وَلَقَدْ أَمُرُّ على اللئيم يسبني
“Andolsun ki bana söven alçak bir kimseye uğrarım da...”
ثم قال:
Sonra şöyle buyurdu:
[سورة الأعراف (٧) : آية ٨١]
[A'râf Suresi (7) : Ayet 81]
إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّساءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ (٨١)
{ إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّساءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ } “Siz gerçekten kadınları bırakıp da şehvetle erkeklere mi varıyorsunuz? Doğrusu siz haddi aşan bir topluluksunuz. (81)”
وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ نَافِعٌ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ إِنَّكُمْ بِكَسْرِ الْأَلْفٍ وَمَذْهَبُ نَافِعٍ ان يكتفى بالاستفهام بالأولى مِنَ الثَّانِي فِي كُلِّ الْقُرْآنِ. وَقَرَأَ ابْنُ كثير اإنكم بِهَمْزَةٍ غَيْرِ مَمْدُودَةٍ وَبَيْنَ الثَّانِيَةِ وَقَرَأَ أَبُو عمرو بهمزة ممدودة بالتخفيف وبين الثانية وَالْبَاقُونَ بِهَمْزَتَيْنِ عَلَى الْأَصْلِ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: مَنِ اسْتَفْهَمَ كَانَ هَذَا اسْتِفْهَامًا مَعْنَاهُ الْإِنْكَارُ لِقَوْلِهِ: أَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ [الأعراف: ٨٠] وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الِاسْتِفْهَامَيْنِ جُمْلَةٌ مُسْتَقِلَّةٌ لَا تَحْتَاجُ فِي تَمَامِهَا إِلَى شَيْءٍ.
Birinci Mesele: Nâfi‘ ile Âsım'dan rivayetle Hafs, elifin kesresiyle { إِنَّكُمْ } şeklinde okumuşlardır. Nâfi‘in benimsediği kural, Kur'an'ın tamamında ikincisinden [vazgeçip] birincideki istifhamla yetinmektir. İbn Kesîr meddsiz bir hemze ile ve ikincisini teshîl ederek { اَئِنَّكُمْ }; Ebû Amr hafifletmeyle birlikte medli bir hemze ile ve ikincisini teshîl ederek okumuştur. Geri kalanlar ise asıl üzere iki hemze ile okumuşlardır. el-Vâhidî şöyle demiştir: İstifhamla okuyana göre bu, { أَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ } [A'râf: 80] kavlinde olduğu gibi manası inkâr olan bir istifhamdır. Bu iki istifham cümlesinin her biri, tamamlanması için başka hiçbir şeye ihtiyaç duymayan müstakil birer cümledir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: شَهْوَةً مَصْدَرٌ. قَالَ أَبُو زَيْدٍ شَهِيَ يَشْهَى شَهْوَةً وَانْتِصَابُهَا عَلَى الْمَصْدَرِ لِأَنَّ قَوْلَهُ: لَتَأْتُونَ الرِّجالَ مَعْنَاهُ أَتَشْتَهُونَ شَهْوَةً؟ وَإِنْ شِئْتَ قُلْتَ إِنَّهَا مَصْدَرٌ وَقَعَ مَوْقِعَ الْحَالِ.
İkinci Mesele: Ayetteki: { شَهْوَةً } lafzı mastardır. Ebû Zeyd, 'Şehiye yeşhâ şehveten' (şehvet duydu) demiştir. Bunun mastar olarak mansub olması, { لَتَأْتُونَ الرِّجالَ } kavlinin 'Şehvet duyarak mı arzuluyorsunuz?' manasında olmasındandır. Dilersen onun hâl makamına geçmiş bir mastar olduğunu da söyleyebilirsin.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي بَيَانِ الْوُجُوهِ الْمُوجِبَةِ لَقُبْحِ هَذَا الْعَمَلِ.
Üçüncü Mesele: Bu fiilin çirkinliğini gerektiren yönlerin beyanı hakkındadır.
اعْلَمْ أَنَّ قُبْحَ هَذَا الْعَمَلِ كَالْأَمْرِ الْمُقَرَّرِ فِي الطِّبَاعِ فَلَا حَاجَةَ فِيهِ إِلَى تَعْدِيدِ الْوُجُوهِ عَلَى التَّفْصِيلِ ثُمَّ نَقُولُ مُوجِبَاتُ الْقُبْحِ فِيهِ كَثِيرَةٌ: أَوَّلُهَا: أَنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ يَحْتَرِزُونَ عَنْ حُصُولِ الْوَلَدِ لِأَنَّ حُصُولَهُ يَحْمِلُ الْإِنْسَانَ عَلَى طَلَبِ الْمَالِ وَإِتْعَابِ النَّفْسِ فِي الْكَسْبِ إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ الْوِقَاعَ سَبَبًا لِحُصُولِ اللَّذَّةِ الْعَظِيمَةِ حَتَّى إِنَّ الْإِنْسَانَ بِطَلَبِ تِلْكَ اللَّذَّةِ يُقْدِمُ عَلَى الْوِقَاعِ وَحِينَئِذٍ يَحْصُلُ الْوَلَدُ شَاءَ أَمْ أَبَى وَبِهَذَا الطَّرِيقِ يَبْقَى النَّسْلُ وَلَا يَنْقَطِعُ النَّوْعُ فَوَضَعَ اللَّذَّةَ فِي الْوِقَاعِ كَشِبْهِ الْإِنْسَانِ الَّذِي وَضَعَ الْفَخَّ لِبَعْضِ الْحَيَوَانَاتِ فَإِنَّهُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَضَعَ فِي ذلك الفخ شيئا يشتبهه ذَلِكَ الْحَيَوَانُ حَتَّى يَصِيرَ سَبَبًا لِوُقُوعِهِ فِي ذَلِكَ الْفَخِّ فَوَضْعُ اللَّذَّةِ فِي الْوِقَاعِ يُشْبِهُ وَضْعَ الشَّيْءِ الَّذِي يَشْتَهِيهِ الْحَيَوَانُ فِي الْفَخِّ وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ إِبْقَاءُ النَّوْعِ الْإِنْسَانِيِّ الَّذِي هُوَ أَشْرَفُ الْأَنْوَاعِ.
Bil ki bu fiilin çirkinliği fıtratlarda yerleşmiş bir husus gibidir; bu yüzden onda yönleri ayrıntılı olarak saymaya gerek yoktur. Bununla birlikte deriz ki, onda çirkinliği gerektiren hususlar pek çoktur: Birincisi: İnsanların çoğu çocuk sahibi olmaktan çekinir; zira çocuğun varlığı insanı mal aramaya ve kazanç uğrunda kendini yormaya sevk eder. Ne var ki Allah Teâlâ cinsel ilişkiyi büyük bir lezzetin meydana gelmesine sebep kılmıştır; öyle ki insan o lezzeti elde etmek için ilişkiye yönelir ve bu esnada istese de istemese de çocuk meydana gelir. Bu yolla nesil devam eder ve insan türü kesintiye uğramaz. Dolayısıyla cinsel ilişkiye lezzetin konulması, birtakım hayvanlar için tuzak kuran insanın durumuna benzer. Zira o, hayvanın o tuzağa düşmesine sebep olsun diye tuzağın içine o hayvanın arzulayacağı bir şey koymak zorundadır. İşte cinsel ilişkiye lezzetin konulması da hayvanın arzuladığı şeyin tuzağa konulmasına benzer; bundan maksat ise türlerin en şereflisi olan insan türünün devamını sağlamaktır.
إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: لَوْ تَمَكَّنَ الْإِنْسَانُ مِنْ تَحْصِيلِ تِلْكَ اللَّذَّةِ بِطْرِيقٍ لَا تُفْضِي إِلَى الْوَلَدِ لَمْ تَحْصُلِ الْحِكْمَةُ الْمَطْلُوبَةُ وَلَأَدَّى ذَلِكَ إِلَى انْقِطَاعِ النَّسْلِ وَذَلِكَ عَلَى خِلَافِ حُكْمِ اللَّهِ فَوَجَبَ الْحُكْمُ بِتَحْرِيمِهِ قَطْعًا حَتَّى تَحْصُلَ تِلْكَ اللَّذَّةُ بِالطَّرِيقِ الْمُفْضِي إِلَى الْوَلَدِ.
Bu sabit olunca deriz ki: Şayet insan bu lezzeti çocuğa ulaştırmayan bir yolla elde etme imkânı bulsaydı, hedeflenen hikmet hasıl olmaz ve bu durum neslin tükenmesine yol açardı; bu ise Allah'ın hükmüne aykırıdır. Dolayısıyla bu lezzetin çocuğa ulaştıran yolla elde edilmesi için bu fiilin kesin olarak haram olduğuna hükmetmek vacip olmuştur.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّ الذُّكُورَةَ مَظِنَّةُ الْفِعْلِ وَالْأُنُوثَةُ مَظِنَّةُ الِانْفِعَالِ فَإِذَا صَارَ الذَّكَرُ مُنْفَعِلًا وَالْأُنْثَى فَاعِلًا كَانَ ذَلِكَ عَلَى خِلَافِ مُقْتَضَى الطَّبِيعَةِ وَعَلَى عَكْسِ الْحِكْمَةِ الْإِلَهِيَّةِ.
İkinci Yön: Erkeklik etken (fâil), dişilik ise edilgen (münfeil) olma konumundadır. Dolayısıyla erkek edilgen, dişi de etken hale geldiğinde bu durum tabiatın gereğine aykırı ve ilahi hikmetin tam tersi olur.
وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: الِاشْتِغَالُ بِمَحْضِ الشَّهْوَةِ تَشَبُّهٌ بِالْبَهِيمَةِ وَإِذَا كَانَ الِاشْتِغَالُ بِالشَّهْوَةِ يُفِيدُ فَائِدَةً أُخْرَى سِوَى قَضَاءِ الشَّهْوَةِ فَلْيَكُنْ قَضَاءُ الشَّهْوَةِ مِنَ الْمَرْأَةِ يُفِيدُ فَائِدَةً أُخْرَى سِوَى قَضَاءِ الشَّهْوَةِ وَهُوَ حُصُولُ الْوَلَدِ وَإِبْقَاءُ النَّوْعِ الْإِنْسَانِيِّ الَّذِي هُوَ أَشْرَفُ الْأَنْوَاعِ فَأَمَّا قَضَاءُ الشَّهْوَةِ مِنَ الذَّكَرِ فَإِنَّهُ لَا يُفِيدُ إِلَّا مُجَرَّدَ قَضَاءِ الشَّهْوَةِ فَكَانَ ذَلِكَ تَشَبُّهًا بِالْبَهَائِمِ وَخُرُوجًا عَنِ الْغَرِيزَةِ الْإِنْسَانِيَّةِ فَكَانَ فِي غَايَةِ الْقُبْحِ.
Üçüncü Yön: Sırf şehvet peşinde koşmak hayvanlara benzemektir. Şehvetle meşgul olmak, şehveti gidermenin dışında başka bir fayda sağlayacaksa, kadından şehveti gidermek böyle bir fayda sağlar; o da çocuk sahibi olmak ve türlerin en şereflisi olan insan türünü devam ettirmektir. Erkekten şehvet gidermeye gelince; bu, sırf şehveti tatmin etmekten başka hiçbir fayda sağlamaz. Dolayısıyla bu durum hayvanlara benzemek ve insan fıtratından çıkmak demektir; bu bakımdan da son derece çirkindir.
وَالْوَجْهُ الرَّابِعُ: هَبْ أَنَّ الْفَاعِلَ يَلْتَذُّ بِذَلِكَ الْعَمَلِ إِلَّا أَنَّهُ يَبْقَى فِي إِيجَابِ الْعَارِ الْعَظِيمِ وَالْعَيْبِ الْكَامِلِ بِالْمَفْعُولِ عَلَى وَجْهٍ لَا يَزُولُ ذَلِكَ الْعَيْبُ عَنْهُ أَبَدَ الدَّهْرِ وَالْعَاقِلُ لَا يَرْضَى لِأَجْلِ لَذَّةٍ خَسِيسَةٍ مُنْقَضِيَةٍ فِي الْحَالِ إِيجَابَ الْعَيْبِ الدَّائِمِ الْبَاقِي بِالْغَيْرِ.
Dördüncü Yön: Fâilin (etken olanın) bu fiilden lezzet aldığı farz edilse bile, mef'ûl (edilgen olan) üzerinde ebediyen silinmeyecek derecede büyük bir utanç ve tam bir kusur bırakmaktadır. Akıllı bir kimse ise, hemen geçip gidecek adi bir lezzet uğruna başkasına daimi ve kalıcı bir ayıp yüklemeye razı olmaz.
وَالْوَجْهُ الْخَامِسُ: أَنَّهُ عَمَلٌ يُوجِبُ اسْتِحْكَامَ الْعَدَاوَةِ بَيْنَ الْفَاعِلِ وَالْمَفْعُولِ وَرُبَّمَا يُؤَدِّي ذَلِكَ إِلَى إِقْدَامِ الْمَفْعُولِ عَلَى قَتْلِ الْفَاعِلِ لِأَجْلِ أَنَّهُ يَنْفِرُ طَبْعُهُ عِنْدَ رُؤْيَتِهِ أَوْ عَلَى إِيجَابِ إِنْكَائِهِ بِكُلِّ طَرِيقٍ يَقْدِرُ عَلَيْهِ. أَمَّا
Beşinci Yön: Bu, fâil ile mef'ûl arasında düşmanlığın kökleşmesini gerektiren bir fiildir. Hatta bu durum, mef'ûlün onu gördüğünde içinin ürperip nefret etmesi sebebiyle fâili öldürmeye veya güç yetirebildiği her yolla ona eziyet ve zarar vermeye kalkışmasına yol açabilir. Halbuki
حُصُولُ هَذَا الْعَمَلِ بَيْنَ الرَّجُلِ وَالْمَرْأَةِ فَإِنَّهُ يُوجِبُ اسْتِحْكَامَ الْأُلْفَةِ وَالْمَوَدَّةِ وَحُصُولِ الْمَصَالِحِ الْكَبِيرَةِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً لِتَسْكُنُوا إِلَيْها وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً [الرُّومِ: ٢١] .
bu fiilin erkekle kadın arasında gerçekleşmesi, Allah Teâlâ'nın: { خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً لِتَسْكُنُوا إِلَيْها وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً } [Rûm: 21] “Kendileriyle huzur bulasınız diye size kendi cinsinizden eşler yaratması ve aranızda sevgi ve merhamet kılması...” buyurduğu gibi ülfetin ve sevginin pekişmesini ve büyük maslahatların hasıl olmasını sağlar.
وَالْوَجْهُ السَّادِسُ: أَنَّهُ تَعَالَى أَوْدَعَ فِي الرَّحِمِ قُوَّةً شَدِيدَةَ الْجَذْبِ لِلْمَنِيِّ فَإِذَا وَاقَعَ الرَّجُلُ الْمَرْأَةَ قَوِيَ الْجَذْبُ فَلَمْ يَبْقَ شَيْءٌ مِنَ الْمَنِيِّ فِي الْمَجَارِي إِلَّا وَيَنْفَصِلُ. أَمَّا إِذَا وَاقَعَ الرَّجُلَ فَلَمْ يَحْصُلْ فِي ذَلِكَ الْعُضْوِ الْمُعَيَّنِ مِنَ الْمَفْعُولِ قُوَّةً جَاذِبَةً لِلْمَنِيِّ وَحِينَئِذٍ لَا يَكْمُلُ الْجَذْبُ فَيَبْقَى شَيْءٌ مِنْ أَجْزَاءِ الْمَنِيِّ فِي تِلْكَ الْمَجَارِي وَلَا يَنْفَصِلُ وَيَعْفَنُ وَيَفْسُدُ وَيَتَوَلَّدُ مِنْهُ الْأَوْرَامُ الشَّدِيدَةُ وَالْأَسْقَامُ الْعَظِيمَةُ وَهَذِهِ فَائِدَةٌ لَا يُمْكِنُ مَعْرِفَتُهَا إِلَّا بالقوانين الطيبة فَهَذِهِ هِيَ الْوُجُوهُ الْمُوجِبَةُ لَقُبْحِ هَذَا الْعَمَلِ وَرَأَيْتُ بَعْضَ مَنْ كَانَ ضَعِيفًا فِي الدِّينِ يَقُولُ: إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حافِظُونَ إِلَّا عَلى أَزْواجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ [المؤمنون: ٥ المعارج:
Altıncı Yön: Allah Teâlâ rahimde meniyi şiddetle çekici bir kuvvet var etmiştir. Erkek kadınla ilişkiye girdiğinde bu çekim kuvvetlenir ve meniden kanallarda kalan hiçbir şey olmaksızın hepsi ayrılıp dökülür. Ancak erkekle ilişkiye girdiğinde, mef'ûlün o belirli uzvunda meniyi çekici bir kuvvet bulunmaz. Bu durumda çekim tam gerçekleşmez, o kanallarda meniden bir miktar parça kalır, dışarı atılamaz, kokuşup bozulur ve bundan şiddetli şişlikler ve büyük hastalıklar meydana gelir. Bu, ancak tıp kuralları vasıtasıyla bilinebilecek bir faydadır. İşte bu fiilin çirkinliğini gerektiren yönler bunlardır. Dinde zayıf olan bazı kimselerin şöyle dediğini gördüm: Allah Teâlâ: { وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حافِظُونَ إِلَّا عَلى أَزْواجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ } [Mü'minûn: 5; Meâric:
٢٩] وَذَلِكَ يَقْتَضِي حِلَّ وَطْءِ الْمَمْلُوكِ مُطْلَقًا سَوَاءٌ كَانَ ذَكَرًا أَوْ أُنْثَى قَالَ: وَلَا يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ إِنَّا نُخَصِّصُ هَذَا الْعُمُومَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: أَتَأْتُونَ الذُّكْرانَ مِنَ الْعالَمِينَ [الشُّعَرَاءِ: ١٦٥] وَقَوْلِهِ: أَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ مَا سَبَقَكُمْ بِها مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعالَمِينَ [الأعراف: ٨٠] قَالَ لِأَنَّ هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا أَعَمُّ مِنَ الْأُخْرَى مِنْ وَجْهٍ وَأَخَصُّ مِنْ وَجْهٍ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَمْلُوكَ قَدْ يَكُونُ ذَكَرًا وَقَدْ يَكُونُ أُنْثَى وَأَيْضًا الذَّكَرُ قَدْ يَكُونُ مَمْلُوكًا وَقَدْ لَا يَكُونُ مَمْلُوكًا وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لَمْ يَكُنْ تَخْصِيصُ إِحْدَاهُمَا بِالْأُخْرَى أَوْلَى مِنَ الْعَكْسِ وَالتَّرْجِيحُ مِنْ هَذَا الْجَانِبِ لِأَنَّ قَوْلَهُ: إِلَّا عَلى أَزْواجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ شَرْعُ مُحَمَّدٍ وَقِصَّةُ لُوطٍ شَرْعُ سَائِرِ الْأَنْبِيَاءِ وَشَرْعُ مُحَمَّدٍ ﵊ أَوْلَى مِنْ شَرْعِ مَنْ تَقَدَّمَهُ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ وَأَيْضًا الْأَصْلُ فِي الْمَنَافِعِ وَالْمَلَاذِّ الْحِلُّ وَأَيْضًا الْمِلْكُ مُطْلَقٌ للتصرف. فقل لَهُ الِاسْتِدْلَالُ إِنَّمَا يُقْبَلُ فِي مَوْضِعِ الِاحْتِمَالِ وَقَدْ ثَبَتَ بِالتَّوَاتُرِ الظَّاهِرِ مِنْ دِينِ مُحَمَّدٍ حُرْمَةُ هَذَا الْعَمَلِ وَالْمُبَالَغَةُ فِي الْمَنْعِ مِنْهُ وَالِاسْتِدْلَالُ إِذَا وَقَعَ فِي مُقَابَلَةِ النَّقْلِ الْمُتَوَاتِرِ كَانَ بَاطِلًا.
29] “Onlar ki ırzlarını korurlar; ancak eşleri ve ellerinin altında bulunan cariyeleri müstesnadır” buyurmuştur. Bu ayet, erkek olsun kadın olsun mülk edinilen köle ile cinsel ilişki kurmanın mutlak olarak helal olmasını gerektirir. O kimse şöyle demiştir: 'Bu umumun, Allah Teâlâ'nın: { أَتَأْتُونَ الذُّكْرانَ مِنَ الْعالَمِينَ } [Şuarâ: 165] “Âlemlerin içinden erkeklere mi varıyorsunuz?” ve: { أَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ مَا سَبَقَكُمْ بِها مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعالَمِينَ } [A'râf: 80] “Sizden önce âlemlerden hiç kimsenin yapmadığı o hayâsızlığı mı yapıyorsunuz?” kavilleriyle tahsis edildiği söylenemez. Çünkü bu iki ayetin her biri bir yönden daha umumi, diğer bir yönden ise daha hususidir. Zira sahip olunan köle/cariye bazen erkek bazen kadın olabilir; yine erkek olan kimse bazen köle olabilir, bazen köle olmayabilir. Durum böyle olunca, bunlardan birini diğeriyle tahsis etmek aksini yapmaktan daha evla değildir. Üstelik tercih bu taraftadır; zira: { إِلَّا عَلى أَزْواجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ } kavli Hz. Muhammed'in şeriatıdır, Lût kıssası ise diğer peygamberlerin şeriatıdır. Hz. Muhammed'in (aleyhisselâm) şeriatı ise kendisinden önceki peygamberlerin şeriatından daha evladır. Ayrıca menfaatlerde ve lezzetlerde asıl olan helalliktir ve mülkiyet de tasarruf için mutlaktır.' Ona şöyle denir: Delil getirme ancak ihtimal bulunan yerde kabul edilir. Halbuki Hz. Muhammed'in dininden bu fiilin haram olduğu ve bundan men edilmede aşırı derecede vurgu yapıldığı açık tevatürle sabittir. Delil getirme mütevatir naklin karşısına çıktığında ise bâtıldır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ لُوطٍ أَنَّهُ قَالَ لَهُمْ: بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ وَالْمَعْنَى كَأَنَّهُ قَالَ لَهُمْ: أَنْتُمْ مُسْرِفُونَ فِي كُلِّ الْأَعْمَالِ فَلَا يَبْعُدُ مِنْكُمْ أَيْضًا اقدامكم على هذا الإسراف.
Sonra Allah Teâlâ, Lût'un onlara: { بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ } “Doğrusu siz haddi aşan bir topluluksunuz” dediğini nakletmiştir. Anlamı sanki onlara şöyle demiş gibidir: Siz her amelde haddi aşan kimselersiniz; dolayısıyla bu aşırılığa cüret etmeniz de sizden uzak bir ihtimal değildir.
[سورة الأعراف (٧) : آية ٨٢]
[A'râf Suresi (7) : Ayet 82]
وَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلاَّ أَنْ قالُوا أَخْرِجُوهُمْ مِنْ قَرْيَتِكُمْ إِنَّهُمْ أُناسٌ يَتَطَهَّرُونَ (٨٢)
{ وَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلاَّ أَنْ قالُوا أَخْرِجُوهُمْ مِنْ قَرْيَتِكُمْ إِنَّهُمْ أُناسٌ يَتَطَهَّرُونَ } “Kavminin cevabı ise: 'Onları memleketinizden çıkarın; çünkü onlar fazla temizlenen insanlarmış!' demekten başka bir şey olmadı. (82)”
وَالْمُرَادُ مِنْهُ أَخْرِجُوا لُوطًا وَأَتْبَاعَهُ لِأَنَّهُ تَعَالَى فِي غَيْرِ هَذِهِ السُّورَةِ قَالَ: أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ مِنْ قَرْيَتِكُمْ إِنَّهُمْ أُناسٌ يَتَطَهَّرُونَ [النَّمْلِ: ٥٦] وَلِأَنَّ الظَّاهِرَ أَنَّهُمْ إِنَّمَا سَعَوْا فِي إِخْرَاجِ مَنْ نَهَاهُمْ عَنِ الْعَمَلِ الَّذِي يَشْتَهُونَهُ وَيُرِيدُونَهُ وَذَلِكَ النَّاهِي لَيْسَ إِلَّا لُوطًا وَقَوْمَهُ وَفِي قَوْلِهِ: يَتَطَهَّرُونَ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: / أَنَّ ذَلِكَ الْعَمَلَ تَصَرُّفٌ فِي مَوْضِعِ النَّجَاسَةِ فَمَنْ تَرَكَهُ فَقَدْ تَطَهَّرَ. وَالثَّانِي: أَنَّ الْبُعْدَ عَنِ الْإِثْمِ يُسَمَّى طَهَارَةً فَقَوْلُهُ: يَتَطَهَّرُونَ أَيْ يَتَبَاعَدُونَ عَنِ الْمَعَاصِي وَالْآثَامِ. الثَّالِثُ: أَنَّهُمْ إِنَّمَا قَالُوا: أُناسٌ يَتَطَهَّرُونَ عَلَى سَبِيلِ السُّخْرِيَةِ بِهِمْ وَتَطَهُّرِهِمْ مِنَ الْفَوَاحِشِ كَمَا يَقُولُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْفَسَقَةِ لِبَعْضِ الصُّلَحَاءِ إِذَا وَعَظَهُمْ: أَبْعِدُوا عَنَّا هَذَا الْمُتَقَشِّفَ وَأَرِيحُونَا مِنْ هذا المتزهد.
Bundan murat, Lût'u ve ona uyanları çıkarın demektir. Çünkü Allah Teâlâ bu surenin dışında şöyle buyurmuştur: { أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ مِنْ قَرْيَتِكُمْ إِنَّهُمْ أُناسٌ يَتَطَهَّرُونَ } [Neml: 56] “Lût ailesini memleketinizden çıkarın; çünkü onlar fazla temizlenen insanlarmış!” Bir de zahir olan şudur ki onlar, sadece arzulayıp istedikleri o fiilden kendilerini nehyeden kimseyi çıkarmaya gayret etmişlerdir; o nehyeden ise Lût ve kavminden [ona iman edenlerden] başkası değildir. Ayetteki: { يَتَطَهَّرُونَ } kavlinde birkaç yön vardır: Birincisi: / O fiil necaset mahallinde tasarrufta bulunmaktır; dolayısıyla onu terk eden kimse temizlenmiş olur. İkincisi: Günahtan uzak durmaya da taharet (temizlik) denir. Buna göre: { يَتَطَهَّرُونَ } kavli, 'günahlardan ve veballerden uzak duruyorlar' demektir. Üçüncüsü: Onlar { أُناسٌ يَتَطَهَّرُونَ } sözünü ancak onlarla ve onların çirkin işlerden temizlenmesiyle alay etmek maksadıyla söylemişlerdir. Nitekim fasıkların şeytanı (elebaşısı) olan kimse, salihlerden biri kendilerine vaaz ettiği zaman: 'Şu sofunun bizden ayağını kesin, şu zahidin elinden bizi kurtarın!' der.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٨٣ الى ٨٤]
[A'râf Suresi (7) : Ayetler 83-84]
فَأَنْجَيْناهُ وَأَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ كانَتْ مِنَ الْغابِرِينَ (٨٣) وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ مَطَراً فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ (٨٤)
{ فَأَنْجَيْناهُ وَأَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ كانَتْ مِنَ الْغابِرِينَ (٨٣) وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ مَطَراً فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ (٨٤) } “Bunun üzerine biz de onu ve karısı hariç ailesini kurtardık; o ise geride kalıp helâk olanlardan oldu. Üzerlerine bir yağmur yağdırdık. Bak işte, suçluların sonu nasıl oldu! (83-84)”
اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ فَأَنْجَيْناهُ وَأَهْلَهُ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ أَهْلِهِ أَنْصَارَهُ وَأَتْبَاعَهُ الَّذِينَ قَبِلُوا دِينَهُ وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ الْمُتَّصِلِينَ بِهِ بِالنَّسَبِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْمُرَادُ ابْنَتَاهُ. وَقَوْلُهُ: إِلَّا امْرَأَتَهُ أَيْ زَوْجَتَهُ. يُقَالُ:
Bil ki ayetteki: { فَأَنْجَيْناهُ وَأَهْلَهُ } kavlinde, onun ehlinden muradın onun dinini kabul eden yardımcıları ve tabileri olması muhtemel olduğu gibi, soyca ona bağlı olanlar olması da muhtemeldir. İbn Abbâs: 'Murat onun iki kızıdır' demiştir. Ayetteki: { إِلَّا امْرَأَتَهُ } kavli ise 'karısı müstesna' demektir. Şöyle denilir:
امْرَأَةُ الرَّجُلِ بِمَعْنَى زَوْجَتِهِ. وَيُقَالُ: رَجُلُ الْمَرْأَةِ بِمَعْنَى زَوْجِهَا لِأَنَّ الزَّوْجَ بِمَنْزِلَةِ الْمَالِكِ لَهَا وَلَيْسَتِ الْمَرْأَةُ بِمَنْزِلَةِ الْمَالِكِ لِلرَّجُلِ فَإِذَا أُضِيفَتْ إِلَى الرَّجُلِ بِالِاسْمِ الْعَامِّ عُرِفَتِ الزَّوْجِيَّةُ وَمِلْكُ النِّكَاحِ وَالرَّجُلُ إِذَا أُضِيفَ إِلَى الْمَرْأَةِ بِالِاسْمِ الْعَامِّ تُعْرَفُ الزَّوْجِيَّةُ. وَقَوْلُهُ: كانَتْ مِنَ الْغابِرِينَ يُقَالُ: غير الشَّيْءُ يَغْبُرُ غُبُورًا إِذَا مَكَثَ وَبَقِيَ. قَالَ الْهُذَلِيُّ:
'İmraetü'r-racül' (امْرَأَةُ الرَّجُلِ), onun karısı (zevcesi) anlamındadır. 'Racülü'l-mer'e' (رَجُلُ الْمَرْأَةِ) de onun kocası (zevci) anlamında kullanılır; çünkü koca kadın üzerinde mâlik konumundadır, kadın ise erkek üzerinde mâlik konumunda değildir. Bu sebeple genel isimle erkeğe izafe edildiğinde zevcelik ve nikâh mülkiyeti anlaşılır; erkek de genel isimle kadına izafe edildiğinde yine zevcelik bilinir. Ayetteki: { كانَتْ مِنَ الْغابِرِينَ } kavline gelince; bir şey durup geride kaldığı zaman 'Ğabera'ş-şey'u yağburu ğubûran' denilir. el-Hüzelî şöyle demiştir:
فَغَبَرْتُ بَعْدَهُمُ بِعَيْشٍ نَاصِبٍ ... وَأَخَالُ أَنِّي لا حق مُسْتَتْبَعُ
“Onlardan sonra meşakkatli bir hayat içinde geride kaldım... Ve sanıyorum ki ben de arkalarından yetişecek olanım.”
يَعْنِي بَقِيتُ فَمَعْنَى الْآيَةِ: أَنَّهَا كَانَتْ مِنَ الْغَابِرِينَ عَنِ النَّجَاةِ أَيْ مِنَ الَّذِينَ بَقُوا عَنْهَا وَلَمْ يُدْرِكُوا النَّجَاةَ يُقَالُ فُلَانٌ غَبَرَ هَذَا الْأَمْرَ أَيْ لَمْ يُدْرِكْهُ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّهَا لَمْ تَسْرِ مَعَ لُوطٍ وَأَهْلِهِ بَلْ تَخَلَّفَتْ عَنْهُ وَبَقِيَتْ فِي ذَلِكَ الْمَوْضِعِ الَّذِي هُوَ مَوْضِعُ الْعَذَابِ.
Yani geride kaldım demektir. Ayetin manası şudur: O, kurtuluştan geri kalanlardan yani kurtuluşa eremeyip geride kalanlardan oldu. Bir şeyi elde edemeyen kimse için 'Fülânün ğabera hâze'l-emr' denilir; yani ona ulaşamadı demektir. Muradın, onun Lût ve ailesiyle birlikte yola çıkmayıp bilakis ondan geri kalması ve azap yeri olan o mahalde kalması olması da caizdir.
ثُمَّ قَالَ: وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ مَطَراً يُقَالُ: مَطَرَتِ السَّمَاءُ وَأَمْطَرَتْ وَالْأَوَّلُ أَفْصَحُ وَأَمْطَرَهُمْ مَطَرًا وَعَذَابًا وَكَذَلِكَ أَمْطَرَ عَلَيْهِمْ وَالْمُرَادُ أَنَّهُ تَعَالَى أَمْطَرَ عَلَيْهِمْ حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ بِدَلِيلِ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي آيَةٍ أُخْرَى: وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ حِجارَةً مِنْ سِجِّيلٍ [الْحِجْرِ: ٧٤] .
Sonra Allah Teâlâ: { وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ مَطَراً } buyurmuştur. 'Metarati's-semâ'u ve emtarat' denilir; birincisi daha fasihtir. Onlara yağmur ve azap yağdırdı anlamında 'Emtarahüm mataran ve azâben' denildiği gibi, 'Emtara aleyhim' şeklinde de kullanılır. Murad, Allah Teâlâ'nın başka bir ayette: { وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ حِجارَةً مِنْ سِجِّيلٍ } [Hicr: 74] “Onların üzerine pişirilmiş çamurdan taşlar yağdırdık” buyurmuş olmasının delaletiyle, onların üzerine gökten taş yağdırmış olmasıdır.
ثُمَّ قَالَ: فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Sonra şöyle buyurdu: { فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ } “Bak işte, suçluların sonu nasıl oldu!” Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: ظَاهِرُ هَذَا اللَّفْظِ وَإِنْ كَانَ مَخْصُوصًا بِالرَّسُولِ ﵇ إِلَّا أَنَّ الْمُرَادَ سَائِرُ الْمُكَلَّفِينَ لِيَعْتَبِرُوا بِذَلِكَ فَيَنْزَجِرُوا.
Birinci Mesele: Bu lafzın zahiri her ne kadar Resul'e (aleyhisselâm) mahsus ise de murat, ibret alıp sakınsınlar diye diğer bütün mükelleflerdir.
فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ يَعْتَبِرُونَ بِذَلِكَ وَقَدْ أَمِنُوا مِنْ عَذَابِ الِاسْتِئْصَالِ؟
Eğer: 'Kökten yok edici azaptan (isti'sâl azabından) güvende oldukları halde bundan nasıl ibret alacaklar?' denilirse,
قُلْنَا: إِنَّ عَذَابَ الْآخِرَةِ أَعْظَمُ وَأَدْوَنُ مِنْ ذَلِكَ فَعِنْدَ سماع هذه القصة يذكرون عذاب الآخرة مؤنية عَلَى عَذَابِ الِاسْتِئْصَالِ وَيَكُونُ ذَلِكَ زَجْرًا وَتَحْذِيرًا.
Deriz ki: Ahiret azabı bundan çok daha büyük ve süreklidir. Bu kıssayı dinlediklerinde, kökten yok edici bu azaptan hareketle ahiret azabını hatırlarlar ve bu da bir caydırıcılık ve uyarı olur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ ﵁: أَنَّ اللِّوَاطَةَ تُوجِبُ الْحَدَّ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: لَا تُوجِبُهُ.
İkinci Mesele: Şâfiî'nin (radıyallâhu anh) mezhebi şudur: Lûtîlik (eşcinsellik) had cezasını gerektirir. Ebû Hanîfe ise haddi gerektirmediğini söylemiştir.
وَلِلشَّافِعِيِّ ﵀: أَنْ يَحْتَجَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ ثَبَتَ فِي شَرِيعَةِ لُوطٍ ﵇ رَجْمُ اللُّوطِيِّ وَالْأَصْلُ فِي الثَّابِتِ الْبَقَاءُ إِلَّا أَنْ يَظْهَرَ طَرَيَانُ النَّاسِخِ وَلَمْ يَظْهَرْ فِي شَرْعِ مُحَمَّدٍ ﵊ ناسخ هذا الْحُكْمِ فَوَجَبَ الْقَوْلُ بِبَقَائِهِ. الثَّانِي: قَوْلُهُ تَعَالَى: أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ [الْأَنْعَامِ: ٩٠] قَدْ بَيَّنَّا فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهَا تَدُلُّ عَلَى أَنَّ شَرْعَ مَنْ قَبْلَنَا حُجَّةٌ عَلَيْنَا. وَالثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذِهِ الْعَاقِبَةِ مَا سَبَقَ ذِكْرُهُ وَهُوَ إِنْزَالُ الْحَجَرِ عَلَيْهِمْ وَمِنَ الْمُجْرِمِينَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ عَمَلَ قَوْمِ لُوطٍ لِأَنَّ ذَلِكَ هُوَ الْمَذْكُورُ السَّابِقُ فَيَنْصَرِفُ إِلَيْهِ فَصَارَ تَقْدِيرُ الْآيَةِ: فَانْظُرْ كَيْفَ أَمْطَرَ اللَّهُ الْحِجَارَةَ عَلَى مَنْ يَعْمَلُ ذَلِكَ الْعَمَلَ الْمَخْصُوصَ وَذِكْرُ الْحُكْمِ عَقِيبَ الْوَصْفِ الْمُنَاسِبِ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِ ذَلِكَ الْوَصْفِ عِلَّةً لِذَلِكَ الْحُكْمِ فَهَذِهِ الْآيَةُ تَقْتَضِي كَوْنَ هَذَا الْجُرْمِ الْمَخْصُوصِ عِلَّةً لِحُصُولِ هَذَا الزَّاجِرِ الْمَخْصُوصِ وَإِذَا ظَهَرَتِ الْعِلَّةُ وَجَبَ أَنْ يَحْصُلَ هَذَا الْحُكْمُ أينما حصلت هذه العلة.
Şâfiî'nin (rahimehullâh) bu ayetle birkaç yönden delil getirmesi mümkündür: Birincisi: Lût'un (aleyhisselâm) şeriatında lûtîlik yapanın recmedileceği sabit olmuştur. Sabit olan şeyde asıl olan, neshedenin gelişi ortaya çıkmadıkça bekadır (hükmünün devamıdır). Hz. Muhammed'in (aleyhisselâm) şeriatında da bu hükmü nesheden bir delil ortaya çıkmamıştır; öyleyse onun devam ettiğini söylemek vacip olur. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ } [En'âm: 90] “İşte onlar Allah'ın hidayet verdiği kimselerdir; sen de onların yoluna uy” kavlidir. Biz bu ayetin tefsirinde, bizden öncekilerin şeriatının bizim için de hüccet olduğuna delalet ettiğini beyan etmiştik. Üçüncüsü: Allah Teâlâ: { فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ } “Bak işte, suçluların sonu nasıl oldu!” buyurmuştur. Zahir olan şudur ki, bu akıbetten murat daha önce zikredilen şey yani üzerlerine taş indirilmesidir; mücrimlerden murat ise Lût kavminin fiilini işleyen kimselerdir. Zira daha önce geçen zikir budur ve lafız ona raci olur. Buna göre ayetin takdiri şöyle olur: 'Bak işte, o özel fiili işleyen kimsenin üzerine Allah nasıl taş yağdırdı!' Uygun bir vasfın hemen ardından hükmün zikredilmesi, o vasfın bu hükmün illeti olduğuna delalet eder. Dolayısıyla bu ayet, bu özel suçun bu özel caydırıcı cezanın hasıl olmasının illeti olmasını iktiza eder. İllet açıkça ortaya çıktığında ise, bu illet nerede bulunursa bulunsun bu hükmün de gerçekleşmesi vacip olur.
[سورة الأعراف (٧) : آية ٨٥]
[A'râf Suresi (7) : Ayet 85]
وَإِلى مَدْيَنَ أَخاهُمْ شُعَيْباً قالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ قَدْ جاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزانَ وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٨٥)
{ وَإِلى مَدْيَنَ أَخاهُمْ شُعَيْباً قالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ قَدْ جاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزانَ وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Medyen'e de kardeşleri Şuayb'ı [gönderdik]. Dedi ki: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin, sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Rabbinizden size apaçık bir delil gelmiştir. Artık ölçüyü ve tartıyı tam yapın, insanların eşyalarını eksik vermeyin ve düzeltildikten sonra yeryüzünde bozgunculuk yapmayın. Eğer inanan kimselerseniz bu sizin için daha hayırlıdır.' (85)”
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ الْقِصَّةُ الْخَامِسَةُ وَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ التَّقْدِيرَ: (وَأَرْسَلْنَا إِلَى مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شُعَيْبًا) وَذَكَرْنَا أَنَّ هَذِهِ الْأُخُوَّةَ كَانَتْ فِي النَّسَبِ لَا فِي الدِّينِ وَذَكَرْنَا الْوُجُوهَ فِيهِ وَاخْتَلَفُوا فِي مَدْيَنَ فَقِيلَ: أَنَّهُ اسْمُ الْبَلَدِ وَقِيلَ: إِنَّهُ اسْمُ الْقَبِيلَةِ بِسَبَبِ أَنَّهُمْ أَوْلَادُ مَدْيَنَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ وَمَدِينُ صَارَ/ اسْمًا لِلْقَبِيلَةِ كَمَا يُقَالُ:
Bil ki bu beşinci kıssadır. Cümlenin takdirinin 'Medyen'e de kardeşleri Şuayb'ı gönderdik' şeklinde olduğunu zikretmiştik. Bu kardeşliğin din hususunda değil nesepten kaynaklanan bir kardeşlik olduğunu ve bu konudaki izahları da belirtmiştik. Medyen hakkında ihtilaf etmişlerdir: Onun bir belde ismi olduğu söylendiği gibi, İbrâhim'in (aleyhisselâm) oğlu Medyen'in evlatları olmaları sebebiyle bir kabile ismi olduğu da söylenmiştir. Medyen / kabileye isim olmuştur; nitekim şöyle de denilir:
بَكْرٌ وَتَمِيمٌ وَشُعَيْبٌ مِنْ أَوْلَادِهِ وَهُوَ: شُعَيْبُ بْنُ نُوَيْبِ بْنِ مَدْيَنَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلِ الرَّحْمَنِ.
Bekr ve Temîm [kabileleri gibi]. Şuayb da onun evlatlarındandır; o, Halîlü'r-Rahmân İbrâhim'in oğlu Medyen'in oğlu Nüveyb'in oğlu Şuayb'dır.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْ شُعَيْبٍ أَنَّهُ أَمَرَ قَوْمَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِأَشْيَاءَ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ أَمَرَهُمْ بِعِبَادَةِ اللَّهِ وَنَهَاهُمْ عَنْ عِبَادَةِ غَيْرِ اللَّهِ وَهَذَا أَصْلٌ مُعْتَبَرٌ فِي شَرَائِعِ جَمِيعِ الْأَنْبِيَاءِ فَقَالَ: اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ وَالثَّانِي:
Bil ki Allah Teâlâ bu ayette Şuayb'ın kavmine birtakım şeyleri emrettiğini nakletmiştir: Birincisi: Onlara Allah'a kulluk etmelerini emretmiş ve Allah'tan başkasına kulluktan onları nehyetmiştir. Bu, bütün peygamberlerin şeriatlarında muteber bir esastır. Nitekim: { اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ } “Allah'a kulluk edin, sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur” demiştir. İkincisi:
أَنَّهُ ادَّعَى النُّبُوَّةَ فَقَالَ: قَدْ جاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ المراد من البينة هاهنا الْمُعْجِزَةَ لِأَنَّهُ لَا بُدَّ لِمُدَّعِي النُّبُوَّةِ مِنْهَا وَإِلَّا لَكَانَ مُتَنَبِّئًا لَا نَبِيًّا فَهَذِهِ الْآيَةُ دَلَّتْ عَلَى أَنَّهُ حَصَلَتْ لَهُ مُعْجِزَةٌ دَالَّةٌ عَلَى صِدْقِهِ. فَأَمَّا أَنَّ تِلْكَ الْمُعْجِزَةَ مِنْ أَيِّ الْأَنْوَاعِ كَانَتْ فَلَيْسَ فِي الْقُرْآنِ دَلَالَةٌ عَلَيْهِ كَمَا لَمْ يَحْصُلْ فِي الْقُرْآنِ الدَّلَالَةُ عَلَى كَثِيرٍ مِنْ مُعْجِزَاتِ رَسُولِنَا. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : وَمِنْ مُعْجِزَاتِ شُعَيْبٍ أَنَّهُ دَفَعَ إِلَى مُوسَى عَصَاهُ وَتِلْكَ الْعَصَا حَارَبَتِ التِّنِّينَ وَأَيْضًا قَالَ لِمُوسَى: إِنَّ هَذِهِ الْأَغْنَامَ تَلِدُ أَوْلَادًا فِيهَا سَوَادٌ وَبَيَاضٌ وَقَدْ وَهَبْتُهَا مِنْكَ فَكَانَ الْأَمْرُ كَمَا أَخْبَرَ عَنْهُ. ثُمَّ قَالَ: وَهَذِهِ الْأَحْوَالُ كَانَتْ مُعْجِزَاتٍ لِشُعَيْبٍ ﵇ لِأَنَّ مُوسَى فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ مَا ادَّعَى الرِّسَالَةَ.
Peygamberlik iddiasında bulunarak: { قَدْ جاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden size apaçık bir delil gelmiştir” demiştir. Burada beyyineden (apaçık delilden) muradın mucize olması vaciptir; çünkü peygamberlik iddia eden kimse için mucize şarttır, aksi takdirde peygamber değil sahte peygamber (mütenebbî) olurdu. İşte bu ayet, onun doğruluğuna delalet eden bir mucizenin kendisine verildiğini gösterir. Bu mucizenin hangi türden olduğuna gelince; Peygamberimizin pek çok mucizesine Kur'an'da delalet bulunmadığı gibi, buna da Kur'an'da bir delalet yoktur. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Şuayb'ın mucizelerinden biri, asasını Mûsâ'ya vermesi ve o asanın ejderha ile savaşmasıdır. Bir de Mûsâ'ya: 'Bu koyunlar siyahlı beyazlı yavrular doğuracak, ben onları sana bağışladım' demiş ve durum tam onun haber verdiği gibi gerçekleşmiştir. Sonra şöyle demiştir: 'Bu haller Şuayb'ın (aleyhisselâm) mucizeleriydi; zira Mûsâ o vakitte henüz risalet davasında bulunmamıştı.'
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ بِنَاءً عَلَى أَصْلٍ مُخْتَلِفٍ بَيْنَ أَصْحَابِنَا وَبَيْنَ الْمُعْتَزِلَةِ وَذَلِكَ لِأَنَّ عِنْدَنَا أَنَّ الَّذِي يَصِيرُ نَبِيًّا وَرَسُولًا بَعْدَ ذَلِكَ يَجُوزُ أَنْ يُظْهِرَ اللَّهُ عَلَيْهِ أَنْوَاعَ الْمُعْجِزَاتِ قَبْلَ إِيصَالِ الْوَحْيِ وَيُسَمَّى ذَلِكَ إِرْهَاصًا لِلنُّبُوَّةِ فَهَذَا الْإِرْهَاصُ عِنْدَنَا جَائِزٌ وَعِنْدَ الْمُعْتَزِلَةِ غَيْرُ جَائِزٍ فَالْأَحْوَالُ الَّتِي حَكَاهَا صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» هِيَ عِنْدَنَا إِرْهَاصَاتٌ لِمُوسَى ﵇ وَعِنْدَ الْمُعْتَزِلَةِ مُعْجِزَاتٌ لِشُعَيْبٍ لِمَا أَنَّ الْإِرْهَاصَ عِنْدَهُمْ غَيْرُ جَائِزٍ.
Bil ki bu söz, bizim arkadaşlarımız (Ehl-i Sünnet) ile Mu'tezile arasında ihtilaflı olan bir esasa dayanmaktadır. Çünkü bize göre, sonradan peygamber ve resul olacak kimseye vahiy gelmeden önce Allah'ın onda birtakım harikulade mucizeler izhar etmesi caizdir ve buna nübüvvetin 'irhâs'ı denir. İşte bu irhâs bize göre caizdir, Mu'tezile'ye göre ise caiz değildir. Dolayısıyla el-Keşşâf sahibinin naklettiği bu haller, bize göre Mûsâ (aleyhisselâm) için birer irhâstır; Mu'tezile'ye göre ise irhâs caiz olmadığı için Şuayb'ın mucizeleridir.
وَالثَّالِثُ: أَنَّهُ قَالَ: فَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزانَ وَاعْلَمْ أَنَّ عَادَةَ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ إِذَا رَأَوْا قَوْمَهُمْ مُقْبِلِينَ عَلَى نَوْعٍ مِنْ أَنْوَاعِ الْمَفَاسِدِ إِقْبَالًا أَكْثَرَ مِنْ إِقْبَالِهِمْ عَلَى سائر انواع المفاسد بداوا يمنعهم عَنْ ذَلِكَ النَّوْعِ وَكَانَ قَوْمُ شُعَيْبٍ مَشْغُوفِينَ بِالْبَخْسِ وَالتَّطْفِيفِ فَلِهَذَا السَّبَبِ بَدَأَ بِذِكْرِ هَذِهِ الواقعة فقال: فَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزانَ وهاهنا سُؤَالَانِ:
Üçüncüsü: Şuayb'ın: { فَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزانَ } “Artık ölçüyü ve tartıyı tam yapın” buyurmasıdır. Bil ki peygamberlerin (aleyhimüsselâm) âdeti, kavimlerinin fesat türlerinden birine diğer fesat türlerinden daha fazla yöneldiğini gördüklerinde, işe önce onları o türden menetmekle başlamaktır. Şuayb'ın kavmi de ölçü ve tartıda eksiltmeye, hak çalmaya pek düşkündü. İşte bu sebeple bu hadiseyi zikretmekle başlayıp: { فَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزانَ } “Artık ölçüyü ve tartıyı tam yapın” buyurmuştur. Burada iki soru bulunmaktadır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: الْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَأَوْفُوا تُوجِبُ أَنْ تَكُونَ لِلْأَمْرِ بِإِيفَاءِ الْكَيْلِ كَالْمَعْلُولِ وَالنَّتِيجَةِ عَمَّا سَبَقَ ذِكْرُهُ وَهُوَ قَوْلُهُ: قَدْ جاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَكَيْفَ الْوَجْهُ فِيهِ؟
Birinci Soru: { فَأَوْفُوا } kavlindeki fâ (فَ) harfi, ölçüyü tam yapma emrinin daha önce geçen { قَدْ جاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden size apaçık bir delil gelmiştir” kavlinin bir sonucu ve neticesi gibi olmasını iktiza eder. Bunun izahı nasıldır?
وَالْجَوَابُ: كَأَنَّهُ يَقُولُ الْبَخْسُ وَالتَّطْفِيفُ عِبَارَةٌ عَنِ الْخِيَانَةِ بِالشَّيْءِ الْقَلِيلِ وَهُوَ أَمْرٌ مُسْتَقْبَحٌ فِي الْعُقُولِ وَمَعَ ذَلِكَ قَدْ جَاءَتِ الْبَيِّنَةُ وَالشَّرِيعَةُ الْمُوجِبَةُ لِلْحُرْمَةِ فَلَمْ يَبْقَ لَكُمْ فِيهِ عُذْرٌ فَأَوْفُوا الْكَيْلَ.
Cevap: Sanki o şöyle demektedir: Ölçü ve tartıda eksiltmek az bir şeyde hıyanette bulunmaktan ibarettir ve akıllarda çirkin görülen bir husustur. Bununla beraber onun haramlığını gerektiren apaçık delil ve şeriat da gelmiştir; artık bu konuda sizin için hiçbir mazeret kalmamıştır, öyleyse ölçüyü tam yapın.
السُّؤَالُ الثَّانِي: كَيْفَ قَالَ الْكَيْلَ وَالْمِيزانَ ولم يقل الْمِكْيالَ وَالْمِيزانَ [هود: ٨٤] كَمَا فِي سُورَةِ هُودٍ؟
İkinci Soru: Hûd Suresi'nde: { الْمِكْيالَ وَالْمِيزانَ } [Hûd: 84] “Ölçeği ve tartıyı” buyurulduğu gibi burada niçin el-Mikyâl değil de { الْكَيْلَ وَالْمِيزانَ } denilmiştir?
وَالْجَوَابُ: أَرَادَ بِالْكَيْلِ آلَةَ الْكَيْلِ وَهُوَ الْمِكْيَالُ أَوْ يُسَمَّى مَا يُكَالُ بِهِ بِالْكَيْلِ كَمَا يُقَالُ الْعَيْشُ لِمَا يعاش وَالرَّابِعُ: قَوْلُهُ: وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ وَالْمُرَادُ أَنَّهُ لَمَّا مَنَعَ قَوْمَهُ مِنَ الْبَخْسِ فِي الْكَيْلِ وَالْوَزْنِ مَنَعَهُمْ
Cevap: el-Keyl ile ölçme aletini yani ölçeği (mikyâli) kastetmiştir; yahut kendisiyle yaşanılan şey için 'el-ayş' denildiği gibi, kendisiyle ölçülen şeye de 'el-keyl' adı verilir. Dördüncüsü: Ayetteki: { وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ } “İnsanların eşyalarını eksik vermeyin” kavlidir. Bundan murat şudur: O, kavmini ölçü ve tartıda eksiltmekten men edince,
بَعْدَ ذَلِكَ مِنَ الْبَخْسِ وَالتَّنْقِيصِ بِجَمِيعِ الْوُجُوهِ وَيَدْخُلُ فِيهِ الْمَنْعُ مِنَ الْغَصْبِ وَالسَّرِقَةِ وَأَخْذِ الرِّشْوَةِ وَقَطْعِ الطَّرِيقِ وَانْتِزَاعِ الْأَمْوَالِ بِطَرِيقِ الْحِيَلِ. وَالْخَامِسُ: قَوْلُهُ: وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها
bundan sonra onları her türlü eksiltme ve hakkı kısmaktan da nehyetmiştir. Gasp, hırsızlık, rüşvet alma, yol kesme ve hileli yollarla malları ellerinden çekip alma gibi fiillerin yasaklanması da bu kapsama girer. Beşincisi: { وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها } “Düzeltildikten sonra yeryüzünde bozgunculuk yapmayın” kavlidir.
وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَمَّا كَانَ أَخْذُ أَمْوَالِ النَّاسِ بِغَيْرِ رِضَاهَا يُوجِبُ الْمُنَازَعَةَ وَالْخُصُومَةَ وَهُمَا يُوجِبَانِ الْفَسَادَ لَا جَرَمَ قَالَ بَعْدَهُ:
Bunun sebebi şudur: İnsanların mallarını rızaları olmaksızın almak çekişme ve husumete yol açar; bu ikisi ise fesadı doğurur. İşte bu yüzden onun ardından:
وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها وَقَدْ سَبَقَ تَفْسِيرُ هَذِهِ الْكَلِمَةِ وَذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا فَقِيلَ: وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها بِأَنْ تُقْدِمُوا عَلَى الْبَخْسِ فِي الْكَيْلِ وَالْوَزْنِ لِأَنَّ ذَلِكَ يَتْبَعُهُ الْفَسَادُ. وَقِيلَ: أَرَادَ بِهِ الْمَنْعَ مِنْ كُلِّ مَا كَانَ فَسَادًا حَمْلًا لِلَّفْظِ عَلَى عُمُومِهِ. وَقِيلَ: قَوْلُهُ: وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ مَنْعٌ مِنْ مَفَاسِدِ الدُّنْيَا وَقَوْلُهُ: وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ مَنْعٌ مِنْ مَفَاسِدِ الدِّينِ حَتَّى تَكُونَ الْآيَةُ جَامِعَةً لِلنَّهْيِ عَنْ مَفَاسِدِ الدُّنْيَا وَالدِّينِ وَاخْتَلَفُوا فِي مَعْنَى بَعْدَ إِصْلاحِها قِيلَ: بَعْدَ أَنْ صَلَحَتِ الْأَرْضُ بِمَجِيءِ النَّبِيِّ بَعْدَ أَنْ كَانَتْ فَاسِدَةً بِخُلُوِّهَا مِنْهُ فَنَهَاهُمْ عَنِ الْفَسَادِ وَقَدْ صَارَتْ صَالِحَةً. وَقِيلَ: الْمُرَادُ أَنْ لَا تُفْسِدُوا بَعْدَ أَنْ أَصْلَحَهَا اللَّهُ بِتَكْثِيرِ النِّعَمِ فِيهِمْ وَحَاصِلُ هَذِهِ التَّكَالِيفِ الْخَمْسَةِ يَرْجِعُ إِلَى أَصْلَيْنِ التَّعْظِيمُ لِأَمْرِ اللَّهِ وَيَدْخُلُ فِيهِ الْإِقْرَارُ بِالتَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ وَالشَّفَقَةُ عَلَى خَلْقِ الله ويدخل فيه ترك البخس وترك الفساد وَحَاصِلُهَا يَرْجِعُ إِلَى تَرْكِ الْإِيذَاءِ كَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: إِيصَالُ النَّفْعِ إِلَى الْكُلِّ مُتَعَذِّرٌ. وَأَمَّا كَفُّ الشَّرِّ عَنِ الْكُلِّ فَمُمْكِنٌ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ هَذِهِ الْخَمْسَةَ. قَالَ: ذلِكُمْ وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى هَذِهِ الْخَمْسَةِ وَالْمَعْنَى: خَيْرٌ لَكُمْ فِي الْآخِرَةِ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ بِالْآخِرَةِ والمراد: اترك الْبَخْسِ وَتَرْكُ الْإِفْسَادِ خَيْرٌ لَكُمْ فِي طَلَبِ الْمَالِ فِي الْمَعْنَى لِأَنَّ النَّاسَ إِذَا عَلِمُوا مِنْكُمُ الْوَفَاءَ وَالصِّدْقَ وَالْأَمَانَةَ رَغِبُوا فِي الْمُعَامَلَاتِ مَعَكُمْ فَكَثُرَتْ أَمْوَالُكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ أَيْ ان كنتم مصدقين لي في قولي.
{ وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها } “Düzeltildikten sonra yeryüzünde bozgunculuk yapmayın” buyurmuştur. Bu ifadenin tefsiri daha önce geçmişti. Bunda birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Ölçü ve tartıda eksiltmeye cüret ederek yeryüzünde düzeltildikten sonra bozgunculuk yapmayın; çünkü bunun ardından fesat gelir denilmiştir. İkincisi: Lafzı umumuna hamlederek, fesat olan her şeyden menetmeyi murat etmiştir denilmiştir. Üçüncüsü: { وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ } kavli dünya fesatlarından bir nehiydir; { وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ } kavli ise din fesatlarından bir nehiydir; böylece ayet dünya ve din fesatlarından nehyetmeyi kendinde toplamış olur denilmiştir. { بَعْدَ إِصْلاحِها } ifadesinin manasında ihtilaf etmişlerdir: Yeryüzü peygamberin bulunmayışıyla bozulmuş iken peygamberin gelişiyle ıslah olduktan sonra fesat çıkarmayın; yani yer ıslah olmuşken onları fesattan menetti denilmiştir. Bir diğer görüşe göre murat: Allah aralarındaki nimetleri çoğaltarak orayı ıslah ettikten sonra fesat çıkarmayın demektir. Bu beş mükellefiyetin esası iki temele dayanır: Allah'ın emrine tazim; buna tevhid ve nübüvveti ikrar dahil olur. Allah'ın yarattıklarına şefkat; buna da eksiltmeyi ve fesadı terk etmek dahil olur. Bunların bütünü de eziyet vermeyi terk etmeye dayanır. Sanki Allah Teâlâ: Herkese fayda ulaştırmak imkânsızdır; fakat herkese kötülük yapmaktan el çekmek ise mümkündür buyurmaktadır. Sonra Allah Teâlâ bu beş şeyi zikrettikten sonra: { ذلِكُمْ } buyurmuştur ki bu beş hususa bir işarettir. Manası şudur: Şayet ahirete iman eden kimselerseniz ahirette { خَيْرٌ لَكُمْ } “Sizin için daha hayırlıdır”. Anlam olarak maksat şudur: Eksiltmeyi ve fesadı terk etmek, mal talebinde sizin için daha hayırlıdır. Çünkü insanlar sizden dürüstlük, doğruluk ve güvenilirlik görürlerse sizinle muamele yapmaya rağbet ederler ve böylece mallarınız çoğalır; { إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } yani sözümde beni tasdik eden kimselerseniz demektir.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٨٦ الى ٨٧]
[A'râf Suresi (7) : Ayetler 86-87]
وَلا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِراطٍ تُوعِدُونَ وَتَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِهِ وَتَبْغُونَها عِوَجاً وَاذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلاً فَكَثَّرَكُمْ وَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ (٨٦) وَإِنْ كانَ طائِفَةٌ مِنْكُمْ آمَنُوا بِالَّذِي أُرْسِلْتُ بِهِ وَطائِفَةٌ لَمْ يُؤْمِنُوا فَاصْبِرُوا حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَنا وَهُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ (٨٧)
{ وَلا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِراطٍ تُوعِدُونَ وَتَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِهِ وَتَبْغُونَها عِوَجاً وَاذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلاً فَكَثَّرَكُمْ وَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ (٨٦) وَإِنْ كانَ طائِفَةٌ مِنْكُمْ آمَنُوا بِالَّذِي أُرْسِلْتُ بِهِ وَطائِفَةٌ لَمْ يُؤْمِنُوا فَاصْبِرُوا حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَنا وَهُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ (٨٧) } “O'na inananları tehdit ederek ve Allah'ın yolunu eğriltmek isteyerek o yoldan alıkoymak üzere her yolun başında oturmayın. Hatırlayın ki siz az idiniz de O sizi çoğalttı. Bozguncuların sonunun nasıl olduğuna bir bakın! İçinizden bir grup benimle gönderilene inanmış, bir grup da inanmamışsa, Allah aramızda hükmedinceye kadar sabredin. O, hüküm verenlerin en hayırlısıdır.”
[في قوله تعالى وَلا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِراطٍ] اعْلَمْ أَنَّ شُعَيْبًا ﵇ ضَمَّ إِلَى مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مِنَ التَّكَالِيفِ الْخَمْسَةِ أَشْيَاءَ. الْأَوَّلُ: أَنَّهُ مَنَعَهُمْ مِنْ أَنْ يَقْعُدُوا عَلَى طُرُقِ الدِّينِ وَمَنَاهِجِ الْحَقِّ لِأَجْلِ أَنْ يَمْنَعُوا النَّاسَ عَنْ قَبُولِهِ وَفِي قَوْلِهِ: وَلا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِراطٍ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: يُحْمَلُ الصِّرَاطُ عَلَى الطَّرِيقِ الَّذِي يَسْلُكُهُ النَّاسُ. رُوِيَ أَنَّهُمْ كَانُوا يَجْلِسُونَ عَلَى الطُّرُقَاتِ وَيُخَوِّفُونَ مَنْ آمَنَ بِشُعَيْبٍ ﵇. وَالثَّانِي: أَنْ يُحْمَلَ الصِّرَاطُ عَلَى مَنَاهِجِ الدِّينِ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» :
[Allah Teâlâ'nın { وَلا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِراطٍ } buyruğuna dair] Bil ki Şuayb aleyhisselam, daha önce zikredilen beş mükellefiyete başka hususlar da ekledi. Birincisi: İnsanların onu kabul etmesini engellemek amacıyla din yollarında ve hak güzergâhlarında oturmalarını yasakladı. O'nun: { وَلا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِراطٍ } “her yolun başında oturmayın” buyruğunda iki görüş vardır: Birincisi: Sırat (صِراط), insanların yürüdüğü yol olarak yorumlanır. Rivayet edildiğine göre onlar yollara oturur ve Şuayb aleyhisselam'a inananları korkuturlardı. İkincisi: Sıratın dinin yöntem ve yollarına hamledilmesidir. Keşşâf sahibi şöyle demiştir:
وَلا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِراطٍ أَيْ وَلَا تَقْتَدُوا بِالشَّيْطَانِ فِي قَوْلِهِ: لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ [الْأَعْرَافِ:
{ وَلا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِراطٍ } “her yolun başında oturmayın”, yani şeytanın: { لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ } [A'râf:
١٦] قَالَ وَالْمُرَادُ بِالصِّرَاطِ كُلُّ مَا كَانَ مِنْ مَنَاهِجِ الدِّينِ وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالصِّرَاطِ ذَلِكَ قَوْلُهُ: وَتَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَقَوْلُهُ: بِكُلِّ صِراطٍ يُقَالُ قَعَدَ لَهُ بِمَكَانِ كَذَا وَعَلَى مَكَانِ كَذَا وَفِي مَكَانِ كَذَا وَهَذِهِ الْحُرُوفُ تَتَعَاقَبُ فِي هَذِهِ الْمَوَاضِعِ لِتَقَارُبِ مَعَانِيهَا فَإِنَّكَ إِذَا قُلْتَ قَعَدَ بِمَكَانِ كَذَا فَالْبَاءُ لِلْإِلْصَاقِ وَهُوَ قَدِ الْتَصَقَ بِذَلِكَ الْمَكَانِ.
16] “Ben de mutlaka onlar için senin doğru yoluna oturacağım” sözünde şeytana uymayın demektir. Dedi ki: Sırat ile kastedilen, dinin yollarından olan her şeydir. Sırat ile bunun kastedildiğine delil, O'nun: { وَتَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah'ın yolundan alıkoyarak” buyruğudur. { بِكُلِّ صِراطٍ } ifadesine gelince; Arapçada falan yerde oturdu anlamında “kaade bi-mekân” (قَعَدَ بِمَكَانِ), “kaade alâ mekân” (عَلَى مَكَانِ) ve “kaade fî mekân” (فِي مَكَانِ) denir. Bu harfler [harf-i cerler], anlamlarının birbirine yakın olması sebebiyle bu gibi yerlerde birbirinin yerine geçer. Nitekim sen “falan yerde oturdu” dediğinde ba (بِ) harfi bitişme (ilsâk) içindir ve o kimse o mekâna bitişmiş [oraya yerleşmiş] demektir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: تُوعِدُونَ فَمَحَلُّهُ وَمَحَلُّ مَا عُطِفَ عَلَيْهِ النَّصْبُ عَلَى الْحَالِ وَالتَّقْدِيرُ: وَلَا تَقْعُدُوا مُوعِدِينَ وَلَا صَادِّينَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا أَنْ تَبْغُوا عِوَجًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْحَاصِلُ: أَنَّهُ نَهَاهُمْ عَنِ الْقُعُودِ عَلَى صِرَاطِ اللَّهِ حَالَ الِاشْتِغَالِ بِأَحَدِ هَذِهِ الْأُمُورِ الثَّلَاثَةِ. وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا عَطَفَ بَعْضَ هَذِهِ الثَّلَاثَةِ عَلَى الْبَعْضِ وَجَبَ حُصُولُ الْمُغَايَرَةِ بَيْنَهَا فَقَوْلُهُ: تُوعِدُونَ يَحْصُلُ بِذَلِكَ إِنْزَالُ الْمَضَارِّ بِهِمْ وَأَمَّا الصَّدُّ فَقَدْ يَكُونُ بِالْإِيعَادِ بِالْمَضَارِّ وَقَدْ يَكُونُ بِالْوَعْدِ بِالْمَنَافِعِ بِمَا لَوْ تَرَكَهُ وَقَدْ يَكُونُ بِأَنْ لَا يُمَكِّنَهُ مِنَ الذَّهَابِ إِلَى الرَّسُولِ لِيَسْمَعَ كَلَامَهُ.
O'nun: { تُوعِدُونَ } “tehdit ederek” buyruğuna gelince; bunun ve buna atfedilenlerin iraptaki yeri hal olarak nasbtır. Takdiri şöyledir: Tehdit ederek, Allah'ın yolundan alıkoyarak ve Allah'ın yolunda eğrilik arayarak oturmayın. Özetle: Onları, bu üç işten biriyle meşgul olma hali içinde Allah'ın yolu üzerinde oturmaktan menetmiştir. Bil ki Allah Teâlâ bu üçünün bir kısmını diğerine atfettiğinde, aralarında bir farklılığın bulunması zorunlu olmuştur. O'nun: { تُوعِدُونَ } kavliyle onlara zararlar ulaştırma durumu meydana gelir. Çevirmeye (sedd) gelince; bazen zararlarla tehdit etmekle, bazen [inanmayı] terk ettiği takdirde menfaatler vaat etmekle, bazen de sözünü işitsin diye Peygamber'e gitmesine imkân vermemekle olur.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَتَبْغُونَها عِوَجاً فَالْمُرَادُ إِلْقَاءُ الشُّكُوكِ وَالشُّبُهَاتِ وَالْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ أَنَّ شُعَيْبًا مَنَعَ الْقَوْمَ مِنْ أَنْ يَمْنَعُوا النَّاسَ مِنْ قَبُولِ الدِّينِ الْحَقِّ بِأَحَدِ هَذِهِ الطُّرُقِ الثَّلَاثَةِ وَإِذَا تَأَمَّلْتَ عَلِمْتَ أَنَّ أَحَدًا لَا يُمْكِنُهُ مَنْعَ غَيْرِهِ مِنْ قَبُولِ مَذْهَبٍ أَوْ مَقَالَةٍ إِلَّا بِأَحَدِ هَذِهِ الطُّرُقِ الثَّلَاثَةِ.
O'nun: { وَتَبْغُونَها عِوَجاً } “ve onu eğriltmek isteyerek” kavline gelince; bundan murat, şüpheler ve tereddütler atmaktır. Ayetten maksat şudur: Şuayb o kavmi, bu üç yoldan biriyle insanların hak dini kabul etmesini engellemekten menetmiştir. Düşündüğün zaman bilirsin ki hiç kimse bir başkasını bir mezhebi veya görüşü kabul etmekten bu üç yoldan başka bir yolla engelleyemez.
ثُمَّ قَالَ: وَاذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلًا فَكَثَّرَكُمْ وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ أَنَّهُمْ إِذَا تَذَكَّرُوا كَثْرَةَ إِنْعَامِ اللَّهِ عَلَيْهِمْ فَالظَّاهِرُ أَنَّ ذَلِكَ يَحْمِلُهُمْ عَلَى الطَّاعَةِ وَالْبُعْدِ عَنِ الْمَعْصِيَةِ قَالَ الزَّجَّاجُ: وَهَذَا الْكَلَامُ يَحْتَمِلُ ثَلَاثَةَ أَوْجُهٍ كَثَّرَ عَدَدُكُمْ بَعْدَ الْقِلَّةِ وَكَثَّرَكُمْ بِالْغِنَى بَعْدَ الْفَقْرِ وَكَثَّرَكُمْ بِالْقُدْرَةِ بَعْدَ الضَّعْفِ وَوَجْهُ/ ذَلِكَ أَنَّهُمْ إِذَا كَانُوا فُقَرَاءَ أَوْ ضُعَفَاءَ فَهُمْ بِمَنْزِلَةِ الْقَلِيلِ فِي أَنَّهُ لَا يَحْصُلُ مِنْ وُجُودِهِمْ قُوَّةٌ وَشَوْكَةٌ. فَأَمَّا تَكْثِيرُ عَدَدِهِمْ بَعْدَ الْقِلَّةِ فَهُوَ أَنَّ مَدْيَنَ بن ابراهيم تزوج رئيا بِنْتَ لُوطٍ فَوَلَدَتْ حَتَّى كَثُرَ عَدَدُهُمْ.
Sonra: { وَاذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلاً فَكَثَّرَكُمْ } “Hatırlayın ki siz az idiniz de O sizi çoğalttı” buyurdu. Bundan maksat şudur: Şüphesiz onlar Allah'ın üzerlerindeki nimetlerinin çokluğunu hatırlarlarsa, bunun onları itaate sevk etmesi ve isyandan uzaklaştırması umulur. Zeccâc şöyle demiştir: Bu söz üç veçhe ihtimallidir: Azlıktan sonra sayınızı çoğalttı, fakirlikten sonra sizi zenginlikle çoğalttı ve zayıflıktan sonra sizi güç ve kudretle çoğalttı. Bunun vechi şudur: Onlar fakir veya zayıf olduklarında, varlıklarından bir güç ve kuvvet hâsıl olmaması bakımından az hükmündedirler. Azlıktan sonra sayılarının çoğalmasına gelince; İbrahim'in oğlu Medyen, Lût'un kızı Re'yâ ile evlenmiş, o da doğurmuş ve nihayet sayıları çoğalmıştır.
ثُمَّ قَالَ بَعْدَهُ: وَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ وَالْمَعْنَى تَذَكَّرُوا عَاقِبَةَ الْمُفْسِدِينَ وَمَا لَحِقَهُمْ مِنَ الْخِزْيِ وَالنَّكَالِ لِيَصِيرَ ذَلِكَ زَاجِرًا لَكُمْ عَنِ الْعِصْيَانِ وَالْفَسَادِ فَقَوْلُهُ: وَاذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلًا فَكَثَّرَكُمْ الْمَقْصُودُ مِنْهُ أَنَّهُمْ إِذَا تَذَكَّرُوا نِعَمَ اللَّهِ عَلَيْهِمُ انْقَادُوا وَأَطَاعُوا وَقَوْلُهُ: وَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ الْمَقْصُودُ مِنْهُ أَنَّهُمْ إِذَا عَرَفُوا أَنَّ عَاقِبَةَ الْمُفْسِدِينَ الْمُتَمَرِّدِينَ لَيْسَتْ إِلَّا الْخِزْيَ وَالنَّكَالَ احْتَرَزُوا عَنِ الْفَسَادِ وَالْعِصْيَانِ وَأَطَاعُوا فَكَانَ الْمَقْصُودُ مِنْ هَذَيْنِ الْكَلَامَيْنِ حَمْلَهُمْ عَلَى الطَّاعَةِ بِطَرِيقِ التَّرْغِيبِ أَوَّلًا وَالتَّرْهِيبِ ثَانِيًا.
Sonra onun ardından: { وَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ } “Bozguncuların sonunun nasıl olduğuna bir bakın!” buyurdu. Manası şudur: Bu durumun sizin için isyandan ve fesattan caydırıcı olması için bozguncuların sonunu ve onlara isabet eden rezillik ile ibret verici cezayı hatırlayın. O'nun: { وَاذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلاً فَكَثَّرَكُمْ } kavminden maksat: Allah'ın kendilerine olan nimetlerini hatırladıklarında boyun eğip itaat etmeleridir. { وَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ } kavminden maksat ise: İsyankâr bozguncuların akıbetinin ancak rezillik ve ibretlik azap olduğunu bildiklerinde fesattan ve isyandan sakınıp itaat etmeleridir. Böylece bu iki sözden maksat, onları ilk olarak teşvik (terğîb), ikinci olarak da korkutma (terhîb) yoluyla itaate sevk etmek olmuştur.
ثُمَّ قَالَ: وَإِنْ كانَ طائِفَةٌ مِنْكُمْ آمَنُوا بِالَّذِي أُرْسِلْتُ بِهِ وَطائِفَةٌ لَمْ يُؤْمِنُوا فَاصْبِرُوا وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ تَسْلِيَةُ قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ وَزَجْرُ مَنْ لَمْ يُؤْمِنْ لِأَنَّ قَوْلَهُ: فَاصْبِرُوا تَهْدِيدٌ وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَنا وَالْمُرَادُ إِعْلَاءُ دَرَجَاتِ الْمُؤْمِنِينَ وَإِظْهَارُ هَوَانِ الْكَافِرِينَ وَهَذِهِ الْحَالَةُ قَدْ تَظْهَرُ فِي الدُّنْيَا فَإِنْ لَمْ تَظْهَرْ فِي الدُّنْيَا فَلَا بُدَّ مِنْ ظُهُورِهَا فِي الْآخِرَةِ.
Sonra: { وَإِنْ كانَ طائِفَةٌ مِنْكُمْ آمَنُوا بِالَّذِي أُرْسِلْتُ بِهِ وَطائِفَةٌ لَمْ يُؤْمِنُوا فَاصْبِرُوا } “İçinizden bir grup benimle gönderilene inanmış, bir grup da inanmamışsa, sabredin” buyurdu. Bundan maksat müminlerin kalplerini teselli etmek ve inanmayanları da caydırmaktır. Çünkü O'nun: { فَاصْبِرُوا } “sabredin” buyruğu bir tehdittir; aynı şekilde O'nun: { حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَنا } “Allah aramızda hükmedinceye kadar” buyruğu da böyledir. Murad, müminlerin derecelerini yükseltmek ve kâfirlerin alçaklığını ortaya çıkarmaktır. Bu durum bazen dünyada tecelli eder; eğer dünyada tecelli etmezse ahirette tecelli etmesi kaçınılmazdır.
ثُمَّ قَالَ: وَهُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ يَعْنِي أَنَّهُ حَاكِمٌ مُنَزَّهٌ عَنِ الْجَوْرِ وَالْمَيْلِ وَالْحَيْفِ فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَخُصَّ الْمُؤْمِنَ التَّقِيَّ بِالدَّرَجَاتِ الْعَالِيَةِ وَالْكَافِرَ الشَّقِيَّ بِأَنْوَاعِ الْعُقُوبَاتِ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ [ص: ٢٨] .
Sonra: { وَهُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ } “O, hüküm verenlerin en hayırlısıdır” buyurdu. Yani O, zulümden, tarafgirlikten ve haksızlıktan münezzeh bir hâkimdir; dolayısıyla takva sahibi mümini yüce derecelere, bedbaht kâfiri de çeşitli azaplara tahsis etmesi kaçınılmazdır. Bunun benzeri O'nun şu buyruğudur: { أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ } [Sâd: 28] “Yoksa biz iman edip salih ameller işleyenleri, yeryüzünde fesat çıkaranlar gibi mi tutacağız?”
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٨٨ الى ٨٩]
[A'râf Suresi (7) : Ayetler 88-89]
قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَنُخْرِجَنَّكَ يَا شُعَيْبُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَكَ مِنْ قَرْيَتِنا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنا قالَ أَوَلَوْ كُنَّا كارِهِينَ (٨٨) قَدِ افْتَرَيْنا عَلَى اللَّهِ كَذِباً إِنْ عُدْنا فِي مِلَّتِكُمْ بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْها وَما يَكُونُ لَنا أَنْ نَعُودَ فِيها إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ رَبُّنا وَسِعَ رَبُّنا كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنا رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنا وَبَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ وَأَنْتَ خَيْرُ الْفاتِحِينَ (٨٩)
{ قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَنُخْرِجَنَّكَ يَا شُعَيْبُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَكَ مِنْ قَرْيَتِنا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنا قالَ أَوَلَوْ كُنَّا كارِهِينَ (٨٨) قَدِ افْتَرَيْنا عَلَى اللَّهِ كَذِباً إِنْ عُدْنا فِي مِلَّتِكُمْ بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْها وَما يَكُونُ لَنا أَنْ نَعُودَ فِيها إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ رَبُّنا وَسِعَ رَبُّنا كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنا رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنا وَبَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ وَأَنْتَ خَيْرُ الْفاتِحِينَ (٨٩) } “Kavminden büyüklük taslayan ileri gelenler dediler ki: ‘Ey Şuayb! Ya mutlaka seni ve seninle beraber inananları memleketimizden çıkarırız ya da kesinlikle dinimize dönersiniz!’ Dedi ki: ‘İstemesek de mi? Allah bizi ondan kurtardıktan sonra eğer sizin dininize dönersek, gerçekten Allah'a karşı yalan iftira etmiş oluruz. Rabbimiz olan Allah dilemedikçe ona dönmemiz bizim için olacak şey değildir. Rabbimiz her şeyi ilmiyle kuşatmıştır. Biz sadece Allah'a tevekkül ettik. Ey Rabbimiz! Bizimle kavmimiz arasında hak ile hükmet; sen hüküm verenlerin en hayırlısısın.’”
[في قوله تعالى قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إلى قوله بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْها] اعْلَمْ أَنَّ شُعَيْبًا لَمَّا قَرَّرَ تِلْكَ الْكَلِمَاتِ قَالَ: الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا وَأَنِفُوا مِنْ تَصْدِيقِهِ وَقَبُولِ قَوْلِهِ لَا بُدَّ مِنْ أَحَدِ أَمْرَيْنِ: إِمَّا أَنْ ونخرجك وَنُخْرِجَ أَتْبَاعَكَ مِنْ هَذِهِ الْقَرْيَةِ وَإِمَّا أَنْ تَعُودَ إِلَى مِلَّتِنَا وَالْإِشْكَالُ فِيهِ أَنْ يُقَالَ:
[Allah Teâlâ'nın { قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا } buyruğundan { بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْها } buyruğuna kadar] Bil ki Şuayb bu sözleri ortaya koyunca, büyüklenen ve onu tasdik edip sözünü kabul etmekten çekinen kimseler dediler ki: İki şeyden biri kaçınılmazdır: Ya seni ve sana tabi olanları bu beldeden çıkaracağız ya da bizim dinimize döneceksiniz. Bundaki müşkil şudur; denilir ki:
إِنَّ قَوْلَهُمْ: أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ ﵇ كَانَ عَلَى مِلَّتِهِمُ الَّتِي هِيَ الْكُفْرُ فَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّهُ ﵇ كَانَ كَافِرًا قَبْلَ ذَلِكَ وَذَلِكَ فِي غَايَةِ الْفَسَادِ وَقَوْلُهُ: قَدِ افْتَرَيْنا عَلَى اللَّهِ كَذِباً إِنْ عُدْنا فِي مِلَّتِكُمْ يَدُلُّ أَيْضًا عَلَى هَذَا الْمَعْنَى.
Onların: { أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنا } “ya da mutlaka dinimize dönersiniz” sözü, onun aleyhisselam küfür olan onların dini üzere olduğuna delalet eder. Bu da onun aleyhisselam bundan önce kâfir olduğunu gerektirir ki bu son derece batıldır. O'nun: { قَدِ افْتَرَيْنا عَلَى اللَّهِ كَذِباً إِنْ عُدْنا فِي مِلَّتِكُمْ } “Eğer sizin dininize dönersek gerçekten Allah'a karşı yalan iftira etmiş oluruz” sözü de bu manaya delalet etmektedir.
وَالْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ أَتْبَاعَ شُعَيْبٍ كَانُوا قَبْلَ دُخُولِهِمْ فِي دِينِهِ كُفَّارًا فَخَاطَبُوا شُعَيْبًا بِخِطَابِ أَتْبَاعِهِ وَأَجْرَوْا عَلَيْهِ أَحْكَامَهُمْ. الثَّانِي: أَنَّ رُؤَسَاءَهُمْ قَالُوا ذَلِكَ عَلَى وَجْهِ التَّلْبِيسِ عَلَى الْعَوَامِّ يُوهِمُونَ أَنَّهُ كَانَ مِنْهُمْ وَأَنَّ شُعَيْبًا ذَكَرَ جَوَابَهُ عَلَى وَفْقِ ذَلِكَ الْإِيهَامِ. الثَّالِثُ: أَنَّ شُعَيْبًا فِي أَوَّلِ أَمْرِهِ كَانَ يُخْفِي دِينَهُ وَمَذْهَبَهُ، فَتَوَهَّمُوا أَنَّهُ كَانَ عَلَى دِينِ قَوْمِهِ. الرَّابِعُ: لَا يَبْعُدُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ شُعَيْبًا كَانَ عَلَى شَرِيعَتِهِمْ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى نَسَخَ تِلْكَ الشَّرِيعَةِ بِالْوَحْيِ الَّذِي أَوْحَاهُ إِلَيْهِ. الْخَامِسُ: الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنا أَيْ لَتَصِيرُنَّ إِلَى مِلَّتِنَا فَوَقَعَ الْعَوْدُ بِمَعْنَى الِابْتِدَاءِ. تَقُولُ الْعَرَبُ: قَدْ عَادَ إِلَيَّ مِنْ فُلَانٍ مَكْرُوهٌ يُرِيدُونَ قَدْ صَارَ إِلَيَّ مِنْهُ الْمَكْرُوهُ ابْتِدَاءً قَالَ الشَّاعِرُ:
Cevap birkaç vecihtendir: Birincisi: Şuayb'ın tâbileri onun dinine girmeden önce kâfirdiler; dolayısıyla Şuayb'a tâbilerinin hitabıyla hitap ettiler ve onların hükümlerini ona da uyguladılar. İkincisi: Onların ileri gelenleri bunu, avam halkı yanıltmak kastıyla ve onun kendilerinden olduğunu vehmettirmek için söylemişlerdir; Şuayb da cevabını bu vehme uygun olarak zikretmiştir. Üçüncüsü: Şuayb işinin başında dinini ve mezhebini gizliyordu, bundan dolayı kavminin dini üzere olduğunu vehmettiler. Dördüncüsü: Şuayb onların şeriatı üzere idi, daha sonra Allah Teâlâ ona vahyettiği vahiy ile o şeriatı nesh etti denmesi de uzak bir ihtimal değildir. Beşincisi: O'nun: { أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنا } sözünden murat “bizim milletimize döneceksiniz / milletimize geleceksiniz” demektir; böylece avd (عَوْد) kelimesi ibtida (ابْتِدَاء) anlamında vaki olmuştur. Araplar: “Falandan bana mekruh bir şey döndü (âde)” derler ve bununla baştan itibaren ondan bana hoş olmayan bir şey ulaştı (sâre) manasını kastederler. Şair şöyle demiştir:
فَإِنْ تَكُنِ الْأَيَّامُ أَحْسَنَ مُدَّةً ... إِلَيَّ فَقَدْ عَادَتْ لَهُنَّ ذُنُوبُ
Günler bir süre bana iyilik etmiş olsa da, günahlara / kötülüklere döndü...
أَرَادَ فَقَدْ صَارَتْ لَهُنَّ ذُنُوبٌ وَلَمْ يَرِدْ أَنَّ ذُنُوبًا كَانَتْ لَهُنَّ قَبْلَ الْإِحْسَانِ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ الْقَوْمَ لَمَّا قَالُوا ذَلِكَ أَجَابَ شُعَيْبٌ ﵇ عَنْ كَلَامِهِمْ بِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: قوله: وَلَوْ كُنَّا كارِهِينَ الْهَمْزَةُ لِلِاسْتِفْهَامِ وَالْوَاوُ وَاوُ الْحَالِ. تَقْدِيرُهُ: أَتُعِيدُونَنَا فِي مِلَّتِكُمْ فِي حَالِ كَرَاهَتِنَا وَمَعَ كَوْنِنَا كَارِهِينَ: الثَّانِي: قَوْلُهُ:
Yani onlar için günahlar ve kötülükler hâsıl oldu (sârat) demek istemiştir; yoksa iyilikten önce onların günahları olduğunu kastetmemiştir. Sonra Allah Teâlâ, kavim bunu söylediğinde Şuayb aleyhisselam'ın onların sözüne iki vecihle cevap verdiğini beyan etti: Birincisi: O'nun: { أَوَلَوْ كُنَّا كارِهِينَ } “İstemesek de mi?” kavlidir. Hemze istifham içindir, vav ise hal vavıdır. Takdiri şöyledir: Biz hoşlanmadığımız halde ve kerih görüyor olduğumuz halde mi bizi milletinize döndüreceksiniz? İkincisi: O'nun şu buyruğudur:
قَدِ افْتَرَيْنا عَلَى اللَّهِ كَذِباً إِنْ عُدْنا فِي مِلَّتِكُمْ بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْها وَالْجَوَابُ الْأَوَّلُ يَجْرِي مَجْرَى الرَّمْزِ فِي أَنَّهُ لَا يَعُودُ إِلَى مِلَّتِهِمْ وَهَذَا الْجَوَابُ الثَّانِي تَصْرِيحٌ بِأَنَّهُ لَا يَفْعَلُ ذَلِكَ فَقَالَ: إِنَّهُ إِنْ فَعَلْنَا ذَلِكَ فَقَدِ افْتَرَيْنَا عَلَى اللَّهِ.
{ قَدِ افْتَرَيْنا عَلَى اللَّهِ كَذِباً إِنْ عُدْنا فِي مِلَّتِكُمْ بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْها } “Allah bizi ondan kurtardıktan sonra eğer sizin dininize dönersek, gerçekten Allah'a karşı yalan iftira etmiş oluruz.” Birinci cevap, onların dinine dönmeyeceğine dair üstü kapalı bir işaret (remiz) mesabesindedir; bu ikinci cevap ise bunu yapmayacağına dair açık bir beyandır. Şöyle demiştir: Şayet bunu yaparsak, Allah'a karşı iftira etmiş oluruz.
وَأَصْلُ الْبَابِ فِي النُّبُوَّةِ وَالرِّسَالَةِ صِدْقُ اللَّهْجَةِ وَالْبَرَاءَةُ عَنِ الْكَذِبِ فَالْعَوْدُ فِي مِلَّتِكُمْ يُبْطِلُ النُّبُوَّةَ وَيُزِيلُ الرِّسَالَةَ. وَقَوْلُهُ: إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْها فِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: مَعْنَى إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْها عَلَّمَنَا قُبْحَهُ وَفَسَادَهُ وَنَصَبَ الْأَدِلَّةَ عَلَى أَنَّهُ بَاطِلٌ. الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّ اللَّهَ نَجَّى قَوْمَهُ مِنْ تِلْكَ الْمِلَّةِ إِلَّا أَنَّهُ نَظَمَ نَفْسَهُ فِي جُمْلَتِهِمْ وَإِنْ كَانَ بَرِيئًا مِنْهُ إِجْرَاءَ الْكَلَامِ عَلَى حُكْمِ التَّغْلِيبِ. وَالثَّالِثُ: أَنَّ الْقَوْمَ أُوهِمُوا أَنَّهُ كَانَ عَلَى مِلَّتِهِمْ أَوِ اعْتَقَدُوا أَنَّهُ كَانَ كَذَلِكَ. فَقَوْلُهُ: بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْها أَيِ حَسَبَ مُعْتَقَدِكُمْ وَزَعْمِكُمْ.
Nübüvvet ve risalette asıl olan doğru sözlülük ve yalandan beri olmaktır; dolayısıyla sizin dininize dönmek nübüvveti bozar ve risaleti yok eder. O'nun: { إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْها } “Allah bizi ondan kurtardıktan sonra” buyruğunda vecihler vardır: Birincisi: { إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْها } ifadesinin manası; onun çirkinliğini ve bozukluğunu bize bildirdi ve onun batıl olduğuna deliller dikti demektir. İkincisi: Murad şudur; Allah kavmini o dinden kurtardı, ancak kelamı tağlib hükmü üzere yürüterek ondan beri olduğu halde kendini de onların arasına kattı. Üçüncüsü: Kavim onun kendi dinleri üzere olduğunu vehmetmiş veya öyle olduğuna inanmıştı. Dolayısıyla onun: { بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْها } sözü “sizin inancınıza ve zannınıza göre” demektir.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَما يَكُونُ لَنا أَنْ نَعُودَ فِيها إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ فَاعْلَمْ أَنَّ أَصْحَابَنَا يَتَمَسَّكُونَ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى قَدْ يَشَاءُ الْكُفْرَ وَالْمُعْتَزِلَةُ يَتَمَسَّكُونَ بِهَا عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَا يَشَاءُ إِلَّا الْخَيْرَ وَالصَّلَاحَ. أَمَّا وَجْهُ اسْتِدْلَالِ أَصْحَابِنَا بِهَذِهِ فَمِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: إِنْ عُدْنا فِي مِلَّتِكُمْ بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْها يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُنَجِّيَ مِنَ الْكُفْرِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى وَلَوْ كَانَ الْإِيمَانُ يَحْصُلُ بِخَلْقِ الْعَبْدِ لَكَانَتِ النَّجَاةُ مِنَ الْكُفْرِ تَحْصُلُ لِلْإِنْسَانِ مِنْ نَفْسِهِ لَا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى وَذَلِكَ عَلَى خِلَافِ مُقْتَضَى قوله:
O'nun: { وَما يَكُونُ لَنا أَنْ نَعُودَ فِيها إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } “Allah dilemedikçe ona dönmemiz bizim için olacak şey değildir” buyruğuna gelince; bil ki bizim ashabımız [Ehl-i Sünnet], Allah Teâlâ'nın bazen küfrü dileyebileceğine dair bu ayete tutunurlar; Mutezile ise O'nun ancak hayrı ve ıslahı dileyeceğine dair bu ayete tutunur. Ashabımızın bununla istidlal etme yönü iki vecihtendir: Birincisi: O'nun: { إِنْ عُدْنا فِي مِلَّتِكُمْ بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْها } “Allah bizi ondan kurtardıktan sonra eğer sizin dininize dönersek” buyruğu, küfürden kurtaranın Allah Teâlâ olduğuna delalet eder. Şayet iman kulun yaratmasıyla hâsıl olsaydı, küfürden kurtuluş insana Allah Teâlâ'dan değil kendi nefsinden hâsıl olurdu; bu ise O'nun şu buyruğunun muktezasına aykırıdır:
بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْها الثَّانِي: أَنَّ مَعْنَى الْآيَةِ أَنَّهُ لَيْسَ لَنَا أَنَّ نَعُودَ إِلَى مِلَّتِكُمْ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ أَنْ يُعِيدَنَا إِلَى تِلْكَ الْمِلَّةِ، وَلَمَّا كَانَتْ تِلْكَ الْمِلَّةُ كُفْرًا، كَانَ هَذَا تَجْوِيزًا مِنْ شُعَيْبٍ ﵇ أَنْ يُعِيدَهُمْ إِلَى الْكُفْرِ، فَكَادَ هَذَا يَكُونُ تَصْرِيحًا مِنْ شُعَيْبٍ بِأَنَّهُ تَعَالَى قَدْ شَاءَ رَدَّ الْمُسْلِمَ إِلَى الْكُفْرِ، وَذَلِكَ غَيْرُ مَذْهَبِنَا. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَلَمْ تَزَلِ الْأَنْبِيَاءُ وَالْأَكَابِرُ يَخَافُونَ الْعَاقِبَةَ وَانْقِلَابَ الْأَمْرِ أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِ الْخَلِيلِ ﵇: وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ [إِبْرَاهِيمَ: ٣٥] وَكَثِيرًا مَا
{ بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْها } “Allah bizi ondan kurtardıktan sonra”. İkincisi: Ayetin manası şudur: Allah bizi o dine döndürmeyi dilemedikçe, bizim sizin dininize dönmemiz mümkün değildir. O din küfür olduğuna göre, bu durum Şuayb aleyhisselam tarafından Allah'ın onları küfre döndürmesini caiz görmesi demektir. Bu da neredeyse Şuayb'ın, Allah Teâlâ'nın Müslümanı küfre döndürmeyi dileyebileceğini açıkça ifade etmesi mesabesindedir; oysa bu durum bizim mezhebimizden başkasıdır [yani Mutezile'nin görüşü değildir]. Vâhidî şöyle demiştir: Peygamberler ve büyük zatlar daima akıbetten ve durumun tersine dönmesinden korkarlardı. Halîl [İbrahim] aleyhisselam'ın şu sözünü görmez misin: { وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ } [İbrâhîm: 35] “Beni ve oğullarımı putlara tapmaktan uzak tut.” Ve Muhammed aleyhisselam çok defa:
كَانَ مُحَمَّدٌ ﵊ يَقُولُ: «يَا مُقَلِّبَ الْقُلُوبِ وَالْأَبْصَارِ ثَبِّتْ قُلُوبَنَا عَلَى دِينِكَ وَطَاعَتِكَ»
şöyle derdi: “Ey kalpleri ve gözleri evirip çeviren [Allahım]! Kalplerimizi senin dinin ve itaatin üzere sabit kıl.”
وَقَالَ يُوسُفُ: تَوَفَّنِي مُسْلِماً [يُوسُفَ: ١٠١] أَجَابَتِ الْمُعْتَزِلَةَ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ:
Yûsuf da şöyle demiştir: { تَوَفَّنِي مُسْلِماً } [Yûsuf: 101] “Benim canımı Müslüman olarak al.” Mutezile buna birkaç vecihle cevap vermiştir:
الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ لَيْسَ لَنَا أَنْ نَعُودَ إِلَى تِلْكَ الْمِلَّةِ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ أَنْ يُعِيدَنَا إِلَيْهَا قَضِيَّةٌ شَرْطِيَّةٌ، وَلَيْسَ فِيهَا بَيَانٌ أَنَّهُ تَعَالَى شَاءَ ذَلِكَ أَوْ مَا شَاءَ. وَالثَّانِي: أَنَّ هَذَا مَذْكُورٌ عَلَى طَرِيقِ التَّبْعِيدِ، كَمَا يُقَالُ: لَا أَفْعَلُ ذَلِكَ إِلَّا إِذَا ابْيَضَّ الْقَارُ، وَشَابَ الْغُرَابُ: فَعَلَّقَ شُعَيْبٌ ﵇ عَوْدَهُ إِلَى مِلَّتِهِمْ عَلَى مَشِيئَتِهِ. وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّهُ لَا يَكُونُ نَفْيًا لِذَلِكَ أَصْلًا، فَهُوَ عَلَى طَرِيقِ التَّبْعِيدِ، لَا عَلَى وَجْهِ الشَّرْطِ. الثَّالِثُ: أَنَّ قَوْلَهُ: إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ لَيْسَ فِيهِ بَيَانٌ أَنَّ الَّذِي شَاءَهُ اللَّهُ مَا هُوَ، فَنَحْنُ نَحْمِلُهُ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ رَبُّنَا بِأَنْ يُظْهِرَ هَذَا الْكُفْرَ مِنْ أَنْفُسِنَا إِذَا أَكْرَهْتُمُونَا عَلَيْهِ بِالْقَتْلِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ عِنْدَ الْإِكْرَاهِ عَلَى إِظْهَارِ الْكُفْرِ بِالْقَتْلِ يَجُوزُ إِظْهَارُهُ، وَمَا كَانَ جَائِزًا كَانَ مُرَادًا لِلَّهِ تَعَالَى وَكَوْنُ الضَّمِيرِ أَفْضَلَ مِنَ الْإِظْهَارِ، لَا يُخْرِجُ ذَلِكَ الْإِظْهَارَ مِنْ أَنْ يَكُونَ مُرَادَ اللَّهِ تَعَالَى، كَمَا أَنَّ الْمَسْحَ عَلَى الْخُفَّيْنِ مُرَادُ اللَّهِ تَعَالَى وَإِنْ كَانَ غَسْلُ الرجلين أفضل. الرابع: ان قوله: لَنُخْرِجَنَّكَ يا شُعَيْبُ الْمُرَادُ الْإِخْرَاجُ عَنِ الْقَرْيَةِ، فَيُحْمَلُ قَوْلُهُ: وَما يَكُونُ لَنا أَنْ نَعُودَ فِيها أَيِ الْقَرْيَةِ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَدْ كَانَ حَرَّمَ عَلَيْهِ إِذَا أَخْرَجُوهُ عَنِ الْقَرْيَةِ أَنْ يَعُودَ فِيهَا إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَمَشِيئَتِهِ. الْخَامِسُ: أَنْ نَقُولَ يَجِبُ حمل المشيئة هاهنا عَلَى الْأَمْرِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَما يَكُونُ لَنا أَنْ نَعُودَ فِيها إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ مَعْنَاهُ: أَنَّهُ إِذَا شَاءَ كَانَ لَنَا أَنْ نَعُودَ فِيهَا. وَقَوْلُهُ: لَنا أَنْ نَعُودَ فِيها أَيْ يَكُونَ ذَلِكَ الْعَوْدُ جَائِزًا، وَالْمَشِيئَةُ عِنْدَ اهل السنة لا يوجب جَوَازَ الْفِعْلِ، فَإِنَّهُ تَعَالَى يَشَاءُ الْكُفْرَ مِنَ الْكَافِرِ عِنْدَهُمْ، وَلَا يَجُوزُ لَهُ فِعْلُهُ، إِنَّمَا الَّذِي يُوجِبُ/ الْجَوَازَ هُوَ الْأَمْرُ فَثَبَتَ أَنَّ المراد من المشيئة هاهنا الْأَمْرُ، فَكَانَ التَّقْدِيرُ: إِلَّا أَنْ يَأْمُرَ اللَّهُ بِعَوْدِنَا فِي مِلَّتِكُمْ فَإِنَّا نَعُودُ إِلَيْهَا، وَالشَّرِيعَةُ الَّتِي صَارَتْ مَنْسُوخَةً، لَا يَبْعُدُ أَنْ يَأْمُرَ اللَّهُ بِالْعَمَلِ بِهَا مَرَّةً أُخْرَى، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَسْقُطُ اسْتِدْلَالُكُمْ.
Birincisi: Onun “Allah bizi ona döndürmeyi dilemedikçe bizim o dine dönmemiz mümkün değildir” sözü şartlı bir önermedir ve içinde Allah Teâlâ'nın bunu dilediğine veya dilemediğine dair bir açıklama yoktur. İkincisi: Bu, imkânsız kılma (teb'îd) yoluyla zikredilmiştir; nitekim “Zift beyazlaşmadıkça ve karga ihtiyarlamadıkça bunu yapmam” denildiği gibidir. Şuayb aleyhisselam onların dinine dönmesini O'nun meşietine bağlamıştır. Malumdur ki bu, asla gerçekleşmeyeceğinin nefyidir; dolayısıyla şart yoluyla değil imkânsız kılma yoluyladır. Üçüncüsü: O'nun: { إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } buyruğunda, Allah'ın dilediği şeyin ne olduğuna dair bir açıklama yoktur; biz bunu şöyle yorumlarız: Murad şudur; meğerki Rabbimiz olan Allah, siz bizi ölümle buna zorladığınızda nefislerimizden bu küfrü açığa vurmayı dilemiş olsun. Zira ölümle küfrü açığa vurmaya zorlanma (ikrah) anında onu açığa vurmak caizdir; caiz olan şey de Allah Teâlâ'nın muradıdır. İçten inanmanın açığa vurmaktan daha faziletli olması, bu açığa vurmanın Allah Teâlâ'nın muradı olmasına engel teşkil etmez; nitekim mestler üzerine meshetmek, ayakları yıkamak daha faziletli olsa da Allah Teâlâ'nın muradıdır. Dördüncüsü: Onların: { لَنُخْرِجَنَّكَ يا شُعَيْبُ } “Ey Şuayb! Mutlaka seni çıkaracağız” sözünde murat memleketten çıkarmaktır; binaenaleyh onun: { وَما يَكُونُ لَنا أَنْ نَعُودَ فِيها } sözü “oraya, yani memlekete” anlamında yorumlanır. Çünkü Allah Teâlâ, onlar onu memleketten çıkardıklarında, Allah'ın izni ve meşieti olmadıkça oraya geri dönmesini ona haram kılmıştı. Beşincisi: Şöyle deriz: Burada meşieti emre hamletmek vaciptir. Çünkü onun: { وَما يَكُونُ لَنا أَنْ نَعُودَ فِيها إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } kavlinin manası: O dilediği takdirde bizim oraya dönmemiz caiz olur demektir. Onun: “bizim dönmemiz olur” sözü, yani bu dönüş caiz olur demektir. Ehl-i Sünnet nezdinde meşiet, fiilin caiz olmasını gerektirmez. Zira onlara göre Allah Teâlâ kâfirden küfrü diler fakat onun bunu yapması caiz olmaz; cevazı gerektiren şey ise ancak emirdir. Böylece sabit oldu ki buradaki meşietten murat emirdir. Takdiri şöyle olur: Meğerki Allah sizin dininize dönmemizi emretmiş olsun; o vakit ona döneriz. Nesh edilmiş olan bir şeriat ile Allah'ın tekrar amel edilmesini emretmesi uzak bir ihtimal değildir. Bu takdire göre sizin istidlaliniz düşer.
وَالْوَجْهُ السَّادِسُ: لِلْقَوْمِ فِي الْجَوَابِ مَا ذَكَرَهُ الْجُبَّائِيُّ، فَقَالَ: الْمُرَادُ مِنَ الْمِلَّةِ الشَّرِيعَةُ الَّتِي يَجُوزُ اخْتِلَافُ الْعِبَادَةِ فِيهَا بِالْأَوْقَاتِ، كَالصَّلَاةِ وَالصِّيَامِ وَغَيْرِهِمَا، فَقَالَ شُعَيْبٌ: وَمَا يكون لنا ان نعود في ملتكم وَلَمَّا دَخَلَ فِي ذَلِكَ كُلُّ مَا هُمْ عَلَيْهِ، وَكَانَ مِنَ الْجَائِزِ أَنْ يَكُونَ بَعْضُ تِلْكَ الْأَحْكَامِ وَالشَّرَائِعِ بَاقِيًا غَيْرَ مَنْسُوخٍ، لَا جَرَمَ قَالَ:
Kavmin [Mutezile'nin] cevaptaki altıncı vechi Cübbâî'nin zikrettiği husustur; o şöyle demiştir: Milletten maksat; namaz, oruç ve benzerleri gibi vakitlere göre ibadetin değişmesinin caiz olduğu şeriattır. Şuayb demiştir ki: Bizim sizin milletinize dönmemiz olacak şey değildir. Onların üzerinde bulunduğu her şey buna dâhil olunca ve bu hükümler ile şeriatların bir kısmının nesh edilmeyip baki kalması caiz olunca, elbette şöyle dedi:
إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ وَالْمَعْنَى: إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ إِبْقَاءَ بَعْضِهَا فَيَدُلَّنَا عَلَيْهِ، فَحِينَئِذٍ نَعُودُ إِلَيْهَا فَهَذَا الِاسْتِثْنَاءُ عَائِدٌ إِلَى الْأَحْكَامِ الَّتِي يَجُوزُ دُخُولُ النَّسْخِ وَالتَّغْيِيرِ فِيهَا، وَغَيْرُ عَائِدٍ إِلَى مَا لَا يَقْبَلُ التَّغَيُّرَ الْبَتَّةَ فَهَذِهِ أَسْئِلَةُ الْقَوْمِ عَلَى هَذِهِ الطَّرِيقَةِ وَهِيَ جَيِّدَةٌ، وَفِي الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى صِحَّةِ مَذْهَبِنَا كَثْرَةٌ، وَلَا يَلْزَمُ مِنْ ضَعْفِ اسْتِدْلَالِ أَصْحَابِنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ دُخُولُ الضَّعْفِ فِي الْمَذْهَبِ وَأَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ فَقَدْ تَمَسَّكُوا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى صِحَّةِ قَوْلِهِمْ مِنْ وَجْهَيْنِ:
{ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } “Allah dilemedikçe”. Manası şudur: Meğerki Allah bazısını baki kılmayı dileyip bize bunu göstersin; işte o takdirde ona döneriz. Bu istisna, içine neshin ve değişimin girmesi caiz olan hükümlere racidir; asla değişmeyi kabul etmeyen hususlara raci değildir. İşte o kavmin bu tarzdaki itirazları bunlardır ve bunlar gayet güzeldir. Mezhebimizin sıhhatine delalet eden ayetler ise pek çoktur; ashabımızın bu ayetle istidlalinin zayıf olmasından mezhebe bir zayıflık gelmesi gerekmez. Mutezile'ye gelince; onlar bu ayetle kendi görüşlerinin sıhhatine iki vecihle tutunmuşlardır:
الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: لَمَّا قَالُوا ظَاهِرُ قَوْلِهِ: وَما يَكُونُ لَنا أَنْ نَعُودَ فِيها إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ رَبُّنا يَقْتَضِي أَنَّهُ لَوْ شَاءَ اللَّهُ عَوْدَنَا إِلَيْهَا لَكَانَ لَنَا أَنْ نَعُودَ إِلَيْهَا، وَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنَّ كُلَّ مَا شَاءَ اللَّهُ وُجُودَهُ، كَانَ فِعْلُهُ جَائِزًا مَأْذُونًا فِيهِ، وَلَمْ
Birinci vecih: Dediler ki, O'nun: { وَما يَكُونُ لَنا أَنْ نَعُودَ فِيها إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ رَبُّنا } buyruğunun zahiri gerektirir ki: Şayet Allah ona dönmemizi dileseydi bizim ona dönmemiz caiz olurdu. Bu da gerektirir ki Allah'ın varlığını dilediği her şeyin işlenmesi caizdir, izin verilmiştir ve
يَكُنْ حَرَامًا. قَالُوا: وَهَذَا عَيْنُ مَذْهَبِنَا أَنَّ كُلَّ مَا أَرَادَ اللَّهُ حُصُولَهُ، كَانَ حَسَنًا مَأْذُونًا فِيهِ، وَمَا كَانَ حَرَامًا مَمْنُوعًا مِنْهُ لَمْ يَكُنْ مُرَادًا لِلَّهِ تَعَالَى.
haram değildir. Dediler ki: Bu bizim mezhebimizin ta kendisidir; yani Allah'ın hâsıl olmasını dilediği her şey güzeldir ve izin verilmiştir; haram ve yasak kılınmış olan ise Allah Teâlâ'nın muradı değildir.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي: لَهُمْ أَنْ قَالُوا: إِنَّ قَوْلَهُ: لَنُخْرِجَنَّكَ ... أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنا لَا وَجْهَ لِلْفَصْلِ بَيْنَ هَذَيْنِ الْقِسْمَيْنِ عَلَى قَوْلِ الْخَصْمِ، لِأَنَّ عَلَى قَوْلِهِمْ خُرُوجُهُمْ مِنَ الْقَرْيَةِ بِخَلْقِ اللَّهِ وَعَوْدُهُمْ إِلَى تِلْكَ الْمِلَّةِ أَيْضًا بِخَلْقِ اللَّهِ، وَإِذَا كَانَ حُصُولُ الْقِسْمَيْنِ بِخَلْقِ اللَّهِ، لَمْ يَبْقَ لِلْفَرْقِ بَيْنَ الْقِسْمَيْنِ فَائِدَةٌ.
Onların ikinci vechi ise şöyledir: Dediler ki: { لَنُخْرِجَنَّكَ ... أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنا } “Seni mutlaka çıkarırız... ya da dinimize dönersiniz” sözünde, hasmın [Ehl-i Sünnet'in] görüşüne göre bu iki kısım arasını ayırmanın hiçbir vechi yoktur. Çünkü onların kavline göre onların memleketten çıkışı da Allah'ın yaratmasıyladır, o dine dönüşleri de Allah'ın yaratmasıyladır. İki kısmın meydana gelişi de Allah'ın yaratmasıyla olunca, iki kısım arasındaki farkın hiçbir faydası kalmaz.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَمَّا تَعَارَضَ اسْتِدْلَالُ الْفَرِيقَيْنِ بِهَذِهِ الْآيَةِ وَجَبَ الرُّجُوعُ إِلَى سَائِرِ الْآيَاتِ فِي هَذَا الْبَابِ.
Bil ki iki fırkanın da bu ayetle istidlalleri birbiriyle çelişince, bu bapta diğer ayetlere müracaat etmek vacip olmuştur.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَسِعَ رَبُّنا كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً فَفِيهِ مَسَائِلُ:
O'nun: { وَسِعَ رَبُّنا كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً } “Rabbimiz her şeyi ilmiyle kuşatmıştır” buyruğuna gelince; bunda meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي تَعَلُّقِ هَذَا الْكَلَامِ بِالْكَلَامِ الْأَوَّلِ وُجُوهٌ: قَالَ الْقَاضِي: قَدْ نَقَلْنَا عَنْ أَبِي عَلِيٍّ الْجُبَّائِيُّ أَنَّ قَوْلَ شُعَيْبٍ: إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ رَبُّنا مَعْنَاهُ: إِلَّا أَنْ يَخْلُقَ الْمَصْلَحَةَ فِي تِلْكَ الْعِبَادَاتِ، فَحِينَئِذٍ يُكَلِّفُنَا بِهَا، وَالْعَالِمُ بِالْمَصَالِحِ لَيْسَ إِلَّا مَنْ وَسِعَ عِلْمُهُ كُلَّ شَيْءٍ، فَلِذَلِكَ أَتْبَعَهُ بِهَذَا الْقَوْلِ. وَقَالَ أَصْحَابُنَا: وَجْهُ تَعَلُّقِ هَذَا الْكَلَامِ بِمَا قَبْلَهُ، هُوَ أَنَّ الْقَوْمَ لَمَّا قَالُوا لِشُعَيْبٍ: إِمَّا أَنْ تَخْرُجَ مِنْ قَرْيَتِنَا وَإِمَّا أَنْ تَعُودَ إِلَى مِلَّتِنَا، فَقَالَ شُعَيْبٌ:
Birinci Mesele: Bu sözün önceki söze bağlanmasında vecihler vardır: Kādî dedi ki: Ebû Alî el-Cübbâî'den naklettik ki Şuayb'ın: { إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ رَبُّنا } sözünün manası: Meğerki o ibadetlerde maslahat yaratsın, işte o takdirde bizi onlarla mükellef tutar demektir. Maslahatları bilen ise ancak ilmi her şeyi kuşatmış olandır; işte bundan dolayı onu bu sözle takip ettirmiştir. Ashabımız ise şöyle demiştir: Bu sözün kendinden öncekine bağlanış vechi şudur: Kavim Şuayb'a: “Ya memleketimizden çıkarsın ya da milletimize dönersin” deyince, Şuayb şöyle demiştir:
وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً فَرُبَّمَا كَانَ فِي عِلْمِهِ حُصُولُ قِسْمٍ ثَالِثٍ، وَهُوَ أَنَّ نَبْقَى فِي هَذِهِ الْقَرْيَةِ مِنْ غَيْرِ أَنْ نَعُودَ إِلَى مِلَّتِكُمْ بَلْ يَجْعَلُكُمْ مَقْهُورِينَ تَحْتَ/ أَمْرِنَا ذَلِيلِينَ خَاضِعِينَ تَحْتَ حُكْمِنَا، وَهَذَا الْوَجْهُ أَوْلَى مِمَّا قَالَهُ الْقَاضِي، لِأَنَّ قَوْلَهُ: عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنا لَائِقٌ بِهَذَا الْوَجْهِ، لَا بِمَا قَالَهُ الْقَاضِي.
{ وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً } “Rabbim her şeyi ilmiyle kuşatmıştır”, belki O'nun ilminde üçüncü bir kısmın vuku bulması vardır ki o da sizin dininize dönmeksizin bu memlekette kalmamız, bilakis sizi emrimiz altında boyun eğmiş, hükmümüz altında zelil ve itaatkâr kılmasıdır. Bu vecih Kādî'nin söylediğinden daha evladır; çünkü O'nun: { عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنا } “Biz sadece Allah'a tevekkül ettik” buyruğu, Kādî'nin söylediğine değil bu veche uygundur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: وَسِعَ رَبُّنا كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى كَانَ عَالِمًا فِي الْأَزَلِ بِجَمِيعِ الْأَشْيَاءِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَسِعَ فِعْلٌ مَاضٍ، فَيَتَنَاوَلُ كُلَّ مَاضٍ وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّهُ كَانَ فِي الْأَزَلِ عَالِمًا بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ وَثَبَتَ أَنَّ تَغَيُّرَ مَعْلُومَاتِ اللَّهِ تَعَالَى مُحَالٌ، لَزِمَ أَنَّهُ ثَبَتَتِ الْأَحْكَامُ وَجَفَّتِ الْأَقْلَامُ وَالسَّعِيدُ مَنْ سَعِدَ فِي عِلْمِ اللَّهِ، وَالشَّقِيُّ مَنْ شَقِيَ فِي عِلْمِ اللَّهِ.
İkinci Mesele: O'nun: { وَسِعَ رَبُّنا كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً } “Rabbimiz her şeyi ilmiyle kuşatmıştır” buyruğu, O Teâlâ'nın ezelde bütün şeyleri bildiğine delalet eder. Çünkü O'nun: { وَسِعَ } kavli mazi bir fiildir, dolayısıyla her maziyi kapsar. Ezelde bütün malumatı bildiği sabit olunca ve Allah Teâlâ'nın malumatının değişmesinin imkânsız olduğu sabit olunca, hükümlerin sabit olduğu, kalemlerin kuruduğu, sait olanın Allah'ın ilminde sait, şaki olanın da Allah'ın ilminde şaki olduğu lazım gelir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: وَسِعَ رَبُّنا كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ عَلِمَ الْمَاضِيَ، وَالْحَالَ وَالْمُسْتَقْبَلَ وَعَلِمَ الْمَعْدُومَ أَنَّهُ لَوْ كَانَ كَيْفَ كَانَ يَكُونُ، فَهَذِهِ أَقْسَامٌ أَرْبَعَةٌ، ثُمَّ كَلُّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْأَقْسَامِ الْأَرْبَعَةِ يَقَعُ عَلَى أَرْبَعَةِ أَوْجُهٍ. أَمَّا الْمَاضِي: فَإِنَّهُ عَلِمَ أَنَّهُ لَمَّا كَانَ مَاضِيًا، فَإِنَّهُ كَيْفَ كَانَ. وَعَلِمَ أَنَّهُ لَوْ لَمْ يَكُنْ مَاضِيًا، بَلْ كَانَ حَاضِرًا، فَإِنَّهُ كَيْفَ يَكُونُ وَعَلِمَ أَنَّهُ لَوْ كَانَ مُسْتَقْبَلًا كَيْفَ يَكُونُ. وَعَلِمَ أَنَّهُ لَوْ كَانَ عَدَمًا مَحْضًا كَيْفَ يَكُونُ، فَهَذِهِ أَقْسَامٌ أَرْبَعَةٌ بِحَسَبِ الْمَاضِي، وَاعْتَبَرَ هَذِهِ الْأَقْسَامَ الْأَرْبَعَةَ بِحَسَبِ الْحَالِ، وَبِحَسَبِ الْمُسْتَقْبَلِ، وَبِحَسَبِ الْمَعْدُومِ الْمَحْضِ، فَيَكُونُ الْمَجْمُوعُ سِتَّةَ عَشَرَ، ثُمَّ اعْتَبَرَ هَذِهِ الْأَقْسَامَ السِّتَّةَ عَشَرَ بِحَسَبِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الذَّوَاتِ وَالْأَلْوَانِ وَالطُّعُومِ وَالرَّوَائِحِ، وَكَذَا الْقَوْلُ فِي سَائِرِ الْمُفْرَدَاتِ مِنْ أَنْوَاعِ الْأَعْرَاضِ وَأَجْنَاسِهَا، فَحِينَئِذٍ يَلُوحُ لِعَقْلِكَ مِنْ قَوْلِهِ: وَسِعَ رَبُّنا كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً بَحْرٌ لَا يَنْتَهِي مَجْمُوعُ عُقُولِ الْعُقَلَاءِ إِلَى أَوَّلِ خَطْوَةٍ مِنْ خُطُوَاتِ سَاحِلِهِ.
Üçüncü Mesele: O'nun: { وَسِعَ رَبُّنا كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً } buyruğu, O'nun geçmişi, hâli ve geleceği bildiğine; yok olanın ise şayet var olsaydı nasıl olacağını bildiğine delalet eder. Bunlar dört kısımdır. Sonra bu dört kısmın her biri dört vecih üzere vaki olur: Geçmişe gelince; O, geçmiş olduğu zaman onun nasıl olduğunu bilmiştir; şayet geçmiş olmayıp da hazır olsaydı nasıl olacağını bilmiştir; şayet gelecekte olsaydı nasıl olacağını bilmiştir ve şayet sırf yokluk olsaydı nasıl olacağını bilmiştir. İşte bunlar geçmişe göre dört kısımdır. Bu dört kısmı hal bakımından, gelecek bakımından ve sırf yokluk bakımından da değerlendir; toplamı on altı olur. Sonra bu on altı kısmı zatların, renklerin, tatların ve kokuların her biri bakımından değerlendir; arazların türlerinden ve cinslerinden diğer tek tek şeyler hakkında da söz böyledir. İşte o vakit O'nun: { وَسِعَ رَبُّنا كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً } buyruğundan aklına öyle bir deniz belirir ki, akıl sahiplerinin akıllarının toplamı onun sahilinin ilk adımına dahi ulaşamaz.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: قَوْلُهُ: وَسِعَ رَبُّنا كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً مَنْصُوبٌ عَلَى التَّمْيِيزِ.
Dördüncü Mesele: Vâhidî demiştir ki: O'nun: { وَسِعَ رَبُّنا كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً } buyruğundaki “ilmen” (عِلْماً) temyiz olarak mansubdur.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ ﵊ خَتَمَ كَلَامَهُ بِأَمْرَيْنِ: الْأَوَّلُ: بِالتَّوَكُّلِ عَلَى اللَّهِ فَقَالَ: عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنا فَهَذَا يُفِيدُ الْحَصْرَ، أَيْ عَلَيْهِ تَوَكَّلْنَا لَا عَلَى غَيْرِهِ، وَكَأَنَّهُ فِي هَذَا الْمَقَامِ عَزَلَ الْأَسْبَابَ، وَارْتَقَى عَنْهَا إِلَى مُسَبِّبِ الْأَسْبَابِ. وَالثَّانِي: الدُّعَاءُ فَقَالَ: رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنا وَبَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنُ وَقَتَادَةُ،
Bil ki o aleyhisselam sözünü iki şeyle tamamlamıştır: Birincisi: Allah'a tevekkül etmekle; nitekim: { عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنا } “Biz sadece Allah'a tevekkül ettik” buyurmuştur. Bu ifade hasr ifade eder; yani başkasına değil yalnız O'na tevekkül ettik demektir. Sanki o bu makamda sebepleri devreden çıkarmış ve onlardan sebeplerin müsebbibine yükselmiştir. İkincisi: Duadır; nitekim: { رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنا وَبَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ } “Ey Rabbimiz! Bizimle kavmimiz arasında hak ile hükmet” buyurmuştur. İbn Abbâs, Hasan ve Katâde,
وَالسُّدِّيُّ: احْكُمْ وَاقْضِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: أَهْلُ عَمَّانَ يُسَمُّونَ الْقَاضِيَ الْفَاتِحَ وَالْفَتَّاحَ لِأَنَّهُ يَفْتَحُ مَوَاضِعَ الْحَقِّ، وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّهُ قَالَ: مَا كُنْتُ أَدْرِي قَوْلَهُ: رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنا وَبَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ حَتَّى سَمِعْتُ ابْنَةَ ذِي يَزَنٍ تَقُولُ لِزَوْجِهَا: تَعَالَ أُفَاتِحْكَ أَيْ أُحَاكِمْكَ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَجَائِزٌ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: افْتَحْ بَيْنَنا وَبَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ أَيْ أَظْهِرْ أَمْرَنَا حَتَّى يَنْفَتِحَ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا وَيَنْكَشِفَ، وَالْمُرَادُ مِنْهُ: أَنْ يُنْزِلَ عَلَيْهِمْ عَذَابًا يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِمْ مُبْطِلِينَ، وَعَلَى كَوْنِ شُعَيْبٍ وقومه محقين، وعلى هذا الوجه فالفتح يُرَادُ بِهِ الْكَشْفُ وَالتَّبْيِينُ، ثُمَّ قَالَ: وَأَنْتَ خَيْرُ الْفاتِحِينَ وَالْمُرَادُ مِنْهُ الثَّنَاءُ عَلَى اللَّهِ. وَاحْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذَا اللَّفْظِ عَلَى أَنَّهُ/ هُوَ الذي يخلق الايمان من الْعَبْدِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْإِيمَانَ أَشْرَفُ الْمُحْدَثَاتِ، وَلَوْ فسرنا لفتح بِالْكَشْفِ وَالتَّبْيِينِ، فَلَا شَكَّ أَنَّ الْإِيمَانَ كَذَلِكَ.
ve Süddî: “Hükmet ve kaza et” anlamını vermişlerdir. Ferrâ demiştir ki: Ummân ehli kadıya “el-Fâtih” ve “el-Fettâh” derler; çünkü o hakkın yerlerini açar (yargıya bağlar). İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Zû Yezen'in kızının kocasına: “Gel seninle fütûh yapayım (muhakeme olayım)” dediğini işitinceye kadar: { رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنا وَبَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ } kavlinin [anlamını] bilmiyordum. Zeccâc demiştir ki: O'nun: { افْتَحْ بَيْنَنا وَبَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ } kavlinin; durumumuzu açığa çıkar ki bizimle kavmimiz arası açılsın ve açıklığa kavuşsun manasında olması caizdir. Bundan murat şudur: Onların batıl ehli olduğuna, Şuayb ve kavminin ise hak üzere olduğuna delalet edecek bir azabı üzerlerine indir. Bu veche göre feth (الْفَتْح) ile keşf ve açıklama (tebyîn) kastedilir. Sonra: { وَأَنْتَ خَيْرُ الْفاتِحِينَ } “sen hüküm verenlerin en hayırlısısın” buyurmuştur ki bundan maksat Allah'ı övmektir. Ashabımız bu lafızla kuldan imanı yaratanın O olduğuna istidlal etmişlerdir; zira iman yaratılmışların en şereflisidir. Fethi keşf ve açıklama olarak tefsir etsek dahi şüphe yok ki iman da böyledir.
إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: لَوْ كَانَ الْمُوجِدُ لِلْإِيمَانِ هُوَ الْعَبْدَ، لَكَانَ خَيْرُ الْفَاتِحِينَ هُوَ الْعَبْدَ، وَذَلِكَ يَنْفِي كَوْنَهُ تَعَالَى خَيْرَ الْفَاتِحِينَ.
Bu sabit olunca deriz ki: Şayet imanı var eden kul olsaydı, açanların / hükmedenlerin en hayırlısı kul olurdu; bu ise O Teâlâ'nın açanların / hükmedenlerin en hayırlısı oluşunu nefyeder.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٩٠ الى ٩٣]
[A'râf Suresi (7) : Ayetler 90-93]
وَقالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَيْباً إِنَّكُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ (٩٠) فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دارِهِمْ جاثِمِينَ (٩١) الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً كانُوا هُمُ الْخاسِرِينَ (٩٢) فَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقالَ يَا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ فَكَيْفَ آسى عَلى قَوْمٍ كافِرِينَ (٩٣)
{ وَقالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَيْباً إِنَّكُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ (٩٠) فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دارِهِمْ جاثِمِينَ (٩١) الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً كانُوا هُمُ الْخاسِرِينَ (٩٢) فَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقالَ يَا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ فَكَيْفَ آسى عَلى قَوْمٍ كافِرِينَ (٩٣) } “Kavminden inkâr eden ileri gelenler dediler ki: ‘Eğer Şuayb'a uyarsanız, o takdirde mutlaka hüsrana uğrayanlar olursunuz.’ Bunun üzerine onları o şiddetli sarsıntı yakalayıverdi de yurtlarında diz üstü çökekaldılar. Şuayb'ı yalanlayanlar, sanki orada hiç oturup kalmamış gibi oldular. Şuayb'ı yalanlayanlar var ya, asıl hüsrana uğrayanlar onlar oldu. Bunun üzerine onlardan yüz çevirdi ve: ‘Ey kavmim! Andolsun ki ben size Rabbimin elçilik görevlerini tebliğ ettim ve size öğüt verdim. Artık kâfir bir kavme nasıl üzüleyim!’ dedi.”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَقالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ إلى قوله فِي دارِهِمْ جاثِمِينَ] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ عِظَمَ ضَلَالَتِهِمْ بِتَكْذِيبِ شُعَيْبٍ ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّهُمْ لَمْ يَقْتَصِرُوا عَلَى ذَلِكَ، حَتَّى أَضَلُّوا غَيْرَهُمْ، وَلَامُوهُمْ عَلَى مُتَابَعَتِهِ فَقَالُوا: لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَيْباً إِنَّكُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ وَاخْتَلَفُوا فَقَالَ بَعْضُهُمْ: خَاسِرُونَ فِي الدِّينِ وَقَالَ آخَرُونَ: خَاسِرُونَ فِي الدُّنْيَا، لِأَنَّهُ يَمْنَعُكُمْ مِنْ أَخْذِ الزِّيَادَةِ مِنْ أَمْوَالِ النَّاسِ، وَعِنْدَ هَذَا الْمَقَالِ كَمُلَ حَالَهُمْ فِي الضَّلَالِ أَوَّلًا وَفِي الْإِضْلَالِ ثَانِيًا، فَاسْتَحَقُّوا الْإِهْلَاكَ فَلِهَذَا قَالَ تَعَالَى: فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ وَهِيَ الزَّلْزَلَةُ الشَّدِيدَةُ الْمُهْلِكَةُ، فَإِذَا انْضَافَ إِلَيْهَا الْجَزَاءُ الشَّدِيدُ الْمُخَوِّفُ عَلَى مَا ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى مِنْ قِصَّةِ الظَّلَمَةِ، كَانَ الْهَلَاكُ أَعْظَمَ، لِأَنَّهُ أَحَاطَ بِهِمُ الْعَذَابَ مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ فَأَصْبَحُوا فِي دارِهِمْ أَيْ فِي مَسَاكِنِهِمْ جاثِمِينَ أَيْ خَامِدِينَ سَاكِنِينَ بِلَا حَيَاةٍ وَقَدْ سَبَقَ الِاسْتِقْصَاءُ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْأَلْفَاظِ.
[Allah Teâlâ'nın { وَقالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ } buyruğundan { فِي دارِهِمْ جاثِمِينَ } buyruğuna kadar] Bil ki Allah Teâlâ, Şuayb'ı yalanlamaları sebebiyle onların sapıklıklarının büyüklüğünü beyan etti. Sonra bununla da yetinmeyip başkalarını da saptırdıklarını ve ona uymaktan dolayı onları kınadıklarını beyan ederek şöyle dediklerini bildirdi: { لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَيْباً إِنَّكُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ } “Eğer Şuayb'a uyarsanız, o takdirde mutlaka hüsrana uğrayanlar olursunuz.” İhtilaf ettiler; bir kısmı dinde hüsrana uğrayanlarsınız dedi, diğerleri ise dünyada hüsrana uğrayanlarsınız, çünkü o insanların mallarından fazla almanızı engelliyor dediler. Bu sözü söylediklerinde, durumları ilk olarak sapıklıkta, ikinci olarak da saptırmada kemale erdi ve böylece helak edilmeyi hak ettiler. İşte bundan dolayı Allah Teâlâ: { فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ } “Bunun üzerine onları o şiddetli sarsıntı yakalayıverdi” buyurdu. Bu, helak edici şiddetli bir zelzeledir. Buna, Allah Teâlâ'nın gölgelik kıssasından zikrettiği şiddetli ve korkutucu ceza da eklenince helak daha büyük oldu; çünkü azap onları hem üstlerinden hem de ayaklarının altından kuşattı. { فَأَصْبَحُوا فِي دارِهِمْ } yani yurtlarında { جاثِمِينَ } “çökekaldılar”, yani cansız, hareketsiz ve sönüp gitmiş olarak sabahladılar. Bu lafızların tefsiri etraflıca daha önce geçmişti.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا وَفِيهِ بَحْثَانِ:
Sonra Allah Teâlâ: { الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا } “Şuayb'ı yalanlayanlar, sanki orada hiç oturup kalmamış gibi oldular” buyurdu. Bunda iki inceleme vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: فِي قَوْلِهِ: كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: يُقَالُ غَنِيَ الْقَوْمُ فِي دَارِهِمْ إِذَا طَالَ مَقَامُهُمْ فِيهَا. وَالثَّانِي: الْمَنَازِلُ الَّتِي كَانَ بِهَا أَهْلُوهَا وَاحِدُهَا مَغْنًى. قَالَ الشَّاعِرُ:
Birinci İnceleme: O'nun: { كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا } buyruğunda iki görüş vardır: Birincisi: Kavim yurtlarında uzun süre ikamet ettiğinde Arapçada “ğaniye'l-kavmu fî dârihim” (غَنِيَ الْقَوْمُ فِي دَارِهِمْ) denir. İkincisi: Sahiplerinin içinde bulunduğu menzillerdir ki tekili “mağnâ” (مَغْنًى) gelir. Şair şöyle demiştir:
وَلَقَدْ غَنُوا فِيهَا بِأَنْعَمِ عِيشَةٍ ... فِي ظِلِّ مُلْكٍ ثَابِتِ الْأَوْتَادِ
Ve andolsun ki orada kazıkları sağlam bir mülkün gölgesinde en nimetli bir hayat içinde ikamet edip kaldılar...
أَرَادَ أَقَامُوا فِيهَا، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ كَانَ قَوْلُهُ: كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا كَأَنْ لَمْ يُقِيمُوا بِهَا وَلَمْ يَنْزِلُوا فِيهَا.
Yani orada ikamet ettiler demek istemiştir. Bu veche göre O'nun: { كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا } buyruğu; sanki orada ikamet etmemişler ve oraya hiç konaklamamışlar gibi oldu demektir.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: قَالَ الزَّجَّاجُ: كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فيها، كَأَنْ لَمْ يَعِيشُوا فِيهَا مُسْتَغْنِينَ، يُقَالُ غَنِيَ الرَّجُلُ يَغْنَى إِذَا اسْتَغْنَى، وَهُوَ مِنَ الْغِنَى الَّذِي هُوَ ضِدُّ الْفَقْرِ.
İkinci Görüş: Zeccâc demiştir ki: { كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا } “sanki orada hiç müstağni olarak yaşamamışlar gibi” demektir. Kişi zenginleşip müstağni olduğunda “ğaniye'r-raculü yeğnâ” (غَنِيَ الرَّجُلُ يَغْنَى) denir. Bu da fakirliğin zıddı olan zenginlikten (el-gınâ) türemiştir.
وَإِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: عَلَى التَّفْسِيرَيْنِ شَبَّهَ اللَّهُ حَالَ هَؤُلَاءِ الْمُكَذِّبِينَ بِحَالِ مَنْ لَمْ يَكُنْ قَطُّ فِي تِلْكَ الدِّيَارِ. قَالَ الشَّاعِرُ:
Bunu bildiğin takdirde deriz ki: Her iki tefsire göre de Allah bu yalanlayıcıların durumunu, o diyarlarda hiç bulunmamış kimselerin durumuna benzetmiştir. Şair şöyle demiştir:
كَأَنْ لَمْ يَكُنْ بَيْنَ الْحَجُونِ إِلَى الصَّفَا ... أَنِيسٌ وَلَمْ يَسْمُرْ بِمَكَّةَ سَامِرٌ
Sanki Hacûn ile Safâ arasında hiçbir can yoldaşı yokmuş ve Mekke'de gece sohbet eden hiç kimse bulunmamış gibi...
بَلَى نَحْنُ كُنَّا أَهْلَهَا فَأَبَادَنَا ... صُرُوفُ اللَّيَالِي وَالْجُدُودُ الْعَوَاثِرُ
Evet, biz oranın ehli idik; fakat gecelerin değişken halleri ve tökezleyen talihler bizi yok edip bitirdi.