الْبَحْثُ الثَّانِي: قَوْلُهُ: الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا الَّذِينَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْعَذَابَ كَانَ مُخْتَصًّا بِأُولَئِكَ الْمُكَذِّبِينَ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَشْيَاءَ: أَحَدُهَا: أَنَّ ذَلِكَ الْعَذَابَ إِنَّمَا حَدَثَ بِتَخْلِيقِ فَاعِلٍ مُخْتَارٍ، وَلَيْسَ ذَلِكَ أَثَرُ الْكَوَاكِبِ وَالطَّبِيعَةِ، وَإِلَّا لَحَصَلَ فِي أَتْبَاعِ شُعَيْبٍ، كَمَا حَصَلَ فِي حَقِّ الْكُفَّارِ. وَالثَّانِي: يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْفَاعِلَ الْمُخْتَارَ، عَالِمٌ بِجَمِيعِ الْجُزْئِيَّاتِ، حَتَّى يُمْكِنَهُ التَّمْيِيزُ بَيْنَ الْمُطِيعِ وَالْعَاصِي. وَثَالِثُهَا: يَدُلُّ عَلَى الْمُعْجِزِ الْعَظِيمِ فِي حَقِّ شُعَيْبٍ، لِأَنَّ الْعَذَابَ النَّازِلَ مِنَ السَّمَاءِ لَمَّا وَقَعَ عَلَى قَوْمٍ دُونَ قَوْمٍ مَعَ كَوْنِهِمْ مُجْتَمِعِينَ فِي بَلْدَةٍ وَاحِدَةٍ، كَانَ ذَلِكَ مِنْ أَعْظَمِ الْمُعْجِزَاتِ.
İkinci İnceleme: O'nun { الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا } “Şuayb'ı yalanlayanlar, sanki orada hiç oturup kalmamış gibi oldular” buyruğundaki { الَّذِينَ } [ifadesi], bu azabın sadece o yalanlayıcılara has olduğuna delalet eder. Bu da birkaç hususa delildir: Birincisi: Bu azap ancak irade sahibi bir failin (fâil-i muhtar) yaratmasıyla meydana gelmiştir; yoksa bu, yıldızların ve tabiatın bir eseri değildir. Aksi takdirde, kâfirler hakkında gerçekleştiği gibi Şuayb'ın tâbileri hakkında da gerçekleşirdi. İkincisi: Bu irade sahibi failin, itaatkâr olanla isyankâr olanı ayırt edebilecek derecede bütün cüz'iyâtı (ayrıntıları) bildiğine delalet eder. Üçüncüsü de: Şuayb hakkında büyük bir mucizeye delalet eder; zira gökten inen azap, aynı beldede bir arada bulunmalarına rağmen bir topluluğun dışındakilerin üzerine inip sadece bir topluluğa isabet edince bu, en büyük mucizelerden biri olmuştur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً كانُوا هُمُ الْخاسِرِينَ وَإِنَّمَا كَرَّرَ قَوْلَهُ: الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً لِتَعْظِيمِ الْمَذَلَّةِ لَهُمْ وَتَفْظِيعِ مَا يَسْتَحِقُّونَ مِنَ الْجَزَاءِ عَلَى جَهْلِهِمْ، وَالْعَرَبُ تُكَرِّرُ مِثْلَ هَذَا فِي التَّفْخِيمِ وَالتَّعْظِيمِ، فَيَقُولُ الرَّجُلُ لِغَيْرِهِ: أَخُوكَ الَّذِي ظَلَمَنَا، أَخُوكَ الَّذِي أَخَذَ أَمْوَالَنَا، أَخُوكَ الَّذِي هَتَكَ أَعْرَاضَنَا، وَأَيْضًا أَنَّ الْقَوْمَ لَمَّا قَالُوا: لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَيْباً إِنَّكُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ الَّذِينَ لَمْ يَتَّبِعُوهُ وَخَالَفُوهُ هُمُ الْخَاسِرُونَ.
Sonra Allah Teâlâ: { الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً كانُوا هُمُ الْخاسِرِينَ } “Şuayb'ı yalanlayanlar var ya, asıl hüsrana uğrayanlar onlar oldu” buyurdu. { الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً } “Şuayb'ı yalanlayanlar” sözünü tekrarlaması, onlara reva görülen zilleti büyütmek ve cehaletleri sebebiyle hak ettikleri cezanın korkunçluğunu vurgulamak içindir. Nitekim Araplar tefhim (vurgu) ve tazim (büyütme) makamında bunun benzerini tekrarlar; kişi bir başkasına: “Bize zulmeden senin kardeşindir, mallarımızı alan senin kardeşindir, ırzlarımızı çiğneyen senin kardeşindir” der. Bir de kavim: { لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَيْباً إِنَّكُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ } “Eğer Şuayb'a uyarsanız, şüphesiz o takdirde hüsrana uğrayanlar siz olursunuz” deyince, Allah Teâlâ ona uymayıp muhalefet edenlerin asıl hüsrana uğrayanlar olduğunu açıklamıştır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُ تَوَلَّى بَعْدَ نُزُولِ الْعَذَابِ بِهِمْ أَوْ قَبْلَ ذَلِكَ، وَقَدْ سَبَقَ ذِكْرُ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ. قَالَ الْكَلْبِيُّ: خَرَجَ مِنْ بَيْنِ أَظْهُرِهِمْ، وَلَمْ يُعَذَّبْ قَوْمُ نَبِيٍّ حَتَّى أُخْرِجَ مِنْ بَيْنِهِمْ.
Sonra Allah Teâlâ: { فَتَوَلَّى عَنْهُمْ } “Bunun üzerine onlardan yüz çevirdi” buyurdu. Onun yüz çevirmesinin onlara azap indikten sonra mı yoksa bundan önce mi olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir; bu mesele daha önce geçmişti. Kelbî şöyle demiştir: Onların arasından çıkıp gitti. Zaten hiçbir peygamberin kavmi, o [peygamber] aralarından çıkarılmadıkça azaba uğratılmamıştır.
ثُمَّ قَالَ: فَكَيْفَ آسَى عَلى قَوْمٍ كافِرِينَ الْأَسَى شِدَّةُ الْحُزْنِ. قَالَ الْعَجَّاجُ:
Sonra: { فَكَيْفَ آسَى عَلى قَوْمٍ كافِرِينَ } “Artık kâfir bir topluluğa nasıl üzüleyim?” dedi. el-Esâ (الْأَسَى), şiddetli üzüntü demektir. Accâc şöyle demiştir:
وَانْحَلَبَتْ عَيْنَاهُ مِنْ فَرْطِ الْأَسَى
Aşırı üzüntüden iki gözünden yaşlar boşaldı...
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: فِي الْآيَةِ قَوْلَانِ:
Bunu bildiğin takdirde deriz ki: Ayette iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ اشْتَدَّ حُزْنُهُ عَلَى قَوْمِهِ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا كَثِيرِينَ، وَكَانَ يَتَوَقَّعُ مِنْهُمُ الِاسْتِجَابَةَ لِلْإِيمَانِ، فَلَمَّا أَنْ نَزَلَ بِهِمْ ذَلِكَ الْهَلَاكُ الْعَظِيمُ، حَصَلَ فِي قَلْبِهِ مِنْ جِهَةِ الْوَصْلَةِ وَالْقَرَابَةِ وَالْمُجَاوَرَةِ وَطُولِ الْأُلْفَةِ. ثُمَّ عَزَّى نَفْسَهُ وَقَالَ: فَكَيْفَ آسَى عَلى قَوْمٍ كافِرِينَ لِأَنَّهُمْ هُمُ الَّذِينَ أَهْلَكُوا أَنْفُسَهُمْ بِسَبَبِ إِصْرَارِهِمْ عَلَى الْكُفْرِ.
Birinci Görüş: Kavmine olan üzüntüsü şiddetlenmişti; zira onlar çok kalabalıktı ve kendilerinden imana icabet etmelerini umuyordu. Onların başına o büyük helak inince, bağ, akrabalık, komşuluk ve uzun süren ülfet sebebiyle kalbinde [büyük bir hüzün] meydana geldi. Sonra kendini teselli edip: { فَكَيْفَ آسَى عَلى قَوْمٍ كافِرِينَ } “Artık kâfir bir topluluğa nasıl üzüleyim?” dedi; çünkü küfürdeki ısrarları sebebiyle kendilerini helak edenler bizzat kendileriydi.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ لَقَدْ أَعْذَرْتُ إِلَيْكُمْ فِي الْإِبْلَاغِ وَالنَّصِيحَةِ وَالتَّحْذِيرِ مِمَّا حَلَّ بِكُمْ، فَلَمْ تَسْمَعُوا قَوْلِي، وَلَمْ تَقْبَلُوا نَصِيحَتِي فَكَيْفَ آسَى عَلَيْكُمْ يَعْنِي أَنَّهُمْ لَيْسُوا مُسْتَحِقِّينَ بِأَنْ يَأْسَى الْإِنْسَانُ عَلَيْهِمْ. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : وَقَرَأَ يَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ فَكَيْفَ إِيسَى بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ.
İkinci Görüş: Kastedilen şudur: Tebliğde, nasihatte ve başınıza gelen şeyden sakındırmakta size karşı mazeretimi ortaya koydum; fakat siz sözümü dinlemediniz, nasihatimi kabul etmediniz, öyleyse size nasıl üzüleyim? Yani onlar insanın kendilerine üzülmesini hak etmiş değillerdir. el-Keşşâf sahibi demiştir ki: Yahyâ b. Vessâb, hemzenin kesresiyle { فَكَيْفَ إِيسَى } şeklinde okumuştur.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٩٤ الى ٩٥]
[A'râf Suresi (7), Ayetler 94-95]
وَما أَرْسَلْنا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ إِلاَّ أَخَذْنا أَهْلَها بِالْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ (٩٤) ثُمَّ بَدَّلْنا مَكانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتَّى عَفَوْا وَقالُوا قَدْ مَسَّ آباءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ فَأَخَذْناهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (٩٥)
{ وَما أَرْسَلْنا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ إِلاَّ أَخَذْنا أَهْلَها بِالْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ (٩٤) ثُمَّ بَدَّلْنا مَكانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتَّى عَفَوْا وَقالُوا قَدْ مَسَّ آباءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ فَأَخَذْناهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (٩٥) } “Biz hangi memlekete bir peygamber gönderdiysek, yalvarıp yakarsınlar diye oranın halkını mutlaka darlık ve sıkıntı ile yakaladık. (94) Sonra kötülüğün (sıkıntının) yerine iyiliği (bolluğu) getirdik; nihayet çoğaldılar ve: 'Atalarımıza da darlık ve ferahlık dokunmuştu' dediler. Bunun üzerine biz de onları hiç farkında değillerken ansızın yakalayıverdik. (95)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا عَرَّفَنَا أَحْوَالَ هَؤُلَاءِ الْأَنْبِيَاءِ، وَأَحْوَالَ مَا جَرَى عَلَى أُمَمِهِمْ، كَانَ مِنَ الْجَائِزِ أَنْ يُظَنَّ انه
Bil ki Allah Teâlâ bize bu peygamberlerin hallerini ve ümmetlerinin başına gelen durumları bildirince, O'nun...
تَعَالَى مَا أَنْزَلَ عَذَابَ الِاسْتِئْصَالِ، إِلَّا فِي زَمَنِ هَؤُلَاءِ الْأَنْبِيَاءِ فَقَطْ، فَبَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ هَذَا الْجِنْسَ مِنَ الْهَلَاكِ قَدْ فَعَلَهُ بِغَيْرِهِمْ، وَبَيَّنَ الْعِلَّةَ الَّتِي بِهَا يَفْعَلُ ذَلِكَ: قَالَ تَعَالَى: وَما أَرْسَلْنا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ إِلَّا أَخَذْنا أَهْلَها بِالْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ وَإِنَّمَا ذَكَرَ الْقَرْيَةَ لِأَنَّهَا مُجْتَمَعُ الْقَوْمِ الَّذِينَ إِلَيْهِمْ يُبْعَثُ الرُّسُلُ، وَيَدْخُلُ تَحْتَ هَذَا اللَّفْظِ الْمَدِينَةُ، لِأَنَّهَا مُجْتَمَعُ الْأَقْوَامِ وَقَوْلُهُ: مِنْ نَبِيٍّ فِيهِ حَذْفٌ وَإِضْمَارٌ، وَالتَّقْدِيرُ: مِنْ نَبِيٍّ فَكُذِّبَ أَوْ كَذَّبَهُ أَهْلُهَا، إِلَّا أَخَذْنَا أَهْلَهَا بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: الْبَأْسَاءُ كُلُّ مَا نَالَهُمْ مِنَ الشِّدَّةِ فِي أَحْوَالِهِمْ، وَالضَّرَّاءُ مَا نَالَهُمْ مِنَ الْأَمْرَاضِ وَقِيلَ عَلَى الْعَكْسِ، ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ يَفْعَلُ ذَلِكَ لِكَيْ يَضَّرَّعُوا، مَعْنَاهُ: يَتَضَرَّعُوا، وَالتَّضَرُّعُ هُوَ الْخُضُوعُ وَالِانْقِيَادُ لِلَّهِ تَعَالَى، وَلَمَّا عَلِمْتَ أَنَّ قَوْلَهُ: لَعَلَّهُمْ لَا يُمْكِنُ حَمْلُهُ عَلَى الشَّكِّ فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى، وَجَبَ حَمْلُهُ عَلَى أَنَّ/ الْمُرَادَ أَنَّهُ تَعَالَى فَعَلَ هَذَا الْفِعْلَ لِكَيْ يَتَضَرَّعُوا. قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى أَرَادَ مِنْ كُلِّ الْمُكَلَّفِينَ الْإِيمَانَ وَالطَّاعَةَ. وَقَالَ أَصْحَابُنَا: لَمَّا ثَبَتَ بِالدَّلِيلِ أَنَّ تَعْلِيلَ أَفْعَالِ اللَّهِ وَأَحْكَامِهِ مُحَالٌ وَجَبَ حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى فَعَلَ، مَا لَوْ فَعَلَهُ غَيْرُهُ لَكَانَ ذَلِكَ شَبِيهًا بِالْعِلَّةِ وَالْغَرَضِ، ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ تَدْبِيرَهُ فِي أَهْلِ الْقُرَى لَا يَجْرِي عَلَى نَمَطٍ وَاحِدٍ، وَإِنَّمَا يُدَبِّرُهُمْ بِمَا يَكُونُ إِلَى الْإِيمَانِ أَقْرَبَ فَقَالَ: ثُمَّ بَدَّلْنا مَكانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ لِأَنَّ وُرُودَ النِّعْمَةِ فِي الْبَدَنِ وَالْمَالِ بَعْدَ الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ، يَدْعُو إِلَى الِانْقِيَادِ وَالِاشْتِغَالِ بالشكر، ومعنى الحسنة والسيئة هاهنا الشِّدَّةُ وَالرَّخَاءُ. قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ: (السَّيِّئَةُ) كُلُّ مَا يَسُوءُ صَاحِبَهُ، وَ (الْحَسَنَةُ) مَا يَسْتَحْسِنُهُ الطَّبْعُ وَالْعَقْلُ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَ أَنَّهُ يَأْخُذُ أَهْلَ الْمَعَاصِي بِالشِّدَّةِ تَارَةً، وَبِالرَّخَاءِ أُخْرَى. وَقَوْلُهُ: حَتَّى عَفَوْا قَالَ الْكِسَائِيُّ: يُقَالُ: قَدْ عَفَا الشَّعَرُ وَغَيْرُهُ، إِذَا كَثُرَ، يَعْفُو فَهُوَ عَافٍ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: حَتَّى عَفَوْا يَعْنِي كَثُرُوا وَمِنْهُ مَا
...kökten yok edici azabı yalnızca bu peygamberler zamanında indirdiği zannedilebilirdi. Bu ayette helak türünün bu çeşidini onların dışındakilere de uyguladığını beyan etmiş ve bunu hangi illetle yaptığını açıklamıştır: Allah Teâlâ: { وَما أَرْسَلْنا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ إِلَّا أَخَذْنا أَهْلَها بِالْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ } “Biz hangi memlekete bir peygamber gönderdiysek, oranın halkını mutlaka darlık ve sıkıntı ile yakaladık” buyurmuştur. Karyeyi (köy/şehir) zikretmiştir, çünkü orası kendilerine elçiler gönderilen kavmin toplandığı yerdir. Bu lafzın altına şehir (el-Medîne) de girer; çünkü orası da kavimlerin toplandığı yerdir. O'nun: { مِنْ نَبِيٍّ } sözünde bir hazif ve idmar (takdiri bir ifade) vardır; takdiri ise şöyledir: “Bir peygamber [gönderdik de yalanlandı veya halkı onu yalanladı] ise, halkını mutlaka darlık ve sıkıntı ile yakaladık.” Zeccâc demiştir ki: el-Be'sâ (الْبَأْسَاءُ), onların hallerine isabet eden her türlü darlık/şiddettir; ed-Darrâ (الضَّرَّاءُ) ise onlara isabet eden hastalıklardır. Bunun tersi de söylenmiştir. Sonra Allah Teâlâ bunu, { لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ } “yalvarıp yakarsınlar diye” yaptığını beyan etmiştir. Bunun anlamı: Boyun eğip yalvarsınlar (yetedarra‘û) demektir. Tedarru‘ (تَضَرُّع), Allah Teâlâ'ya boyun eğmek ve itaat etmektir. O'nun: { لَعَلَّهُمْ } sözünü Allah Teâlâ hakkında şüpheye hamletmenin imkânsız olduğunu bildiğine göre, bunun manasını Allah Teâlâ'nın bu fiili boyun eğip yalvarsınlar diye yaptığına hamletmek vacip olur. Mutezile şöyle demiştir: Bu, Allah Teâlâ'nın bütün mükelleflerden iman ve itaat dilediğine delalet eder. Ashabımız (Ehl-i Sünnet) ise şöyle demiştir: Allah'ın fiillerini ve hükümlerini bir illete bağlamanın (ta'lîl) muhal olduğu delille sabit olunca, ayeti Allah Teâlâ'nın, başkası yapsaydı illet ve gaye benzeri olacak bir fiil işlediğine hamletmek vacip olmuştur. Sonra Allah Teâlâ, karye halkı hakkındaki tedbirinin tek bir tarzda cereyan etmediğini, aksine onları imana en yakın kılacak şekilde sevk ve idare ettiğini beyan ederek: { ثُمَّ بَدَّلْنا مَكانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ } “Sonra kötülüğün yerine iyiliği getirdik” buyurmuştur. Çünkü darlık ve sıkıntıdan sonra bedende ve malda nimetin gelmesi, boyun eğmeye ve şükürle meşgul olmaya davet eder. Buradaki hasene ve seyyie, darlık ve bolluk/genişlik demektir. Dil ehli demiştir ki: Seyyie (السَّيِّئَةُ), sahibini üzen her şeydir; hasene (الْحَسَنَةُ) ise tabiatın ve aklın güzel gördüğü şeydir. Anlam şudur: Allah Teâlâ, masiyet ehlini bazen darlıkla, bazen de bollukla yakaladığını haber vermiştir. O'nun: { حَتَّى عَفَوْا } buyruğuna gelince; Kisâî demiştir ki: Saç ve benzeri şeyler çoğaldığında Arapçada “kad afâ'ş-şa'ru” (قَدْ عَفَا الشَّعَرُ) denir; “ya'fû fe-hüve âfin” (يَعْفُو فَهُوَ عَافٍ) şeklinde çekilir. Allah Teâlâ'nın: { حَتَّى عَفَوْا } “nihayet çoğaldılar” buyruğu da bundandır; yani çoğaldılar demektir. Nitekim...
وَرَدَ فِي الْحَدِيثِ أَنَّهُ ﵊، أَمَرَ أَنْ تُحَفَّ الشَّوَارِبُ، وَتُعْفَى اللِّحَى
...hadiste geldiğine göre O [sallallâhu aleyhi ve sellem] bıyıkların kısaltılmasını ve sakalların bırakılmasını (çoğaltılmasını) emretmiştir.
يَعْنِي تَوَفَّرَ وَتُكَثَّرَ وَقَوْلُهُ: وَقالُوا قَدْ مَسَّ آباءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ فَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ مَتَى نَالَهُمْ شِدَّةٌ قَالُوا: لَيْسَ هَذَا بِسَبَبِ مَا نَحْنُ عَلَيْهِ مِنَ الدِّينِ وَالْعَمَلِ وَتِلْكَ عَادَةُ الدَّهْرِ، وَلَمْ يَكُنْ مَا مَسَّنَا مِنَ الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ عُقُوبَةً مِنَ اللَّهِ وَهَذِهِ الْحِكَايَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ لَمْ يَنْتَفِعُوا بِمَا دَبَّرَهُمُ اللَّهُ عَلَيْهِ مِنْ رَخَاءٍ بَعْدَ شِدَّةٍ، وَأَمْنٍ بَعْدَ خَوْفٍ، بَلْ عَدَلُوا إِلَى أَنَّ هَذِهِ عَادَةَ الزَّمَانِ فِي أَهْلِهِ، فَمَرَّةً يَحْصُلُ فِيهِمُ الشِّدَّةُ وَالنَّكَدُ، وَمَرَّةً يَحْصُلُ لَهُمُ الرَّخَاءُ وَالرَّاحَةُ، فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ أَزَالَ عُذْرَهُمْ وَأَزَاحَ عِلَّتَهُمْ، فَلَمْ يَنْقَادُوا وَلَمْ يَنْتَفِعُوا بِذَلِكَ الْإِمْهَالِ، وَقَوْلُهُ:
Yani bollaştırılması ve çoğaltılması [kastedilmiştir]. O'nun: { وَقالُوا قَدْ مَسَّ آباءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ } “ve: 'Atalarımıza da darlık ve ferahlık dokunmuştu' dediler” buyruğunun manası şudur: Onlara ne zaman bir darlık isabet etse şöyle derlerdi: “Bu, üzerinde bulunduğumuz din ve amel sebebiyle değildir; bu, zamanın (dehrin) âdetidir. Bize dokunan darlık ve sıkıntı da Allah'tan bir ceza değildir.” Bu anlatım, Allah'ın onlar hakkında takdir ettiği darlıktan sonra bolluk ve korkudan sonra güvenlik tedbirinden faydalanmadıklarına, aksine bunun zamanın insanlarına yönelik bir âdeti olduğuna; bir defasında onlarda darlık ve meşakkatin, bir başka defasında ise bolluk ve rahatlığın meydana geldiğine saptıklarına delalet eder. Allah Teâlâ onların mazeretlerini ortadan kaldırdığını ve gerekçelerini bertaraf ettiğini, buna rağmen onların boyun eğmediklerini ve bu mühlet vermeden faydalanmadıklarını beyan etmiştir. O'nun:
فَأَخَذْناهُمْ بَغْتَةً وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ لَمَّا تَمَرَّدُوا عَلَى التَّقْدِيرَيْنِ، أَخَذَهُمُ اللَّهُ بَغْتَةً أَيْنَمَا كَانُوا، لِيَكُونَ ذَلِكَ أَعْظَمَ فِي الْحَسْرَةِ. وَقَوْلُهُ: وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ أَيْ يَرَوْنَ الْعَذَابَ وَالْحِكْمَةَ فِي حِكَايَةِ هَذَا الْمَعْنَى أَنْ يَحْصُلَ الِاعْتِبَارُ لِمَنْ سَمِعَ هذه القصة وعرفها.
{ فَأَخَذْناهُمْ بَغْتَةً } “Bunun üzerine biz de onları ansızın yakalayıverdik” buyruğunun manası şudur: Onlar her iki durumda da isyan edip haddi aşınca, hasretleri daha büyük olsun diye Allah onları nerede olurlarsa olsunlar ansızın yakalamıştır. O'nun: { وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ } “onlar hiç farkında değillerken” buyruğu, yani azabı [beklemedikleri bir anda] görürler demektir. Bu mananın hikâye edilmesindeki hikmet ise, bu kıssayı işiten ve öğrenen kimsenin ibret almasıdır.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٩٦ الى ٩٩]
[A'râf Suresi (7), Ayetler 96-99]
وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ وَلكِنْ كَذَّبُوا فَأَخَذْناهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ (٩٦) أَفَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنا بَياتاً وَهُمْ نائِمُونَ (٩٧) أَوَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنا ضُحًى وَهُمْ يَلْعَبُونَ (٩٨) أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ فَلا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ (٩٩)
{ وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ وَلكِنْ كَذَّبُوا فَأَخَذْناهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ (٩٦) أَفَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنا بَياتاً وَهُمْ نائِمُونَ (٩٧) أَوَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنا ضُحًى وَهُمْ يَلْعَبُونَ (٩٨) أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ فَلا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ (٩٩) } “Eğer o memleketlerin halkı iman edip sakınsalardı, elbette üzerlerine gökten ve yerden bereketler açardık; fakat yalanladılar, biz de onları kazanmakta oldukları (günahlar) sebebiyle yakalayıverdik. (96) Yoksa o memleketlerin halkı, geceleyin uyurlarken azabımızın kendilerine gelivermesinden emin mi oldular? (97) Ya da o memleketlerin halkı, kuşluk vakti eğlenip dururlarken azabımızın kendilerine gelivermesinden emin mi oldular? (98) Allah'ın tuzağından (mükründen) emin mi oldular? Hüsrana uğrayan topluluktan başkası Allah'ın tuzağından emin olmaz. (99)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى أَنَّ الَّذِينَ عَصَوْا وَتَمَرَّدُوا أَخَذَهُمُ اللَّهُ بَغْتَةً، بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُمْ لَوْ
Bil ki Allah Teâlâ önceki ayette isyan edip haddi aşanları Allah'ın ansızın yakaladığını beyan edince, bu ayette de şayet...
أَطَاعُوا لَفَتَحَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ الْخَيْرَاتِ فَقَالَ: وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا أَيْ آمَنُوا بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَاتَّقَوْا مَا نَهَى اللَّهُ عَنْهُ وَحَرَّمَهُ لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ بَرَكَاتُ السَّمَاءِ بِالْمَطَرِ، وَبَرَكَاتُ الْأَرْضِ بِالنَّبَاتِ وَالثِّمَارِ، وَكَثْرَةِ الْمَوَاشِي وَالْأَنْعَامِ، وَحُصُولِ الْأَمْنِ وَالسَّلَامَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ السَّمَاءَ تَجْرِي مجرى الأب، والأرض تجري مجرى الام، ومنها يَحْصُلُ جَمِيعُ الْمَنَافِعِ وَالْخَيْرَاتِ بِخَلْقِ اللَّهِ تَعَالَى وَتَدْبِيرِهِ. وَقَوْلُهُ: وَلكِنْ كَذَّبُوا يَعْنِي الرُّسُلَ فَأَخَذْناهُمْ بِالْجُدُوبَةِ وَالْقَحْطِ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ مِنَ الْكُفْرِ وَالْمَعْصِيَةِ.
...itaat etselerdi Allah'ın onların üzerine hayır kapılarını açacağını beyan ederek şöyle buyurmuştur: { وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا } “Eğer o memleketlerin halkı iman etselerdi”, yani Allah'a, meleklerine, kitaplarına, peygamberlerine ve ahiret gününe iman etselerdi; { وَاتَّقَوْا } “ve sakınsalardı”, [yani] Allah'ın yasakladığı ve haram kıldığı şeylerden sakınsalardı; { لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ } “elbette üzerlerine gökten ve yerden bereketler açardık”. Göğün bereketleri yağmurla, yerin bereketleri ise bitkiler, meyveler, davar ve hayvanların çoğalması, emniyet ve esenliğin hâsıl olması iledir. Zira gök baba mesabesinde, yer de anne mesabesindedir; Allah Teâlâ'nın yaratması ve tedbiriyle bütün menfaatler ve hayırlar bunlardan meydana gelir. O'nun: { وَلكِنْ كَذَّبُوا } “fakat yalanladılar” buyruğu, yani elçileri [yalanladılar], { فَأَخَذْناهُمْ } “biz de onları yakalayıverdik”, kuraklık ve kıtlıkla [yakaladık], { بِما كانُوا يَكْسِبُونَ } “kazanmakta oldukları sebebiyle”, yani küfür ve isyandan kazandıkları sebebiyle demektir.
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَعَادَ التَّهْدِيدَ بِعَذَابِ الِاسْتِئْصَالِ فَقَالَ: أَفَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرى وَهُوَ اسْتِفْهَامٌ بِمَعْنَى الْإِنْكَارِ عَلَيْهِمْ، وَالْمَقْصُودُ أَنَّهُ تَعَالَى خَوَّفَهُمْ بِنُزُولِ ذَلِكَ الْعَذَابِ عَلَيْهِمْ فِي الْوَقْتِ الَّذِي يَكُونُونَ فِيهِ فِي غَايَةِ الْغَفْلَةِ، وَهُوَ حَالُ النَّوْمِ بِاللَّيْلِ، وَحَالُ الضُّحَى بِالنَّهَارِ لِأَنَّهُ الْوَقْتُ الَّذِي يَغْلِبُ عَلَى الْمَرْءِ التَّشَاغُلُ بِاللَّذَّاتِ فِيهِ. وَقَوْلُهُ:
Sonra Allah Teâlâ kökten yok edici azap ile tehdidi yineleyerek: { أَفَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرى } “Yoksa o memleketlerin halkı emin mi oldular?” buyurdu. Bu, onları kınama (inkâr) anlamında bir istifhamdır (sorudur). Maksat şudur: Allah Teâlâ onları, en gafil bulundukları vakitte, yani geceleyin uyku halindeyken ve gündüzün kuşluk vaktindeyken bu azabın üzerlerine inmesiyle korkutmuştur. Çünkü kuşluk vakti, insanın lezzetlerle meşgul olmasının galip geldiği bir vakittir. O'nun:
وَهُمْ يَلْعَبُونَ يَحْتَمِلُ التَّشَاغُلَ بِأُمُورِ الدُّنْيَا، فَهِيَ لَعِبٌ وَلَهْوٌ، وَيَحْتَمِلُ خَوْضَهُمْ فِي كُفْرِهِمْ، لِأَنَّ ذَلِكَ كَاللَّعِبِ فِي أَنَّهُ لَا يَضُرُّ وَلَا يَنْفَعُ. قَرَأَ أَكْثَرُ الْقُرَّاءِ أَوَأَمِنَ بِفَتْحِ الْوَاوِ، وَهُوَ حَرْفُ الْعَطْفِ دَخَلَتْ عَلَيْهِ هَمْزَةُ الِاسْتِفْهَامِ، كَمَا دَخَلَ فِي قَوْلِهِ: أَثُمَّ إِذا مَا وَقَعَ [يُونُسَ: ٥١] وَقَوْلِهِ: أَوَكُلَّما عاهَدُوا [الْبَقَرَةِ: ١٠٠] وَهَذِهِ الْقِرَاءَةُ أَشْبَهُ بِمَا قَبْلَهُ وَبَعْدَهُ، لِأَنَّ قَبْلَهُ أَفَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرى وَمَا بَعْدَهُ أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ [الأعراف: ٩٩] أَوَلَمْ يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الْأَرْضَ [الأعراف: ١٠٠] وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ أَوْ أَمِنَ سَاكِنَةَ الْوَاوِ، وَاسْتُعْمِلَ عَلَى ضَرْبَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ تَكُونَ بِمَعْنَى أَحَدِ الشَّيْئَيْنِ، كَقَوْلِهِ: زَيْدٌ أَوْ عَمْرٌو جَاءَ، وَالْمَعْنَى أَحَدُهُمَا جَاءَ.
{ وَهُمْ يَلْعَبُونَ } “onlar eğlenip dururlarken” sözü, dünya işleriyle meşgul olmayı muhtemel kılar; zira o bir oyun ve eğlencedir. Küfürlerine dalmalarını da muhtemel kılar; çünkü bu, zarar ve fayda vermemesi bakımından oyun gibidir. Kurrânın çoğu, istifham hemzesinin dâhil olduğu bir atıf harfi olarak vav'ın fethasıyla { أَوَأَمِنَ } şeklinde okumuştur; nitekim O'nun: { أَثُمَّ إِذا ما وَقَعَ } [Yûnus 51] ve: { أَوَكُلَّما عاهَدُوا } [Bakara 100] buyruklarında da böyle dâhil olmuştur. Bu kıraat, öncesine ve sonrasına daha uygundur; çünkü öncesinde { أَفَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرى }, sonrasında ise { أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ } [A'râf 99] ile { أَوَلَمْ يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الْأَرْضَ } [A'râf 100] buyrukları yer almaktadır. İbn Âmir ise vav'ın sükûnuyla { أَوْ أَمِنَ } şeklinde okumuştur. Bu da iki şekilde kullanılır: Birincisi: İki şeyden biri anlamında olmasıdır; nitekim “Zeydün ev Amrun câe” (زَيْدٌ أَوْ عَمْرٌو جَاءَ) sözü gibi olup anlamı “İkisinden biri geldi” demektir.
وَالضَّرْبُ الثَّانِي: أَنْ تَكُونَ لِلْإِضْرَابِ عَمَّا قَبْلَهَا، كَقَوْلِكَ: أَنَا أَخْرُجُ أَوْ أُقِيمُ، أَضْرَبْتَ عَنِ الْخُرُوجِ، وَأَثْبَتَّ الْإِقَامَةَ، كَأَنَّكَ قُلْتَ: لَا بَلْ أُقِيمُ فَوَجْهُ هَذِهِ الْقِرَاءَةِ أَنَّهُ جَعَلَ «أَوْ» لِلْإِضْرَابِ لَا عَلَى أَنَّهُ أَبْطَلَ الْأَوَّلَ، وَهُوَ الم تَنْزِيلُ الْكِتابِ لَا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ أَمْ يَقُولُونَ [السَّجْدَةِ: ١، ٢] فَكَانَ/ الْمَعْنَى مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ اسْتِوَاءُ هَذِهِ الضُّرُوبِ مِنَ الْعَذَابِ، وَإِنْ شِئْتَ جَعَلْتَ «او» هاهنا الَّتِي لِأَحَدِ الشَّيْئَيْنِ، وَيَكُونُ الْمَعْنَى: أَفَأَمِنُوا إِحْدَى هَذِهِ الْعُقُوبَاتِ، وَقَوْلُهُ: ضُحًى الضُّحَى صَدْرُ النَّهَارِ، وَأَصْلُهُ الظُّهُورُ مِنْ قَوْلِهِمْ: ضَحَا لِلشَّمْسِ إِذَا ظَهَرَ لَهَا.
İkinci Şekil: Kendisinden öncesinden vazgeçme (idrâb) için olmasıdır; nitekim “Ene ahrucu ev ükîm” (أَنَا أَخْرُجُ أَوْ أُقِيمُ) dediğinde çıkmaktan vazgeçip kalmayı ispat etmiş olursun; sanki “Hayır, bilakis kalıyorum” demiş gibi olursun. Bu kıraatin vechi; “ev” (أَوْ) edatını, birincisini iptal etmek üzere değil, { الم تَنْزِيلُ الْكِتابِ لَا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ أَمْ يَقُولُونَ } [Secde 1-2] ayetinde olduğu gibi idrâb için kılmasıdır. Dolayısıyla bu ayetten kastedilen mana, bu azap çeşitlerinin eşitliğidir. Dilersen buradaki “ev”i iki şeyden biri için kılarsın; bu durumda anlam: “Bu cezalardan birinden emin mi oldular?” şeklinde olur. O'nun: { ضُحًى } “kuşluk vakti” buyruğuna gelince; ed-Duhâ (الضُّحَى), günün ilk vaktidir (kuşluktur). Aslı ise zâhir olmak/görünmektir; nitekim Arapların güneşe çıktığında “dahâ li'ş-şemsi” (ضَحَا لِلشَّمْسِ) demelerinden gelir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ وَقَدْ سَبَقَ تَفْسِيرُ الْمَكْرِ فِي اللُّغَةِ، وَمَعْنَى الْمَكْرِ فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ عِنْدَ قَوْلِهِ: وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ [آلِ عِمْرَانَ: ٥٤] وَيَدُلُّ قَوْلُهُ: أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ أَنَّ الْمُرَادَ أَنْ يَأْتِيَهُمْ عَذَابُهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ. قَالَهُ عَلَى وَجْهِ التَّحْذِيرِ، وَسَمَّى هَذَا الْعَذَابَ مَكْرًا تَوَسُّعًا، لِأَنَّ الْوَاحِدَ مِنَّا إِذَا أَرَادَ الْمَكْرَ بِصَاحِبِهِ، فَإِنَّهُ يُوقِعُهُ فِي الْبَلَاءِ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُ بِهِ، فَسَمَّى الْعَذَابَ مَكْرًا لِنُزُولِهِ بِهِمْ مِنْ حَيْثُ لا يشعرون، وبين انه لا يامن من نُزُولَ عَذَابِ اللَّهِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ وَهُمُ الَّذِينَ لِغَفْلَتِهِمْ وَجَهْلِهِمْ لَا يَعْرِفُونَ رَبَّهُمْ، فَلَا يَخَافُونَهُ، وَمَنْ هَذِهِ سَبِيلُهُ، فَهُوَ أَخْسَرُ الْخَاسِرِينَ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، لِأَنَّهُ أَوْقَعَ نَفْسَهُ فِي الدُّنْيَا فِي الضَّرَرِ، وَفِي الآخرة في أشد العذاب.
Sonra Allah Teâlâ: { أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ } “Allah'ın tuzağından emin mi oldular?” buyurdu. Lügatte mekr (tuzak) kelimesinin tefsiri ile Allah Teâlâ hakkında mekr kelimesinin anlamı Âl-i İmrân Suresi'nde { وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ } [Âl-i İmrân 54] buyruğunun yanında daha önce geçmişti. O'nun: { أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ } buyruğu, kastedilenin O'nun azabının kendilerine hiç farkında olmadıkları yerden gelmesi olduğuna delalet eder. Bunu sakındırma yoluyla söylemiş ve bu azabı mecaz yoluyla “mekr” (tuzak) olarak isimlendirmiştir; çünkü bizden biri arkadaşına mekr (tuzak) kurmak istediğinde, farkına varmadığı bir yönden onu belaya düşürür. Dolayısıyla azap da kendilerine farkında olmadıkları bir yerden indiği için mekr diye isimlendirilmiştir. Allah'ın azabının bu şekilde inmesinden ancak: { إِلَّا الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ } “hüsrana uğrayan topluluktan başkasının emin olmayacağını” beyan etmiştir. Bunlar gafletleri ve cehaletleri sebebiyle Rablerini tanımayan, dolayısıyla O'ndan korkmayan kimselerdir. Bu yolda olan kimse ise dünyada ve ahirette hüsrana uğrayanların en hüsranlısıdır; çünkü dünyada nefsini zarara, ahirette ise en şiddetli azaba uğratmıştır.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٠٠ الى ١٠١]
[A'râf Suresi (7), Ayetler 100-101]
أَوَلَمْ يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ أَهْلِها أَنْ لَوْ نَشاءُ أَصَبْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَنَطْبَعُ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ (١٠٠) تِلْكَ الْقُرى نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبائِها وَلَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى قُلُوبِ الْكافِرِينَ (١٠١)
{ أَوَلَمْ يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ أَهْلِها أَنْ لَوْ نَشاءُ أَصَبْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَنَطْبَعُ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ (١٠٠) تِلْكَ الْقُرى نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبائِها وَلَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى قُلُوبِ الْكافِرِينَ (١٠١) } “Eski sahiplerinden sonra yeryüzüne vâris olanlara belli olmadı mı ki, eğer dileseydik onları da günahları sebebiyle cezalandırırdık? Biz onların kalplerini mühürleriz de artık işitmezler. (100) İşte o memleketler ki, onların haberlerinden bir kısmını sana anlatıyoruz. Andolsun ki peygamberleri onlara apaçık delillerle gelmişti. Fakat daha önce yalanladıklarına inanacak değillerdi. İşte Allah kâfirlerin kalplerini böyle mühürler. (101)”
[في قوله تعالى أَوَلَمْ يَهْدِ إلى قوله فَهُمْ لا يَسْمَعُونَ] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ فِيمَا تَقَدَّمَ مِنَ الْآيَاتِ حَالَ الْكُفَّارِ الَّذِينَ أَهْلَكَهُمُ اللَّهُ بِالِاسْتِئْصَالِ مُجْمَلًا وَمُفَصَّلًا أَتْبَعَهُ بِبَيَانِ أَنَّ الْغَرَضَ مِنْ ذِكْرِ هَذِهِ الْقَصَصِ حُصُولُ الْعِبْرَةِ لِجَمِيعِ الْمُكَلَّفِينَ فِي مَصَالِحِ أَدْيَانِهِمْ وَطَاعَاتِهِمْ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { أَوَلَمْ يَهْدِ } buyruğundan { فَهُمْ لا يَسْمَعُونَ } buyruğuna kadar olan kısım hakkında]: Bil ki Allah Teâlâ geçen ayetlerde kökten yok ederek helak ettiği kâfirlerin halini mücmel ve mufassal olarak beyan edince, bunun ardından bu kıssaların zikredilmesindeki gayenin, dinlerinin maslahatları ve itaatleri hususunda bütün mükelleflerin ibret almasını sağlamak olduğunu açıklamıştır. Ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اخْتَلَفَ الْقُرَّاءُ فَقَرَأَ بَعْضُهُمْ أَوَلَمْ يَهْدِ بِالْيَاءِ الْمُعْجَمَةِ مِنْ تَحْتِهَا، وَبَعْضُهُمْ بِالنُّونِ، قَالَ الزَّجَّاجُ: إِذَا قُرِئَ بِالْيَاءِ الْمُعْجَمَةِ مِنْ تَحْتُ كَانَ قَوْلُهُ: أَنْ لَوْ نَشاءُ مرفوعا بانه فاعله/ بمعنى او لم يَهْدِ لِلَّذِينِ يَخْلُفُونَ أُولَئِكَ الْمُتَقَدِّمِينَ وَيَرِثُونَ أَرْضَهُمْ وَدِيَارَهُمْ، وَهَذَا الشَّأْنُ وَهُوَ أَنَّا لَوْ نَشَاءُ أَصَبْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ كَمَا أَصَبْنَا مَنْ قَبْلَهُمْ وَأَهْلَكْنَا الْوَارِثِينَ كَمَا أَهْلَكْنَا الْمُوَرِّثِينَ، إِذَا قُرِئَ بِالنُّونِ فهو منصوب، كأنه قيل او لم نهد للوارثين هذا الشان بمعنى او لم نُبَيِّنْ لَهُمْ أَنَّ قُرَيْشًا أَصَبْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ كَمَا أَصَبْنَا مَنْ قَبْلَهُمْ؟
Birinci Mesele: Kurrâ ihtilaf etmiştir; bazısı iki noktalı ye ile { أَوَلَمْ يَهْدِ } şeklinde, bazısı da nûn ile okumuştur. Zeccâc demiştir ki: Alttan iki noktalı ye ile okunduğunda O'nun: { أَنْ لَوْ نَشاءُ } sözü onun faili olarak merfû olur; manası: “O geçmiştekilerin ardılı olup onların yerlerine ve yurtlarına vâris olanlara şu durum belli olmadı mı ki: Biz dileseydik öncekileri çarptığımız gibi onları da günahları sebebiyle çarpar, miras bırakanları helak ettiğimiz gibi mirasçıları da helak ederdik.” Nûn ile okunduğunda ise mensuptur; sanki “Biz vârislere bu durumu göstermedik mi / belli etmedik mi?”, yani “Kureyş'i de öncekileri çarptığımız gibi günahları sebebiyle çarptığımızı onlara açıklamadık mı?” denilmiş gibidir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْمَعْنَى أَوَلَمْ نُبَيِّنْ لِلَّذِينِ نَبْعَثُهُمْ فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِهْلَاكِنَا مَنْ كَانَ قَبْلَهُمْ فِيهَا فَنُهْلِكُهُمْ بَعْدَهُمْ؟ وَهُوَ مَعْنَى لَوْ نَشَاءُ أَصَبْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ، أَيْ عِقَابِ ذُنُوبِهِمْ، وَقَوْلُهُ: وَنَطْبَعُ عَلى قُلُوبِهِمْ أَيْ إِنْ لَمْ نُهْلِكْهُمْ بِالْعِقَابِ نَطْبَعُ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ أَيْ لَا يَقْبَلُونَ، وَلَا يَتَّعِظُونَ، وَلَا يَنْزَجِرُونَ وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّ الْمُرَادَ إِمَّا الْإِهْلَاكُ وَإِمَّا الطَّبْعُ عَلَى الْقَلْبِ، لِأَنَّ الْإِهْلَاكَ لَا يَجْتَمِعُ مَعَ الطَّبْعِ عَلَى الْقَلْبِ، فَإِنَّهُ إِذَا أَهْلَكَهُ يَسْتَحِيلُ أَنْ يَطْبَعَ عَلَى قَلْبِهِ.
İkinci Mesele: Mana şudur: Yeryüzünde kendilerinden öncekileri helak ettikten sonra yerlerine getirdiğimiz kimselere, onların ardından kendilerini de helak edebileceğimizi açıklamadık mı? Bu da: { لَوْ نَشاءُ أَصَبْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ } “eğer dileseydik onları da günahları sebebiyle cezalandırırdık”, yani günahlarının cezasıyla [cezalandırırdık] manasındadır. O'nun: { وَنَطْبَعُ عَلى قُلُوبِهِمْ } “Biz onların kalplerini mühürleriz” buyruğu ise; şayet onları ceza ile helak etmezsek kalplerini mühürleriz, { فَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ } “artık işitmezler”, yani kabul etmezler, öğüt almazlar ve vazgeçmezler demektir. Kastedilenin ya helak etmek ya da kalbi mühürlemek olduğunu söylememizin sebebi şudur: Çünkü helak etmek kalbi mühürlemekle bir arada bulunmaz; zira onu helak ettiği takdirde kalbini mühürlemesi imkânsızdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اسْتَدَلَّ أَصْحَابُنَا عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى قَدْ يَمْنَعُ الْعَبْدَ عَنِ الْإِيمَانِ بِقَوْلِهِ: وَنَطْبَعُ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ وَالطَّبْعُ وَالْخَتْمُ وَالرَّيْنُ وَالْكِنَانُ وَالْغِشَاوَةُ وَالصَّدُّ وَالْمَنْعُ وَاحِدٌ عَلَى مَا قَرَّرْنَاهُ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ. قَالَ الْجُبَّائِيُّ: الْمُرَادُ مِنْ هَذَا الطَّبْعِ أَنَّهُ تَعَالَى يَسِمُ قُلُوبَ الْكُفَّارِ بِسِمَاتٍ وَعَلَامَاتٍ تَعْرِفُ الْمَلَائِكَةُ بِهَا أَنَّ أَصْحَابَهَا لَا يُؤْمِنُونَ، وَتِلْكَ الْعَلَامَةُ غَيْرُ مَانِعَةٍ مِنَ الْإِيمَانِ. وَقَالَ الْكَعْبِيُّ: إِنَّمَا أَضَافَ الطَّبْعَ إِلَى نَفْسِهِ لِأَجْلِ أَنَّ الْقَوْمَ إِنَّمَا صَارُوا إِلَى ذَلِكَ الْكُفْرِ عِنْدَ أَمْرِهِ وَامْتِحَانِهِ فَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَمْ يَزِدْهُمْ دُعائِي إِلَّا فِراراً [نُوحٍ: ٦] .
Üçüncü Mesele: Ashabımız (Ehl-i Sünnet), Allah Teâlâ'nın kulu imandan menedebileceğine dair O'nun: { وَنَطْبَعُ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ } “Biz onların kalplerini mühürleriz de artık işitmezler” buyruğunu delil getirmişlerdir. Pek çok ayette takrir ettiğimiz üzere tab' (mühürleme), hatm (mühürleme), rayn (pas), kinân (örtü), gışâve (perde), sadd (engelleme) ve men' aynı şeydir. Cübbâî demiştir ki: Bu mühürlemeden kasıt, Allah Teâlâ'nın kâfirlerin kalplerine meleklerin sahiplerinin iman etmeyeceğini anlayacağı işaretler ve alametler koymasıdır; bu alamet ise imana engel değildir. Kâ'bî ise şöyle demiştir: Mühürlemeyi kendisine nispet etmesi, kavmin bu küfre ancak O'nun emri ve imtihanı sırasında yönelmiş olmalarındandır; bu tıpkı Allah Teâlâ'nın: { فَلَمْ يَزِدْهُمْ دُعائِي إِلَّا فِراراً } “Fakat benim davetim onların kaçışını artırmaktan başka bir işe yaramadı” [Nûh 6] buyruğu gibidir.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْبَحْثَ عَنْ حَقِيقَةِ الطَّبْعِ وَالْخَتْمِ قَدْ مَرَّ مِرَارًا كَثِيرَةً فَلَا فَائِدَةَ فِي الْإِعَادَةِ.
Bil ki tab' (mühürleme) ve hatm (mühürleme) kavramlarının hakikati hakkındaki inceleme defalarca geçmişti; dolayısıyla tekrarlamanın bir faydası yoktur.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: وَنَطْبَعُ هَلْ هُوَ مُنْقَطِعٌ عَمَّا قَبْلَهُ أَوْ مَعْطُوفٌ عَلَى مَا قَبْلَهُ فِيهِ قَوْلَانِ:
Dördüncü Mesele: O'nun: { وَنَطْبَعُ } “mühürleriz” sözünün öncesinden kopuk (münkatı‘) mu yoksa öncesine matuf mu olduğu hususunda iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ مُنْقَطِعٌ عَنِ الَّذِي قَبْلَهُ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: أَصَبْناهُمْ مَاضٍ وَقَوْلَهُ: وَنَطْبَعُ مُسْتَقْبَلٌ وَهَذَا الْعَطْفُ لَيْسَ بِمُسْتَحْسَنٍ، بَلْ هُوَ مُنْقَطِعٌ عَمَّا قَبْلَهُ، وَالتَّقْدِيرُ: وَنَحْنُ نَطْبَعُ عَلَى قُلُوبِهِمْ.
Birinci Görüş: Kendisinden öncekinden kopuktur; zira { أَصَبْناهُمْ } sözü mazi (geçmiş zaman), { وَنَطْبَعُ } sözü ise müstakbeldir (geniş/gelecek zaman). Bu şekildeki bir atıf ise hoş karşılanmaz; bilakis o öncesinden kopuktur (münkatı‘dır) ve takdiri: “Ve biz onların kalplerini mühürleriz” şeklindedir.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى مَا قَبْلَهُ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : هُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى مَا دَلَّ عَلَيْهِ مَعْنَى أَوَلَمْ يَهْدِ كَأَنَّهُ قِيلَ يَغْفُلُونَ عَنِ الْهِدَايَةِ، وَنَطْبَعُ عَلَى قُلُوبِهِمْ أَوْ مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ: يَرِثُونَ الْأَرْضَ ثُمَّ قَالَ: وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَعْطُوفًا عَلَى أَصَبْناهُمْ لِأَنَّهُمْ كَانُوا كُفَّارًا وَكُلُّ كَافِرٍ فَهُوَ مَطْبُوعٌ عَلَى قَلْبِهِ، فَقَوْلُهُ بَعْدَ ذَلِكَ: وَنَطْبَعُ عَلى قُلُوبِهِمْ يَجْرِي مَجْرَى تَحْصِيلِ الْحَاصِلِ وَهُوَ مُحَالٌ، هَذَا تَقْرِيرُ قَوْلِ صَاحِبِ «الْكَشَّافِ» عَلَى أَقْوَى الْوُجُوهِ وَهُوَ ضَعِيفٌ، لِأَنَّ كَوْنَهُ مَطْبُوعًا عَلَيْهِ إِنَّمَا يَحْصُلُ حَالَ اسْتِمْرَارِهِ وَثَبَاتِهِ عَلَيْهِ، فَهُوَ يَكْفُرُ أَوَّلًا، ثُمَّ يَصِيرُ مَطْبُوعًا عَلَيْهِ فِي الْكُفْرِ، فَلَمْ يَكُنْ هَذَا مُنَافِيًا لِصِحَّةِ الْعَطْفِ.
İkinci Görüş: Öncesine matuftur. el-Keşşâf sahibi demiştir ki: { أَوَلَمْ يَهْدِ } ifadesinin anlamının delalet ettiği şeye matuftur; sanki “Hidayetten gafil oluyorlar ve biz de kalplerini mühürlüyoruz” denilmiş gibidir ya da O'nun: { يَرِثُونَ الْأَرْضَ } sözüne matuftur. Sonra şöyle demiştir: { أَصَبْناهُمْ } üzerine matuf olması caiz değildir; çünkü onlar zaten kâfirdiler ve her kâfirin kalbi mühürlüdür. Dolayısıyla bundan sonra gelen { وَنَطْبَعُ عَلى قُلُوبِهِمْ } sözü tahsîl-i hâsıl (zaten var olanı elde etmeye çalışma) mesabesinde olur ki bu muhaldir. Bu, el-Keşşâf sahibinin sözünün en kuvvetli vecihlerle açıklamasıdır; fakat zayıftır. Çünkü kalbin mühürlenmiş olması durumu ancak küfürde devam ve sebat etmesi halinde meydana gelir; dolayısıyla o önce inkâr eder, sonra küfür üzerine mühürlenir. Bu sebeple bu durum atfın sıhhatine aykırı değildir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: تِلْكَ الْقُرى نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبائِها قَوْلُهُ: تِلْكَ مبتدا والْقُرى صفة ونَقُصُّ
Sonra Allah Teâlâ: { تِلْكَ الْقُرى نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبائِها } “İşte o memleketler ki, onların haberlerinden bir kısmını sana anlatıyoruz” buyurdu. O'nun: { تِلْكَ } sözü mübteda (özne), { الْقُرى } sıfat (belirten), { نَقُصُّ } ise...
عَلَيْكَ
{ عَلَيْكَ } “sana” [lafzı]
خَبَرٌ، وَالْمُرَادُ بِتِلْكَ الْقُرَى قُرَى الْأَقْوَامِ الْخَمْسَةِ الَّذِينَ وَصَفَهُمْ فِيمَا سَبَقَ، وَهُمْ: قَوْمُ نُوحٍ، وَهُودٍ، وَصَالِحٍ، وَلُوطٍ، وَشُعَيْبٍ، نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَخْبَارِهَا كَيْفَ أُهْلِكَتْ. وَأَمَّا أَخْبَارُ غَيْرِ هَؤُلَاءِ الْأَقْوَامِ، فَلَمْ نَقُصَّهَا عَلَيْكَ، وَإِنَّمَا خَصَّ اللَّهُ أَنْبَاءَ هَذِهِ الْقُرَى لِأَنَّهُمُ اغْتَرُّوا بِطُولِ الْإِمْهَالِ مَعَ كَثْرَةِ النِّعَمِ فَتَوَهَّمُوا أَنَّهُمْ عَلَى الْحَقِّ، فَذَكَرَهَا اللَّهُ تَعَالَى تَنْبِيهًا لِقَوْمِ مُحَمَّدٍ ﵊ عَنِ الِاحْتِرَازِ مِنْ مِثْلِ تِلْكَ الْأَعْمَالِ.
...[ile birlikte] haberdir (yüklemdir). “O memleketler”den kasıt, daha önce nitelikleri zikredilen beş kavmin memleketleridir ki bunlar: Nûh, Hûd, Sâlih, Lût ve Şuayb'ın kavimleridir; [yani] onların nasıl helak edildiklerine dair haberlerinden bir kısmını sana anlatıyoruz. Bu kavimlerin dışındakilerin haberlerini ise sana anlatmadık. Allah'ın bu memleketlerin haberlerini tahsis etmesinin sebebi şudur: Onlar nimetlerin çokluğu ile birlikte kendilerine mühlet verilmesinin uzamasına aldandılar ve hak üzere olduklarını vehmettiler. Allah Teâlâ da Muhammed'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] kavmine bu tür amellerden sakınmaları için bir uyarı olsun diye bunları zikretmiştir.
ثُمَّ عَزَاهُ اللَّهُ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: وَلَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ يُرِيدُ الْأَنْبِيَاءَ الَّذِينَ أُرْسِلُوا إِلَيْهِمْ وَقَوْلُهُ: فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ فِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالسُّدِّيُّ: فَمَا كَانَ أُولَئِكَ الْكُفَّارُ لِيُؤْمِنُوا عِنْدَ إِرْسَالِ الرُّسُلِ بِمَا كَذَّبُوا بِهِ يَوْمَ أَخَذَ مِيثَاقَهُمْ حِينَ أَخْرَجَهُمْ مِنْ ظَهْرِ آدَمَ، فَآمَنُوا كُرْهًا، وَأَقَرُّوا بِاللِّسَانِ وَأَضْمَرُوا التَّكْذِيبَ. الثَّانِي: قَالَ الزَّجَّاجُ: فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بَعْدَ رُؤْيَةِ الْمُعْجِزَاتِ بِمَا كَذَّبُوا بِهِ قَبْلَ رُؤْيَةِ تِلْكَ الْمُعْجِزَاتِ. الثَّالِثُ: مَا كَانُوا لَوْ أَحْيَيْنَاهُمْ بَعْدَ إِهْلَاكِهِمْ وَرَدَدْنَاهُمْ إِلَى دَارِ التَّكْلِيفِ لِيُؤْمِنُوا بما ما كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلِ إِهْلَاكِهِمْ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ [الْأَنْعَامِ: ٢٨] الرَّابِعُ: قَبْلَ مَجِيءِ الرَّسُولِ كَانُوا مُصِرِّينَ عَلَى الْكُفْرِ، فَهَؤُلَاءِ مَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بَعْدَ مَجِيءِ الرُّسُلِ أَيْضًا. الْخَامِسُ: لِيُؤْمِنُوا فِي الزَّمَانِ الْمُسْتَقْبَلِ.
Sonra Allah Teâlâ: { وَلَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ } “Andolsun ki peygamberleri onlara apaçık delillerle gelmişti” buyruğuyla onu teselli etmiştir. [Burada] kendilerine gönderilen peygamberleri kastetmektedir. O'nun: { فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ } “Fakat daha önce yalanladıklarına inanacak değillerdi” buyruğunda beş görüş vardır: Birincisi: İbn Abbâs ve Süddî şöyle demiştir: O kâfirler, peygamberler gönderildiğinde, Âdem'in sırtından çıkarıldıkları gün misakları alındığında yalanlamış oldukları şeye inanacak değillerdi; zira o zaman istemeyerek iman etmiş, dilleriyle ikrar etmiş ve içlerinde tekzibi (yalanlamayı) gizlemişlerdi. İkincisi: Zeccâc demiştir ki: Mucizeleri gördükten sonra, o mucizeleri görmeden önce yalanladıkları şeylere inanacak değillerdi. Üçüncüsü: Şayet onları helak ettikten sonra diriltip teklif yurduna geri döndürseydik, helak edilmelerinden önce yalanladıkları şeylere yine de inanacak değillerdi; nitekim bunun benzeri: { وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ } “Şayet geri döndürülselerdi, yine menedildikleri şeye dönerlerdi” [En'âm 28] buyruğudur. Dördüncüsü: Elçi gelmeden önce küfürde ısrarcı idiler; dolayısıyla bunlar elçiler geldikten sonra da inanacak değillerdi. Beşincisi: Gelecek zamanda iman edecek değillerdi.
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ السَّبَبَ فِي عَدَمِ هَذَا الْقَبُولُ فَقَالَ: كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى قُلُوبِ الْكافِرِينَ قَالَ الزَّجَّاجُ:
Sonra Allah Teâlâ bu kabul etmeyişin sebebini beyan ederek: { كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى قُلُوبِ الْكافِرِينَ } “İşte Allah kâfirlerin kalplerini böyle mühürler” buyurdu. Zeccâc demiştir ki:
وَالْكَافُ فِي كَذلِكَ نَصْبٌ، وَالْمَعْنَى: مِثْلَ ذَلِكَ الَّذِي طَبَعَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِ كُفَّارِ الْأُمَمِ الْخَالِيَةِ، يَطْبَعُ عَلَى قُلُوبِ الْكَافِرِينَ الَّذِينَ كَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ أَنْ لَا يُؤْمِنُوا أَبَدًا وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِحَقَائِقِ الْأُمُورِ.
{ كَذلِكَ } lafzındaki kâf harfi mansuptur. Manası: Allah'ın geçmiş ümmetlerin kâfirlerinin kalplerini mühürlediği gibi, üzerlerine ebediyen iman etmeyeceklerini yazdığı kâfirlerin kalplerini de böyle mühürler. İşlerin hakikatini en iyi bilen Allah'tır.
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٠٢]
[A'râf Suresi (7), Ayet 102]
وَما وَجَدْنا لِأَكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ وَإِنْ وَجَدْنا أَكْثَرَهُمْ لَفاسِقِينَ (١٠٢)
{ وَما وَجَدْنا لِأَكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ وَإِنْ وَجَدْنا أَكْثَرَهُمْ لَفاسِقِينَ (١٠٢) } “Onların çoğunda ahde vefa bulamadık; doğrusu onların çoğunu yoldan çıkmış (fâsık) kimseler bulduk. (102)”
فِيهِ أَقْوَالٌ: الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ الْوَفَاءَ بِالْعَهْدِ الَّذِي عَاهَدَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ فِي صُلْبِ آدَمَ، حَيْثُ قَالَ:
Bunda birkaç görüş vardır: Birincisi: İbn Abbâs demiştir ki: Âdem'in sulbünde iken Allah'ın onlardan aldığı ahde vefayı kastetmektedir; nitekim Allah:
أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى [الْأَعْرَافِ: ١٧٢] فَلَمَّا أَخَذَ اللَّهُ مِنْهُمْ هَذَا الْعَهْدَ وَأَقَرُّوا بِهِ، ثُمَّ خَالَفُوا ذَلِكَ، صَارَ كَأَنَّهُ مَا كَانَ لَهُمْ عَهْدٌ، فَلِهَذَا قَالَ: وَما وَجَدْنا لِأَكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ وَالثَّانِي: قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: الْعَهْدُ هُنَا الْإِيمَانُ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً [مَرْيَمَ: ٨٧] يَعْنِي آمَنَ وَقَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَالثَّالِثُ: أَنَّ الْعَهْدَ عِبَارَةٌ عَنْ وَضْعِ الْأَدِلَّةِ الدَّالَّةِ عَلَى صِحَّةِ التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَالْمُرَادُ/ مَا وَجَدْنَا لِأَكْثَرِهِمْ مِنَ الْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ.
{ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى } “'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' Onlar: 'Evet (Rabbimizsin)' dediler” [A'râf 172] buyurmuştu. Allah onlardan bu ahdi alıp onlar da bunu ikrar edince, daha sonra buna muhalefet ettiler ve sanki hiçbir ahitleri yokmuş gibi oldu. İşte bundan dolayı: { وَما وَجَدْنا لِأَكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ } “Onların çoğunda ahde vefa bulamadık” buyurmuştur. İkincisi: İbn Mes'ûd demiştir ki: Buradaki ahit imandır; buna delil de Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً } “Ancak Rahmân'ın katında bir ahit almış olan müstesnadır” [Meryem 87] buyruğudur; yani iman edip “Lâ ilâhe illallâh” diyen kimsedir. Üçüncüsü: Ahit, tevhîdin ve nübüvvetin sıhhatine delalet eden delillerin konulmasından ibarettir. Bu takdire göre kastedilen: Onların çoğunda ahde vefa bulamadık demektir.
ثُمَّ قَالَ: وَإِنْ وَجَدْنا أَكْثَرَهُمْ لَفاسِقِينَ أَيْ وَإِنَّ الشَّأْنَ وَالْحَدِيثَ وَجَدْنَا أَكْثَرَهُمْ فَاسِقِينَ خَارِجِينَ عَنِ الطَّاعَةِ، صارفين عن الدين.
Sonra: { وَإِنْ وَجَدْنا أَكْثَرَهُمْ لَفاسِقِينَ } “doğrusu onların çoğunu yoldan çıkmış kimseler bulduk” buyurdu. Yani gerçek şu ki, biz onların çoğunu itaatten çıkmış, dinden yüz çevirmiş fâsıklar olarak bulduk.
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٠٣]
[A'râf Suresi (7), Ayet 103]
ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسى بِآياتِنا إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلائِهِ فَظَلَمُوا بِها فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ (١٠٣)
{ ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسى بِآياتِنا إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلائِهِ فَظَلَمُوا بِها فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ (١٠٣) } “Sonra onların ardından Mûsâ'yı ayetlerimizle Firavun'a ve onun ileri gelenlerine gönderdik; fakat onlar bu (ayetlere) zulmettiler (haksızlık edip inkâr ettiler). Bak işte, o bozguncuların sonu nasıl oldu! (103)”
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ الْقِصَّةُ السَّادِسَةُ مِنَ الْقِصَصِ الَّتِي ذَكَرَهَا اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ السُّورَةِ، وَذَكَرَ فِي هَذِهِ الْقِصَّةِ مِنَ الشَّرْحِ وَالتَّفْصِيلِ مَا لَمْ يَذْكُرْ فِي سَائِرِ الْقِصَصِ، لِأَجْلِ أَنَّ مُعْجِزَاتِ مُوسَى كَانَتْ أَقْوَى مِنْ مُعْجِزَاتِ سَائِرِ الْأَنْبِيَاءِ، وَجَهْلَ قَوْمِهِ كَانَ أَعْظَمَ وَأَفْحَشَ مِنْ جَهْلِ سَائِرِ الْأَقْوَامِ.
Bil ki bu, Allah Teâlâ'nın bu surede zikrettiği kıssalardan altıncısıdır. Mûsâ'nın mucizeleri diğer peygamberlerin mucizelerinden daha güçlü, kavminin cehaleti de diğer kavimlerin cehaletinden daha büyük ve daha çirkin olduğu için, diğer kıssalarda zikretmediği kadar açıklama ve ayrıntıyı bu kıssada zikretmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْكِنَايَةَ فِي قَوْلِهِ: مِنْ بَعْدِهِمْ يَجُوزُ أَنْ تَعُودَ إِلَى الْأَنْبِيَاءِ الَّذِينَ جَرَى ذِكْرُهُمْ، وَيَجُوزُ ان تعود
Bil ki O'nun: { مِنْ بَعْدِهِمْ } “onların ardından” buyruğundaki kinaye (zamir), zikri geçen peygamberlere dönebileceği gibi...
إِلَى الْأُمَمِ الَّذِينَ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُمْ بِإِهْلَاكِهِمْ وَقَوْلُهُ: بِآياتِنا فِيهِ مَبَاحِثُ.
...helak edildikleri daha önce zikredilen ümmetlere dönmesi de caizdir. O'nun: { بِآياتِنا } “ayetlerimizle” buyruğunda birkaç inceleme vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ النَّبِيَّ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ آيَةٍ وَمُعْجِزَةٍ بِهَا يَمْتَازُ عَنْ غَيْرِهِ، إِذْ لَوْ لَمْ يَكُنْ مُخْتَصًّا بِهَذِهِ الْآيَةِ لم يكن قبول قول أَوْلَى مِنْ قَبُولِ قَوْلِ غَيْرِهِ.
Birinci İnceleme: Bu ayet, peygamberin kendisiyle başkalarından ayırt edileceği bir ayet ve mucizesinin bulunmasının zorunlu olduğuna delalet eder; çünkü şayet bu ayet ile başkalarından ayrılmış olmasaydı, onun sözünü kabul etmek başkasının sözünü kabul etmekten daha evlâ olmazdı.
وَالْبَحْثُ الثَّانِي: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى آتَاهُ آيَاتٍ كَثِيرَةً وَمُعْجِزَاتٍ كَثِيرَةً.
İkinci İnceleme: Bu ayet, Allah Teâlâ'nın ona pek çok ayet ve pek çok mucize verdiğine delalet eder.
وَالْبَحْثُ الثَّالِثُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: أَوَّلُ آيَاتِهِ الْعَصَا ثُمَّ الْيَدُ ضَرَبَ بِالْعَصَا بَابَ فِرْعَوْنَ فَفَزِعَ مِنْهَا فَشَابَ رَأْسُهُ فَاسْتَحْيَا فَخَضَّبَ بِالسَّوَادِ فَهُوَ أَوَّلُ مَنْ خَضَّبَ. قَالَ: وَآخِرُ الْآيَاتِ الطَّمْسُ. قَالَ:
Üçüncü İnceleme: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Onun mucizelerinin ilki asa, sonra eldir. Asayla Firavun'un kapısına vurdu; Firavun bundan öyle korktu ki saçları ağardı. Bunun üzerine utandı ve [saçlarını] siyaha boyadı; işte ilk boyanan odur. [İbn Abbâs] dedi ki: Mucizelerin sonuncusu ise tams (malların taş kesilmesi) idi. Şöyle dedi:
وَلِلْعَصَا فَوَائِدُ كَثِيرَةٌ مِنْهَا مَا هُوَ مَذْكُورٌ فِي الْقُرْآنِ كَقَوْلِهِ: هِيَ عَصايَ أَتَوَكَّؤُا عَلَيْها وَأَهُشُّ بِها عَلى غَنَمِي وَلِيَ فِيها مَآرِبُ أُخْرى [طه: ١٨] وَذَكَرَ اللَّهُ مِنْ تِلْكَ الْمَآرِبِ فِي الْقُرْآنِ قَوْلَهُ: اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً [الْبَقَرَةِ: ٦٠] وَذَكَرَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَشْيَاءَ أُخْرَى مِنْهَا: أَنَّهُ كَانَ يَضْرِبُ الْأَرْضَ بِهَا فَتَنْبُتُ وَمِنْهَا: أَنَّهُ كَانَتْ تُحَارِبُ اللُّصُوصَ وَالسِّبَاعَ الَّتِي كَانَتْ تَقْصِدُ غَنَمَهُ وَمِنْهَا: أَنَّهَا كَانَتْ تَشْتَعِلُ فِي اللَّيْلِ كَاشْتِعَالِ الشَّمْعَةِ وَمِنْهَا: أَنَّهَا كَانَتْ تَصِيرُ كَالْحَبْلِ الطَّوِيلِ فَيَنْزَحُ بِهِ الْمَاءَ مِنَ الْبِئْرِ الْعَمِيقَةِ.
Asanın pek çok faydası vardır; bunlardan bir kısmı Kur'an'da zikredilendir, nitekim O'nun: { هِيَ عَصايَ أَتَوَكَّؤُا عَلَيْها وَأَهُشُّ بِها عَلى غَنَمِي وَلِيَ فِيها مَآرِبُ أُخْرى } “O benim asamdır; ona dayanırım, onunla davarlarıma yaprak silkerim ve onda benim başka ihtiyaçlarım da vardır” [Tâhâ 18] buyruğu böyledir. Allah, Kur'an'da bu ihtiyaçlardan olarak: { اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً } “Asanla taşa vur! (Bunun üzerine) taştan on iki pınar fışkırdı” [Bakara 60] buyruğunu da zikretmiştir. İbn Abbâs başka hususlar da zikretmiştir; bunlardan biri: Onunla yere vurur ve bitki biterdi. Biri: Davarlarına musallat olan hırsızlar ve yırtıcı hayvanlarla savaşırdı. Biri: Geceleyin mum gibi aydınlatırdı. Biri de: Uzun bir ip gibi olur ve onunla derin kuyudan su çekerdi.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْفَوَائِدَ الْمَذْكُورَةَ فِي الْقُرْآنِ مَعْلُومَةٌ فَأَمَّا الْأُمُورُ الَّتِي هِيَ غَيْرُ مَذْكُورَةٍ فِي الْقُرْآنِ/ فَكُلُّ مَا وَرَدَ بِهِ خَبَرٌ صَحِيحٌ فَهُوَ مَقْبُولٌ وَمَا لَا فَلَا وَقَوْلُهُ إِنَّهُ كَانَ يَضْرِبُ بِهَا الْأَرْضَ فَتُخْرِجُ النَّبَاتَ ضَعِيفٌ لِأَنَّ الْقُرْآنَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مُوسَى ﵇ كَانَ يَفْزَعُ إِلَى الْعَصَا فِي الْمَاءِ الْخَارِجِ مِنَ الْحَجَرِ وَمَا كَانَ يَفْزَعُ إِلَيْهَا فِي طَلَبِ الطَّعَامِ.
Bil ki Kur'an'da zikredilen faydalar malumdur. Kur'an'da zikredilmeyen hususlara gelince, bu konuda sahih bir haber ne geldiyse kabul edilir, gelmeyen ise kabul edilmez. Onunla yere vurduğu ve yerden bitki çıkardığı şeklindeki söz zayıftır; çünkü Kur'an, Mûsâ aleyhisselâm'ın taştan çıkan su hususunda asaya başvurduğuna, yiyecek talebinde ise ona başvurmadığına delalet eder.
أَمَّا قَوْلُهُ: فَظَلَمُوا بِها أَيْ فَظَلَمُوا بِالْآيَاتِ الَّتِي جَاءَتْهُمْ لِأَنَّ الظُّلْمَ وَضْعُ الشَّيْءِ فِي غَيْرِ مَوْضِعِهِ فَلَمَّا كَانَتْ تِلْكَ الْآيَاتُ قَاهِرَةً ظَاهِرَةً ثُمَّ إِنَّهُمْ كَفَرُوا بِهَا فَوَضَعُوا الْإِنْكَارَ فِي مَوْضِعِ الْإِقْرَارِ وَالْكُفْرَ فِي مَوْضِعِ الْإِيمَانِ كَانَ ذَلِكَ ظُلْمًا مِنْهُمْ عَلَى تِلْكَ الْآيَاتِ.
O'nun: { فَظَلَمُوا بِها } “fakat onlar bu (ayetlere) zulmettiler” buyruğuna gelince; yani kendilerine gelen ayetlere haksızlık ettiler. Çünkü zulüm, bir şeyi yerine koymamaktır. Bu ayetler apaçık ve galip [mucizeler] iken onlar bunları inkâr edip itirafın yerine inkârı, imanın yerine de küfrü koyduklarında, bu durum o ayetlere karşı bir zulüm olmuştur.
ثُمَّ قَالَ: فَانْظُرْ أَيْ بِعَيْنِ عَقْلِكَ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ وَكَيْفَ فَعَلْنَا بهم.
Sonra: { فَانْظُرْ } “Bak işte” yani aklının gözüyle bak, { كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ } “o bozguncuların sonu nasıl oldu!” ve onlara nasıl muamele ettik buyurdu.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٠٤ الى ١٠٦]
[A'râf Suresi (7), Ayetler 104-106]
وَقالَ مُوسى يَا فِرْعَوْنُ إِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ (١٠٤) حَقِيقٌ عَلى أَنْ لَا أَقُولَ عَلَى اللَّهِ إِلاَّ الْحَقَّ قَدْ جِئْتُكُمْ بِبَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَرْسِلْ مَعِيَ بَنِي إِسْرائِيلَ (١٠٥) قالَ إِنْ كُنْتَ جِئْتَ بِآيَةٍ فَأْتِ بِها إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (١٠٦)
{ وَقالَ مُوسى يَا فِرْعَوْنُ إِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ (١٠٤) حَقِيقٌ عَلى أَنْ لَا أَقُولَ عَلَى اللَّهِ إِلاَّ الْحَقَّ قَدْ جِئْتُكُمْ بِبَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَرْسِلْ مَعِيَ بَنِي إِسْرائِيلَ (١٠٥) قالَ إِنْ كُنْتَ جِئْتَ بِآيَةٍ فَأْتِ بِها إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (١٠٦) } “Mûsâ: «Ey Firavun! Gerçekten ben, Âlemlerin Rabbi tarafından gönderilmiş bir elçiyim» dedi. (104) «Bana Allah hakkında gerçekten başkasını söylememek yaraşır. Doğrusu size Rabbinizden apaçık bir delil getirdim; artık İsrâiloğullarını benimle gönder.» (105) (Firavun) dedi ki: «Eğer bir ayet (mucize) getirdiysen ve doğru söyleyenlerden isen, haydi onu getir!» (106)”
فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Ayetle ilgili birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ كَانَ يُقَالُ لِمُلُوكِ مِصْرَ: الْفَرَاعِنَةُ كَمَا يُقَالُ لِمُلُوكِ فَارِسَ: الْأَكَاسِرَةُ فَكَأَنَّهُ قَالَ: يَا مَلِكَ مِصْرَ وَكَانَ اسْمُهُ قَايُوسَ وَقِيلَ: الْوَلِيدُ بْنُ مُصْعَبِ بْنِ الرَّيَّانِ.
Birinci Mesele: Bil ki Fars hükümdarlarına “Kisrâlar” dendiği gibi Mısır hükümdarlarına da “Firavunlar” denirdi. Sanki o: “Ey Mısır hükümdarı!” demiştir. Onun adı Kāyûs idi; el-Velîd b. Mus'ab b. er-Reyyân olduğu da söylenmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: إِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ فِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى مَا يَدُلُّ عَلَى وُجُودِ الْإِلَهِ تَعَالَى فَإِنَّ قَوْلَهُ: رَبِّ الْعالَمِينَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْعَالَمَ مَوْصُوفٌ بِصِفَاتٍ لِأَجْلِهَا افْتَقَرَ إِلَى رَبٍّ يُرَبِّيهِ وَإِلَهٍ يُوجِدُهُ وَيَخْلُقُهُ.
İkinci Mesele: O'nun: { إِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Gerçekten ben, Âlemlerin Rabbi tarafından gönderilmiş bir elçiyim” buyruğunda, Allah Teâlâ'nın varlığına delalet eden hususa bir işaret vardır; zira { رَبِّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi” ifadesi, âlemin birtakım sıfatlarla nitelenmiş olduğuna, bu sıfatlar sebebiyle de kendisini terbiye eden bir Rabbe, kendisini var eden ve yaratan bir ilaha muhtaç bulunduğuna delalet eder.
ثُمَّ قَالَ: حَقِيقٌ عَلى أَنْ لَا أَقُولَ عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ وَالْمَعْنَى أَنَّ الرَّسُولَ لَا يَقُولُ إِلَّا الْحَقَّ، فَصَارَ نَظْمُ الْكَلَامِ كَأَنَّهُ قَالَ: أَنَا رَسُولُ اللَّهِ وَرَسُولُ اللَّهِ لَا يَقُولُ إِلَّا الْحَقَّ يَنْتِجُ أَنِّي لَا أَقُولُ إِلَّا الْحَقَّ وَلَمَّا كَانَتِ
Sonra: { حَقِيقٌ عَلى أَنْ لَا أَقُولَ عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ } “Bana Allah hakkında gerçekten başkasını söylememek yaraşır” buyurdu. Manası şudur: Elçi ancak hakkı söyler. Böylece sözün dizilişi sanki şöyle olmuştur: “Ben Allah'ın elçisiyim; Allah'ın elçisi ancak hakkı söyler; bundan benim ancak hakkı söylediğim neticesi çıkar.” Ancak...
الْمُقَدِّمَةُ الْأَوْلَى خَفِيَّةً وَكَانَتِ الْمُقْدِّمَةُ الثَّانِيَةُ جَلِيَّةً ظَاهِرَةً ذَكَرَ مَا يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ الْمُقَدِّمَةِ الْأُولَى وَهُوَ قَوْلُهُ:
...birinci öncül kapalı, ikinci öncül ise açık ve belirgin olduğu için, birinci öncülün doğruluğuna delalet eden şu sözünü zikretmiştir:
قَدْ جِئْتُكُمْ بِبَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وهي المعجزة الظاهرة وَلَمَّا قَرَّرَ رِسَالَةَ نَفْسِهِ فَرَّعَ عَلَيْهِ تَبْلِيغَ الْحُكْمِ وَهُوَ قَوْلُهُ: فَأَرْسِلْ مَعِيَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَلَمَّا سَمِعَ فِرْعَوْنُ هَذَا/ الْكَلَامَ قَالَ: إِنْ كُنْتَ جِئْتَ بِآيَةٍ فَأْتِ بِها إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ
{ قَدْ جِئْتُكُمْ بِبَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ } “Doğrusu size Rabbinizden apaçık bir delil getirdim”; bu da apaçık mucizedir. Kendi elçiliğini ortaya koyunca, hükmün tebliğini buna dayandırdı; bu da: { فَأَرْسِلْ مَعِيَ بَنِي إِسْرائِيلَ } “artık İsrâiloğullarını benimle gönder” sözüdür. Firavun bu sözü işitince: { إِنْ كُنْتَ جِئْتَ بِآيَةٍ فَأْتِ بِها إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ } “Eğer bir ayet (mucize) getirdiysen ve doğru söyleyenlerden isen, haydi onu getir!” dedi.
وَاعْلَمْ أَنَّ دَلِيلَ مُوسَى ﵇ كَانَ مَبْنِيًّا عَلَى مُقَدِّمَاتٍ: إِحْدَاهَا: أَنَّ لِهَذَا الْعَالَمِ إِلَهًا قَادِرًا عَالِمًا حَكِيمًا. وَالثَّانِيَةُ: أَنَّهُ أَرْسَلَهُ إِلَيْهِمْ بِدَلِيلِ أَنَّهُ أَظْهَرَ الْمُعْجِزَ عَلَى وَفْقِ دَعْوَاهُ وَمَتَى كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ رَسُولًا حَقًّا. وَالثَّالِثَةُ: أَنَّهُ مَتَى كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ كَانَ كُلُّ مَا يُبَلِّغُهُ مِنَ اللَّهِ إِلَيْهِمْ فَهُوَ حَقٌّ وَصِدْقٌ. ثُمَّ إِنَّ فِرْعَوْنَ مَا نَازَعَهُ فِي شَيْءٍ مِنْ هَذِهِ الْمُقَدِّمَاتِ إِلَّا فِي طَلَبِ الْمُعْجِزَةِ وَهَذَا يُوهِمُ أَنَّهُ كَانَ مُسَاعِدًا عَلَى صِحَّةِ سَائِرِ الْمُقَدِّمَاتِ وَقَدْ ذَكَرْنَا فِي سُورَةِ طه أَنَّ الْعُلَمَاءَ اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ فِرْعَوْنَ هَلْ كَانَ عَارِفًا بِرَبِّهِ أَمْ لَا؟ وَلِمُجِيبٍ أَنْ يُجِيبَ فَيَقُولَ: إِنَّ ظُهُورَ الْمُعْجِزَةِ يَدُلُّ أَوَّلًا عَلَى وُجُودِ الْإِلَهِ الْقَادِرِ الْمُخْتَارِ، وَثَانِيًا: عَلَى أَنَّ الْإِلَهَ جَعَلَهُ قَائِمًا مَقَامَ تَصْدِيقِ ذَلِكَ الرَّسُولِ، فَلَعَلَّ فِرْعَوْنَ كَانَ جَاهِلًا بِوُجُودِ الْإِلَهِ الْقَادِرِ الْمُخْتَارِ، وَطَلَبَ مِنْهُ إِظْهَارَ تِلْكَ الْبَيِّنَةِ حَتَّى إِنَّهُ إِنْ أَظْهَرَهَا وَأَتَى بِهَا كَانَ ذَلِكَ دَلِيلًا عَلَى وُجُودِ الْإِلَهِ أَوَّلًا وَعَلَى صِحَّةِ نُبُوَّتِهِ ثَانِيًا وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ:
Bil ki Mûsâ aleyhisselâm'ın delili birtakım öncüller üzerine kuruluydu: Birincisi: Bu âlemin kadir, alim ve hakim bir ilahı vardır. İkincisi: Mucizeyi onun iddiasına uygun olarak ortaya çıkarması deliliyle O, kendisini onlara göndermiştir; durum böyle olunca onun hak bir elçi olması zorunludur. Üçüncüsü: Durum böyle olunca, onun Allah'tan kendilerine tebliğ ettiği her şey haktır ve doğrudur. Sonra Firavun, mucize talep etmek dışında bu öncüllerden hiçbirinde onunla tartışmadı. Bu da onun diğer öncüllerin doğruluğunu kabul ettiği vehmini uyandırır. Tâhâ Suresi'nde ulemanın, Firavun'un Rabbini bilip bilmediği konusunda ihtilaf ettiğini zikretmiştik. Bir cevap verici şöyle cevap verebilir: Mucizenin ortaya çıkması öncelikle kadir ve muhtar (irade sahibi) olan bir ilahın varlığına, ikincisi ise ilahın bunu o elçiyi doğrulamak yerine koyduğuna delalet eder. Muhtemeldir ki Firavun, kadir ve muhtar olan ilahın varlığından habersizdi; dolayısıyla ondan bu delili ortaya koymasını istedi ki şayet onu ortaya koyup getirirse bu, önce ilahın varlığına, sonra da onun nübüvvetinin sıhhatine delil olsun. Bu takdire göre:
لَا يَلْزَمُ مِنَ اقْتِصَارِ فِرْعَوْنَ عَلَى طَلَبِ الْبَيِّنَةِ كَوْنُهُ مُقِرًّا بِوُجُودِ الْإِلَهِ الْفَاعِلِ الْمُخْتَارِ.
Firavun'un sadece delil istemekle yetinmesinden, onun fail-i muhtar olan ilahın varlığını ikrar ettiği sonucu çıkmaz.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَرَأَ نَافِعٌ حَقِيقٌ عَلى مُشَدَّدَ الْيَاءِ وَالْبَاقُونَ بِسُكُونِ الْيَاءِ وَالتَّخْفِيفِ. أَمَّا قِرَاءَةُ نَافِعٍ فَحَقِيقٌ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى فَاعِلٍ. قَالَ اللَّيْثُ: حَقَّ الشَّيْءُ مَعْنَاهُ وَجَبَ وَيَحِقُّ عَلَيْكَ أَنْ تَفْعَلَ كَذَا وَحَقِيقٌ عَلَيَّ أَنْ أَفْعَلَهُ بِمَعْنَى فَاعِلٍ وَالْمَعْنَى: وَاجِبٌ عَلَيَّ تَرْكُ الْقَوْلِ عَلَى اللَّهِ إِلَّا بِالْحَقِّ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ وُضِعَ فَعِيلٌ فِي مَوْضِعِ مَفْعُولٍ. تَقُولُ الْعَرَبُ: حَقٌّ عَلَيَّ أَنْ أَفْعَلَ كَذَا وَإِنِّي لَمَحْقُوقٌ عَلَيَّ أَنْ أَفْعَلَ خَيْرًا أَيْ حَقٌّ عَلَيَّ ذَلِكَ بِمَعْنَى اسْتَحَقَّ.
Üçüncü Mesele: Nâfi', ye harfini şeddeli olarak { حَقِيقٌ عَلَيَّ } şeklinde okumuş; diğer kıraat imamları ise ye'nin sükûnu ve tahfifi ile { حَقِيقٌ عَلَى } okumuşlardır. Nâfi'in kıraatine gelince, Hakīk (حَقِيق) kelimesinin fâil anlamında olması caizdir. Leys: “Şey hak oldu demek, vacip oldu demektir; ‘falanca şeyi yapman sana hak oldu’ ve fâil anlamında ‘onu yapmam bana hakîktir’ denir” demiştir. Mana şöyledir: Allah hakkında hak dışında bir söz söylemeyi terk etmek bana vaciptir. Ayrıca mef'ûl anlamında olması, faîl (فَعِيل) kalıbının mef'ûl yerine konulmuş olması da caizdir. Araplar: “Bunu yapmak bana haktır ve ben bir hayır yapmaya elbette layık kılınmışımdır (mahkûkum)” derler; yani hak etti anlamında bu bana hak oldu demektir.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: حُجَّةُ نَافِعٍ فِي تَشْدِيدِ الْيَاءِ أَنَّ حَقَّ يَتَعَدَّى بِعَلَى قَالَ تَعَالَى: فَحَقَّ عَلَيْنا قَوْلُ رَبِّنا [الصَّافَّاتِ: ٣١] وَقَالَ: فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ
Bunu anladığında deriz ki: Nâfi'in ye harfini şeddelemesindeki delili, Hakka (حَقَّ) fiilinin Alâ (عَلَى) harf-i ceriyle geçişli olmasıdır. Allah Teâlâ: { فَحَقَّ عَلَيْنا قَوْلُ رَبِّنا } “Böylece Rabbimizin sözü aleyhimize hak oldu” [Sâffât 31] buyurmuş; ve: { فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ } “artık o söz aleyhine hak oldu”...
[الْإِسْرَاءِ: ١٦] فَحَقِيقٌ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَوْصُولًا بِحَرْفِ عَلَى مَنْ هَذَا الْوَجْهِ وَأَيْضًا فَإِنَّ قَوْلَهُ: حَقِيقٌ بِمَعْنَى وَاجِبٍ فَكَمَا أَنَّ وَجَبَ يَتَعَدَّى بِعَلَى كَذَلِكَ حَقِيقٌ إِنْ أُرِيدَ بِهِ وَجَبَ يَتَعَدَّى بِعَلَى. وَأَمَّا قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ حَقِيقٌ عَلى بِسُكُونِ الْيَاءِ فَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْعَرَبَ تَجْعَلُ الْبَاءَ فِي مَوْضِعِ «عَلَى» تَقُولُ: رَمَيْتَ عَلَى الْقَوْسِ وَبِالْقَوْسِ وَجِئْتُ عَلَى حَالٍ حَسَنَةٍ وَبِحَالٍ حَسَنَةٍ. قَالَ الْأَخْفَشُ:
...[İsrâ 16] buyurmuştur. Dolayısıyla Hakîk (حَقِيق) kelimesinin bu yönden Alâ (عَلَى) harfine bağlanmış olması caizdir. Ayrıca onun Hakīk (حَقِيق) ifadesi vâcip anlamındadır; vâcip fiili nasıl Alâ (عَلَى) ile geçişli oluyorsa, aynı şekilde şayet Hakîk ile vâcip kastedilmişse o da Alâ ile geçişli olur. Cumhûrun ye'nin sükûnu ile { حَقِيقٌ عَلى } şeklindeki kıraatine gelince, bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Araplar be (ب) harf-i cerini Alâ (عَلَى) yerine koyarlar; “yayın üzerinde attın” ve “yay ile attın”; “güzel bir hal üzere geldim” ve “güzel bir hal ile geldim” derler. Ahfeş şöyle demiştir:
وَهَذَا كَمَا قَالَ: وَلا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِراطٍ تُوعِدُونَ [الْأَعْرَافِ: ٨٦] فَكَمَا وَقَعَتِ الْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: بِكُلِّ صِراطٍ مَوْضِعَ «عَلَى» كَذَلِكَ وَقَعَتْ كَلِمَةُ «عَلَى» مَوْقِعَ الْبَاءِ فِي قَوْلِهِ: حَقِيقٌ عَلى أَنْ لَا أَقُولَ يُؤَكِّدُ هَذَا الْوَجْهَ قِرَاءَةُ عَبْدِ اللَّهِ حَقِيقٌ بِأَنْ لَا أَقُولَ وَعَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ فَالتَّقْدِيرُ: أَنَا حَقِيقٌ بِأَنْ لَا أَقُولَ وَعَلَى قِرَاءَةِ نَافِعٍ يَرْتَفِعُ بِالِابْتِدَاءِ وَخَبَرُهُ أَنْ لَا أَقُولَ الثَّانِي: أَنَّ الْحَقَّ هُوَ الثَّابِتُ الدَّائِمُ وَالْحَقِيقُ مُبَالَغَةٌ فِيهِ وَكَانَ الْمَعْنَى: أَنَا ثَابِتٌ مُسْتَمِرٌّ عَلَى أَنْ لَا أَقُولَ إِلَّا الْحَقَّ. الثالث: الحقيق هاهنا/ بِمَعْنَى الْمَحْقُوقِ وَهُوَ مِنْ قَوْلِكَ: حَقَقْتُ الرَّجُلَ إِذَا مَا تَحَقَّقْتَهُ وَعَرَفْتَهُ عَلَى يَقِينٍ وَلَفْظَةُ (على) هاهنا هِيَ الَّتِي تُقْرَنُ بِالْأَوْصَافِ اللَّازِمَةِ الْأَصْلِيَّةِ كَقَوْلِهِ تعالى: فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها [الرُّومِ: ٣٠] وَتَقُولُ: جَاءَنِي فُلَانٌ عَلَى هَيْئَتِهِ وَعَادَتِهِ وَعَرَفْتُهُ وَتَحَقَّقْتُهُ عَلَى كَذَا وَكَذَا مِنَ الصِّفَاتِ فَمَعْنَى الْآيَةِ: إِنِّي لَمْ أَعْرِفْ وَلَمْ أَتَحَقَّقْ إِلَّا عَلَى قَوْلِ الْحَقِّ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Bu durum, O'nun: { وَلا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِراطٍ تُوعِدُونَ } “Tehdit ederek her yolun başında oturmayın” [A'râf 86] buyruğu gibidir. O'nun: { بِكُلِّ صِراطٍ } buyruğundaki be harfi nasıl Alâ (عَلَى) yerine vaki olduysa, aynı şekilde { حَقِيقٌ عَلى أَنْ لَا أَقُولَ } buyruğundaki Alâ kelimesi de be harfinin yerine vaki olmuştur. Bu vechi, Abdullah'ın { حَقِيقٌ بِأَنْ لَا أَقُولَ } şeklindeki kıraati pekiştirmektedir. Bu kıraate göre takdir: “Ben söylememeye layığım” şeklindedir. Nâfi'in kıraatine göre ise mübteda (özne) olarak merfû olur, haberi (yüklemi) de { أَنْ لَا أَقُولَ } ibaresidir. İkincisi: Hak, sabit ve daim olan şeydir; hakīk ise bunda mübalağadır. Mana sanki: “Ben haktan başkasını söylememek üzere sabit ve daimim” şeklindedir. Üçüncüsü: Hakīk burada mahkûk anlamındadır. Bu da bir adamı iyice araştırıp kesin olarak bildiğinde söylediğin “adamı tahkik ettim” sözündendir. Buradaki Alâ (عَلَى) lafzı ise Allah Teâlâ'nın: { فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها } “Allah'ın insanları üzerinde yarattığı fıtratı” [Rûm 30] buyruğunda olduğu gibi lazım ve aslî sıfatlara bitişen lafızdır. “Falanca bana kendi heyeti ve adeti üzere geldi” ve “onu şöyle şöyle sıfatlar üzere bilip tahkik ettim” dersin. Buna göre ayetin anlamı: “Ben ancak hakkı söylemek üzere bilindim ve tanındım” demektir. En doğrusunu Allah bilir.
أَمَّا قَوْلُهُ: فَأَرْسِلْ مَعِيَ بَنِي إِسْرائِيلَ أَيْ أَطْلِقْ عَنْهُمْ وَخَلِّهِمْ وَكَانَ فِرْعَوْنُ قَدِ اسْتَخْدَمَهُمْ فِي الْأَعْمَالِ
O'nun: { فَأَرْسِلْ مَعِيَ بَنِي إِسْرائِيلَ } “artık İsrâiloğullarını benimle gönder” buyruğuna gelince; yani onları serbest bırak ve salıver. Firavun onları...
الشَّاقَّةِ مِثْلِ ضَرْبِ اللَّبَنِ وَنَقْلِ التُّرَابِ فَعِنْدَ هَذَا الْكَلَامِ قَالَ فِرْعَوْنُ: إِنْ كُنْتَ جِئْتَ بِآيَةٍ فَأْتِ بِها إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ وَفِيهِ بَحْثَانِ:
...kerpiç dökmek ve toprak taşımak gibi meşakkatli işlerde çalıştırmaktaydı. İşte bu söz üzerine Firavun: { إِنْ كُنْتَ جِئْتَ بِآيَةٍ فَأْتِ بِها إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ } “Eğer bir ayet (mucize) getirdiysen ve doğru söyleyenlerden isen, haydi onu getir!” dedi. Bunda iki inceleme vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: أَنَّ لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: كَيْفَ قَالَ لَهُ: فَأْتِ بِها بَعْدَ قوله: إِنْ كُنْتَ جِئْتَ بِآيَةٍ وَجَوَابُهُ: إِنْ كُنْتَ جِئْتَ مِنْ عِنْدِ مَنْ أَرْسَلَكَ بِآيَةٍ فَأْتِنِي بِهَا وَأَحْضِرْهَا عِنْدِي لِيَصِحَّ دَعْوَاكَ وَيَثْبُتُ صِدْقُكَ وَالْبَحْثُ الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ: إِنْ كُنْتَ جِئْتَ بِآيَةٍ فَأْتِ بِها إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ جَزَاءٌ وَقَعَ بَيْنَ شَرْطَيْنِ فَكَيْفَ حُكْمُهُ؟ وَجَوَابُهُ أَنَّ نَظِيرَهُ قَوْلُهُ: إِنْ دَخَلْتِ الدَّارَ فَأَنْتِ طَالِقٌ إِنْ كَلَّمْتِ زَيْدًا. وهاهنا الْمُؤَخَّرُ فِي اللَّفْظِ يَكُونُ مُتَقَدِّمًا فِي الْمَعْنَى وَقَدْ سَبَقَ تَقْرِيرُ هَذَا الْمَعْنَى فِيمَا تَقَدَّمَ.
Birinci İnceleme: Birisi şöyle diyebilir: O'nun { إِنْ كُنْتَ جِئْتَ بِآيَةٍ } sözünden sonra ona nasıl { فَأْتِ بِها } demiştir? Cevabı şudur: “Eğer seni gönderenin katından bir ayetle geldiysen, davanın sıhhati ve doğruluğunun sabit olması için onu bana getir ve yanımda hazır et.” İkinci İnceleme: O'nun: { إِنْ كُنْتَ جِئْتَ بِآيَةٍ فَأْتِ بِها إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ } buyruğu iki şart arasına düşmüş bir cezadır (şartın cevabıdır); peki bunun hükmü nedir? Cevabı şudur: Bunun benzeri: “Şayet eve girersen, Zeyd ile konuşursan boşsun” sözüdür. Burada lafızda sonra gelen, anlamda önce gelir. Bu mananın izahı daha önce geçmişti.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٠٧ الى ١١٠]
[A'râf Suresi (7), Ayetler 107-110]
فَأَلْقى عَصاهُ فَإِذا هِيَ ثُعْبانٌ مُبِينٌ (١٠٧) وَنَزَعَ يَدَهُ فَإِذا هِيَ بَيْضاءُ لِلنَّاظِرِينَ (١٠٨) قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ إِنَّ هَذَا لَساحِرٌ عَلِيمٌ (١٠٩) يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ فَماذا تَأْمُرُونَ (١١٠)
{ فَأَلْقى عَصاهُ فَإِذا هِيَ ثُعْبانٌ مُبِينٌ (١٠٧) وَنَزَعَ يَدَهُ فَإِذا هِيَ بَيْضاءُ لِلنَّاظِرِينَ (١٠٨) قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ إِنَّ هَذَا لَساحِرٌ عَلِيمٌ (١٠٩) يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ فَماذا تَأْمُرُونَ (١١٠) } “Bunun üzerine (Mûsâ) asasını attı; bir de ne görsünler, o apaçık bir ejderhadır! (107) Elini de çıkardı; bir de ne görsünler, bakanlar için bembeyazdır! (108) Firavun kavminden ileri gelenler dediler ki: «Şüphesiz bu, çok bilgili bir büyücüdür.» (109) «Sizi yurdunuzdan çıkarmak istiyor. O halde ne buyurursunuz?» (110)”
اعْلَمْ أَنَّ فِرْعَوْنَ لَمَّا طَالَبَ مُوسَى ﵇ بِإِقَامَةِ الْبَيِّنَةِ عَلَى صِحَّةِ نُبُوَّتِهِ بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ مُعْجِزَتَهُ كَانَتْ قَلْبَ الْعَصَا ثُعْبَانًا وَإِظْهَارَ الْيَدِ الْبَيْضَاءِ وَالْكَلَامُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ يَقَعُ عَلَى وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ جَمَاعَةَ الطَّبِيعِيِّينَ يُنْكِرُونَ إِمْكَانَ انْقِلَابِ الْعَصَا ثُعْبَانًا وَقَالُوا: الدَّلِيلُ عَلَى امْتِنَاعِهِ أَنَّ تَجْوِيزَ انْقِلَابِ الْعَصَا ثُعْبَانًا يُوجِبُ ارْتِفَاعَ الْوُثُوقِ عَنِ الْعُلُومِ الضَّرُورِيَّةِ وَذَلِكَ بَاطِلٌ وَمَا يُفْضِي إِلَى الْبَاطِلِ فَهُوَ بَاطِلٌ. إِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّ تَجْوِيزَهُ يُوجِبُ ارْتِفَاعَ الْوُثُوقِ عَلَى الْعُلُومِ الضَّرُورِيَّةِ وَذَلِكَ لِأَنَّا لَوْ جَوَّزْنَا أَنْ يَتَوَلَّدَ الثُّعْبَانُ الْعَظِيمُ مِنَ الْعَصَا الصَّغِيرَةِ لَجَوَّزْنَا أَيْضًا أَنْ يَتَوَلَّدَ الْإِنْسَانُ الشَّابُّ الْقَوِيُّ عَنِ التِّبْنَةِ/ الْوَاحِدَةِ وَالْحَبَّةِ الْوَاحِدَةِ مِنَ الشَّعِيرِ وَلَوْ جَوَّزَ ذَلِكَ لَجَوَّزْنَاهُ فِي هَذَا الْإِنْسَانِ الَّذِي نُشَاهِدُهُ الْآنَ أَنَّهُ إِنَّمَا حَدَثَ الْآنَ دُفْعَةً وَاحِدَةً لَا مِنَ الْأَبَوَيْنِ وَلَجَوَّزْنَا فِي زَيْدٍ الَّذِي نُشَاهِدُهُ الْآنَ أَنَّهُ لَيْسَ هو زيد الَّذِي شَاهَدْنَاهُ بِالْأَمْسِ بَلْ هُوَ شَخْصٌ آخَرُ حَدَثَ الْآنَ دُفْعَةً وَاحِدَةً وَمَعْلُومٌ أَنَّ مَنْ فَتَحَ عَلَى نَفْسِهِ أَبْوَابَ هَذِهِ التَّجْوِيزَاتِ فَإِنَّ جُمْهُورَ الْعُقَلَاءِ يَحْكُمُونَ عَلَيْهِ بِالْخَبَلِ وَالْعَتَهِ وَالْجُنُونِ ولان لَوْ جَوَّزْنَا ذَلِكَ لَجَوَّزْنَا أَنْ يُقَالَ: إِنَّ الْجِبَالَ انْقَلَبَتْ ذَهَبًا وَمِيَاهَ الْبِحَارِ انْقَلَبَتْ دَمًا ولجوزنا في التراب الَّذِي كَانَ فِي مَزْبَلَةِ الْبَيْتِ أَنَّهُ انْقَلَبَ دَقِيقًا وَفِي الدَّقِيقِ الَّذِي كَانَ فِي الْبَيْتِ أَنَّهُ انْقَلَبَ تُرَابًا وَتَجْوِيزُ أَمْثَالِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ مِمَّا يُبْطِلُ الْعُلُومَ الضَّرُورِيَّةَ وَيُوجِبُ دُخُولَ الْإِنْسَانِ فِي السَّفْسَطَةِ وَذَلِكَ بَاطِلٌ قَطْعًا فَمَا يُفْضِي إِلَيْهِ كَانَ أَيْضًا بَاطِلًا.
Bil ki Firavun, Mûsâ aleyhisselâm'dan nübüvvetinin doğruluğuna dair delil ikame etmesini isteyince, Allah Teâlâ onun mucizesinin asanın ejderhaya dönüşmesi ve beyaz elin ortaya çıkarılması olduğunu beyan etmiştir. Bu ayet hakkındaki kelam birkaç vecih üzeredir: Birincisi: Tabiatçı filozoflardan bir grup asanın ejderhaya dönüşmesinin imkânını inkâr etmiş ve şöyle demişlerdir: Bunun imkânsızlığına delil şudur ki, asanın ejderhaya dönüşmesini caiz görmek, zarurî bilgilere olan güvenin ortadan kalkmasını gerektirir; bu ise batıldır; batıla götüren şey de batıldır. Bunu caiz görmenin zarurî bilgilere olan güveni kaldırmayı gerektirdiğini söyledik; çünkü şayet küçük bir asadan koca bir ejderhanın meydana gelmesini caiz görseydik, tek bir saman çöpünden yahut tek bir arpa tanesinden güçlü, genç bir insanın meydana gelmesini de caiz görürdük. Eğer bunu caiz görseydik, şu anda müşahede ettiğimiz bu insanın da anne ve babadan olmaksızın şu anda birdenbire var olduğunu caiz görürdük; ve şu an müşahede ettiğimiz Zeyd'in dün müşahede ettiğimiz Zeyd olmayıp şu anda birdenbire meydana gelmiş başka bir şahıs olduğunu da caiz görürdük. Malumdur ki bu ihtimallerin kapısını kendisine açan kimse hakkında akıl sahiplerinin cumhuru bunaklık, akıl kıtlığı ve delilik hükmü verir. Ayrıca şayet bunu caiz görseydik, dağların altına, denizlerin sularının kana dönüştüğünün söylenmesini caiz görürdük; evin çöplüğündeki toprağın una dönüştüğünü, evdeki unun da toprağa dönüştüğünü caiz görürdük. Bu gibi şeyleri caiz görmek ise zarurî bilgileri iptal eden ve insanı safsataya düşüren şeylerdendir; bu ise kesinlikle batıldır, dolayısıyla ona götüren şey de batıldır.
فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ: تَجْوِيزُ أَمْثَالِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ مُخْتَصٌّ بِزَمَانِ دَعْوَةِ الأنبياء وهذا لزمان لَيْسَ كَذَلِكَ فَقَدْ حَصَلَ الْأَمَانُ فِي هَذَا الزَّمَانِ عَنْ تَجْوِيزِ هَذِهِ الْأَحْوَالِ.
Şayet birisi: “Bu gibi şeylerin caiz görülmesi peygamberlerin davet zamanına mahsustur; bu zaman ise öyle değildir, dolayısıyla bu zamanda bu hallerin caiz görülmesinden yana emin olunmuştur” derse;
فَالْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذَا التَّجْوِيزَ إِذَا كَانَ قَائِمًا فِي الْجُمْلَةِ كَانَ تَخْصِيصُ هَذَا التَّجْوِيزِ بِزَمَانٍ دُونَ زَمَانٍ مِمَّا لَا يُعْرَفُ إِلَّا بِدَلِيلٍ غَامِضٍ فَكَانَ يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ الْجَاهِلُ بِذَلِكَ الدَّلِيلِ الْغَامِضِ جَاهِلًا بِاخْتِصَاصِ ذَلِكَ التَّجْوِيزِ بِذَلِكَ الزَّمَانِ الْمُعَيَّنِ فَكَانَ يَلْزَمُ مِنْ جُمْهُورِ الْعُقَلَاءِ الَّذِينَ لَا يَعْرِفُونَ ذَلِكَ الدَّلِيلَ الْغَامِضَ أَنْ يُجَوِّزُوا كُلَّ مَا ذَكَرْنَاهُ مِنَ الْجِهَاتِ وَأَنْ لَا يَكُونُوا قَاطِعِينَ بِامْتِنَاعِ وُقُوعِهَا وَحَيْثُ نَرَاهُمْ قَاطِعِينَ
Buna birkaç vecihten cevap verilir: Birincisi: Bu caizlik genel olarak söz konusu olduğunda, bu caizliğin bir zamana tahsis edilip başka bir zamana tahsis edilmemesi ancak kapalı bir delille bilinebilecek bir husus olurdu. Dolayısıyla o kapalı delili bilmeyenin, bu caizliğin o muayyen zamana tahsis edildiğini de bilmemesi gerekirdi. Bu durumda o kapalı delili bilmeyen akıl sahiplerinin cumhurunun, zikrettiğimiz bütün bu ihtimalleri caiz görmesi ve bunların meydana gelmesinin imkânsızlığına kesin olarak hükmetmemesi gerekirdi. Hâlbuki biz onları bunların meydana gelmesinin imkânsızlığına kesin olarak hükmeder...
بِامْتِنَاعِ وُقُوعِهَا عَلِمْنَا أَنَّ مَا ذَكَرْتُمُوهُ فَاسِدٌ. وَالثَّانِي: أَنَّا لَوْ جَوَّزْنَا أَمْثَالَ هَذِهِ الْأَحْوَالِ فِي زَمَانِ دَعْوَةِ النُّبُوَّةِ فَإِنَّهُ يَبْطُلُ أَيْضًا بِهِ الْقَوْلُ بِصِحَّةِ النُّبُوَّةِ فَإِنَّهُ إِذَا جَازَ أَنْ تَنْقَلِبَ الْعَصَا ثُعْبَانًا جَازَ فِي الشَّخْصِ الَّذِي شَاهَدْنَاهُ أَنَّهُ لَيْسَ هُوَ الشَّخْصَ الْأَوَّلَ بَلِ اللَّهُ أَعْدَمَ الشَّخْصَ الْأَوَّلَ دُفْعَةً وَاحِدَةً وَأَوْجَدَ شَخْصًا آخَرَ يُسَاوِيهِ فِي جَمِيعِ الصِّفَاتِ.
...gördüğümüze göre, zikrettiğiniz şeyin fasit olduğunu anladık. İkincisi: Şayet biz nübüvvet daveti zamanında bu gibi durumları caiz görseydik, bununla nübüvvetin sıhhatini savunmak da iptal olurdu. Çünkü şayet asanın ejderhaya dönüşmesi caiz olsaydı, müşahede ettiğimiz şahsın önceki şahıs olmayıp, bilakis Allah'ın önceki şahsı birdenbire yok edip bütün sıfatlarda ona denk olan başka bir şahsı var etmiş olması da caiz olurdu.
وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَلَا يُمْكِنُنَا أَنْ نَعْلَمَ أَنَّ هَذَا الَّذِي نَرَاهُ الْآنَ هُوَ الَّذِي رَأَيْنَاهُ بِالْأَمْسِ وَحِينَئِذٍ يَلْزَمُ وُقُوعُ الشَّكِّ فِي الَّذِينَ رَأَوْا مُوسَى وَعِيسَى وَمُحَمَّدًا ﵈ أَنَّ ذَلِكَ الشَّخْصَ هَلْ هُوَ الَّذِي رَأَوْهُ بِالْأَمْسِ أَمْ لَا؟ وَمَعْلُومٌ أَنَّ تَجْوِيزَهُ يُوجِبُ الْقَدْحَ فِي النُّبُوَّةِ وَالرِّسَالَةِ. وَالثَّالِثُ: وَهُوَ أَنَّ هَذَا الزَّمَانَ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ زَمَانَ جَوَازِ الْمُعْجِزَاتِ إِلَّا أَنَّهُ زَمَانُ جَوَازِ الْكَرَامَاتِ عِنْدَكُمْ فَيَلْزَمُكُمْ تَجْوِيزُهُ فَهَذَا جُمْلَةُ الْكَلَامِ فِي هَذَا الْمَقَامِ.
Bu takdire göre, şu anda gördüğümüz bu kimsenin dün gördüğümüz kimse olduğunu bilmemiz mümkün olmazdı. O takdirde Mûsâ'yı, Îsâ'yı ve Muhammed'i aleyhimüsselâm görenlerin, bu şahsın dün gördükleri şahıs olup olmadığı konusunda şüpheye düşmeleri gerekirdi. Malumdur ki bunu caiz görmek nübüvvete ve risalete halel getirmeyi gerektirir. Üçüncüsü: Bu zaman mucizelerin caiz olduğu zaman olmasa bile, size göre kerametlerin caiz olduğu zamandır; dolayısıyla bunu caiz görmeniz size de lazım gelir. İşte bu makamdaki sözün hülasası budur.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْقَوْلَ بِتَجْوِيزِ انْقِلَابِ الْعَادَاتِ عَنْ مَجَارِيهَا صَعْبٌ مُشْكِلٌ وَالْعُقَلَاءُ اضْطَرَبُوا فِيهِ وَحَصَلَ لِأَهْلِ الْعِلْمِ فِيهِ ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ:
Bil ki adetlerin cereyan ettikleri hallerden başka bir hale dönüşmesini caiz görme görüşü çetin ve müşküldür; akıl sahipleri bu konuda ihtilaf etmişlerdir ve ilim ehli katında bu hususta üç görüş meydana gelmiştir:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: قَوْلُ مَنْ يُجَوِّزُ ذَلِكَ عَلَى الْإِطْلَاقِ وَهُوَ قَوْلُ أَصْحَابِنَا وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ جَوَّزُوا/ تَوَلُّدَ الْإِنْسَانِ وَسَائِرِ أَنْوَاعِ الْحَيَوَانِ وَالنَّبَاتِ دُفْعَةً وَاحِدَةً مِنْ غَيْرِ سَابِقَةِ مَادَّةٍ وَلَا مُدَّةٍ وَلَا أَصْلٍ وَلَا تَرْبِيَةٍ وَجَوَّزُوا فِي الْجَوْهَرِ الْفَرْدِ أَنْ يَكُونَ حَيًّا عَالِمًا قَادِرًا عَاقِلًا قَاهِرًا مِنْ غَيْرِ حُصُولِ بِنْيَةٍ وَلَا مِزَاجٍ وَلَا رُطُوبَةٍ وَلَا تَرْكِيبٍ وَجَوَّزُوا فِي الْأَعْمَى الَّذِي يَكُونُ بِالْأَنْدَلُسِ أَنْ يُبْصِرَ فِي ظُلْمَةِ اللَّيْلِ الْبُقْعَةَ الَّتِي تَكُونُ بِأَقْصَى الْمَشْرِقِ مَعَ أَنَّ الْإِنْسَانَ الَّذِي يَكُونُ سَلِيمَ الْبَصَرِ لَا يَرَى الشَّمْسَ الطَّالِعَةَ فِي ضِيَاءِ النَّهَارِ فَهَذَا هُوَ قَوْلُ أَصْحَابِنَا.
Birinci Görüş: Bunu mutlak olarak caiz görenlerin görüşüdür ki bu bizim ashabımızın (Eş'arîlerin) görüşüdür. Çünkü onlar bir madde, bir müddet, bir asıl ve bir terbiye geçmişi olmaksızın insanın ve diğer hayvan ve bitki türlerinin birdenbire meydana gelmesini caiz görmüşlerdir. Bölünemeyen cüzün (atomun/cevher-i ferdin) bir yapı, bir mizaç, bir rutubet ve bir terkip hâsıl olmaksızın diri, alim, kadir, akıllı ve kahir olmasını caiz görmüşlerdir. Endülüs'teki bir âmânın, gecenin karanlığında en uzak doğuda bulunan bir mekânı görmesini, buna karşılık gözü sağlam olan bir insanın gündüzün aydınlığında doğan güneşi görmemesini caiz görmüşlerdir. İşte bizim ashabımızın görüşü budur.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: قَوْلُ الْفَلَاسِفَةِ الطَّبِيعِيِّينَ وَهُوَ أَنَّ ذَلِكَ مُمْتَنِعٌ عَلَى الْإِطْلَاقِ وَزَعَمُوا أَنَّهُ لَا يَجُوزُ حُدُوثُ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ وَدُخُولُهَا فِي الْوُجُودِ إِلَّا عَلَى هَذَا الْوَجْهِ الْمَخْصُوصِ وَالطَّرِيقِ الْمُعَيَّنِ. وَقَالُوا: وَبِهَذَا الطَّرِيقِ دَفَعْنَا عَنْ أَنْفُسِنَا الْتِزَامَ الْجَهَالَاتِ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا وَالْمُحَالَاتِ الَّتِي شَرَحْنَاهَا وَاعْلَمْ أَنَّهُمْ وَإِنْ زَعَمُوا أَنَّ ذَلِكَ غَيْرُ لَازِمٍ لَهُمْ إِلَّا أَنَّهُمْ فِي الْحَقِيقَةِ يَلْزَمُهُمْ ذَلِكَ لُزُومًا لَا دَافِعَ لَهُ وَتَقْرِيرُهُ أَنَّ هَذِهِ الْحَوَادِثَ الَّتِي تَحْدُثُ فِي عَالَمِنَا هَذَا إِمَّا أَنْ تَحْدُثَ لَا لِمُؤَثِّرٍ أَوْ لِمُؤَثِّرٍ وَعَلَى التَّقْدِيرَيْنِ: فَالْقَوْلُ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ لَازِمٌ أَمَّا عَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّهَا تَحْدُثُ لَا عَنْ مُؤَثِّرٍ فَهَذَا الْقَوْلُ بَاطِلٌ فِي صَرِيحِ الْعَقْلِ إِلَّا أَنَّ مَعَ تَجْوِيزِهِ فَالْإِلْزَامُ الْمَذْكُورُ لَازِمٌ لِأَنَّا إِذَا جَوَّزْنَا حُدُوثَ الْأَشْيَاءِ لَا عَنْ مُؤَثِّرٍ وَلَا عَنْ مُوجِدٍ فَكَيْفَ يَكُونُ الْأَمَانُ مِنْ تَجْوِيزِ حُدُوثِ إِنْسَانٍ لَا عَنِ الْأَبَوَيْنِ وَمِنْ تَجْوِيزِ انْقِلَابِ الْجَبَلِ ذَهَبًا وَالْبَحْرِ دَمًا؟ فَإِنَّ تَجْوِيزَ حُدُوثِ بَعْضِ الْأَشْيَاءِ لَا عَنْ مُؤَثِّرٍ لَيْسَ أَبْعَدَ عِنْدَ الْعَقْلِ مِنْ تَجْوِيزِ حُدُوثِ سَائِرِ الْأَشْيَاءِ لَا عَنْ مُؤَثِّرٍ فَثَبَتَ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ أَنَّ الْإِلْزَامَ الْمَذْكُورَ لَازِمٌ أَمَّا عَلَى التَّقْدِيرِ الثَّانِي وَهُوَ إِثْبَاتُ مُؤَثِّرٍ وَمُدَبِّرٍ لِهَذَا الْعَالَمِ فَذَلِكَ الْمُؤَثِّرُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مُوجِبًا بِالذَّاتِ وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ فَاعِلًا بِالِاخْتِيَارِ. أَمَّا عَلَى التَّقْدِيرِ الْأَوَّلِ فَالْإِلْزَامَاتُ الْمَذْكُورَةُ لَازِمَةٌ وَتَقْرِيرُهُ: أَنَّهُ إِذَا كَانَ مُؤَثِّرًا وَمُرَجِّحُهُ مُوجِبًا بِالذَّاتِ وَجَبَ الْجَزْمُ بِأَنَّ اخْتِصَاصَ كُلِّ وَقْتٍ مُعَيَّنٍ بِالْحَادِثِ الْمُعَيَّنِ الَّذِي حَدَثَ فِيهِ إِنَّمَا كَانَ لِأَجْلِ أَنَّهُ بِحَسَبِ اخْتِلَافِ الْأَشْكَالِ الْفَلَكِيَّةِ تَخْتَلِفُ حَوَادِثُ هَذَا الْعَالَمِ إِذْ لَوْ لَمْ يُعْتَبَرْ هَذَا الْمَعْنَى لَامْتَنَعَ أَنْ تَكُونَ الْعِلَّةُ الْقَدِيمَةُ الدَّائِمَةُ سَبَبًا لِحُدُوثِ الْمَعْلُولِ الْحَادِثِ الْمُتَغَيِّرِ.
İkinci Görüş: Tabiatçı filozofların görüşüdür ki o da bunun mutlak olarak imkânsız olduğudur. Onlar bu şeylerin meydana gelmesinin ve varlık sahasına girmesinin ancak bu özel şekil ve muayyen yol üzere caiz olacağını iddia etmişlerdir. Şöyle demişlerdir: “Biz bu yolla zikrettiğimiz cehaletleri ve açıkladığımız imkânsızlıkları benimsemekten kendimizi kurtardık.” Bil ki onlar bunun kendilerine lazım gelmediğini iddia etseler de, hakikatte bu onlara savuşturulması mümkün olmayan bir biçimde lazım gelir. Bunun izahı şudur: Şu âlemimizde meydana gelen bu hadiseler (olaylar) ya bir müessir (etkileyici/yaratıcı) olmaksızın meydana gelir ya da bir müessir sebebiyle meydana gelir. Her iki takdire göre de zikrettiğimiz görüş bağlayıcıdır: Hadiselerin bir müessir olmaksızın meydana geldiği görüşüne gelince, bu görüş açık aklın nazarında batıldır; ancak bunun caiz görülmesiyle birlikte zikredilen ilzam (bağlayıcılık) geçerlidir; zira bir şeylerin bir müessir ve bir var edici olmaksızın meydana gelmesini caiz gördüğümüzde, bir insanın anne ve babadan olmaksızın meydana gelmesini, dağın altına ve denizin kana dönüşmesini caiz görmekten nasıl emin olunabilir? Zira bazı şeylerin bir müessir olmaksızın meydana gelmesini caiz görmek, diğer bütün şeylerin bir müessir olmaksızın meydana gelmesini caiz görmekten akıl nazarında daha uzak değildir. Böylece bu takdire göre zikredilen ilzamın bağlayıcı olduğu sabit oldu. İkinci takdire, yani bu âlem için bir müessir ve müdebbir olduğunu ispat etme takdirine gelince: O müessir ya bizzat zorunlu kılan (mûcebün bi'z-zât) bir illet olur ya da irade sahibi bir fail (fâil-i muhtâr) olur. Birinci takdire göre zikredilen ilzamlar geçerlidir. İzahı şudur: Şayet o müessir ve tercih edici illet bizzat zorunlu kılan bir illet olsaydı, her muayyen vaktin o vakitte meydana gelen muayyen hadiseye tahsis edilmesinin ancak felekî şekillerin (göksel konumların) farklılaşmasına bağlı olarak bu âlemin hadiselerinin farklılaşması sebebiyle olduğuna kesin olarak hükmetmek gerekirdi; çünkü şayet bu mana dikkate alınmasaydı, kadîm ve daim olan illetin hâdis ve değişken olan ma'lûlün (sonucun) meydana gelmesine sebep olması imkânsız olurdu.
وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: كَيْفَ الْأَمَانُ مِنْ أَنْ يَحْدُثَ فِي الْفَلَكِ شَكْلٌ غَرِيبٌ يَقْتَضِي حُدُوثَ إِنْسَانٍ دُفْعَةً وَاحِدَةً لَا عَنِ الْأَبَوَيْنِ وَانْتِقَالَ مَادَّةِ الْجَبَلِ مِنَ الصُّورَةِ الْجَبَلِيَّةِ إِلَى الصُّورَةِ الذَّهَبِيَّةِ أَوْ لِلصُّورَةِ الْحَيَوَانِيَّةِ؟ وَحِينَئِذٍ تَعُودُ جَمِيعُ الْإِلْزَامَاتِ الْمَذْكُورَةِ. وَأَمَّا عَلَى التَّقْدِيرِ الثَّانِي وَهُوَ أَنْ يَكُونَ مُؤَثِّرُ الْعَالِمِ وَمُرَجِّحُهُ فَاعِلًا مُخْتَارًا فَلَا
Bu sabit olunca deriz ki: Felekte, anne ve baba olmaksızın birdenbire bir insanın meydana gelmesini ve dağın maddesinin dağ suretinden altın suretine yahut hayvan suretine intikal etmesini gerektiren garip bir şeklin meydana gelmesinden nasıl emin olunabilir? O zaman zikredilen bütün ilzamlar geri döner. İkinci takdire, yani âlemin müessiri ve tercih edicisinin fail-i muhtar olması takdirine gelince; artık...
شَكَّ أَنَّ جَمِيعَ الْأَشْيَاءِ الْمَذْكُورَةِ مُحْتَمَلَةٌ لِأَنَّهُ لَا يَمْتَنِعُ أَنْ يُقَالَ إِنَّ ذَلِكَ الْفَاعِلَ الْمُخْتَارَ يَخْلُقُ بِإِرَادَتِهِ إِنْسَانًا دُفْعَةً وَاحِدَةً لَا عَنِ الْأَبَوَيْنِ وَانْتِقَالُ مَادَّةِ الْجَبَلِ ذَهَبًا وَالْبَحْرِ دَمًا فَثَبَتَ أَنَّ الْأَشْيَاءَ الَّتِي أَلْزَمُوهَا عَلَيْنَا وَارِدَةٌ عَلَى جَمِيعِ التَّقْدِيرَاتِ وَعَلَى جَمِيعِ الْفِرَقِ وَأَنَّهُ لَا دَافِعَ لَهَا الْبَتَّةَ.
...şüphe yoktur ki zikredilen şeylerin tamamı muhtemeldir; zira o fail-i muhtarın kendi iradesiyle anne ve baba olmaksızın birdenbire bir insan yaratacağını, dağın maddesini altına ve denizi kana dönüştüreceğini söylemek imkânsız değildir. Böylece onların bize yönelttikleri ilzamların bütün takdirlere ve bütün fırkalara yöneldiği ve bunu savuşturmanın asla mümkün olmadığı sabit oldu.
وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: وَهُوَ قَوْلُ الْمُعْتَزِلَةِ فَإِنَّهُمْ يُجَوِّزُونَ انْخِرَاقَ الْعَادَاتِ وَانْقِلَابَهَا عَنْ مَجَارِيهَا فِي بَعْضِ الصُّوَرِ دُونَ بَعْضٍ فَأَكْثَرُ شُيُوخِهِمْ يُجَوِّزُونَ حُدُوثَ الْإِنْسَانِ دُفْعَةً وَاحِدَةً لَا عَنِ الْأَبَوَيْنِ وَيُجَوِّزُونَ انْقِلَابَ الْمَاءِ نَارًا وَبِالْعَكْسِ وَيُجَوِّزُونَ حُدُوثَ الزَّرْعِ لَا عَنْ سَابِقَةِ بَذْرٍ. ثُمَّ قَالُوا إِنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْجَوْهَرُ الْفَرْدُ مَوْصُوفًا بِالْعِلْمِ وَالْقُدْرَةِ وَالْحَيَاةِ بَلْ صِحَّةُ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ مَشْرُوطَةٌ بِحُصُولِ بِنْيَةٍ مَخْصُوصَةٍ وَمِزَاجٍ مَخْصُوصٍ وَزَعَمُوا أَنَّ عِنْدَ كَوْنِ الْحَاسَّةِ سَلِيمَةً وَكَوْنِ الْمَرْئِيِّ حَاضِرًا وَعَدَمِ الْقُرْبِ الْقَرِيبِ وَالْبُعْدِ الْبَعِيدِ يَجِبُ حُصُولُ الْإِدْرَاكِ وَعِنْدَ فِقْدَانِ أَحَدِ هَذِهِ الشُّرُوطِ يَمْتَنِعُ حُصُولُ الْإِدْرَاكِ وَبِالْجُمْلَةِ فَالْمُعْتَزِلَةُ فِي بَعْضِ الصُّوَرِ لَا يَعْتَبِرُونَ مَجَارِيَ الْعَادَاتِ وَيَزْعُمُونَ أَنَّ انْقِلَابَهَا مُمْكِنٌ وَانْخِرَاقَهَا جَائِزٌ وَفِي سَائِرِ الصُّوَرِ يَزْعُمُونَ أَنَّهَا وَاجِبَةٌ وَيَمْتَنِعُ زَوَالُهَا وَانْقِلَابُهَا وَلَيْسَ لَهُمْ بَيْنَ النَّاسِ قَانُونٌ مَضْبُوطٌ وَلَا ضَابِطٌ مَعْلُومٌ فَلَا جَرَمَ كَانَ قَوْلُهُمْ أَدْخَلَ الْأَقَاوِيلِ فِي الْفَسَادِ.
Üçüncü Görüş: Mu'tezile'nin görüşüdür; onlar adetlerin yarılmasını ve cereyan ettikleri hallerden başka bir hale dönüşmesini bazı durumlarda caiz görürken bazılarında caiz görmezler. Şeyhlerinin çoğu anne ve baba olmaksızın insanın birdenbire meydana gelmesini caiz görür, suyun ateşe ve aksine dönüşmesini caiz görür, tohum geçmişi olmaksızın ekStatusnin bitmesini caiz görürler. Sonra bölünemeyen cüzün (cevher-i ferdin) ilim, kudret ve hayat ile nitelenmesinin caiz olmadığını, bilakis bu şeylerin sıhhatinin özel bir yapının ve özel bir mizacın hâsıl olmasına bağlı olduğunu söylemişlerdir. Duyu sağlam olduğunda, görülecek şey hazır olduğunda ve aşırı yakınlık ile aşırı uzaklık bulunmadığında idrakin hâsıl olmasının vacip olduğunu; bu şartlardan biri kaybolduğunda ise idrakin meydana gelmesinin imkânsız olduğunu iddia etmişlerdir. Hülasa, Mu'tezile bazı durumlarda adetlerin cereyanını dikkate almaz ve onların dönüşmesinin mümkün, yarılmasının caiz olduğunu iddia eder; diğer durumlarda ise bunların vacip olduğunu, zail olup dönüşmesinin imkânsız olduğunu iddia ederler. Onların insanlar arasında zabt edilmiş bir kuralları ve malum bir ölçüleri yoktur; bu yüzden onların görüşü, görüşlerin fesat bakımından en ileri olanı olmuştur.
إِذَا عَرَفْتَ هَذِهِ التَّفَاصِيلَ فَنَقُولُ: ذَوَاتُ الْأَجْسَامِ مُتَمَاثِلَةٌ فِي تَمَامِ الْمَاهِيَّةِ وَكُلُّ مَا صَحَّ عَلَى الشَّيْءِ صَحَّ عَلَى مِثْلِهِ فَوَجَبَ أَنْ يَصِحَّ عَلَى كُلِّ جِسْمٍ مَا صَحَّ عَلَى غَيْرِهِ فَإِذَا صَحَّ عَلَى بَعْضِ الْأَجْسَامِ صِفَةٌ مِنَ الصِّفَاتِ وَجَبَ أَنْ يَصِحَّ عَلَى كُلِّهَا مِثْلُ تِلْكَ الصِّفَةِ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ جِسْمُ الْعَصَا قَابِلًا لِلصِّفَاتِ الَّتِي بِاعْتِبَارِهَا تَصِيرُ ثُعْبَانًا وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ انْقِلَابُ الْعَصَا ثُعْبَانًا أَمْرًا مُمْكِنًا لِذَاتِهِ وَثَبَتَ أَنَّهُ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى جَمِيعِ الْمُمْكِنَاتِ فَلَزِمَ الْقَطْعُ بِكَوْنِهِ تَعَالَى قَادِرًا عَلَى قَلْبِ الْعَصَا ثُعْبَانًا وَذَلِكَ هُوَ الْمَطْلُوبُ وَهَذَا الدَّلِيلُ مَوْقُوفٌ عَلَى إِثْبَاتِ مُقَدِّمَاتٍ ثَلَاثٍ: إِثْبَاتُ أَنَّ الْأَجْسَامَ مُتَمَاثِلَةٌ فِي تَمَامِ الذَّاتِ وَإِثْبَاتُ أَنَّ حُكْمَ الشَّيْءِ حُكْمُ مِثْلِهِ وَإِثْبَاتُ أَنَّهُ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى كُلِّ الْمُمْكِنَاتِ وَمَتَى قَامَتِ الدَّلَالَةُ عَلَى صِحَّةِ هَذِهِ الْمُقَدِّمَاتِ الثَّلَاثَةِ فَقَدْ حَصَلَ الْمَطْلُوبُ التَّامُّ وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ: فَإِذا هِيَ أَيِ الْعَصَا وَهِيَ مُؤَنَّثَةٌ وَالثُّعْبَانُ الْحَيَّةُ الضَّخْمَةُ الذَّكَرُ فِي قَوْلِ جَمِيعِ أَهْلِ اللُّغَةِ. فَأَمَّا مِقْدَارُهَا فَغَيْرُ مَذْكُورٍ فِي الْقُرْآنِ وَنُقِلَ عَنِ الْمُفَسِّرِينَ فِي صِفَتِهَا أَشْيَاءُ فَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: إِنَّهَا مَلَأَتْ ثَمَانِينَ ذِرَاعًا ثُمَّ شَدَّتْ عَلَى فِرْعَوْنَ لِتَبْتَلِعَهُ فَوَثَبَ فِرْعَوْنُ عَنْ سَرِيرِهِ هَارِبًا وَأَحْدَثَ وَانْهَزَمَ النَّاسُ وَمَاتَ مِنْهُمْ خَمْسَةٌ وَعِشْرُونَ أَلْفًا. وَقِيلَ: كَانَ بَيْنَ لَحْيَيْهَا أَرْبَعُونَ ذِرَاعًا وَوُضِعَ لَحْيُهَا الْأَسْفَلُ عَلَى الْأَرْضِ وَالْأَعْلَى عَلَى سُورِ الْقَصْرِ وَصَاحَ فرعون يا موسى خذها فانا أومن بِكَ فَلَمَّا أَخَذَهَا مُوسَى عَادَتْ عَصًا كَمَا كَانَتْ وَفِي وَصْفِ ذَلِكَ الثُّعْبَانِ بِكَوْنِهِ مُبِينًا وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: تَمْيِيزُ ذَلِكَ عَمَّا جَاءَتْ بِهِ السَّحَرَةُ مِنَ التَّمْوِيهِ الَّذِي يَلْتَبِسُ عَلَى مَنْ لَا يَعْرِفُ سَبَبَهُ وَبِذَلِكَ تَتَمَيَّزُ مُعْجِزَاتُ الْأَنْبِيَاءِ من الحيل والتمويهات. والثاني: في الْمُرَادُ أَنَّهُمْ شَاهَدُوا كَوْنَهُ حَيَّةً لَمْ يَشْتَبِهِ الْأَمْرُ عَلَيْهِمْ فِيهِ. الثَّالِثُ: الْمُرَادُ أَنَّ ذَلِكَ الثُّعْبَانَ أَبَانَ قَوْلَ مُوسَى ﵇ عَنْ قَوْلِ الْمُدَّعِي الْكَاذِبِ.
Bu ayrıntıları bildiğinde deriz ki: Cisimlerin zatları mahiyetin tamamında birbirinin benzeridir; bir şey için caiz olan her şey onun benzeri için de caizdir. Dolayısıyla diğer bir cisim için caiz olan şeyin her bir cisim için de caiz olması vacip olmuştur. Cisimlerin bir kısmı için sıfatlardan bir sıfat caiz olduğunda, onların hepsi için o sıfatın benzerinin caiz olması vacip olur. Durum böyle olunca, asanın cismi kendisi sebebiyle ejderhaya dönüşeceği sıfatları kabule elverişli olur. Durum böyle olunca, asanın ejderhaya dönüşmesi zatı itibariyle mümkün bir iş olur. O Teâlâ'nın bütün mümkünlere kadir olduğu da sabit olmuştur; binaenaleyh O Teâlâ'nın asayı ejderhaya çevirmeye kadir olduğuna kesin olarak hükmetmek lazım gelmiştir ki aranan da budur. Bu delil üç öncülün ispatına bağlıdır: Cisimlerin zatın tamamında birbirinin benzeri olduğunun ispatı, bir şeyin hükmünün onun benzerinin hükmü olduğunun ispatı ve O Teâlâ'nın bütün mümkünlere kadir olduğunun ispatı. Bu üç öncülün sıhhatine delil ikame edildiğinde tam olarak aranan maksat hâsıl olmuştur. En doğrusunu Allah bilir. O'nun: { فَإِذا هِيَ } buyruğundaki { هِيَ } zamiri asadır ve asâ müennestir. Su'bân (ثُعْبَانٌ) ise bütün lügat ehlinin sözünde iri erkek yılandır. Onun büyüklüğüne gelince, bu Kur'an'da zikredilmemiştir. Müfessirlerden onun vasfı hakkında birtakım şeyler nakledilmiştir; İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre o seksen arşını doldurmuş, sonra yutmak için Firavun'un üzerine atılmış, bunun üzerine Firavun tahtından kaçarak fırlamış ve abdestini bozmuş, insanlar kaçışmış ve onlardan yirmi beş bin kişi ölmüştür. İki çenesi arasının kırk arşın olduğu, alt çenesini yere, üst çenesini de sarayın suru üzerine koyduğu, Firavun'un: “Ey Mûsâ, onu tut; ben sana iman edeceğim!” diye feryat ettiği, Mûsâ onu tutunca eskisi gibi asa haline döndüğü söylenmiştir. O ejderhanın Mübîn (مُبِينٌ - apaçık) olarak nitelenmesinde birkaç vecih vardır: Birincisi: Bunu büyücülerin getirdiği ve sebebini bilmeyene karışık gelen yanılsamalardan ayırt etmektir; böylece peygamberlerin mucizeleri hile ve yanılsamalardan ayrılır. İkincisi: Kastedilen, onun yılan oluşunu müşahede etmiş olmaları ve bu hususta kendilerine bir şüphenin kalmamış olmasıdır. Üçüncüsü: Kastedilen, o ejderhanın Mûsâ aleyhisselâm'ın sözünü yalancı müddeinin sözünden açıkça ayırmış olmasıdır.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَنَزَعَ يَدَهُ فَالنَّزْعُ فِي اللُّغَةِ عِبَارَةٌ عَنْ إِخْرَاجِ الشَّيْءِ عَنْ مَكَانِهِ فَقَوْلُهُ: نَزَعَ يَدَهُ أَيْ أَخْرَجَهَا مِنْ جَيْبِهِ أَوْ مِنْ جَنَاحِهِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تعالى: وَأَدْخِلْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ وقوله: وَاضْمُمْ يَدَكَ إِلى جَناحِكَ
O'nun: { وَنَزَعَ يَدَهُ } “Elini de çıkardı” buyruğuna gelince; lügatte nez' (نَزْع), bir şeyi yerinden çıkarmaktan ibarettir. O'nun: “Elini çekip çıkardı” sözü, yani Allah Teâlâ'nın: { وَأَدْخِلْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ } “Elini koynuna sok” ve: { وَاضْمُمْ يَدَكَ إِلى جَناحِكَ } “Elini koltuğunun altına koy” buyruklarının delaletiyle onu koynundan veya koltuğunun altından çıkardı demektir.
وَقَوْلِهِ: فَإِذا هِيَ بَيْضاءُ لِلنَّاظِرِينَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَكَانَ لَهَا نُورٌ سَاطِعٌ يُضِيءُ مَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ.
O'nun: { فَإِذا هِيَ بَيْضاءُ لِلنَّاظِرِينَ } “bir de ne görsünler, bakanlar için bembeyazdır!” buyruğu hakkında İbn Abbâs şöyle demiştir: Onun yer ile gök arasını aydınlatan parlak bir nuru vardı.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَمَّا كَانَ الْبَيَاضُ كَالْعَيْبِ بَيَّنَ الله تعالى في غير هذه الأيد أَنَّهُ كَانَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ.
Bil ki beyazlık bir kusur gibi olduğundan, Allah Teâlâ bu ayetin dışındaki yerlerde onun bir kusur olmaksızın öyle olduğunu beyan etmiştir.
فَإِنْ قِيلَ: بِمَ يَتَعَلَّقُ قَوْلُهُ: لِلنَّاظِرِينَ.
Şayet: O'nun { لِلنَّاظِرِينَ } “bakanlar için” sözü neye mütealliktir (bağlıdır) denilirse;
قُلْنَا: يَتَعَلَّقُ بِقَوْلِهِ: بَيْضاءُ وَالْمَعْنَى: فَإِذَا هِيَ بَيْضَاءُ لِلنَّظَّارَةِ وَلَا تَكُونُ بَيْضَاءَ لِلنَّظَّارَةِ إِلَّا إِذَا كَانَ بَيَاضُهَا بَيَاضًا عَجِيبًا خَارِجًا عَنِ الْعَادَةِ يَجْتَمِعُ النَّاسُ لِلنَّظَرِ إِلَيْهِ كَمَا تَجْتَمِعُ النَّظَّارَةُ لِلْعَجَائِبِ. وَبَقِيَ هاهنا مَبَاحِثُ:
Deriz ki: O'nun { بَيْضاءُ } “bembeyazdır” sözüne mütealliktir. Mana: “O seyirciler için bembeyazdır” demektir. Bir şey ancak beyazlığı seyircilerin acayip şeyleri görmek için toplandığı gibi insanların onu görmek için toplandığı alışılmadık, harikulade bir beyazlık olduğu zaman seyirciler için beyaz olur. Burada geriye birtakım incelemeler kalmaktadır:
فَأَوَّلُهَا: أَنَّ انْقِلَابَ الْعَصَا ثُعْبَانًا مِنْ كَمْ وَجْهٍ يَدُلُّ عَلَى الْمُعْجِزِ؟ وَالثَّانِي: أَنَّ هَذَا الْمُعْجِزَ كَانَ أَعْظَمَ أَمِ الْيَدُ الْبَيْضَاءُ؟ وَقَدِ اسْتَقْصَيْنَا الْكَلَامَ فِي هَذَيْنِ الْمَطْلُوبَيْنِ فِي سُورَةِ طه. وَالثَّالِثُ: أَنَّ الْمُعْجِزَ الْوَاحِدَ كَانَ كَافِيًا.
Bunların ilki: Asanın ejderhaya dönüşmesi kaç vecihten mucizeye delalet eder? İkincisi: Bu mucize mi daha büyüktü yoksa beyaz el mi? Biz bu iki mesele hakkındaki sözü Tâhâ Suresi'nde etraflıca açıklamıştık. Üçüncüsü: Tek bir mucize yeterliydi...
فَالْجَمْعُ بَيْنَهُمَا كَانَ عَبَثًا.
...dolayısıyla ikisini birleştirmek abes olurdu [denilirse];
وَجَوَابُهُ: أَنَّ كَثْرَةَ الدَّلَائِلِ تُوجِبُ الْقُوَّةَ فِي الْيَقِينِ وَزَوَالِ الشَّكِّ وَمِنَ الْمُلْحِدِينَ مَنْ قَالَ: الْمُرَادُ بِالثُّعْبَانِ وَبِالْيَدِ الْبَيْضَاءِ شَيْءٌ وَاحِدٌ وَهُوَ أَنَّ حُجَّةَ مُوسَى ﵇ كَانَتْ قَوِيَّةً ظَاهِرَةً قَاهِرَةً فَتِلْكَ الْحُجَّةُ مِنْ حَيْثُ إِنَّهَا أَبْطَلَتْ أَقْوَالَ الْمُخَالِفِينَ وَأَظْهَرَتْ فَسَادَهَا كَانَتْ كَالثُّعْبَانِ الْعَظِيمِ الَّذِي يَتَلَقَّفُ حُجَجَ الْمُبْطِلِينَ وَمِنْ حَيْثُ كَانَتْ ظَاهِرَةً فِي نَفْسِهَا وُصِفَتْ بِالْيَدِ الْبَيْضَاءِ كَمَا يُقَالُ فِي الْعُرْفِ: لِفُلَانٍ يَدٌ بَيْضَاءُ فِي الْعِلْمِ الْفُلَانِيِّ أَيْ قُوَّةٌ كَامِلَةٌ وَمَرْتَبَةٌ ظَاهِرَةٌ. وَاعْلَمْ أَنَّ حَمْلَ هَذَيْنِ الْمُعْجِزَيْنِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ يَجْرِي مَجْرَى دَفْعِ التَّوَاتُرِ وَتَكْذِيبِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ. وَلَمَّا بَيَّنَّا أَنَّ انْقِلَابَ الْعَصَا حَيَّةً أَمْرٌ مُمْكِنٌ فِي نَفْسِهِ فَأَيُّ حَامِلٍ يَحْمِلُنَا عَلَى الْمَصِيرِ إِلَى هَذَا التَّأْوِيلِ؟ وَلَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ مُوسَى ﵇ أَظْهَرَ هَذَيْنِ النَّوْعَيْنِ مِنَ الْمُعْجِزَاتِ. حُكِيَ عَنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ أَنَّهُمْ قَالُوا: إِنَّ هَذَا لَساحِرٌ عَلِيمٌ وَذَلِكَ لِأَنَّ السِّحْرَ كَانَ غَالِبًا فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ وَلَا شَكَّ أَنَّ مَرَاتِبَ السَّحَرَةِ كَانَتْ مُتَفَاضِلَةً مُتَفَاوِتَةً وَلَا شَكَّ أَنَّهُ يَحْصُلُ فِيهِمْ مَنْ يَكُونُ غَايَةً فِي ذَلِكَ الْعِلْمِ وَنِهَايَةً فِيهِ فَالْقَوْمُ زَعَمُوا أَنَّ مُوسَى ﵇ لِكَوْنِهِ فِي النِّهَايَةِ مِنْ عِلْمِ السِّحْرِ أَتَى بِتِلْكَ الصِّفَةِ ثُمَّ ذَكَرُوا أَنَّهُ إِنَّمَا أَتَى بِذَلِكَ السِّحْرِ لِكَوْنِهِ طَالِبًا لِلْمُلْكِ وَالرِّيَاسَةِ.
Cevabı şudur: Delillerin çokluğu yakînde güçlülüğü ve şüphenin yok olmasını gerektirir. Mülhidlerden kimileri şöyle demiştir: Ejderha ve beyaz el ile kastedilen tek bir şeydir; o da Mûsâ aleyhisselâm'ın hüccetinin kuvvetli, açık ve galip olmasıdır. O hüccet muhaliflerin sözlerini iptal etmesi ve fesatlarını ortaya koyması bakımından batılcıların hüccetlerini yutan büyük bir ejderha gibiydi; kendi zatında açık olması bakımından da beyaz el ile nitelenmiştir. Nitekim örfte: “Falancanın filan ilimde beyaz bir eli vardır” denir; yani kamil bir gücü ve aşikâr bir mertebesi vardır demektir. Bil ki bu iki mucizeyi bu şekle hamletmek, tevatürü inkâr etmek ve Allah'ı ve elçisini yalanlamak mesabesindedir. Biz asanın yılana dönüşmesinin kendi zatında mümkün bir iş olduğunu beyan etmişken, bizi bu tefsire yönelten sebep ne olabilir? Allah Teâlâ, Mûsâ aleyhisselâm'ın bu iki tür mucizeyi ortaya koyduğunu zikredince, Firavun kavminden onların: { إِنَّ هَذَا لَساحِرٌ عَلِيمٌ } “Şüphesiz bu, çok bilgili bir büyücüdür” dediklerini nakletmiştir. Bunun sebebi şudur: O zamanda büyücülük revaçtaydı ve şüphe yok ki büyücülerin mertebeleri birbirinden farklı ve üstündü; yine şüphe yok ki onların içinde bu ilimde zirveye ve nihayete ulaşan kimseler bulunurdu. Bu kavim, Mûsâ aleyhisselâm'ın büyü ilminin zirvesinde olması sebebiyle bu vasıftaki şeyi getirdiğini iddia ettiler; sonra onun bu büyüyü ancak mülk ve riyaset peşinde olduğu için getirdiğini zikrettiler.
فَإِنْ قِيلَ: قَوْلُهُ: إِنَّ هَذَا لَساحِرٌ عَلِيمٌ حَكَاهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ الشُّعَرَاءِ أَنَّهُ قَالَهُ فِرْعَوْنُ لقومه وحكى هاهنا أَنَّ قَوْمَ فِرْعَوْنَ قَالُوهُ فَكَيْفَ الْجَمْعُ بَيْنَهُمَا؟ وَجَوَابُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: لَا يَمْتَنِعُ أَنَّهُ قَدْ قَالَهُ هُوَ وَقَالُوهُ هُمْ فَحَكَى اللَّهُ تعالى قوله ثم وقولهم هاهنا والثاني: لعل فرعون قاله ابتداء/ فتلقنه الْمَلَأُ مِنْهُ فَقَالُوهُ لِغَيْرِهِ أَوْ قَالُوهُ عَنْهُ لِسَائِرِ النَّاسِ عَلَى طَرِيقِ التَّبْلِيغِ فَإِنَّ الْمُلُوكَ إِذَا رَأَوْا رَأْيًا ذَكَرُوهُ لِلْخَاصَّةِ وَهُمْ يَذْكُرُونَهُ للعامة فكذا هاهنا.
Şayet: Allah Teâlâ'nın { إِنَّ هَذَا لَساحِرٌ عَلِيمٌ } sözünü Şuarâ Suresi'nde Firavun'un kendi kavmine söylediğini naklettiği, burada ise Firavun kavminin bunu söylediğini naklettiği, o halde ikisinin arası nasıl bağdaştırılır denilirse; bunun cevabı iki vecihledir: Birincisi: Bunu hem onun hem de onların söylemiş olması imkânsız değildir; binaenaleyh Allah Teâlâ orada onun sözünü, burada da onların sözünü nakletmiştir. İkincisi: Muhtemeldir ki Firavun bunu ilk olarak söylemiş, ileri gelenler de bunu ondan kapıp başkalarına söylemişlerdir yahut tebliğ yoluyla onun adına diğer insanlara aktarmışlardır; çünkü hükümdarlar bir görüş gördüklerinde onu seçkinlere zikrederler, onlar da bunu halka aktarırlar, işte burada da böyledir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: فَماذا تَأْمُرُونَ فَقَدْ ذَكَرَ الزَّجَّاجُ فِيهِ ثَلَاثَةَ أَوْجُهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ كَلَامَ الْمَلَأِ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ تَمَّ عِنْدَ قَوْلِهِ: يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِ ثُمَّ عِنْدَ هَذَا الْكَلَامِ قَالَ فِرْعَوْنُ مُجِيبًا لَهُمْ: فَماذا تَأْمُرُونَ وَاحْتَجُّوا عَلَى صِحَّةِ هَذَا الْقَوْلِ بِوَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ قَوْلَهُ: فَماذا تَأْمُرُونَ خِطَابٌ لِلْجَمْعِ لَا لِلْوَاحِدِ فَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ هَذَا كَلَامَ فِرْعَوْنَ لِلْقَوْمِ. أَمَّا لَوْ جَعَلْنَاهُ كَلَامَ الْقَوْمِ مَعَ فِرْعَوْنَ لَكَانُوا قَدْ خَاطَبُوهُ بِخِطَابِ الْوَاحِدِ لَا بِخِطَابِ الْجَمْعِ. وَأُجِيبَ عَنْهُ: بِأَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونُوا خَاطَبُوهُ بِخِطَابِ الْجَمْعِ تَفْخِيمًا لِشَأْنِهِ لِأَنَّ الْعَظِيمَ إِنَّمَا يُكَنَّى عَنْهُ بِكِنَايَةِ الْجَمْعِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ [الْحِجْرِ: ٩] إِنَّا أَرْسَلْنا نُوحاً [نُوحٍ: ١] إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ [الْقَدْرِ: ١] .
O'nun: { فَماذا تَأْمُرُونَ } “O halde ne buyurursunuz?” buyruğuna gelince, Zeccâc bu konuda üç vecih zikretmiştir: Birincisi: Firavun kavminin ileri gelenlerinin sözü: { يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ } “Sizi yurdunuzdan çıkarmak istiyor” sözünde [büyüsüyle] tamamlanmış; sonra bu söz üzerine Firavun onlara cevap olarak: { فَماذا تَأْمُرُونَ } “O halde ne buyurursunuz?” demiştir. Bu görüşün sıhhatine iki vecihle delil getirdiler: Birincisi: O'nun: { فَماذا تَأْمُرُونَ } buyruğu tekile değil çoğula hitaptır; dolayısıyla bunun Firavun'un kavme söylediği söz olması gerekir. Eğer bunu kavmin Firavun'a söylediği söz kılsaydık, ona çoğul hitabıyla değil tekil hitabıyla hitap etmiş olurlardı. Buna şöyle cevap verildi: Onun şanını yüceltmek için ona çoğul hitabıyla hitap etmiş olmaları caizdir; çünkü büyük kimse Allah Teâlâ'nın: { إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ } “Şüphesiz Zikr'i (Kur'an'ı) biz indirdik” [Hicr 9], { إِنَّا أَرْسَلْنا نُوحاً } “Şüphesiz biz Nûh'u gönderdik” [Nûh 1], { إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ } “Şüphesiz biz onu Kadir Gecesi'nde indirdik” [Kadir 1] buyruklarında olduğu gibi çoğul zamiriyle anılır.
وَالْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ قَوْلَهُ: فَماذا تَأْمُرُونَ قَالَ بَعْدَهُ: قالُوا أَرْجِهْ وَلَا شَكَّ أَنَّ هذا كلام
İkinci Delil: Allah Teâlâ O'nun: { فَماذا تَأْمُرُونَ } buyruğunu zikredince ardından: { قالُوا أَرْجِهْ } “Dediler ki: Onu alıkoy” buyurdu. Şüphe yok ki bu söz...
الْقَوْمِ وَجَعَلَهُ جَوَابًا عَنْ قَوْلِهِمْ فَماذا تَأْمُرُونَ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْقَائِلُ لِقَوْلِهِ: فَماذا تَأْمُرُونَ غَيْرَ الَّذِي قَالُوا أَرْجِهْ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ: فَماذا تَأْمُرُونَ كَلَامٌ لِغَيْرِ الْمَلَأِ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ. وَأُجِيبَ عَنْهُ: بِأَنَّهُ لَا يَبْعُدُ أَنَّ الْقَوْمَ قَالُوا: إِنَّ هَذَا لَساحِرٌ عَلِيمٌ ثم قالوا لفرعون ولا كابر خَدَمِهِ فَماذا تَأْمُرُونَ ثُمَّ أَتْبَعُوهُ بِقَوْلِهِمْ:
...kavmin sözüdür ve bunu onların: { فَماذا تَأْمُرُونَ } “O halde ne buyurursunuz?” sözlerine bir cevap kılmıştır. Dolayısıyla: { فَماذا تَأْمُرُونَ } sözünü söyleyenin, { قالُوا أَرْجِهْ } diyenlerden başkası olması vacip olmuştur; bu da { فَماذا تَأْمُرُونَ } sözünün Firavun kavminin ileri gelenlerinden başkasının sözü olduğuna delalet eder. Buna şöyle cevap verildi: Kavmin: { إِنَّ هَذَا لَساحِرٌ عَلِيمٌ } deyip sonra Firavun'a ve onun hizmetçilerinin ileri gelenlerine: { فَماذا تَأْمُرُونَ } demeleri, ardından da bunu şu sözleriyle sürdürmüş olmaları uzak değildir:
أَرْجِهْ وَأَخاهُ فَإِنَّ الْخَدَمَ وَالْأَتْبَاعَ يُفَوِّضُونَ الْأَمْرَ وَالنَّهْيَ إِلَى الْمَخْدُومِ وَالْمَتْبُوعِ أَوَّلًا ثُمَّ يَذْكُرُونَ مَا حَضَرَ فِي خَوَاطِرِهِمْ مِنَ الْمَصْلَحَةِ.
{ أَرْجِهْ وَأَخاهُ } “Onu ve kardeşini alıkoy”; zira hizmetçiler ve tebaa emir ve nehiy yetkisini önce efendiye ve lidere devrederler, sonra da zihinlerine gelen maslahatı zikrederler.