَتِهِ فِي هَذِهِ الْقِصَّةِ حَاجَةٌ وَأَمَّا بَعْدَ هَذِهِ الْكَلِمَةِ فَكُلُّهُ مِنْ خَوَاصِّ قِصَّةِ هُودٍ ﵇ وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ هُودٍ ﵇: وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ [الأعراف: ٦٩] .
İki kıssa arasındaki altıncı fark: Nûh aleyhisselâm: { أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ وَلِتَتَّقُوا وَلَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ } [A'râf: 63] “Sizi uyarması, sakınmanız ve belki merhamet olunmanız için içinizden bir adam vasıtasıyla size Rabbinizden bir zikir gelmesine şaştınız mı?” demiştir. Hûd'un kıssasında ise içinden { وَلِتَتَّقُوا وَلَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ } “sakınmanız ve belki merhamet olunmanız için” kavlini çıkararak bu sözü aynen tekrarlamıştır. Bunun sebebi şudur: İlk kıssada uyarmanın faydasının rahmeti gerektiren takvayı elde etmek olduğu açıkça ortaya çıkınca, bunu bu kıssada tekrar etmeye ihtiyaç kalmamıştır. Bu ifadeden sonrası ise tamamen Hûd aleyhisselâm'ın kıssasına has hususlardandır; o da Allah Teâlâ'nın Hûd aleyhisselâm'dan naklettiği şu kavlidir: { وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ } [A'râf: 69] “Hatırlayın ki O sizi, Nûh kavminden sonra onların yerine getirdi”.
[في قَوْلُهُ تَعَالَى أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ إلى آخر الآية] وَاعْلَمْ أَنَّ الْكَلَامَ فِي الْخُلَفَاءِ وَالْخَلَائِفِ وَالْخَلِيفَةِ قَدْ مَضَى فِي مَوَاضِعَ وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ أَنَّ تَذَكُّرَ النِّعَمِ الْعَظِيمَةِ يُوجِبُ الرَّغْبَةَ وَالْمَحَبَّةَ وَزَوَالَ النَّفْرَةِ وَالْعَدَاوَةِ وَقَدْ ذَكَرَ هُودٌ ﵇ هاهنا نَوْعَيْنِ مِنَ الْإِنْعَامِ:
[Allah Teâlâ'nın: { أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ } ayetin sonuna kadar olan kavli hakkında] Bil ki hulefâ, halâif ve halife hakkındaki açıklama daha önce çeşitli yerlerde geçmişti. Bundan maksat şudur: Büyük nimetleri hatırlamak rağbeti, muhabbeti, nefret ve düşmanlığın zevalini gerektirir. Hûd aleyhisselâm burada iki tür nimeti zikretmiştir:
الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَهُمْ خُلَفَاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ وَذَلِكَ بِأَنْ أَوْرَثَهُمْ أَرْضَهُمْ وَدِيَارَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ وَمَا يَتَّصِلُ بِهَا مِنَ الْمَنَافِعِ وَالْمَصَالِحِ. وَالثَّانِي: قَوْلُهُ: وَزادَكُمْ فِي الْخَلْقِ بَصْطَةً وَفِيهِ مَبَاحِثُ:
Birincisi: Allah Teâlâ'nın onları Nûh kavminden sonra halifeler kılmasıdır; bu da onların topraklarını, yurtlarını, mallarını ve bunlara bağlı faydaları ve maslahatları kendilerine miras bırakması suretiyle olmuştur. İkincisi: { وَزادَكُمْ فِي الْخَلْقِ بَصْطَةً } “Ve yaratılışta sizi boylu boslu [ve güçlü] kıldı” kavlidir. Bunda birtakım بحثler vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: الْخَلْقُ فِي اللُّغَةِ عِبَارَةٌ عَنِ التَّقْدِيرِ فَهَذَا اللَّفْظُ إِنَّمَا يَنْطَلِقُ عَلَى الشَّيْءِ الَّذِي لَهُ مِقْدَارٌ وَجُثَّةٌ وَحَجْمِيَّةٌ فَكَانَ الْمُرَادُ حُصُولَ الزِّيَادَةِ فِي أَجْسَامِهِمْ وَمِنْهُمْ مَنْ حَمَلَ هَذَا اللَّفْظَ عَلَى الزِّيَادَةِ فِي الْقُوَّةِ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْقُوَى وَالْقُدَرَ مُتَفَاوِتَةٌ فَبَعْضُهَا أَعْظَمُ وَبَعْضُهَا أَضْعَفُ.
Birinci بحث: Lügatte halk (الْخَلْقُ), takdir etmekten (ölçüp biçmekten) ibarettir. Dolayısıyla bu lafız ancak bir miktarı, cüssesi ve hacmi olan varlık için kullanılır. Buna göre murat, bedenlerinde bir artışın meydana gelmesidir. Kimi âlimler ise bu lafzı güçteki artışa hamletmişlerdir; çünkü kuvvetler ve kudretler birbirinden farklıdır; bazısı daha büyük, bazısı daha zayıftır.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: لفظ الآية يدل على حصول الزيادة واعتداد تِلْكَ الزِّيَادَةِ فَلَيْسَ فِي اللَّفْظِ الْبَتَّةَ مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ إِلَّا أَنَّ الْعَقْلَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ تِلْكَ الزِّيَادَةَ يَجِبُ أَنْ تَكُونَ زِيَادَةً عَظِيمَةً وَاقِعَةً عَلَى خِلَافِ الْمُعْتَادِ وَإِلَّا لَمْ يَكُنْ لِتَخْصِيصِهَا بِالذِّكْرِ فِي مَعْرِضِ الْأَنْعَامِ فَائِدَةٌ. قَالَ الْكَلْبِيُّ: كَانَ أَطْوَلُهُمْ مِائَةَ ذِرَاعٍ وَأَقْصَرُهُمْ سِتِّينَ ذِرَاعًا وَقَالَ آخَرُونَ: تِلْكَ الزِّيَادَةُ هِيَ مِقْدَارُ مَا تَبْلُغُهُ يَدَا إِنْسَانٍ إِذَا رَفَعَهُمَا فَفُضِّلُوا عَلَى أَهْلِ زَمَانِهِمْ بِهَذَا الْقَدْرِ وَقَالَ قَوْمٌ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَزادَكُمْ فِي الْخَلْقِ بَصْطَةً كَوْنَهُمْ مِنْ قَبِيلَةٍ وَاحِدَةٍ مُتَشَارِكِينَ فِي الْقُوَّةِ
Bunu bildiğinde deriz ki: Ayetin lafzı bir artışın varlığına delalet etmektedir; bu artışın miktarına gelince, lafızda buna delalet eden hiçbir şey yoktur. Ne var ki akıl, bu fazlalığın alışılmışın dışında vuku bulan büyük bir fazlalık olması gerektiğine delalet eder; aksi takdirde nimetlendirme makamında bunun özellikle zikredilmesinin bir faydası olmazdı. el-Kelbî şöyle demiştir: Onların en uzunu yüz arşın, en kısası ise altmış arşındı. Diğerleri ise şöyle demiştir: Bu fazlalık, insanın iki elini kaldırdığında ulaştığı miktar kadardır; işte bu miktarla kendi zamanlarının insanlarına üstün kılındılar. Bir topluluk da şöyle demiştir: O'nun { وَزادَكُمْ فِي الْخَلْقِ بَصْطَةً } “Ve yaratılışta sizi boylu boslu [ve güçlü] kıldı” kavlinden muradın; onların tek bir kabileden olup güç,
وَالشِّدَّةِ وَالْجَلَادَةِ وَكَوْنَ بَعْضِهِمْ مُحِبًّا لِلْبَاقِينَ نَاصِرًا لَهُمْ وَزَوَالَ الْعَدَاوَةِ وَالْخُصُومَةِ مِنْ بَيْنِهِمْ فَإِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا خَصَّهُمْ بِهَذِهِ الْأَنْوَاعِ مِنَ الْفَضَائِلِ وَالْمَنَاقِبِ فَقَدْ قَرَّرَ لَهُمْ حُصُولَهَا فَصَحَّ أَنْ يقال: وَزادَكُمْ فِي الْخَلْقِ بَصْطَةً وَلَمَّا ذَكَرَ هُودٌ هَذَيْنِ النَّوْعَيْنِ مِنَ النِّعْمَةِ قَالَ: فَاذْكُرُوا آلاءَ اللَّهِ وَفِيهِ بَحْثَانِ:
kuvvet ve dayanıklılıkta ortak olmaları, birbirlerini seven ve birbirlerine yardım eden kimseler olmaları ve aralarındaki düşmanlık ile çekişmenin ortadan kalkmış olması ihtimali de vardır. Zira Allah Teâlâ onları bu tür faziletler ve meziyetlerle seçkin kılınca, bunların onlar için gerçekleştiğini hükme bağlamış ve bu sebeple: { وَزادَكُمْ فِي الْخَلْقِ بَصْطَةً } “Ve yaratılışta sizi boylu boslu [ve güçlü] kıldı” denilmesi doğru olmuştur. Hûd bu iki tür nimeti zikredince: { فَاذْكُرُوا آلاءَ اللَّهِ } “Artık Allah'ın nimetlerini hatırlayın” demiştir. Bunda iki بحث vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: لَا بُدَّ فِي الْآيَةِ مِنْ إِضْمَارٍ وَالتَّقْدِيرُ: وَاذْكُرُوا آلَاءَ اللَّهِ وَاعْمَلُوا عَمَلًا يَلِيقُ بِتِلْكَ الْإِنْعَامَاتِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ. وَإِنَّمَا أَضْمَرْنَا الْعَمَلَ لِأَنَّ الصَّلَاحَ الَّذِي هُوَ الظَّفَرُ بِالثَّوَابِ لَا يَحْصُلُ بِمُجَرَّدِ التَّذَكُّرِ بَلْ لَا بُدَّ لَهُ مِنَ الْعَمَلِ وَاسْتَدَلَّ الطَّاعِنُونَ فِي وُجُوبِ الْأَعْمَالِ الظَّاهِرَةِ بِهَذِهِ الْآيَةِ وَقَالُوا: إِنَّهُ تَعَالَى رَتَّبَ حُصُولَ الصَّلَاحِ عَلَى مُجَرَّدِ التَّذَكُّرِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ مُجَرَّدُ التَّذَكُّرِ كَافِيًا فِي حُصُولِ الصَّلَاحِ وَجَوَابُهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ أَنَّ سَائِرَ الْآيَاتِ نَاطِقَةٌ بِأَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ الْعَمَلِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Birinci بحث: Ayette mutlaka bir takdir (hazif) bulunmalıdır; takdiri de şöyledir: “Allah'ın nimetlerini hatırlayın ve kurtuluşa eresiniz diye bu nimetlere layık bir amelde bulunun.” Ameli takdir ettik; çünkü sevabı elde etmek demek olan kurtuluş (salâh), sadece hatırlamakla elde edilmez, bilakis bunun için mutlaka amel gerekir. Zahirî amellerin vücubunu tenkit edenler bu ayeti delil getirerek: “Allah Teâlâ kurtuluşun meydana gelişini sadece hatırlamaya bağlamıştır; binaenaleyh sadece hatırlamanın kurtuluşun elde edilmesinde yeterli olması gerekir” demişlerdir. Bunun cevabı ise daha önce geçtiği üzere diğer ayetlerin amelin mutlaka gerekli olduğunu açıkça ifade etmesidir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
الْبَحْثُ الثَّانِي: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: آلاءَ اللَّهِ أَيْ نِعَمَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَاحِدُ الْآلَاءِ إِلًى وَأَلْوٌ وَإِلْيٌ. قَالَ الْأَعْشَى:
İkinci بحث: İbn Abbâs şöyle demiştir: { آلاءَ اللَّهِ } yani Allah'ın üzerinizdeki nimetleridir. el-Vâhidî şöyle demiştir: Âlâ'nın tekili ilen (إِلًى), elvün (أَلْوٌ) ve ilyün (إِلْيٌ) gelir. el-A'şâ şöyle demiştir:
أَبْيَضُ لَا يَرْهَبُ الْهُزَالَ وَلَا ... يَقْطَعُ رَحِمًا وَلَا يَخُونُ إِلًى
“O ak yüzlü bir cömerttir ki zayıflayıp fakir düşmekten korkmaz... / Akrabalık bağını kesmez ve hiçbir nimete (veya yemine) hıyanet etmez.”
قَالَ نَظِيرُ الْآلَاءِ الْآنَاءُ، وَاحِدُهَا: أَنًا وَإِنًى وَإِنْيٌ وَزَادَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» فِي الْأَمْثِلَةِ فَقَالَ: ضِلَعٌ وَأَضْلَاعٌ وَعِنَبٌ وَأَعْنَابٌ.
[el-Vâhidî] der ki: Âlâ'nın benzeri ânâ'dır; tekili de enen (أَنًا), inen (إِنًى) ve inyün (إِنْيٌ) şeklindedir. el-Keşşâf sahibi ise örneklere ilavede bulunarak: dıl'un (ضِلَعٌ) - adlâ'un (أَضْلَاعٌ) ve 'ınebun (عِنَبٌ) - a'nâbun (أَعْنَابٌ) demiştir.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٧٠ الى ٧٢]
[A'râf Suresi (7), 70-72. Ayetler]
قالُوا أَجِئْتَنا لِنَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ وَنَذَرَ مَا كانَ يَعْبُدُ آباؤُنا فَأْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (٧٠) قالَ قَدْ وَقَعَ عَلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ رِجْسٌ وَغَضَبٌ أَتُجادِلُونَنِي فِي أَسْماءٍ سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ مَا نَزَّلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ (٧١) فَأَنْجَيْناهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَقَطَعْنا دابِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَما كانُوا مُؤْمِنِينَ (٧٢)
{ قالُوا أَجِئْتَنا لِنَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ وَنَذَرَ مَا كانَ يَعْبُدُ آباؤُنا فَأْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (٧٠) قالَ قَدْ وَقَعَ عَلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ رِجْسٌ وَغَضَبٌ أَتُجادِلُونَنِي فِي أَسْماءٍ سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ مَا نَزَّلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ (٧١) فَأَنْجَيْناهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَقَطَعْنا دابِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَما كانُوا مُؤْمِنِينَ (٧٢) } “Dediler ki: 'Sen bize, yalnız Allah'a kulluk edelim ve atalarımızın tapmakta olduklarını bırakalım diye mi geldin? Eğer doğrulardan isen, bizi tehdit ettiğin şeyi başımıza getir!' (70) [Hûd] dedi ki: 'Üzerinize Rabbinizden bir azap ve gazap kesinleşti. Haklarında Allah'ın hiçbir delil indirmediği, sırf sizin ve atalarınızın taktığı birtakım isimler hakkında mı benimle tartışıyorsunuz? O halde bekleyin, şüphesiz ben de sizinle beraber bekleyenlerdenim!' (71) Bunun üzerine onu ve onunla beraber olanları tarafımızdan bir rahmetle kurtardık; ayetlerimizi yalanlayan ve iman etmemiş olanların ise kökünü kazıdık. (72)”
[قَوْلُهُ تَعَالَى قالُوا أَجِئْتَنا لِنَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ وَنَذَرَ مَا كانَ يَعْبُدُ آباؤُنا فَأْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ] اعْلَمْ أَنَّ هُودًا ﵇ دَعَا قَوْمَهُ إِلَى التَّوْحِيدِ وَتَرْكِ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ بِالدَّلِيلِ الْقَاطِعِ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ بَيَّنَ أَنَّ نِعَمَ اللَّهِ عَلَيْهِمْ كَثِيرَةٌ عَظِيمَةٌ وَصَرِيحُ الْعَقْلِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ لِلْأَصْنَامِ شَيْءٌ مِنَ النِّعَمِ عَلَى الْخَلْقِ لِأَنَّهَا جَمَادَاتٌ وَالْجَمَادُ لَا قُدْرَةَ لَهُ عَلَى شَيْءٍ أَصْلًا وَظَاهِرٌ أَنَّ الْعِبَادَةَ نِهَايَةُ التَّعْظِيمِ وَنِهَايَةُ التَّعْظِيمِ لَا تَلِيقُ إِلَّا بِمَنْ يَصْدُرُ عَنْهُ نِهَايَةُ الْإِنْعَامِ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ يجب عليهم ان يعبدو اللَّهَ وَأَنْ لَا يَعْبُدُوا شَيْئًا مِنَ الْأَصْنَامِ وَمَقْصُودُ اللَّهِ تَعَالَى مِنْ ذِكْرِ أَقْسَامِ إِنْعَامِهِ عَلَى الْعَبِيدِ هَذِهِ الْحُجَّةُ الَّتِي ذَكَرَهَا ثُمَّ إِنَّ هُودًا ﵇ لَمَّا ذَكَرَ هَذِهِ الْحُجَّةَ الْيَقِينِيَّةَ لَمْ يَكُنْ مِنَ الْقَوْمِ جَوَابٌ عَنْ هَذِهِ الْحُجَّةِ الَّتِي ذَكَرَهَا إِلَّا التَّمَسُّكَ بطريقة التقليد فقالوا:
[Allah Teâlâ'nın: { قالُوا أَجِئْتَنا لِنَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ وَنَذَرَ مَا كانَ يَعْبُدُ آباؤُنا فَأْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ } kavli hakkında] Bil ki Hûd aleyhisselâm kavmini kesin delil ile tevhide ve putlara tapmayı terk etmeye davet etti. Çünkü o, Allah'ın onlar üzerindeki nimetlerinin çok ve büyük olduğunu açıkladı; sarih akıl da göstermektedir ki mahlukat üzerinde putların hiçbir nimeti yoktur, zira onlar cansız varlıklardır (cemâdât) ve cansız varlığın hiçbir şeye asla gücü yetmez. İbadetin ise tazimin en son noktası olduğu açıktır ve tazimin en son noktası da ancak kendisinden nimetlendirmenin en son noktası sâdır olan zata layıktır. Bu da onların Allah'a kulluk etmelerinin ve putlardan hiçbir şeye kulluk etmemelerinin vacip olduğunu gösterir. Allah Teâlâ'nın kulları üzerindeki nimet nevilerini zikretmekten maksadı, işte Hûd'un zikrettiği bu hüccettir. Sonra Hûd aleyhisselâm bu yakînî hücceti zikredince, kavmin onun zikrettiği bu hüccete taklit yoluna sarılmaktan başka bir cevabı olmadı ve şöyle dediler:
أَجِئْتَنا لِنَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ وَنَذَرَ مَا كانَ يَعْبُدُ آباؤُنا ثُمَّ قَالُوا: فَأْتِنا بِما تَعِدُنا وَذَلِكَ لِأَنَّهُ ﵇ قَالَ:
{ أَجِئْتَنا لِنَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ وَنَذَرَ مَا كانَ يَعْبُدُ آباؤُنا } “'Sen bize, yalnız Allah'a kulluk edelim ve atalarımızın tapmakta olduklarını bırakalım diye mi geldin?'”. Sonra: { فَأْتِنا بِما تَعِدُنا } “'Bizi tehdit ettiğin şeyi başımıza getir'” dediler. Zira o aleyhisselâm şöyle demişti:
اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ أَفَلا تَتَّقُونَ [الأعراف: ٦٥] فَقَوْلُهُ: أَفَلا تَتَّقُونَ مُشْعِرٌ بِالتَّهْدِيدِ وَالتَّخْوِيفِ بِالْوَعِيدِ فَلِهَذَا الْمَعْنَى قَالُوا: فَأْتِنا بِما تَعِدُنا وَإِنَّمَا قَالُوا ذَلِكَ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَعْتَقِدُونَ كَوْنَهُ كَاذِبًا بِدَلِيلِ أَنَّهُمْ قَالُوا لَهُ: وَإِنَّا لَنَظُنُّكَ مِنَ الْكاذِبِينَ [الأعراف: ٦٦] فَلَمَّا اعْتَقَدُوا كَوْنَهُ كَاذِبًا قَالُوا لَهُ: فَأْتِنا بِما تَعِدُنا وَالْغَرَضُ أَنَّهُ إِذَا لَمْ يَأْتِهِمْ بِذَلِكَ الْعَذَابِ ظَهَرَ لِلْقَوْمِ كَوْنُهُ كَاذِبًا وَإِنَّمَا قَالُوا ذَلِكَ لِأَنَّهُمْ ظَنُّوا أَنَّ الْوَعْدَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَتَأَخَّرَ فَلَا جَرَمَ اسْتَعْجَلُوهُ عَلَى هذا الحد.
{ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ أَفَلا تَتَّقُونَ } [A'râf: 65] “'Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Hâlâ sakınmaz mısınız?'”. Onun: { أَفَلا تَتَّقُونَ } “Hâlâ sakınmaz mısınız?” sözü tehdit ve azapla korkutma manası hissettirmektedir. İşte bu sebeple: { فَأْتِنا بِما تَعِدُنا } “Bizi tehdit ettiğin şeyi başımıza getir” dediler. Bunu da sırf onun yalancı olduğuna inandıkları için söylediler; nitekim ona: { وَإِنَّا لَنَظُنُّكَ مِنَ الْكاذِبِينَ } [A'râf: 66] “'Gerçekten seni yalancılardan sanıyoruz'” demişlerdi. Onun yalancı olduğuna inanınca ona: “Bizi tehdit ettiğin şeyi başımıza getir” dediler. Maksatları şuydu: Şayet o azabı onlara getirmezse kavme onun yalancı olduğu aşikâr olacaktı. Bunu sırf vaadin gecikmesinin caiz olamayacağını sandıkları için söylediler ve bu sebeple onu bu derece aceleye getirdiler.
[في قوله تعالى قَدْ وَقَعَ عَلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ رِجْسٌ وَغَضَبٌ] ثُمَّ حَكَى اللَّهُ تَعَالَى عَنْ هُودٍ ﵇ أَنَّهُ قَالَ عِنْدَ هَذَا الْكَلَامِ: قَدْ وَقَعَ عَلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ رِجْسٌ وَغَضَبٌ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { قَدْ وَقَعَ عَلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ رِجْسٌ وَغَضَبٌ } kavli hakkında] Sonra Allah Teâlâ, Hûd aleyhisselâm'ın bu söze karşılık şöyle dediğini nakletti: { قَدْ وَقَعَ عَلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ رِجْسٌ وَغَضَبٌ } “'Üzerinize Rabbinizden bir azap ve gazap kesinleşti'”. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: هَذَا الَّذِي أَخْبَرَ اللَّهُ عَنْهُ بِأَنَّهُ وَقَعَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هُوَ الْعَذَابَ لِأَنَّ الْعَذَابَ مَا كَانَ حَاصِلًا فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ وَقَدِ اخْتَلَفُوا فِيهِ قَالَ الْقَاضِي: تَفْسِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى قَوْلِنَا ظَاهِرٌ إِلَّا أَنَّا نَقُولُ: مَعْنَاهُ أَنَّهُ تَعَالَى أَحْدَثَ ارادة في ذلك الوقت لان بَعْدَ كُفْرِهِمْ وَتَكْذِيبِهِمْ حَدَثَتْ هَذِهِ الْإِرَادَةُ. وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ عِنْدَنَا بَاطِلٌ بَلْ عِنْدَنَا فِي الْآيَةِ وُجُوهٌ مِنَ التَّأْوِيلَاتِ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَهُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ بِنُزُولِ الْعَذَابِ عَلَيْهِمْ فَلَمَّا حَدَثَ الْإِعْلَامُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ لَا جَرَمَ قَالَ هُودٌ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ: وَقَعَ عَلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ رِجْسٌ وَغَضَبٌ وَثَانِيهَا: أَنَّهُ جَعَلَ التَّوَقُّعَ الَّذِي لَا بُدَّ مِنْ نُزُولِهِ بِمَنْزِلَةِ الْوَاقِعِ. وَنَظِيرُهُ قَوْلُكَ لِمَنْ طَلَبَ مِنْكَ شَيْئًا قَدْ كَانَ ذَلِكَ بِمَعْنَى أَنَّهُ سَيَكُونُ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَتى أَمْرُ اللَّهِ [النحل: ١] بِمَعْنَى: سَيَأْتِي أَمْرُ اللَّهِ. وَثَالِثُهَا:
Birinci Mesele: Allah'ın indiğini bildirdiği bu şeyin azabın bizzat kendisi olması caiz değildir; çünkü azap o vakitte henüz gerçekleşmiş değildi. Bu hususta ihtilaf etmişlerdir: Kâdî şöyle demiştir: Bu ayetin tefsiri bizim görüşümüze göre açıktır; ancak biz deriz ki: Bunun manası, Allah Teâlâ'nın o vakitte bir irade ihdas ettiğidir; çünkü onların küfür ve yalanlamalarından sonra bu irade meydana gelmiştir. Bil ki bu görüş bize göre batıldır; bilakis bize göre ayette birtakım tevil cihetleri vardır: Birincisi: Allah Teâlâ o vakitte Hûd'a onların üzerine azabın ineceğini bildirmiştir. Bu bildirme o vakitte meydana gelince, Hûd da o vakitte: { وَقَعَ عَلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ رِجْسٌ وَغَضَبٌ } “Üzerinize Rabbinizden bir azap ve gazap kesinleşti” demiştir. İkincisi: İnesi kesin olan bir beklentiyi gerçekleşmiş mesabesinde kılmıştır. Bunun benzeri, senden bir şey isteyen kimseye “o iş oldu” demendir ki bunun manası “olacaktır” demektir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { أَتى أَمْرُ اللَّهِ } [Nahl: 1] kavli de “Allah'ın emri gelecektir” manasındadır. Üçüncüsü:
أَنَّا نَحْمِلُ قَوْلَهُ: وَقَعَ عَلَى مَعْنَى وُجِدَ وَحَصَلَ وَالْمَعْنَى: إِرَادَةُ إِيقَاعِ الْعَذَابِ عَلَيْكُمْ حَصَلَتْ مِنَ الْأَزَلِ إِلَى الْأَبَدِ لِأَنَّ قَوْلَنَا: حَصَلَ لَا إِشْعَارَ لَهُ بِالْحُدُوثِ بَعْدَ مَا لَمْ يَكُنْ.
O'nun { وَقَعَ } kavlini 'bulundu' ve 'hasıl oldu' manasına hamlederiz. Anlam şudur: Üzerinize azap indirme iradesi ezelden ebede hasıl olmuştur; zira 'hasıl oldu' sözümüz, yok iken sonradan var olmayı hissettirmez.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الرِّجْسُ لَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ الْعَذَابَ لِأَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْغَضَبِ/ الْعَذَابُ فَلَوْ حَمَلْنَا الرِّجْسَ عَلَيْهِ لَزِمَ التَّكْرِيرُ وَأَيْضًا الرِّجْسُ ضِدُّ التَّزْكِيَةِ وَالتَّطْهِيرِ. قَالَ تَعَالَى: تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِها [التَّوْبَةِ: ١٠٣] وَقَالَ فِي صِفَةِ أَهْلِ الْبَيْتِ: وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً [الْأَحْزَابِ: ٣٣] وَالْمُرَادُ التَّطَهُّرُ مِنَ الْعَقَائِدِ الْبَاطِلَةِ وَالْأَفْعَالِ الْمَذْمُومَةِ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الرِّجْسُ عِبَارَةً عَنِ الْعَقَائِدِ الْبَاطِلَةِ وَالْأَفْعَالِ الْمَذْمُومَةِ.
İkinci Mesele: Rics (الرِّجْسُ) lafzından muradın azap olması mümkün değildir; çünkü gazaptan murat azaptır. Eğer ricsi de azaba hamledersek tekrar gerekir. Ayrıca rics, tezkiye ve tathîrin (arınma ve temizlenmenin) zıddıdır. Allah Teâlâ: { تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِها } [Tevbe: 103] “Onları bununla temizler ve arındırırsın” buyurmuş; Ehl-i Beyt'in vasfında da: { وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً } [Ahzâb: 33] “Ve sizi tertemiz kılsın” buyurmuştur. Bundan maksat ise batıl inançlardan ve yerilmiş fiillerden temizlenmektir. Durum böyle olunca ricsin batıl inançlardan ve yerilmiş fiillerden ibaret olması vacip olur.
إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَقَوْلُهُ: قَدْ وَقَعَ عَلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ رِجْسٌ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى خَصَّهُمْ بِالْعَقَائِدِ الْمَذْمُومَةِ وَالصِّفَاتِ الْقَبِيحَةِ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْخَيْرَ وَالشَّرَّ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى قَالَ الْقَفَّالُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الرِّجْسُ هُوَ الِازْدِيَادُ فِي الْكُفْرِ بِالرَّيْنِ عَلَى الْقُلُوبِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ [التَّوْبَةِ: ١٢٥] أَيْ قَدْ وَقَعَ عَلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ رَيْنٌ عَلَى قُلُوبِكُمْ عُقُوبَةً مِنْهُ لَكُمْ بِالْخِذْلَانِ لِإِلْفِكُمُ الْكُفْرَ وَتَمَادِيكُمْ فِي الْغَيِّ.
Bu sabit olunca, O'nun { قَدْ وَقَعَ عَلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ رِجْسٌ } “Üzerinize Rabbinizden bir rics (pislik/azap) kesinleşti” kavli, Allah Teâlâ'nın onları yerilmiş inançlar ve çirkin sıfatlarla nitelediğine delalet eder. Bu da hayrın ve şerrin Allah Teâlâ'dan olduğuna delildir. el-Kaffâl şöyle demiştir: Ricsin, kalplerin paslanmasıyla küfürde artış olması caizdir; tıpkı Allah Teâlâ'nın: { فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ } [Tevbe: 125] “Onların pisliklerine pislik (inkârlarına inkâr) katmıştır” kavli gibi. Yani küfre alışmanız ve azgınlıkta ısrar etmeniz sebebiyle Allah'tan bir ceza ve yardımsız bırakma (hızlan) olarak kalplerinize bir pas inmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّا قَدْ دَلَلْنَا عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ كُفْرَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَهَذَا الَّذِي قَالَهُ الْقَفَّالُ إِنْ كَانَ الْمُرَادُ مِنْهُ ذَلِكَ فَقَدْ جَاءَ بِالْوِفَاقِ إِلَّا أَنَّهُ شَدِيدُ النَّفْرَةِ عَنْ هَذَا الْمَذْهَبِ وَأَكْثَرُ تَأْوِيلِ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى هَذَا الْمَذْهَبِ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا يَقُولُ بِهَذَا الْقَوْلِ وَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ مِنْهُ الْجَوَابَ عَمَّا شَرَحْنَاهُ فَهُوَ ضَعِيفٌ لِأَنَّهُ لَيْسَ فِيهِ مَا يُوجِبُ رَفْعَ الدَّلِيلِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Bil ki biz bu ayetin, onların küfrünün Allah'tan olduğuna delalet ettiğini ortaya koyduk. el-Kaffâl'in bu söylediğinden muradı şayet bu ise, o bizimle muvafakat etmiştir; fakat o, bu mezhepten şiddetle nefret eder ve bu mezhebe delalet eden ayetlere yaptığı tevillerin çoğu onun bu görüşü kabul etmediğini gösterir. Eğer bundan maksadı açıkladığımız şeye bir cevap vermek ise bu zayıftır; çünkü zikrettiğimiz delili ortadan kaldıracak bir şey bunda yoktur. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
وَحَاصِلُ الْكَلَامِ فِي الْآيَةِ: أَنَّ الْقَوْمَ لَمَّا أَصَرُّوا عَلَى التَّقْلِيدِ وَعَدَمِ الِانْقِيَادِ لِلدَّلِيلِ زَادَهُمُ اللَّهُ كُفْرًا وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: قَدْ وَقَعَ عَلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ رِجْسٌ ثُمَّ خَصَّهُمْ بِمَزِيدِ الْغَضَبِ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَغَضَبٌ.
Ayetteki sözün özeti şudur: Kavim taklitte ve delile boyun eğmemekte ısrar edince Allah onların küfrünü artırdı; { قَدْ وَقَعَ عَلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ رِجْسٌ } “Üzerinize Rabbinizden bir rics indi” kavlinden murat da budur. Sonra { وَغَضَبٌ } “ve bir gazap” kavliyle onlara fazladan bir gazap tahsis etti.
ثُمَّ قَالَ: أَتُجادِلُونَنِي فِي أَسْماءٍ سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ مَا نَزَّلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ وَالْمُرَادُ مِنْهُ:
Sonra şöyle dedi: { أَتُجادِلُونَنِي فِي أَسْماءٍ سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ مَا نَزَّلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ } “'Haklarında Allah'ın hiçbir delil indirmediği, sırf sizin ve atalarınızın taktığı birtakım isimler hakkında mı benimle tartışıyorsunuz?'”. Bundan murat:
الِاسْتِفْهَامُ عَلَى سَبِيلِ الْإِنْكَارِ وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يُسَمُّونَ الْأَصْنَامَ بِالْآلِهَةِ مَعَ أَنَّ مَعْنَى الْإِلَهِيَّةِ فِيهَا مَعْدُومٌ وَسَمَّوْا وَاحِدًا مِنْهَا بِالْعُزَّى مُشْتَقًّا مِنَ الْعِزِّ وَاللَّهُ مَا أَعْطَاهُ عِزًّا أَصْلًا وَسَمَّوْا آخَرَ مِنْهَا بِاللَّاتِ وَلَيْسَ لَهُ مِنَ الْإِلَهِيَّةِ شَيْءٌ. وَقَوْلُهُ: مَا نَزَّلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ عِبَارَةٌ عَنْ خُلُوِّ مَذَاهِبِهِمْ عَنِ الْحُجَّةِ وَالْبَيِّنَةِ ثُمَّ إِنَّهُ عليه
İnkârî istifhamdır (reddetmeye yönelik soru). Çünkü onlar, kendilerinde ilahlık manası hiç bulunmadığı halde putları ilahlar diye isimlendiriyorlardı; onlardan birine 'izzet' kökünden türeterek 'el-Uzzâ' adını vermişlerdi, oysa Allah ona hiçbir izzet vermemişti; bir diğerine de 'el-Lât' adını vermişlerdi, oysa onun ilahlıkla hiçbir alakası yoktu. O'nun: { مَا نَزَّلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ } “Haklarında Allah'ın hiçbir delil indirmediği” kavli, onların mezheplerinin hüccet ve delilden yoksun olduğunu ifade eder. Sonra o aleyhis-
السَّلَامُ ذَكَرَ لَهُمْ وَعِيدًا مُجَدَّدًا فَقَالَ: فَانْتَظِرُوا مَا يَحْصُلُ لَكُمْ مِنْ عِبَادَةِ هَذِهِ الْأَصْنَامِ إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ.
selâm onlara yeni bir tehdit zikrederek: { فَانْتَظِرُوا } “O halde bekleyin” yani bu putlara tapmaktan dolayı başınıza geleceği bekleyin, { إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ } “şüphesiz ben de sizinle beraber bekleyenlerdenim!” demiştir.
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَ عَنْ عَاقِبَةِ هَذِهِ الْوَاقِعَةِ فَقَالَ: فَأَنْجَيْناهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا إِذْ كَانُوا مُسْتَحِقِّينَ لِلرَّحْمَةِ بِسَبَبِ إِيمَانِهِمْ وَقَطَعْنَا دَابِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِالْآيَاتِ الَّتِي جَعَلْنَاهَا مُعْجِزَةً لِهُودٍ وَالْمُرَادُ أَنَّهُ تَعَالَى أَنْزَلَ عَلَيْهِمْ عَذَابَ الِاسْتِئْصَالِ الَّذِي هُوَ الرِّيحُ وَقَدْ بَيَّنَ اللَّهُ كَيْفِيَّتَهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ وَقَطْعُ الدَّابِرِ: هُوَ الِاسْتِئْصَالُ فَدَلَّ بِهَذَا اللَّفْظِ أَنَّهُ تَعَالَى مَا أَبْقَى مِنْهُمْ أَحَدًا وَدَابِرُ الشَّيْءِ آخِرُهُ.
Sonra Allah Teâlâ bu hadisenin akıbetini haber vererek şöyle buyurmuştur: { فَأَنْجَيْناهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا } “Bunun üzerine onu ve onunla beraber olanları tarafımızdan bir rahmetle kurtardık”; çünkü onlar imanları sebebiyle rahmete müstahak idiler. Ve Hûd için mucize kıldığımız ayetleri yalanlayanların kökünü kazıdık. Murat şudur: Allah Teâlâ onların üzerine köklerini kurutan rüzgâr azabını indirdi; Allah Teâlâ bunun keyfiyetini bu yerin dışında açıklamıştır. 'Kat'u'd-dâbir' (قَطْعُ الدَّابِرِ): Kökünü kazımaktır. Bu lafızla Allah Teâlâ'nın onlardan geriye hiçbir kimse bırakmadığına delalet etmiştir. Bir şeyin dâbiri, onun sonudur.
فَإِنْ قِيلَ: لَمَّا أَخْبَرَ عَنْهُمْ بِأَنَّهُمْ كَانُوا مُكَذِّبِينَ بِآيَاتِ اللَّهِ لَزِمَ الْقَطْعُ بِأَنَّهُمْ مَا كَانُوا مُؤْمِنِينَ فَمَا الْفَائِدَةُ فِي قَوْلِهِ بَعْدَ ذَلِكَ: وَما كانُوا مُؤْمِنِينَ.
Eğer: “Onların Allah'ın ayetlerini yalanlayıcı oldukları haber verilince, mümin olmadıkları kesin olarak anlaşıldığına göre, bundan sonra: { وَما كانُوا مُؤْمِنِينَ } “ve iman etmiş değillerdi” buyrulmasının faydası nedir?” denilirse,
قُلْنَا: مَعْنَاهُ أَنَّهُمْ مُكَذِّبُونَ وَعَلِمَ اللَّهُ مِنْهُمْ أَنَّهُمْ لَوْ بَقُوا لَمْ يُؤْمِنُوا أَيْضًا ولو علم تعالى انهم سيؤمنون لأبقاهم.
Deriz ki: Bunun manası; onlar yalanlayıcılardır ve Allah onların hayatta kalsalardı dahi iman etmeyeceklerini bilmiştir. Şayet Allah Teâlâ onların iman edeceklerini bilseydi onları sağ bırakırdı.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٧٣ الى ٧٤]
[A'râf Suresi (7), 73-74. Ayetler]
وَإِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً قالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ قَدْ جاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً فَذَرُوها تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ وَلا تَمَسُّوها بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٧٣) وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ عادٍ وَبَوَّأَكُمْ فِي الْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِها قُصُوراً وَتَنْحِتُونَ الْجِبالَ بُيُوتاً فَاذْكُرُوا آلاءَ اللَّهِ وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ (٧٤)
{ وَإِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً قالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ قَدْ جاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً فَذَرُوها تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ وَلا تَمَسُّوها بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٧٣) وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ عادٍ وَبَوَّأَكُمْ فِي الْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِها قُصُوراً وَتَنْحِتُونَ الْجِبالَ بُيُوتاً فَاذْكُرُوا آلاءَ اللَّهِ وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ (٧٤) } “Semûd kavmine de kardeşleri Sâlih'i [gönderdik]. Dedi ki: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Size Rabbinizden apaçık bir delil gelmiştir. İşte Allah'ın şu dişi devesi sizin için bir mucizedir. Artık onu bırakın, Allah'ın arzında otlasın; ona bir fenalıkla dokunmayın, yoksa sizi can yakıcı bir azap yakalar. (73) Hatırlayın ki O sizi, Âd kavminden sonra onların yerine getirdi ve yeryüzünde sizi yerleştirdi; onun düzlüklerinde saraylar ediniyor, dağları yontup evler yapıyorsunuz. Artık Allah'ın nimetlerini hatırlayın ve yeryüzünde bozguncular olarak fesat çıkarmayın.' (74)”
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ الْقِصَّةُ الثَّالِثَةُ وَهُوَ قِصَّةُ صَالِحٍ.
Bil ki bu üçüncü kıssadır; o da Sâlih'in kıssasıdır.
أَمَّا قوله: وَإِلى ثَمُودَ فالمعنى لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً [الأعراف: ٥٩] وَإِلى عادٍ أَخاهُمْ هُوداً [الْأَعْرَافِ: ٦٥] وَإِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً [هود: ٦١] وَفِيهِ مَسَائِلُ:
O'nun: { وَإِلى ثَمُودَ } kavline gelince; anlamı: { لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً } [A'râf: 59] “Andolsun ki Nûh'u gönderdik”, { وَإِلى عادٍ أَخاهُمْ هُوداً } [A'râf: 65] “Âd'a da kardeşleri Hûd'u [gönderdik]”, { وَإِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً } [Hûd: 61] “Semûd'a da kardeşleri Sâlih'i [gönderdik]” şeklindedir. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ أَبُو عَمْرِو بن العلاء: سميت ثمودا لِقِلَّةِ مَائِهَا مِنَ الثَّمْدِ وَهُوَ الْمَاءُ الْقَلِيلُ وَكَانَتْ مَسَاكِنُهُمُ الْحِجْرَ بَيْنَ الْحِجَازِ وَالشَّامِ وَإِلَى وَادِي الْقُرَى وَقِيلَ سُمِّيَتْ ثَمُودَ لِأَنَّهُ اسْمُ أَبِيهِمُ الْأَكْبَرِ وَهُوَ ثَمُودُ بْنُ عَادِ بْنِ إِرَمَ بْنِ سَامِ بْنِ نُوحٍ ﵇.
Birinci Mesele: Ebû Amr b. el-Alâ şöyle demiştir: Az su manasına gelen semed (الثَّمْدُ) kelimesinden hareketle, sularının azlığı sebebiyle Semûd diye isimlendirilmiştir. Onların meskenleri Hicaz ile Şam arasındaki el-Hicr'de ve Vâdi'l-Kurâ'ya kadar olan bölgedeydi. Semûd diye isimlendirilmesinin, onların en büyük atalarının adı olmasından ileri geldiği de söylenmiştir; o da Semûd b. Âd b. İrem b. Sâm b. Nûh aleyhisselâm'dır.
المسألة الثانية: قرئ وَإِلى ثَمُودَ يمنع الصَّرْفِ بِتَأْوِيلِ الْقَبِيلَةِ وَإِلى ثَمُودَ بِالصَّرْفِ بِتَأْوِيلِ الْحَيِّ أَوْ بِاعْتِبَارِ الْأَصْلِ لِأَنَّهُ اسْمُ أَبِيهِمُ الْأَكْبَرِ وَقَدْ وَرَدَ الْقُرْآنُ بِهِمَا صَرِيحًا. قَالَ تَعَالَى: أَلا إِنَّ ثَمُودَ كَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلا بُعْداً لِثَمُودَ [هُودٍ: ٦٨] .
İkinci Mesele: { وَإِلى ثَمُودَ } kavli, kabile kastedilerek gayr-i munsarif olarak; ya kabile/mahalle (el-hayy) teviliyle yahut en büyük atalarının ismi olması hasebiyle asıl itibara alınarak munsarif olarak da okunmuştur. Kur'an her iki okuyuşla da açıkça vârid olmuştur. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { أَلا إِنَّ ثَمُودَ كَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلا بُعْداً لِثَمُودَ } [Hûd: 68] “Bilesiniz ki Semûd kavmi Rablerini inkâr ettiler. Bilesiniz ki Semûd kavmi [rahmetten] uzak olsun!”.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْهُ أَنَّهُ أَمَرَهُمْ بِعِبَادَةِ اللَّهِ وَنَهَاهُمْ عَنْ عِبَادَةِ غَيْرِ اللَّهِ كَمَا ذَكَرَهُ مَنْ قَبْلَهُ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ.
Bil ki Allah Teâlâ, kendisinden önceki peygamberlerin zikrettiği gibi onun da kavmine Allah'a kulluk etmelerini emrettiğini ve Allah'tan başkasına kulluk etmekten onları nehyettiğini nakletmiştir.
ثُمَّ قَالَ: قَدْ جاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَهَذِهِ الزِّيَادَةُ مَذْكُورَةٌ فِي هَذِهِ الْقِصَّةِ وَهِيَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ كُلَّ مَنْ كَانَ قَبْلَهُ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ كَانُوا يَذْكُرُونَ الدَّلَائِلَ عَلَى صِحَّةِ التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ لِأَنَّ التَّقْلِيدَ وَحْدَهُ لو كان كافيا لكانت تلك البينة هاهنا لَغْوًا ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ تِلْكَ الْبَيِّنَةَ هِيَ النَّاقَةُ فَقَالَ: هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra: { قَدْ جاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ } “Size Rabbinizden apaçık bir delil gelmiştir” buyurdu. Bu ziyadelik bu kıssada zikredilmiştir ve kendisinden önceki bütün peygamberlerin tevhidin ve nübüvvetin doğruluğuna dair deliller zikrettiklerine delalet eder. Çünkü sadece taklit yeterli olsaydı, buradaki o apaçık delil (beyyine) abes olurdu. Sonra o delilin dişi deve olduğunu beyan ederek şöyle buyurdu: { هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً } “İşte Allah'ın şu dişi devesi sizin için bir mucizedir”. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: ذَكَرُوا أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَهْلَكَ عَادًا قَامَ ثَمُودُ مَقَامَهُمْ وَطَالَ عُمُرُهُمْ وَكَثُرَ تَنَعُّمُهُمْ ثُمَّ عَصَوُا
Birinci Mesele: Âlimler şöyle zikretmişlerdir: Allah Teâlâ Âd kavmini helak edince, onların yerine Semûd kavmi geçti; ömürleri uzadı, nail oldukları nimetler çoğaldı. Sonra
اللَّهَ وَعَبَدُوا الْأَصْنَامَ فَبَعَثَ اللَّهُ إِلَيْهِمْ صَالِحًا وَكَانَ مِنْهُمْ فَطَالَبُوهُ بِالْمُعْجِزَةِ فَقَالَ: مَا تُرِيدُونَ فَقَالُوا:
Allah'a isyan edip putlara taptılar. Bunun üzerine Allah onlara kendilerinden biri olan Sâlih'i gönderdi. Onlar kendisinden bir mucize talep ettiler. O da: 'Ne istiyorsunuz?' dedi. Onlar şöyle dediler:
تَخْرُجُ مَعَنَا فِي عِيدِنَا وَنُخْرِجُ أَصْنَامَنَا وَتَسْأَلُ إِلَهَكَ وَنَسْأَلُ أَصْنَامَنَا فَإِذَا ظَهَرَ أَثَرُ دُعَائِكَ اتَّبَعْنَاكَ وَإِنْ ظَهَرَ أَثَرُ دُعَائِنَا اتَّبَعْتَنَا فَخَرَجَ مَعَهُمْ فَسَأَلُوهُ أَنْ يُخْرِجَ لَهُمْ نَاقَةً كَبِيرَةً مِنْ صَخْرَةٍ مُعَيَّنَةٍ فَأَخَذَ مَوَاثِيقَهُمْ أَنَّهُ إِنْ فَعَلَ ذَلِكَ آمَنُوا فَقَبِلُوا فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ وَدَعَا اللَّهَ فَتَمَخَّضَتْ تِلْكَ الصَّخْرَةُ كَمَا تَتَمَخَّضُ الْحَامِلُ ثُمَّ انْفَرَجَتْ وَخَرَجَتِ النَّاقَةُ مِنْ وَسَطِهَا وَكَانَتْ فِي غَايَةِ الْكِبَرِ وَكَانَ الْمَاءُ عِنْدَهُمْ قَلِيلًا فَجَعَلُوا ذَلِكَ الْمَاءَ بِالْكُلِّيَّةِ شِرْبًا لَهَا فِي يَوْمٍ وَفِي الْيَوْمِ الثَّانِي شِرْبًا لِكُلِّ الْقَوْمِ قَالَ السُّدِّيُّ: وَكَانَتِ النَّاقَةُ فِي الْيَوْمِ الَّتِي تَشْرَبُ فِيهِ الْمَاءَ تَمُرُّ بَيْنَ الْجَبَلَيْنِ فَتَعْلُوهُمَا ثُمَّ تَأْتِي فَتَشْرَبُ فَتَحْلِبُ مَا يَكْفِي الْكُلَّ وَكَأَنَّهَا كَانَتْ تَصُبُّ اللَّبَنَ صَبًّا وَفِي الْيَوْمِ الَّذِي يَشْرَبُونَ الْمَاءَ فِيهِ لَا تَأْتِيهِمْ وَكَانَ مَعَهَا فَصِيلٌ لَهَا فَقَالَ لَهُمْ صَالِحٌ: يُولَدُ فِي شَهْرِكُمْ هَذَا غُلَامٌ يَكُونُ هَلَاكُكُمْ عَلَى يَدَيْهِ فَذَبَحَ تِسْعَةُ نَفَرٍ مِنْهُمْ أَبْنَاءَهُمْ ثُمَّ وُلِدَ الْعَاشِرُ فَأَبَى أَنْ يَذْبَحَهُ أَبُوهُ فَنَبَتَ نَبَاتًا سَرِيعًا وَلَمَّا كَبِرَ الْغُلَامُ جَلَسَ مَعَ قَوْمٍ يُصِيبُونَ مِنَ الشَّرَابِ فَأَرَادُوا مَاءً يَمْزُجُونَهُ بِهِ وَكَانَ يَوْمُ شِرْبِ النَّاقَةِ فَمَا وَجَدُوا الْمَاءَ وَاشْتَدَّ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ فَقَالَ الْغُلَامُ: هَلْ لَكُمْ فِي أَنْ أَعْقِرَ هَذِهِ النَّاقَةَ؟ فَشَدَّ عَلَيْهَا فَلَمَّا بَصُرَتْ بِهِ شَدَّتْ عَلَيْهِ فَهَرَبَ مِنْهَا إِلَى خَلْفِ صَخْرَةٍ فَأَحَاشُوهَا عَلَيْهِ فَلَمَّا مَرَّتْ بِهِ تَنَاوَلَهَا فَعَقَرَهَا فَسَقَطَتْ فَذَلِكَ قوله: فَنادَوْا صاحِبَهُمْ فَتَعاطى فَعَقَرَ وأظهروا حينئذ كفرهم وعتوا من أَمْرِ رَبِّهِمْ فَقَالَ لَهُمْ صَالِحٌ: إِنَّ آيَةَ الْعَذَابِ أَنْ تُصْبِحُوا غَدًا حُمْرًا وَالْيَوْمَ الثَّانِيَ صُفْرًا وَالْيَوْمَ الثَّالِثَ سُودًا فَلَمَّا صَبَّحَهُمُ الْعَذَابُ تَحَنَّطُوا وَاسْتَعَدُّوا.
'Bayramımızda bizimle birlikte [dışarı] çıkarsın; biz putlarımızı çıkarırız, sen Rabbine yalvarırsın, biz de putlarımıza yalvarırız. Şayet senin duanın eseri ortaya çıkarsa sana tâbi oluruz; eğer bizim duamızın eseri ortaya çıkarsa sen bize tâbi olursun.' Bunun üzerine Sâlih onlarla birlikte çıktı. Onlar kendisinden, tayin ettikleri belirli bir kayadan büyük bir dişi deve çıkarmasını istediler. Sâlih de bunu yaptığı takdirde iman edeceklerine dair onlardan kesin söz aldı. Onlar da kabul ettiler. Sâlih iki rekât namaz kılıp Allah'a dua etti. Bunun üzerine o kaya, gebe bir kadının sancılanması gibi sancılandı; ardından yarıldı ve ortasından son derece büyük bir dişi deve çıktı. Onların yanında su az idi. Bu sebeple o suyu tamamen bir gün deveye içme hakkı (şirb), ikinci gün ise bütün kavme içme hakkı kıldılar. es-Süddî şöyle demiştir: Deve, su içeceği gün iki dağın arasından geçer, onların üzerine çıkar, sonra gelip içerdi; ardından da herkese yetecek miktarda süt sağılırdı; adeta bol bol süt akıtırdı. İnsanların su içtiği gün ise onların yanına gelmezdi. Devenin yanında yavrusu da vardı. Sâlih onlara: 'Bu ayınızda, helakiniz elleriyle gerçekleşecek bir erkek çocuk doğacak' dedi. Bunun üzerine onlardan dokuz kişi [doğacak] erkek çocuklarını boğazladı. Sonra onuncusu doğdu; fakat babası onu boğazlamaktan kaçındı. Bu çocuk hızlı bir şekilde büyüdü. Çocuk büyüyünce içki içen bir grubun yanına oturdu. İçkilerine katmak için su istediler; fakat o gün devenin su içme günüydü. Bu yüzden su bulamadılar ve bu durum onlara çok ağır geldi. Çocuk: 'Bu deveyi kesmemi ister misiniz?' dedi ve deveye doğru hamle yaptı. Deve onu görünce ona doğru hamle etti; çocuk deveden kaçıp bir kayanın arkasına gizlendi. Onlar deveyi çocuğun üzerine doğru sürdüler. Deve yanından geçerken çocuk ona hamle yapıp bacaklarını kesti ve deve yere düştü. İşte Allah Teâlâ'nın: { فَنادَوْا صاحِبَهُمْ فَتَعاطى فَعَقَرَ } [el-Kamer: 29] “Derken arkadaşlarını çağırdılar; o da [kılıcına] sarıldı ve [deveyi] kesti” kavli buna işaret etmektedir. İşte o zaman inkârlarını açığa vurdular ve Rablerinin emrinden çıkıp azgınlaştılar. Sâlih onlara: 'Azabın alameti, yarın yüzlerinizin kızarması, ikinci gün sararması, üçüncü gün ise kararmasıdır' dedi. Azap sabahleyin üzerlerine çökünce kokular sürünüp kefenlendiler ve hazırlandılar.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي وَجْهِ كَوْنِ النَّاقَةِ آيَةً فَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّهَا كَانَتْ آيَةً بِسَبَبِ خُرُوجِهَا بِكَمَالِهَا مِنَ الصَّخْرَةِ. قَالَ الْقَاضِي: هَذَا إِنْ صَحَّ فَهُوَ مُعْجِزٌ مِنْ جِهَاتٍ: أَحَدُهَا: خُرُوجُهَا مِنَ الْجَبَلِ وَالثَّانِيَةُ: كَوْنُهَا لَا مِنْ ذِكْرٍ وَأُنْثَى وَالثَّالِثَةُ: كَمَالُ خَلْقِهَا مِنْ غَيْرِ تَدْرِيجٍ.
Bunu bildiğine göre deriz ki: Âlimler, devenin hangi yönden bir mucize olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bir kısmı: 'O, kayadan tam ve mükemmel bir halde çıkması sebebiyle bir mucizeydi' demiştir. Kâdî şöyle demiştir: Bu rivayet sahih ise birkaç yönden mucizedir: Birincisi, dağdan/kayadan çıkması; ikincisi, bir erkek ve dişiden meydana gelmemiş olması; üçüncüsü ise merhale merhale olmaksızın bir anda tam ve mükemmel olarak yaratılmasıdır.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: إِنَّهَا إِنَّمَا كَانَتْ آيَةً لِأَجْلِ أَنَّ لَهَا شِرْبُ يَوْمٍ وَلِجَمِيعِ ثَمُودَ شِرْبُ يَوْمٍ وَاسْتِيفَاءُ نَاقَةٍ شِرْبَ أُمَّةٍ مِنَ الْأُمَمِ عَجِيبٌ وَكَانَتْ مَعَ ذَلِكَ تَأْتِي بِمَا يَلِيقُ بِذَلِكَ الْمَاءِ مِنَ/ الْكَلَأِ وَالْحَشِيشِ.
İkinci Görüş: O deve, sadece bir günlük su içme hakkının ona, bir günlük su içme hakkının da bütün Semûd kavmine ait olması sebebiyle bir mucizeydi. Bir devenin tek başına koca bir topluluğun içeceği suyu bitirmesi şaşılacak bir şeydir. Bununla beraber deve, o suya denk gelecek miktarda ot ve çayır da tüketirdi.
وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: إِنَّ وَجْهَ الْإِعْجَازِ فِيهَا أَنَّهُمْ كَانُوا فِي يَوْمِ شِرْبِهَا يَحْلُبُونَ مِنْهَا الْقَدْرَ الَّذِي يَقُومُ لَهُمْ مَقَامَ الْمَاءِ فِي يَوْمِ شِرْبِهِمْ. وَقَالَ الْحَسَنُ: بِالْعَكْسِ مِنْ ذَلِكَ، فَقَالَ إِنَّهَا لَمْ تَحْلُبْ قَطْرَةَ لَبَنٍ قَطُّ، وَهَذَا الْكَلَامُ مُنَافٍ لِمَا تَقَدَّمَ.
Üçüncü Görüş: Ondaki mucize oluş yönü şudur: Onlar devenin su içtiği gün, kendi su içme günlerinde kendilerine gereken suyun yerine geçecek miktarda süt sağıyorlardı. el-Hasan ise bunun aksini söyleyerek: 'O deve asla tek bir damla bile süt vermemiştir' demiştir. Ancak bu söz, önceki açıklamalara aykırıdır.
وَالْقَوْلُ الرَّابِعُ: أَنَّ وَجْهَ الْإِعْجَازِ فِيهَا أَنَّ يَوْمَ مَجِيئِهَا إِلَى الْمَاءِ كَانَ جَمِيعُ الْحَيَوَانَاتِ تَمْتَنِعُ مِنَ الْوُرُودِ عَلَى الْمَاءِ، وَفِي يَوْمِ امْتِنَاعِهَا كَانَتِ الْحَيَوَانَاتُ تَأْتِي.
Dördüncü Görüş: Ondaki mucize oluş yönü şudur: Devenin suya geldiği gün bütün hayvanlar suya gelmekten çekinir, onun gelmediği gün ise diğer hayvanlar gelirdi.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْقُرْآنَ قَدْ دَلَّ عَلَى أَنَّ فِيهَا آيَةً، فَأَمَّا ذِكْرُ أَنَّهَا كَانَتْ آيَةً مِنْ أَيِّ الْوُجُوهِ فَهُوَ غَيْرُ مَذْكُورٍ وَالْعِلْمُ حَاصِلٌ بِأَنَّهَا كَانَتْ مُعْجِزَةً مِنْ وَجْهٍ مَا لَا مَحَالَةَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Bil ki Kur'an, devede bir mucize (ayet) olduğuna delalet etmiştir. Fakat onun hangi yönlerden mucize olduğu Kur'an'da zikredilmemiştir; bununla birlikte onun muhakkak bir yönden mucize olduğu kesin olarak bilinmektedir. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً فَقَوْلُهُ: آيَةً نَصْبٌ عَلَى الْحَالِ أَيْ أُشِيرَ إِلَيْهَا فِي حَالِ كَوْنِهَا آية، ولفظة (هذه) تتضمن معنى الإشارة، وآيَةً فِي مَعْنَى دَالَّةٍ. فَلِهَذَا جَازَ أَنْ تَكُونَ حَالًا.
İkinci Mesele: { هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً } kavlindeki Âyet (آيَةً) kelimesi hal olarak mensuptur; yani 'O, bir mucize olduğu halde ona işaret edildi' demektir. Hâzihi (هذه) lafzı işaret manasını içermektedir, Âyet (آيَةً) kelimesi de 'delil olan' manasındadır. Bu sebeple hal olması caiz olmuştur.
فَإِنْ قِيلَ: تِلْكَ النَّاقَةُ كَانَتْ آيَةً لِكُلِّ أَحَدٍ، فَلِمَاذَا خَصَّ أُولَئِكَ الْأَقْوَامَ بِهَا؟ فَقَالَ: هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً.
Eğer: 'O dişi deve herkes için bir mucize idi; öyleyse neden: { هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً } “İşte Allah'ın şu dişi devesi sizin için bir mucizedir” buyurularak o kavme tahsis edilmiştir?' denilirse,
قُلْنَا: فِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: أَنَّهُمْ عَايَنُوهَا وَغَيْرُهُمْ أُخْبِرُوا عَنْهَا، وَلَيْسَ الْخَبَرُ كَالْمُعَايَنَةِ. وَثَانِيهَا: لَعَلَّهُ يُثْبِتُ سَائِرَ الْمُعْجِزَاتِ، إِلَّا أَنَّ الْقَوْمَ الْتَمَسُوا منه هذه المعجزات نَفْسَهَا عَلَى سَبِيلِ الِاقْتِرَاحِ، فَأَظْهَرَهَا اللَّهُ تَعَالَى لَهُمْ، فَلِهَذَا الْمَعْنَى حَسُنَ هَذَا التَّخْصِيصُ.
Biz deriz ki: Bunun birkaç yönü vardır: Birincisi: Onlar deveyi bizzat gözleriyle görmüşlerdir; başkalarına ise sadece haber verilmiştir. Haber ise bizzat görmek gibi değildir. İkincisi: Sâlih aleyhisselâm diğer mucizeleri de ortaya koymuş olabilir; ancak kavim, bizzat bu mucizenin kendisini teklif yoluyla talep etmiştir. Allah Teâlâ da onlar için bunu izhar etmiştir. Bu sebeple böyle bir tahsis güzel olmuştur.
فَإِنْ قِيلَ: مَا الْفَائِدَةُ فِي تَخْصِيصِ تِلْكَ النَّاقَةِ بِأَنَّهَا نَاقَةُ اللَّهِ؟
Eğer: 'O devenin özellikle 'Allah'ın devesi' olarak nitelendirilip tahsis edilmesindeki fayda nedir?' denilirse,
قُلْنَا: فِيهِ وُجُوهٌ: قِيلَ أَضَافَهَا إِلَى اللَّهِ تَشْرِيفًا وَتَخْصِيصًا كَقَوْلِهِ: بَيْتُ اللَّهِ، وَقِيلَ: لِأَنَّهُ خَلَقَهَا بِلَا وَاسِطَةٍ، وَقِيلَ: لِأَنَّهَا لَا مَالِكَ لَهَا غَيْرُ اللَّهِ. وَقِيلَ: لِأَنَّهَا حُجَّةُ اللَّهِ عَلَى الْقَوْمِ.
Biz deriz ki: Bunun birkaç yönü vardır: Beytullah (Allah'ın evi) denilmesi gibi, şereflendirmek ve tahsis etmek için Allah'a izafe edildiği söylenmiştir. Bir vasıta olmaksızın bizzat O'nun tarafından yaratıldığı için böyle denildiği söylenmiştir. Allah'tan başka hiçbir sahibinin bulunmaması sebebiyle böyle denildiği söylenmiştir. O kavim aleyhine Allah'ın kesin bir delili (hücceti) olduğu için böyle denildiği de söylenmiştir.
ثُمَّ قَالَ: فَذَرُوها تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ أَيِ الْأَرْضُ أَرْضُ اللَّهِ، وَالنَّاقَةُ نَاقَةُ اللَّهِ، فَذَرُوهَا تَأْكُلْ فِي أَرْضِ رَبِّهَا، فَلَيْسَتِ الْأَرْضُ لَكُمْ وَلَا مَا فِيهَا مِنَ النَّبَاتِ مِنْ إِنْبَاتِكُمْ، وَلَا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ وَلَا تَضْرِبُوهَا وَلَا تَطْرُدُوهَا وَلَا تَقْرَبُوا مِنْهَا شَيْئًا مِنْ أَنْوَاعِ الْأَذَى
Sonra: { فَذَرُوها تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ } “Artık onu bırakın, Allah'ın arzında otlasın” buyurdu. Yani yeryüzü Allah'ın arzıdır, deve de Allah'ın devesidir; artık onu bırakın, Rabbinin arzında otlasın. Zira yeryüzü sizin olmadığı gibi, oradaki bitkiler de sizin bitirdiğiniz şeyler değildir. { وَلا تَمَسُّوها بِسُوءٍ } “Ona bir fenalıkla dokunmayın”; yani ona vurmayın, onu kovmayın ve ona hiçbir türlü eziyetle yaklaşmayın!
عَنِ النبي ﵌ أَنَّهُ قَالَ: «يَا عَلِيُّ أَشْقَى الْأَوَّلِينَ عَاقِرُ نَاقَةِ صَالِحٍ وَأَشْقَى الْآخِرِينَ قَاتِلُكَ» .
Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Ey Ali! Öncekilerin en şakisi Sâlih'in devesini kesen, sonrakilerin en şakisi ise senin katilindir.”
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ عادٍ قِيلَ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَهْلَكَ عادا عمر ثَمُودُ بِلَادَهَا، وَخَلَفُوهُمْ فِي الْأَرْضِ وَكَثُرُوا وَعُمِّرُوا أَعْمَارًا طِوَالًا.
Sonra Allah Teâlâ: { وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ عادٍ } “Hatırlayın ki O sizi, Âd kavminden sonra onların yerine getirdi” buyurdu. Denildi ki: Allah Teâlâ Âd kavmini helak edince Semûd onların memleketlerini imar etti, yeryüzünde onların halefleri oldular, sayıca çoğaldılar ve kendilerine uzun ömürler verildi.
ثُمَّ قَالَ: وَبَوَّأَكُمْ فِي الْأَرْضِ أَنْزَلَكُمْ، وَالْمُبَوَّأُ: الْمَنْزِلُ مِنَ الْأَرْضِ، أَيْ فِي أَرْضِ الْحِجْرِ بَيْنَ الْحِجَازِ وَالشَّامِ.
Sonra: { وَبَوَّأَكُمْ فِي الْأَرْضِ } “Ve yeryüzünde sizi yerleştirdi” buyurdu; yani sizi iskân etti. Mübevve' (المُبَوَّأُ), yeryüzündeki konak/yerleşim yeri demektir; yani Hicaz ile Şam arasındaki el-Hicr arazisinde sizi yerleştirdi.
ثُمَّ قَالَ: تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِها قُصُوراً اى تبوءون القصور من سهولة الأرض، فان القصود إِنَّمَا تُبْنَى مِنَ الطِّينِ وَاللَّبِنِ وَالْآجُرِّ، وَهَذِهِ الْأَشْيَاءُ إِنَّمَا تُتَّخَذُ مِنْ سُهُولَةِ الْأَرْضِ وَتَنْحِتُونَ الْجِبالَ بُيُوتاً يُرِيدُ تَنْحِتُونَ بُيُوتًا مِنَ الْجِبَالِ تَسْقُفُونَهَا.
Sonra: { تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِها قُصُوراً } “Onun düzlüklerinde saraylar ediniyor...” buyurdu; yani yerin düzlüklerinden saraylar kuruyorsunuz. Zira saraylar ancak çamur, kerpiç ve tuğladan inşa edilir; bu maddeler de ancak yerin düzlüklerinden elde edilir. { وَتَنْحِتُونَ الْجِبالَ بُيُوتاً } “...dağları yontup evler yapıyorsunuz” kavliyle de tavanlarını örttüğünüz evleri dağlardan oyup yonttuğunuzu kastetmektedir.
فَإِنْ قَالُوا: عَلَامَ انْتَصَبَ بُيُوتًا؟
Eğer: 'Buyûten (بُيُوتًا) kelimesi hangi irap gerekçesiyle mensup olmuştur?' denilirse,
قُلْنَا: عَلَى الْحَالِ كَمَا يُقَالُ: خَطَّ هَذَا الثَّوْبَ قَمِيصًا وَأَبَّرَ هَذِهِ الْقَصَبَةَ قَلَمًا، وَهِيَ مِنَ الحال المقدرة، لان الجل لَا يَكُونُ بَيْتًا فِي حَالِ النَّحْتِ، وَلَا الثَّوْبَ وَالْقَصَبَةَ قَمِيصًا، وَقَلَمًا فِي حَالِ الْخِيَاطَةِ وَالْبَرْيِ. وَقِيلَ: كَانُوا يَسْكُنُونَ السُّهُولَ فِي الصَّيْفِ والجبال في الشتاء، وهذا يلد عَلَى أَنَّهُمْ كَانُوا مُتَنَعِّمِينَ مُتَرَفِّهِينَ.
Biz deriz ki: Hal olarak mensuptur; nitekim 'Bu kumaşı gömlek olarak dikti' ve 'Bu kamışı kalem olarak yonttu' denilmesi gibidir. Bu, takdiri haldir (el-hâlü'l-mukaddera). Zira dağ oyulma esnasında henüz ev değildir; kumaş ile kamış da dikilme ve yontulma esnasında henüz gömlek ve kalem değildir. Şöyle de denilmiştir: Onlar yazın düzlüklerde, kışın ise dağlarda oturuyorlardı. Bu da onların refah ve lüks içinde yaşadıklarına delalet eder.
ثُمَّ قَالَ: فَاذْكُرُوا آلاءَ اللَّهِ يَعْنِي قَدْ ذَكَرْتُ لَكُمْ بَعْضَ أَقْسَامِ مَا آتَاكُمُ اللَّهُ مِنَ النِّعَمِ، وَذِكْرُ الْكُلِّ طَوِيلٌ فَاذْكُرُوا أَنْتُمْ بِعُقُولِكُمْ مَا فِيهَا وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ قِيلَ الْمُرَادُ مِنْهُ: النَّهْيُ عَنْ عَقْرِ النَّاقَةِ، وَالْأَوْلَى أَنْ يُحْمَلَ عَلَى ظَاهِرِهِ وَهُوَ الْمَنْعُ عَنْ كل انواع الفساد.
Sonra: { فَاذْكُرُوا آلاءَ اللَّهِ } “Artık Allah'ın nimetlerini hatırlayın” buyurdu; yani Allah'ın size verdiği nimetlerin bazı kısımlarını zikrettim; hepsini zikretmek ise uzundur, öyleyse siz akıllarınızla bu nimetlerin neler olduğunu düşünün. { وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ } “Ve yeryüzünde bozguncular olarak fesat çıkarmayın” buyruğundan maksadın, deveyi kesmekten nehiy olduğu söylenmiştir. Ancak ifadenin zahirine hamledilmesi, yani her türlü fesattan menedilmiş olmaları daha uygundur.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٧٥ الى ٧٩]
[A'râf Suresi (7), Ayetler 75-79]
قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ أَتَعْلَمُونَ أَنَّ صالِحاً مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ قالُوا إِنَّا بِما أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ (٧٥) قالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا بِالَّذِي آمَنْتُمْ بِهِ كافِرُونَ (٧٦) فَعَقَرُوا النَّاقَةَ وَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ وَقالُوا يَا صالِحُ ائْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ كُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ (٧٧) فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دارِهِمْ جاثِمِينَ (٧٨) فَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقالَ يَا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسالَةَ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ وَلكِنْ لا تُحِبُّونَ النَّاصِحِينَ (٧٩)
{ قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ أَتَعْلَمُونَ أَنَّ صالِحاً مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ قالُوا إِنَّا بِما أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ (٧٥) قالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا بِالَّذِي آمَنْتُمْ بِهِ كافِرُونَ (٧٦) فَعَقَرُوا النَّاقَةَ وَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ وَقالُوا يَا صالِحُ ائْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ كُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ (٧٧) فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دارِهِمْ جاثِمِينَ (٧٨) فَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقالَ يَا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسالَةَ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ وَلكِنْ لا تُحِبُّونَ النَّاصِحِينَ (٧٩) } “Kavminden büyüklük taslayan ileri gelenler, aralarından zayıf görülen müminlere: 'Sâlih'in gerçekten Rabbi tarafından gönderildiğini biliyor musunuz?' dediler. Onlar da: 'Biz şüphesiz onunla gönderilene inananlarız' dediler. (75) Büyüklük taslayanlar: 'Biz ise sizin inandığınızı inkâr edenleriz' dediler. (76) Derken o dişi deveyi kestiler, Rablerinin emrinden çıkıp azdılar ve: 'Ey Sâlih! Eğer gönderilmiş peygamberlerdensen bizi tehdit ettiğin şeyi bize getir' dediler. (77) Bunun üzerine onları o şiddetli sarsıntı yakalayıverdi de yurtlarında diz üstü çökekaldılar. (78) [Sâlih] onlardan yüz çevirdi ve: 'Ey kavmim! Andolsun ki ben size Rabbimin elçiliğini tebliğ ettim ve size öğüt verdim; fakat siz öğüt verenleri sevmiyorsunuz' dedi. (79)”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ إلى قوله كافِرُونَ] اعْلَمْ أَنَّا ذَكَرْنَا أَنَّ الْمَلَأَ عِبَارَةٌ عَنِ الْقَوْمِ الَّذِينَ تَمْتَلِئُ الْقُلُوبُ مِنْ هَيْبَتِهِمْ، وَمَعْنَى الْآيَةِ قَالَ الْمَلَأُ وَهُمُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِينِ اسْتُضْعِفُوا، يُرِيدُ الْمَسَاكِينَ الَّذِينَ آمَنُوا بِهِ، وَقَوْلُهُ: لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بَدَلٌ مِنْ قَوْلِهِ: لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِأَنَّهُمُ الْمُؤْمِنُونَ. وَاعْلَمْ أَنَّهُ وَصَفَ أُولَئِكَ الْكُفَّارَ بِكَوْنِهِمْ مُسْتَكْبِرِينَ، وَوَصَفَ أُولَئِكَ الْمُؤْمِنِينَ بِكَوْنِهِمْ مُسْتَضْعَفِينَ، وَكَوْنُهُمْ مُسْتَكْبِرِينَ فِعْلٌ اسْتَوْجَبُوا بِهِ الذَّمَّ، وَكَوْنُ الْمُؤْمِنِينَ مُسْتَضْعَفِينَ مَعْنَاهُ: أَنَّ غَيْرَهُمْ يَسْتَضْعِفُهُمْ وَيَسْتَحْقِرُهُمْ، وَهَذَا لَيْسَ فِعْلًا صَادِرًا عَنْهُمْ بَلْ عَنْ غَيْرِهِمْ، فَهُوَ لَا يَكُونُ صفة ذم حَقِّهِمْ، بَلِ الذَّمُّ عَائِدٌ إِلَى الَّذِينَ يَسْتَحْقِرُونَهُمْ وَيَسْتَضْعِفُونَهُمْ. ثُمَّ حَكَى تَعَالَى أَنَّ هَؤُلَاءِ الْمُسْتَكْبِرِينَ سألوا المستضعفين عن حال صالح فقال المتضعفون نَحْنُ مُوقِنُونَ مُصَدِّقُونَ بِمَا جَاءَ بِهِ صَالِحٌ. وَقَالَ الْمُسْتَكْبِرُونَ: بَلْ نَحْنُ كَافِرُونَ بِمَا جَاءَ بِهِ صَالِحٌ، وَهَذِهِ الْآيَةُ مِنْ أَعْظَمِ مَا يُحْتَجُّ بِهِ فِي بَيَانِ أَنَّ الْفَقْرَ خَيْرٌ مِنَ الْغِنَى، وَذَلِكَ لِأَنَّ الِاسْتِكْبَارَ إِنَّمَا يَتَوَلَّدُ مِنْ كَثْرَةِ الْمَالِ وَالْجَاهِ، وَالِاسْتِضْعَافُ إِنَّمَا يَحْصُلُ مِنْ قِلَّتِهِمَا، فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ كَثْرَةَ الْمَالِ وَالْجَاهِ حَمَلَهُمْ عَلَى التَّمَرُّدِ، وَالْإِبَاءِ، وَالْإِنْكَارِ، وَالْكُفْرِ، وَقِلَّةَ الْمَالِ وَالْجَاهِ حَمَلَهُمْ عَلَى الْإِيمَانِ، وَالتَّصْدِيقِ وَالِانْقِيَادِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْفَقْرَ خَيْرٌ مِنَ الْغِنَى.
[Allah Teâlâ'nın: { قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ } kavlinden { كافِرُونَ } kavline kadar olan kısım hakkında:] Bil ki biz, Mele' (الْمَلَأُ) tabirinin, heybetleriyle kalpleri dolduran ileri gelen topluluk için kullanıldığını zikretmiştik. Ayetin anlamı şöyledir: Kavminden büyüklük taslayan ileri gelenler, zayıf görülenlere —yani ona iman eden yoksullara— dediler. Ayetteki: { لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ } “müminlere” ifadesi, { لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا } “zayıf görülenlere” ifadesinden bedeldir; çünkü onlar müminlerin ta kendileridir. Bil ki Allah Teâlâ o kâfirleri kibirlenenler (müstekbirûn) olarak, o müminleri ise zayıf bırakılanlar (müstadafûn) olarak nitelendirmiştir. Kâfirlerin kibirli oluşu, bizzat kendilerinin yaptığı ve yerilmeyi hak ettikleri bir fiildir. Müminlerin zayıf görülmeleri ise, başkalarının onları güçsüz sayması ve hor görmesi demektir; bu ise müminlerden kaynaklanan bir fiil olmayıp başkalarından kaynaklanmaktadır. Dolayısıyla müminler hakkında bir yergi sıfatı teşkil etmez; bilakis yergi, onları hor gören ve zayıf bırakanlara aittir. Sonra Allah Teâlâ, bu büyüklük taslayanların, zayıf görülenlere Sâlih'in durumunu sorduklarını; zayıf görülenlerin de: 'Biz, Sâlih'in getirdiği şeylere kesin bir şekilde inanıp tasdik edenleriz' dediklerini nakletmiştir. Büyüklük taslayanlar ise: 'Bilakis biz, Sâlih'in getirdiği şeyleri inkâr edenleriz' dediler. Bu ayet, fakirliğin zenginlikten daha hayırlı olduğunu beyan etme hususunda delil getirilen en büyük ayetlerdendir. Çünkü kibir ancak mal ve mevkinin çokluğundan doğar; zayıf düşürülme ise bu ikisinin azlığından meydana gelir. Allah Teâlâ mal ve makam çokluğunun onları azgınlığa, itaatsizliğe, inkâra ve küfre sevk ettiğini; mal ve makam azlığının ise müminleri imana, tasdike ve boyun eğmeye sevk ettiğini beyan etmiştir. Bu da fakirliğin zenginlikten daha hayırlı olduğuna delalet eder.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَعَقَرُوا النَّاقَةَ قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: الْعَقْرُ عِنْدَ الْعَرَبِ، كَشْفُ عُرْقُوبِ الْبَعِيرِ، وَلَمَّا كَانَ الْعَقْرُ سَبَبًا لِلنَّحْرِ أُطْلِقَ الْعَقْرُ عَلَى النَّحْرِ إِطْلَاقًا لِاسْمِ السَّبَبِ عَلَى الْمُسَبَّبِ. وَاعْلَمْ أَنَّهُ أَسْنَدَ الْعَقْرَ إِلَى جَمِيعِهِمْ، لِأَنَّهُ كَانَ بِرِضَاهُمْ مَعَ أَنَّهُ مَا بَاشَرَهُ إِلَّا بَعْضُهُمْ، وَقَدْ يُقَالُ لِلْقَبِيلَةِ الْعَظِيمَةِ: أَنْتُمْ فَعَلْتُمْ كَذَا مَعَ أَنَّهُ مَا فَعَلَهُ إِلَّا وَاحِدٌ مِنْهُمْ.
Sonra Allah Teâlâ: { فَعَقَرُوا النَّاقَةَ } “Derken o dişi deveyi kestiler” buyurdu. el-Ezherî şöyle demiştir: Arapların nezdinde akr (الْعَقْرُ), devenin bacak sinirlerini kesip biçmektir. Devenin bacaklarını kesmek boğazlanmasına sebep olduğu için, sebebin adı müsebbebe (sonuca) verilerek kesip boğazlama eylemine de 'akr' denilmiştir. Bil ki kesme fiilini içlerinden sadece bazıları bizzat işlemiş olmasına rağmen, hepsinin rızasıyla gerçekleştiği için Allah Teâlâ kesme eylemini hepsine isnat etmiştir. Nitekim büyük bir kabileye, o işi içlerinden yalnızca bir kişi yapmış olsa bile 'Siz şöyle yaptınız' denilebilir.
ثُمَّ قَالَ: وَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ يُقَالُ: عَتَا يَعْتُو عُتُوًّا، إِذَا اسْتَكْبَرَ. وَمِنْهُ يُقَالُ: جَبَّارٌ عَاتٍ قَالَ مُجَاهِدٌ:
Sonra: { وَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ } “Rablerinin emrinden çıkıp azdılar” buyurdu. Bir kimse büyüklük tasladığında 'atâ ya'tû utuvven' (عَتَا يَعْتُو عُتُوًّا) denir. Zorba ve azgın kimse için 'cebbârun âtin' denilmesi de bu köktendir. Mücâhid şöyle demiştir:
الْعُتُوُّ الْغُلُوُّ فِي الْبَاطِلِ وَفِي قَوْلِهِ: عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: مَعْنَاهُ اسْتَكْبَرُوا عَنِ امْتِثَالِ أَمْرِ رَبِّهِمْ وَذَلِكَ الْأَمْرُ هُوَ الَّذِي أَوْصَلَهُ اللَّهُ إِلَيْهِمْ عَلَى لِسَانِ صَالِحٍ ﵇ وَهُوَ قَوْلُهُ: فَذَرُوها تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ [الأعراف: ٧٣] الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى وَصَدَرَ عُتُوُّهُمْ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ، فَكَأَنَّ أَمْرَ رَبِّهِمْ بِتَرْكِهَا صَارَ سَبَبًا فِي إِقْدَامِهِمْ عَلَى ذَلِكَ الْعُتُوِّ، كَمَا يقال: الممنوع متبوع وَقالُوا يَا صالِحُ ائْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ كُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ وَإِنَّمَا قَالُوا ذَلِكَ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا مُكَذِّبِينَ لَهُ فِي كُلِّ مَا أَخْبَرَ عَنْهُ مِنَ الْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ.
Utuvv (الْعُتُوُّ), batılda haddi aşmaktır. Ayetteki: { عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ } ifadesi hakkında iki izah vardır: Birincisi: Anlamı, 'Rablerinin emrine boyun eğmekten büyüklük taslayıp kaçındılar' demektir. O emir ise, Allah'ın Sâlih aleyhisselâm'ın diliyle onlara ulaştırdığı: { فَذَرُوها تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ } [A'râf: 73] “Artık onu bırakın, Allah'ın arzında otlasın” kavlidir. İkincisi: Anlamın, 'Onların azgınlığı Rablerinin emrinden kaynaklandı' şeklinde olmasıdır; yani sanki Rablerinin deveyi bırakmalarına dair emri, 'Yasak olan şey arzu edilir' denildiği gibi, onların bu azgınlığa girişmelerine sebep olmuştur. { وَقالُوا يَا صالِحُ ائْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ كُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ } “Ve: 'Ey Sâlih! Eğer gönderilmiş peygamberlerdensen bizi tehdit ettiğin şeyi bize getir' dediler”. Onlar bunu sadece, vaad ve tehdit olarak haber verdiği her şeyde onu yalanladıkları için söylemişlerdir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ قَالَ الْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ: هِيَ الزَّلْزَلَةُ الشَّدِيدَةُ. قَالَ تَعَالَى: يَوْمَ تَرْجُفُ الْأَرْضُ وَالْجِبالُ وَكانَتِ الْجِبالُ كَثِيباً مَهِيلًا [الْمُزَّمِّلُ: ١٤] قَالَ اللَّيْثُ: يُقَالُ رَجَفَ الشَّيْءُ يَرْجُفُ رَجْفًا وَرَجَفَانًا كَرَجَفَانِ الْبَعِيرِ تَحْتَ الرَّحْلِ، وَكَمَا يَرْجُفُ الشَّجَرُ إِذَا أَرْجَفَتْهُ الرِّيحُ.
Sonra Allah Teâlâ: { فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ } “Bunun üzerine onları o şiddetli sarsıntı yakalayıverdi” buyurdu. el-Ferrâ ve ez-Zeccâc şöyle demişlerdir: Recefe (الرَّجْفَةُ), şiddetli deprem ve sarsıntıdır. Nitekim Allah Teâlâ: { يَوْمَ تَرْجُفُ الْأَرْضُ وَالْجِبالُ وَكانَتِ الْجِبالُ كَثِيباً مَهِيلًا } [Müzzemmil: 14] “O gün yer ve dağlar sarsılır; dağlar çöken bir kum yığını haline gelir” buyurmuştur. el-Leys ise şöyle demiştir: Bir şey şiddetle sarsıldığında, semerin altındaki devenin sarsılması veya rüzgâr sarstığında ağacın titremesi gibi haller için 'racefe'ş-şey'u yercufu recfen ve racefânen' denir.
ثُمَّ قَالَ: فَأَصْبَحُوا فِي دارِهِمْ جاثِمِينَ يَعْنِي فِي بَلَدِهِمْ وَلِذَلِكَ وَحَّدَ الدَّارَ كما يقول: دَارُ الْحَرْبِ وَمَرَرْتُ بِدَارِ الْبَزَّازِينَ، وَجَمَعَ فِي آيَةٍ أُخْرَى فَقَالَ: فِي دِيارِهِمْ [هُودٍ: ٩٤] لِأَنَّهُ أَرَادَ بِالدَّارِ مَا لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ مِنْ مَنْزِلِهِ الْخَاصِّ بِهِ. وَقَوْلُهُ: جاثِمِينَ قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الْجُثُومُ لِلنَّاسِ وَالطَّيْرِ، بِمَنْزِلَةِ الْبُرُوكِ لِلْإِبِلِ،
Sonra: { فَأَصْبَحُوا فِي دارِهِمْ جاثِمِينَ } “Yurtlarında diz üstü çökekaldılar” buyurdu; yani memleketlerinde demektir. Bundan dolayı: 'Dârü'l-harb' (harb yurdu) ve 'Kumaşçıların mahallesine (dâr) uğradım' denildiği gibi Dâr lafzı tekil olarak kullanılmıştır. Başka bir ayette ise: { فِي دِيارِهِمْ } [Hûd: 94] “yurtlarında” diyerek çoğul getirmiştir; çünkü dâr lafzıyla her birinin kendine ait özel meskenini kastetmiştir. Âyetteki: { جاثِمِينَ } lafzına gelince; Ebû Ubeyde şöyle demiştir: İnsanlar ve kuşlar için cüsûm (الْجُثُومُ), develer için çökme (bürûk) mesabesindedir.
فَجُثُومِ الطَّيْرِ هُوَ وُقُوعُهُ لَاطِئًا بِالْأَرْضِ فِي حَالِ سُكُونِهِ بِاللَّيْلِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ أَصْبَحُوا جَاثِمِينَ خَامِدِينَ لَا يَتَحَرَّكُونَ مَوْتَى، يُقَالُ: النَّاسُ جَثْمٌ أَيْ قُعُودٌ لَا حَرَاكَ بِهِمْ وَلَا يُحِسُّونَ بشيء، ومن الْمُجَثَّمَةُ الَّتِي جَاءَ النَّهْيُ عَنْهَا، وَهِيَ الْبَهِيمَةُ الَّتِي تُرْبَطُ لِتُرْمَى، فَثَبَتَ أَنَّ الْجُثُومَ عِبَارَةٌ عَنِ السُّكُونِ وَالْخُمُودِ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا، فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: لَمَّا سَمِعُوا الصَّيْحَةَ الْعَظِيمَةَ تَقَطَّعَتْ قُلُوبُهُمْ وَمَاتُوا جَاثِمِينَ عَلَى الرُّكَبِ، وَقِيلَ بَلْ سَقَطُوا عَلَى وُجُوهِهِمْ، وَقِيلَ وَصَلَتِ الصَّاعِقَةُ إِلَيْهِمْ فَاحْتَرَقُوا وَصَارُوا كَالرَّمَادِ. وَقِيلَ: بَلْ عِنْدَ نُزُولِ الْعَذَابِ عَلَيْهِمْ سَقَطَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ، وَالْكُلُّ مُتَقَارِبٌ. وهاهنا سُؤَالَاتٌ:
Kuşun cüsûmu, geceleyin hareketsiz kaldığında yere yapışarak oturmasıdır. Anlamı şudur: Onlar hareketsiz, sönmüş ve ölü bir vaziyette çökekaldılar. İnsanların kıpırdamadan, hareketsiz ve hiçbir şey hissetmeksizin oturmaları hakkında 'en-nâsü cesmun' (النَّاسُ جَثْمٌ) denir. Hedef tahtası yapılıp ok atılmak üzere bağlanan ve hadiste yasaklanan hayvana Mücesseme (الْمُجَثَّمَةُ) denilmesi de bu köktendir. Böylece cüsûmun hareketsizlik ve sönüp kalmaktan ibaret olduğu sabit olmuş oldu. Sonra âlimler ihtilaf etmişlerdir: İçlerinden bazıları: 'O korkunç çığlığı işittiklerinde kalpleri parçalandı ve dizleri üstüne çökmüş vaziyette öldüler' demiştir. Bazıları: 'Bilakis yüzüstü kapaklandılar' demiştir. Bazıları: 'Yıldırım onlara ulaştı da yandılar ve kül gibi oldular' demiştir. Bazıları da: 'Bilakis azap üzerlerine indiğinde birbirlerinin üzerine yığılıp düştüler' demiştir. Bütün bu açıklamalar birbirine yakındır. Burada birtakım sorular vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ قالوا: يَا صالِحُ ائْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ كُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ قَالَ تَعَالَى: فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ وَالْفَاءُ لِلتَّعْقِيبِ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الرَّجْفَةَ أَخَذَتْهُمْ عَقِيبَ مَا ذَكَرُوا ذَلِكَ الْكَلَامَ وَلَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي آيَةٍ أُخْرَى: فَقالَ تَمَتَّعُوا فِي دارِكُمْ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ ذلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ [هُودٍ: ٦٥] .
Birinci Soru: Allah Teâlâ onların: { يَا صالِحُ ائْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ كُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ } “Ey Sâlih! Eğer gönderilmiş peygamberlerdensen bizi tehdit ettiğin şeyi bize getir” dediklerini nakledince, { فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ } “Bunun üzerine onları o şiddetli sarsıntı yakalayıverdi” buyurmuştur. Fâ (فَ) harfi ise ta'kîb (hemen peşisıralık) ifade eder. Bu da sarsıntının, onların bu sözü söylemelerinin hemen akabinde onları yakaladığını gösterir; oysa durum böyle değildir. Zira Allah Teâlâ başka bir ayette: { فَقالَ تَمَتَّعُوا فِي دارِكُمْ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ ذلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ } [Hûd: 65] “Bunun üzerine [Sâlih]: 'Yurdunuzda üç gün daha yaşayıp yararlanın. Bu, yalanlanamayacak bir tehdittir' dedi” buyurmuştur.
وَالْجَوَابُ: أَنَّ الَّذِي يَحْصُلُ عَقِيبَ الشَّيْءِ بِمُدَّةٍ قَلِيلَةٍ قَدْ يُقَالُ فِيهِ إِنَّهُ حَصَلَ عَقِيبَهُ فَزَالَ السُّؤَالُ.
Cevap: Bir şeyden az bir süre sonra meydana gelen hadise hakkında da 'onun hemen akabinde gerçekleşti' denilebilir; böylece soru ortadan kalkmış olur.
السُّؤَالُ الثَّانِي: طَعَنَ قَوْمٌ مِنَ الْمُلْحِدِينَ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ بِأَنَّ أَلْفَاظَ الْقُرْآنِ قَدِ اخْتَلَفَتْ فِي حِكَايَةِ هَذِهِ الْوَاقِعَةِ، وَهِيَ الرَّجْفَةُ وَالطَّاغِيَةُ وَالصَّيْحَةُ، وَزَعَمُوا أَنَّ ذَلِكَ يُوجِبُ التَّنَاقُضَ.
İkinci Soru: Mülhidlerden bir grup, bu olayın anlatımında Kur'an'ın lafızlarının recefe (الرَّجْفَةُ), tâğiye (الطَّاغِيَةُ) ve sayha (الصَّيْحَةُ) şeklinde farklılık gösterdiğini ileri sürerek bu ayetlere itiraz etmiş ve bunun bir çelişki gerektirdiğini iddia etmişlerdir.
وَالْجَوَابُ: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: الطَّاغِيَةُ اسْمٌ لِكُلِّ مَا تَجَاوَزَ حَدَّهُ سَوَاءٌ كَانَ حَيَوَانًا أَوْ غَيْرَ حَيَوَانٍ وَأَلْحَقَ الْهَاءَ بِهِ لِلْمُبَالَغَةِ، فَالْمُسْلِمُونَ يُسَمُّونَ الْمَلِكَ الْعَاتِيَ بِالطَّاغِيَةِ وَالطَّاغُوتِ. وَقَالَ تَعَالَى: إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغى أَنْ رَآهُ اسْتَغْنى [الْعَلَقِ: ٦ ٧] وَيُقَالُ: طَغَى طُغْيَانًا وَهُوَ طَاغٍ وَطَاغِيَةٌ. وَقَالَ تَعَالَى: كَذَّبَتْ ثَمُودُ بِطَغْواها [الشَّمْسِ: ١١] وَقَالَ فِي غَيْرِ الْحَيَوَانِ: إِنَّا لَمَّا طَغَى الْماءُ [الْحَاقَّةِ: ١١] أَيْ غَلَبَ وَتَجَاوَزَ عَنِ الْحَدِّ، وَأَمَّا الرَّجْفَةُ، فَهِيَ الزَّلْزَلَةُ فِي الْأَرْضِ، وَهِيَ حَرَكَةٌ خَارِجَةٌ عَنِ الْمُعْتَادِ، فَلَمْ يَبْعُدْ إِطْلَاقُ اسْمِ الطَّاغِيَةِ عَلَيْهَا، وَأَمَّا الصَّيْحَةُ، فَالْغَالِبُ أَنَّ الزَّلْزَلَةَ لَا تَنْفَكُّ عَنِ الصَّيْحَةِ الْعَظِيمَةِ الْهَائِلَةِ وَأَمَّا الصَّاعِقَةُ، فَالْغَالِبُ أَنَّهَا الزَّلْزَلَةُ وَكَذَلِكَ الزَّجْرَةُ قَالَ تَعَالَى: فَإِنَّما هِيَ زَجْرَةٌ واحِدَةٌ فَإِذا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ [النَّازِعَاتِ: ١٣ ١٤] فَبَطَلَ ما قال الطَّاعِنُ.
Cevap: Ebû Müslim şöyle demiştir: Tâğiye (الطَّاغِيَةُ), canlı olsun veya olmasın haddini aşan her şeyin ismidir; sonundaki hâ (ة) harfi ise mübalağa içindir. Nitekim Müslümanlar azgın hükümdara tâğiye ve tâğût derler. Allah Teâlâ da: { إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغى أَنْ رَآهُ اسْتَغْنى } [Alak: 6-7] “Gerçek şu ki insan, kendini kendine yeterli gördüğü için muhakkak azar” buyurmuştur. Nitekim bir kimse azdığında 'tağâ tuğyânen ve hüve tâğin ve tâğiyetün' denir. Allah Teâlâ: { كَذَّبَتْ ثَمُودُ بِطَغْواها } [Şems: 11] “Semûd kavmi azgınlığı yüzünden yalanladı” buyurmuştur. Cansız varlık hakkında ise: { إِنَّا لَمَّا طَغَى الْماءُ } [Hâkka: 11] “Şüphesiz su taştığı vakit...” buyurmuştur ki 'galip gelip haddini aştığı vakit' demektir. Recefe (الرَّجْفَةُ) ise yerdeki sarsıntıdır ve bu alışılmışın dışında bir harekettir; dolayısıyla ona tâğiye isminin verilmesi uzak bir ihtimal değildir. Sayha'ya (الصَّيْحَةُ) gelince; çoğunlukla deprem, korkunç ve dehşetli bir çığlıktan/sesten hali olmaz. Sâika'ya gelince; çoğunlukla o da depremdir; zecra (korkunç ses) da böyledir. Nitekim Allah Teâlâ: { فَإِنَّما هِيَ زَجْرَةٌ واحِدَةٌ فَإِذا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ } [Nâziât: 13-14] “O ancak tek bir korkunç sestir; bir de bakarsın ki onlar uyanık halde toplanma yerindedirler” buyurmuştur. Böylece itiraz edenin sözü boşa çıkmış oldu.
السُّؤَالُ الثَّالِثُ: أَنَّ الْقَوْمَ قَدْ شَاهَدُوا خروج الناقة عن الصَّخْرَةِ وَذَلِكَ مُعْجِزَةٌ قَاهِرَةٌ تُقَرِّبُ حَالَ الْمُكَلَّفِينَ عِنْدَ مُشَاهَدَةِ هَذِهِ الْمُعْجِزَةِ مِنَ الْإِلْجَاءِ، وَأَيْضًا شَاهَدُوا أَنَّ الْمَاءَ الَّذِي كَانَ شِرْبًا لِكُلِّ أُولَئِكَ الْأَقْوَامِ فِي أَحَدِ الْيَوْمَيْنِ، كَانَ شِرْبًا لِتِلْكَ النَّاقَةِ الْوَاحِدَةِ فِي الْيَوْمِ الثَّانِي، وَذَلِكَ أَيْضًا مُعْجِزَةٌ قَاهِرَةٌ، ثُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ لَمَّا نَحَرُوهَا، وَكَانَ صَالِحٌ ﵇ قَدْ تَوَعَّدَهُمْ بِالْعَذَابِ الشَّدِيدِ إِنْ/ نَحَرُوهَا، فَلَمَّا شَاهَدُوا بَعْدَ إِقْدَامِهِمْ عَلَى نَحْرِهَا آثَارَ الْعَذَابِ، وَهُوَ مَا يُرْوَى أَنَّهُمُ احْمَرُّوا فِي الْيَوْمِ الْأَوَّلِ، ثُمَّ اصْفَرُّوا فِي الْيَوْمِ الثَّانِي، ثُمَّ اسْوَدُّوا فِي الْيَوْمِ الثَّالِثِ، فَمَعَ مُشَاهَدَةِ تِلْكَ الْمُعْجِزَاتِ الْقَاهِرَةِ في أول الأمر، ثم شاهدا نُزُولَ الْعَذَابِ الشَّدِيدِ فِي آخِرِ الْأَمْرِ، هَلْ يُحْتَمَلُ أَنْ يَبْقَى الْعَاقِلُ مَعَ هَذِهِ الْأَحْوَالِ مُصِرًّا عَلَى كُفْرِهِ غَيْرَ تَائِبٍ مِنْهُ؟
Üçüncü Soru: Kavim devenin kayadan çıkışını bizzat müşahede etmiştir; bu ise insanı bu mucizeyi gördüğü anda mecburiyete (ilcâ) yaklaştıran kahredici bir mucizedir. Ayrıca o iki günden birinde bütün o kavimlerin içtiği suyun, ikinci günde tek bir deveye içme hissesi olduğunu da bizzat görmüşlerdir; bu da kahredici bir mucizedir. Sonra bu kavim deveyi kestiğinde —ki Sâlih aleyhisselâm deveyi kesmeleri halinde kendilerini şiddetli bir azapla tehdit etmişti— deveyi kesmeye cüret ettikten sonra azabın alametlerini de bizzat müşahede etmişlerdir; nitekim rivayet edildiğine göre birinci gün yüzleri kızarmış, ikinci gün sararmış, üçüncü gün ise kararmıştır. İşin başında bu kahredici mucizeleri görüp, işin sonunda da şiddetli azabın inişini müşahede ettikten sonra, akıl sahibi bir kimsenin bu durumlar karşısında tevbe etmeksizin küfründe ısrarcı kalması mümkün müdür?
وَالْجَوَابُ الاول أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُمْ قَبْلَ أَنْ شَاهَدُوا تِلْكَ الْعَلَامَاتِ كَانُوا يُكَذِّبُونَ صَالِحًا فِي نُزُولِ الْعَذَابِ فَلَمَّا شَاهَدُوا الْعَلَامَاتِ خَرَجُوا عِنْدَ ذَلِكَ عَنْ حَدِّ التَّكْلِيفِ وَخَرَجُوا عَنْ أَنْ تَكُونَ تَوْبَتُهُمْ مقبولة.
Birinci Cevap: Şöyle denilmesidir: Onlar bu alametleri görmeden önce azabın ineceği hususunda Sâlih'i yalanlıyorlardı. Alametleri görünce ise artık mükellefiyet sınırından çıktılar ve tevbelerinin makbul olacağı durumdan uzaklaştılar.
ثم قال تعالى: فَتَوَلَّى عَنْهُمْ [إلى آخر الآية] وَفِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَوَلَّى عَنْهُمْ بَعْدَ أَنْ مَاتُوا، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ تَعَالَى
Sonra Allah Teâlâ: [Ayetin sonuna kadar] { فَتَوَلَّى عَنْهُمْ } buyurdu. Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Sâlih'in, onlar öldükten sonra onlardan yüz çevirip gittiğidir. Buna delil şudur: Allah Teâlâ
قَالَ: فَأَصْبَحُوا فِي دارِهِمْ جاثِمِينَ فَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَالْفَاءُ تَدُلُّ عَلَى التَّعْقِيبِ فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُ حَصَلَ هَذَا التَّوَلِّي بَعْدَ جُثُومِهِمْ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ ﵇ تَوَلَّى عَنْهُمْ قَبْلَ مَوْتِهِمْ بِدَلِيلِ: انه خاطب القوم وَقَالَ: يَا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسالَةَ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ وَلكِنْ لَا تُحِبُّونَ النَّاصِحِينَ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِمْ أَحْيَاءً مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ:
Şöyle buyurmuştur: { فَأَصْبَحُوا فِي دارِهِمْ جاثِمِينَ فَتَوَلَّى عَنْهُمْ } “Yurtlarında diz üstü çökekaldılar. [Sâlih] onlardan yüz çevirdi...”. Fâ (فَ) harfi peşisıralık ifade eder; bu da bu yüz çevirmenin onlar diz üstü çöküp öldükten sonra gerçekleştiğine delalet eder. İkincisi: Sâlih aleyhisselâm'ın onların ölümünden önce onlardan yüz çevirdiğidir. Bunun delili ise onun o kavme hitap edip: { يَا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسالَةَ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ وَلكِنْ لا تُحِبُّونَ النَّاصِحِينَ } “Ey kavmim! Andolsun ki ben size Rabbimin elçiliğini tebliğ ettim ve size öğüt verdim; fakat siz öğüt verenleri sevmiyorsunuz” demiş olmasıdır. Bu da onların üç yönden hayatta olduklarına delalet eder:
أحدهما: أَنَّهُ قَالَ لَهُمْ: يَا قَوْمِ وَالْأَمْوَاتُ لَا يُوصَفُونَ بِالْقَوْمِ لِأَنَّ اشْتِقَاقَ لَفْظِ الْقَوْمِ مِنَ الِاسْتِقْلَالِ بِالْقِيَامِ وَذَلِكَ فِي حَقِّ الْمَيِّتِ مَفْقُودٌ. وَالثَّانِي: أَنَّ هَذِهِ الْكَلِمَاتِ خِطَابٌ مَعَ أُولَئِكَ وَخِطَابُ الْمَيِّتِ لَا يَجُوزُ. وَالثَّالِثُ:
Birincisi: Onlara: 'Ey kavmim' demiş olmasıdır. Ölüler kavim olarak nitelendirilmez; zira Kavm (الْقَوْمُ) lafzının iştikakı ayakta durup kendi başına iş görebilmekten (el-istiklâl bi'l-kıyâm) gelmektedir; bu ise ölü hakkında yoktur. İkincisi: Bu kelimeler onlara yönelik bir hitaptır; ölüye hitap etmek ise caiz değildir. Üçüncüsü:
أَنَّهُ قَالَ: وَلكِنْ لَا تُحِبُّونَ النَّاصِحِينَ فَيَجِبُ أَنْ يَكُونُوا بِحَيْثُ يَصِحُّ حُصُولُ الْمَحَبَّةِ فِيهِمْ وَيُمْكِنُ أَنْ يُجَابَ عَنْهُ فَنَقُولُ: قَدْ يَقُولُ الرَّجُلُ لِصَاحِبِهِ وَهُوَ مَيِّتٌ وَكَانَ قَدْ نَصَحَهُ فَلَمْ يَقْبَلْ تِلْكَ النَّصِيحَةَ حَتَّى أَلْقَى نَفْسَهُ فِي الْهَلَاكِ يَا أَخِي مُنْذُ كَمْ نَصَحْتُكَ فَلَمْ تَقْبَلْ وكم منعتك فلم تمتنع فكذا هاهنا وَالْفَائِدَةُ فِي ذِكْرِ هَذَا الْكَلَامِ إِمَّا لِأَنْ يَسْمَعَهُ بَعْضُ الْأَحْيَاءِ فَيَعْتَبِرَ بِهِ وَيَنْزَجِرَ عَنْ مِثْلِ تِلْكَ الطَّرِيقَةِ وَإِمَّا لِأَجْلِ أَنَّهُ احْتَرَقَ قَلْبُهُ بِسَبَبِ تِلْكَ الْوَاقِعَةِ فَإِذَا ذَكَرَ ذَلِكَ الْكَلَامَ فَرَّجَتْ تِلْكَ الْقَضِيَّةُ عَنْ قَلْبِهِ. وَقِيلَ: يَخِفُّ عَلَيْهِ أَثَرُ تِلْكَ الْمُصِيبَةِ وَذَكَرُوا جَوَابًا آخَرَ وَهُوَ: أَنَّ صَالِحًا ﵇ خَاطَبَهُمْ بَعْدَ كَوْنِهِمْ جَاثِمِينَ كَمَا أَنَّ نَبِيَّنَا ﵊ خَاطَبَ قَتْلَى بَدْرٍ.
Onun: { وَلكِنْ لا تُحِبُّونَ النَّاصِحِينَ } “Fakat siz öğüt verenleri sevmiyorsunuz” demiş olmasıdır; dolayısıyla onların kendilerinde sevginin meydana gelmesi sahih olacak bir halde bulunmaları gerekir. Buna şöyle cevap vermek mümkündür: Bazen insan, kendisine öğüt vermiş olup da bu öğüdü tutmayarak nihayetinde kendini helake sürüklemiş olan ölü arkadaşına: 'Ey kardeşim! Sana ne kadar çok öğüt verdim de kabul etmedin; seni ne kadar engelledim de vazgeçmedin' diyebilir. İşte buradaki durum da böyledir. Bu sözün zikredilmesindeki fayda ise, ya hayatta olan bazılarının bunu duyup ibret alması ve böyle bir yoldan sakınması içindir; ya da o hadise sebebiyle Sâlih'in kalbi yandığından, bu sözü söylediğinde o meselenin kalbine bir ferahlık vermesi içindir. O musibetin izinin onun üzerinden hafiflemesi için olduğu da söylenmiştir. Başka bir cevap daha zikretmişlerdir ki o da şudur: Tıpkı Peygamberimiz aleyhisselâm'ın Bedir maktullerine hitap ettiği gibi, Sâlih aleyhisselâm da onlar diz üstü çöküp öldükten sonra onlara hitap etmiştir.
فَقِيلَ: تَتَكَلَّمُ مَعَ هَؤُلَاءِ الْجِيَفِ فَقَالَ: «مَا أَنْتُمْ بِأَسْمَعَ منهم لكنهم لا يقدرون على الجواب» .
Nitekim [Peygamberimiz'e]: 'Bu leşlerle mi konuşuyorsun?' denilince, o: “Siz onlardan daha iyi işitir değilsiniz; fakat onlar cevap vermeye güç yetiremezler” buyurmuştur.
[سورة الأعراف (٧) : آية ٨٠]
[A'râf Suresi (7), Ayet 80]
وَلُوطاً إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ أَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ مَا سَبَقَكُمْ بِها مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعالَمِينَ (٨٠)
{ وَلُوطاً إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ أَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ مَا سَبَقَكُمْ بِها مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعالَمِينَ (٨٠) } “Lût'u da [gönderdik]. Hani o kavmine şöyle demişti: 'Sizden önce âlemlerden hiç kimsenin yapmadığı o hayâsızlığı mı yapıyorsunuz?' (80)”
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ الْقِصَّةُ الرَّابِعَةُ قَالَ النَّحْوِيُّونَ: إِنَّمَا صُرِفَ لُوطٌ وَنُوحٌ لِخِفَّتِهِ فَإِنَّهُ مُرَكَّبٌ مِنْ ثَلَاثَةِ أَحْرُفٍ وَهُوَ سَاكِنُ الْوَسَطِ أَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ أَتَفْعَلُونَ السَّيِّئَةَ الْمُتَمَادِيَةَ فِي الْقُبْحِ؟ وَفِي قَوْلِهِ: مَا سَبَقَكُمْ بِها مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعالَمِينَ وَفِيهِ بَحْثَانِ:
Bil ki bu dördüncü kıssadır. Nahivciler şöyle demiştir: Lût ve Nûh kelimeleri hafifliğinden ötürü munsarif kılınmıştır; zira üç harften mürekkeptir ve ortası sakindir. { أَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ } “O hayâsızlığı mı yapıyorsunuz?” yani çirkinlikte son derece ileri gitmiş olan o kötülüğü mü işliyorsunuz? Ayetteki: { مَا سَبَقَكُمْ بِها مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعالَمِينَ } kavline gelince; bunda iki inceleme vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : (مِنَ) الْأُولَى زَائِدَةٌ لِتَوْكِيدِ النَّفْيِ وَإِفَادَةُ مَعْنَى الِاسْتِغْرَاقِ وَالثَّانِيَةُ لِلتَّبْعِيضِ.
Birinci İnceleme: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Birinci 'min' (مِنْ) edatı nefyı tekit etmek ve istiğrak (kapsayıcılık) manası ifade etmek için zâiddir; ikincisi ise teb'îz (kısmîlik) içindir.
فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: مَا سَبَقَكُمْ بِها مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعالَمِينَ مَعَ أَنَّ الشَّهْوَةَ دَاعِيَةٌ إِلَى ذَلِكَ الْعَمَلِ أَبَدًا؟
Eğer: 'Şehvet daima o fiile çağırıcı olduğu halde: { مَا سَبَقَكُمْ بِها مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعالَمِينَ } “Sizden önce âlemlerden hiç kimsenin yapmadığı...” denilmesi nasıl caiz olur?' denilirse,
وَالْجَوَابُ: أَنَّا نَرَى كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ يَسْتَقْذِرُ ذَلِكَ الْعَمَلَ، فَإِذَا جَازَ فِي الْكَثِيرِ مِنْهُمُ اسْتِقْذَارَهُ لَمْ يَبْعُدْ أَيْضًا انْقِضَاءُ كَثِيرٍ مِنَ الْأَعْصَارِ بِحَيْثُ لَا يُقْدِمُ أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ تِلْكَ الْأَعْصَارِ عَلَيْهِ وَفِيهِ وَجْهٌ آخَرُ وَهُوَ أَنْ يُقَالَ: لَعَلَّهُمْ بِكُلِّيَّتِهِمْ أَقْبَلُوا عَلَى ذَلِكَ الْعَمَلِ وَالْإِقْبَالُ بِالْكُلِّيَّةِ عَلَى ذَلِكَ الْعَمَلِ مِمَّا لَمْ يُوجَدْ فِي الْأَعْصَارِ السَّابِقَةِ. قَالَ الْحَسَنُ: كَانُوا يَنْكِحُونَ الرِّجَالَ فِي أَدْبَارِهِمْ وَكَانُوا لَا يَنْكِحُونَ إِلَّا الْغُرَبَاءَ وَقَالَ عَطَاءٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: اسْتَحْكَمَ ذَلِكَ فِيهِمْ حَتَّى فَعَلَ بَعْضُهُمْ بِبَعْضٍ.
Cevap: Biz insanların pek çoğunun bu fiili son derece iğrenç ve pis gördüğünü müşahede etmekteyiz. İnsanların pek çoğu tarafından bu fiilin iğrenç görülmesi mümkün olduğuna göre, o asırların ehlinden hiç kimsenin buna cüret etmediği birçok asrın gelip geçmiş olması da uzak bir ihtimal değildir. Bunda başka bir yön daha vardır ki o da şöyle denilmesidir: Muhtemeldir ki onlar hep birlikte topyekûn bu fiile yönelmişlerdir; o fiile bu şekilde topyekûn yönelmek ise önceki asırlarda görülmemiş bir şeydir. el-Hasan şöyle demiştir: Onlar erkeklere arkalarından yanaşıyorlardı ve bunu sadece yabancılara yapıyorlardı. Atâ ise İbn Abbâs'tan naklen: 'Bu çirkinlik içlerinde öyle kökleşti ki nihayet birbirleriyle de yapmaya başladılar' demiştir.
الْبَحْثُ الثَّانِي: قَوْلُهُ: مَا سَبَقَكُمْ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُسْتَأْنَفًا فِي التَّوْبِيخِ لَهُمْ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ صِفَةَ الْفَاحِشَةِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهارَ [يس: ٣٧] وَقَالَ الشَّاعِرُ:
İkinci İnceleme: Ayetteki: { مَا سَبَقَكُمْ } kavlinin, onları azarlamak maksadıyla müste'nef (yeni bir başlangıç cümlesi) olması caiz olduğu gibi; Allah Teâlâ'nın: { وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهارَ } [Yâsîn: 37] “Gece de onlar için bir delildir; biz ondan gündüzü sıyırıp çekeriz” kavlinde olduğu gibi fâhişe kelimesinin sıfatı olması da caizdir. Nitekim şair şöyle demiştir: