وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ: فَماذا تَأْمُرُونَ مِنْ بَقِيَّةِ كَلَامِ الْقَوْمِ وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ مَنْسُوقٌ عَلَى كَلَامِ الْقَوْمِ مِنْ غَيْرِ فَاصِلٍ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ مِنْ بَقِيَّةِ كَلَامِهِمْ. وَالثَّانِي: أَنَّ الرُّتْبَةَ مُعْتَبَرَةٌ فِي الْأَمْرِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: فَماذا تَأْمُرُونَ خِطَابًا مِنَ الْأَدْنَى مَعَ الْأَعْلَى وَذَلِكَ يُوجِبُ أَنْ يَكُونَ هَذَا مِنْ بَقِيَّةِ كَلَامِ فِرْعَوْنَ مَعَهُ.
İkinci görüş: { فَماذا تَأْمُرُونَ } “O halde ne buyurursunuz?” sözünün, kavmin sözünün devamı olduğudur. Buna iki yönden delil getirdiler: Birincisi: Araya bir fasıla girmeksizin kavmin sözüne atfedilmiştir; dolayısıyla bunun onların sözünün devamı olması vacip olmuştur. İkincisi: Emirde rütbe/mertebe muteberdir; dolayısıyla onun: { فَماذا تَأْمُرُونَ } sözünün, astın üst ile konuşması olması vacip olmuştur. Bu da bunun Firavun'un kavmiyle konuşmasının devamı olmasını gerektirir.
وَأُجِيبَ عَنْ هَذَا الثَّانِي: بِأَنَّ الرَّئِيسَ الْمَخْدُومَ قَدْ يَقُولُ لِلْجَمْعِ الْحَاضِرِ عِنْدَهُ مِنْ رَهْطِهِ وَرَعِيَّتِهِ مَاذَا تَأْمُرُونَ؟ وَيَكُونُ غَرَضُهُ مِنْهُ تَطْيِيبَ قُلُوبِهِمْ وَإِدْخَالَ السُّرُورِ فِي صُدُورِهِمْ وَأَنْ يُظْهِرَ مِنْ نَفْسِهِ كَوْنَهُ مُعَظِّمًا لَهُمْ وَمُعْتَقِدًا فِيهِمْ ثُمَّ إِنَّ الْقَائِلِينَ بِأَنَّ هَذَا مِنْ بَقِيَّةِ كَلَامِ قَوْمِ فِرْعَوْنَ ذَكَرُوا وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْمُخَاطَبَ بِهَذَا الْخِطَابِ هُوَ فِرْعَوْنُ وَحْدَهُ فَإِنَّهُ يُقَالُ لِلرَّئِيسِ الْمُطَاعِ مَا تَرَوْنَ فِي هَذِهِ الْوَاقِعَةِ أَيْ مَا تَرَى أَنْتَ وَحْدَكَ وَالْمَقْصُودُ أَنَّكَ وَحْدَكَ قَائِمٌ مَقَامَ الْجَمَاعَةِ. وَالْغَرَضُ مِنْهُ التَّنْبِيهُ عَلَى كَمَالِهِ وَرِفْعَةِ شَأْنِهِ وَحَالِهِ. وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُخَاطَبُ بِهَذَا الْخِطَابِ هُوَ فِرْعَوْنَ وَأَكَابِرَ دَوْلَتِهِ وَعُظَمَاءَ حَضْرَتِهِ لِأَنَّهُمْ هُمُ الْمُسْتَقِلُّونَ بِالْأَمْرِ وَالنَّهْيِ والله اعلم.
Bu ikinci [delile] şöyle cevap verilmiştir: Kendisine hizmet edilen lider, yanında bulunan aşiretine ve tebaasına: "Ne buyurursunuz / ne emredersiniz?" diyebilir; bundan maksadı da onların gönüllerini hoş etmek, kalplerine sevinç sokmak ve kendisinin onlara değer verdiğini, onlara itimat ettiğini göstermektir. Sonra, bunun Firavun kavminin sözünün devamı olduğunu söyleyenler iki vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Bu hitapla muhatap alınan yalnız Firavun'dur; nitekim kendisine itaat edilen lidere: "Bu hadisede ne görüyorsunuz [ne düşünüyorsunuz]?" denir, yani "Sen tek başına ne düşünüyorsun?" demektir. Kastedilen, senin tek başına topluluk yerine kaim olduğundur. Bundan maksat da onun kemaline, şanının ve halinin yüceliğine dikkat çekmektir. İkincisi: Bu hitapla muhatap alınan kimsenin Firavun, devletinin ileri gelenleri ve meclisinin büyükleri olmasıdır; zira emir ve nehiy yetkisini müstakil olarak elinde tutanlar onlardır. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١١١ الى ١١٤]
[A'râf Suresi (7), 111-114. Ayetler]
قالُوا أَرْجِهْ وَأَخاهُ وَأَرْسِلْ فِي الْمَدائِنِ حاشِرِينَ (١١١) يَأْتُوكَ بِكُلِّ ساحِرٍ عَلِيمٍ (١١٢) وَجاءَ السَّحَرَةُ فِرْعَوْنَ قالُوا إِنَّ لَنا لَأَجْراً إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغالِبِينَ (١١٣) قالَ نَعَمْ وَإِنَّكُمْ لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ (١١٤)
{ قالُوا أَرْجِهْ وَأَخاهُ وَأَرْسِلْ فِي الْمَدائِنِ حاشِرِينَ (١١١) يَأْتُوكَ بِكُلِّ ساحِرٍ عَلِيمٍ (١١٢) وَجاءَ السَّحَرَةُ فِرْعَوْنَ قالُوا إِنَّ لَنا لَأَجْراً إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغالِبِينَ (١١٣) قالَ نَعَمْ وَإِنَّكُمْ لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ (١١٤) } “Dediler ki: «Onu da kardeşini de alıkoy ve şehirlere toplayıcılar gönder. (111) Sana bütün usta büyücüleri getirsinler.» (112) Büyücüler Firavun'a geldiler: «Eğer galip gelenler biz olursak, bize mutlaka bir mükâfat var değil mi?» dediler. (113) O da: «Evet, üstelik siz mutlaka bana en yakın olanlardan olacaksınız» dedi. (114)”
[في قوله تعالى قالُوا أَرْجِهْ وَأَخاهُ] اعْلَمْ أَنَّ فِي الْآيَةِ مَسَائِلَ:
[Allah Teâlâ'nın: { قالُوا أَرْجِهْ وَأَخاهُ } “Dediler ki: Onu da kardeşini de alıkoy” buyruğu hakkında] Bil ki bu ayette [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ نَافِعٌ وَالْكِسَائِيُّ أَرْجِهْ بِغَيْرِ هَمْزٍ وَكَسْرِ الْهَاءِ وَالْإِشْبَاعِ وَقَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ أَرْجِهْ بِغَيْرِ الْهَمْزِ وَسُكُونِ الْهَاءِ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عامر وابو عمر وارجئه بِالْهَمْزِ وَضَمِّ الْهَاءِ ثُمَّ إِنَّ ابْنَ كَثِيرٍ أَشْبَعَ الْهَاءَ عَلَى أَصْلِهِ وَالْبَاقُونَ لَا يُشْبِعُونَ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: ﵀ أَرْجِهْ مَهْمُوزٌ وَغَيْرُ مَهْمُوزٍ لُغَتَانِ يُقَالُ أَرْجَأْتُ الْأَمْرَ وَأَرْجَيْتُهُ إِذَا أَخَّرْتَهُ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَآخَرُونَ مُرْجَوْنَ [التَّوْبَةِ: ١٠٦] وتُرْجِي مَنْ تَشاءُ [الْأَحْزَابِ: ٥١] قُرِئَ فِي الْآيَتَيْنِ بِاللُّغَتَيْنِ وَأَمَّا قِرَاءَةُ عَاصِمٍ وَحَمْزَةَ بِغَيْرِ الْهَمْزِ وَسُكُونِ الْهَاءِ فَقَالَ الْفَرَّاءُ: هِيَ لُغَةُ الْعَرَبِ يَقِفُونَ عَلَى الْهَاءِ الْمُكَنَّى عَنْهَا فِي الْوَصْلِ إِذَا تَحَرَّكَ مَا قَبْلَهَا وَأَنْشَدَ:
Birinci Mesele: Nâfi‘ ve el-Kisâî hemzesiz, he harfinin kesresi ve işbâ ile (أَرْجِهِ) şeklinde okumuşlardır. Âsım ve Hamza ise hemzesiz ve he harfinin sükûnu ile (أَرْجِهْ) şeklinde okumuşlardır. İbn Kesîr, İbn Âmir ve Ebû Amr ise hemze ve he harfinin dammesiyle (أَرْجِئْهُ) şeklinde okumuşlardır; ayrıca İbn Kesîr kendi aslı/kuralı üzere he harfini işbâ yapmıştır, diğerleri ise işbâ yapmazlar. el-Vâhidî -Allah ona rahmet etsin- şöyle demiştir: (أَرْجِهْ) hemzeli ve hemzesiz olmak üzere iki lehçedir; bir işi ertelediğin zaman (أَرْجَأْتُ الْأَمْرَ) ve (أَرْجَيْتُهُ) denir. Allah Teâlâ'nın: { وَآخَرُونَ مُرْجَوْنَ } “Diğer bir kısmı da ertelenmişlerdir” [Tevbe 106] ve { تُرْجِي مَنْ تَشاءُ } “Onlardan dilediğini ertelersin” [Ahzâb 51] ayetleri bu kabildendir. Her iki ayette de iki lehçeyle okunmuştur. Âsım ve Hamza'nın hemzesiz ve he harfinin sükûnu ile olan kıraatine gelince, el-Ferrâ şöyle demiştir: Bu, Arap lehçesidir; bir önceki harf harekeli olduğunda vasıl halinde zamir olan he harfi üzerinde vakıf yaparlar (cezimli okurlar) ve şu beyti inşad etmiştir:
فَيُصْلِحُ الْيَوْمَ وَيُفْسِدُهُ غَدًا
"Bugün düzeltir, yarın onu bozar."
قَالَ وَكَذَلِكَ يَفْعَلُونَ بِهَاءِ التَّأْنِيثِ فَيَقُولُونَ: هَذِهِ طَلْحَهْ قَدْ أَقْبَلَتْ وَأَنْشَدَ لَمَّا رَأَى أَنْ لَا دَعَهْ وَلَا شِبَعْ
[Ferrâ] dedi ki: Dişillik he'sinde de (tâ-i te’nîs) böyle yaparlar ve: "İşte Talha geldi" (هَذِهِ طَلْحَهْ قَدْ أَقْبَلَتْ) derler. Ve şu beyti inşad etmiştir: "Baktı ki ne rahatlık var ne tokluk..."
ثُمَّ قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَلَا وَجْهَ لِهَذَا عِنْدَ الْبَصْرِيِّينَ فِي الْقِيَاسِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: هَذَا شِعْرٌ لَا نَعْرِفُ قَائِلَهُ وَلَوْ قَالَهُ شَاعِرٌ مَذْكُورٌ لَقِيلَ لَهُ أَخْطَأْتَ.
Sonra el-Vâhidî şöyle demiştir: Basralılara göre kıyasta bunun bir vechi/geçerliliği yoktur. ez-Zeccâc da şöyle demiştir: Bu, söyleyenini bilmediğimiz bir şiirdir; şayet bunu tanınmış bir şair söylemiş olsaydı ona «Hata ettin» denilirdi.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: أَرْجِهْ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: الْإِرْجَاءُ التَّأْخِيرُ فَقَوْلُهُ: أَرْجِهْ أَيْ أَخِّرْهُ وَمَعْنَى أَخِّرْهُ: أَيْ أَخِّرْ أَمْرَهُ وَلَا تَعْجَلْ فِي أَمْرِهِ بِحُكْمٍ فَتَصِيرَ عَجَلَتُكَ حُجَّةً عَلَيْكَ وَالْمَقْصُودُ أَنَّهُمْ حَاوَلُوا مُعَارَضَةَ مُعْجِزَتِهِ بِسِحْرِهِمْ لِيَكُونَ ذَلِكَ أَقْوَى فِي إِبْطَالِ قَوْلِ مُوسَى ﵇.
İkinci Mesele: O'nun: { أَرْجِهْ } sözünün tefsirinde iki görüş vardır: Birincisi: İrcâ (الْإِرْجَاءُ), tehir etmek/ertelemektir. Dolayısıyla onun: { أَرْجِهْ } sözü, yani "Onu ertele" demektir. "Onu ertele"nin manası: Yani onun işini ertele, onun hakkında bir hüküm vermede acele etme ki acele edişin senin aleyhine bir delil olmasın. Maksat şudur: Mûsâ aleyhisselâm'ın sözünü boşa çıkarmada daha etkili olsun diye onun mucizesine büyüleriyle karşı koymaya çalıştılar.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ قول الكلبي وقتادة أَرْجِهْ احسبه. قَالَ الْمُحَقِّقُونَ هَذَا الْقَوْلَ ضَعِيفٌ لِوَجْهَيْنِ:
İkinci görüş: el-Kelbî ve Katâde'nin görüşü olup: "{ أَرْجِهْ } onu hapset" demektir. Muhakkikler bu görüşün iki vecihten ötürü zayıf olduğunu söylemişlerdir:
الْأَوَّلُ: أَنَّ الْإِرْجَاءَ فِي اللُّغَةِ هُوَ التَّأْخِيرُ لَا الْحَبْسُ، وَالثَّانِي: أَنَّ فِرْعَوْنَ مَا كَانَ قَادِرًا/ عَلَى حَبْسِ مُوسَى بَعْدَ مَا شَاهَدَ حَالَ الْعَصَا.
Birincisi: Dilde İrcâ (الْإِرْجَاءُ) hapsetmek değil tehir etmektir. İkincisi: Firavun, asânın halini gördükten sonra Mûsâ'yı hapsetmeye güç yetiremezdi.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَأَرْسِلْ فِي الْمَدائِنِ حاشِرِينَ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
O'nun: { وَأَرْسِلْ فِي الْمَدائِنِ حاشِرِينَ } “Ve şehirlere toplayıcılar gönder” buyruğuna gelince, bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ السَّحَرَةَ كَانُوا كَثِيرِينَ فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ وَإِلَّا لَمْ يَصِحَّ قَوْلُهُ: وَأَرْسِلْ فِي الْمَدائِنِ حاشِرِينَ يَأْتُوكَ بِكُلِّ ساحِرٍ عَلِيمٍ وَيَدُلُّ عَلَى أَنَّ فِي طِبَاعِ الْخَلْقِ مَعْرِفَةَ الْمُعَارَضَةِ وَأَنَّهَا إِذَا أَمْكَنَتْ فَلَا نُبُوَّةَ وَإِذَا تَعَذَّرَتْ فَقَدْ صَحَّتِ النُّبُوَّةُ وَأَمَّا بَيَانُ أَنَّ السِّحْرَ مَا هُوَ وَهَلْ لَهُ حَقِيقَةٌ أَمْ لَا بَلْ هُوَ مَحْضُ التَّمْوِيهِ فَقَدْ سَبَقَ الِاسْتِقْصَاءُ فِيهِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ.
Birinci Mesele: Bu ayet, o dönemde büyücülerin çok olduğuna delalet eder; aksi takdirde O'nun: { وَأَرْسِلْ فِي الْمَدائِنِ حاشِرِينَ (١١١) يَأْتُوكَ بِكُلِّ ساحِرٍ عَلِيمٍ (١١٢) } “Ve şehirlere toplayıcılar gönder. Sana bütün usta büyücüleri getirsinler” buyruğu sahih olmazdı. Yine bu ayet, insanların fıtratında muaraza (meydan okumaya karşılık verme) bilgisinin bulunduğuna ve muaraza mümkün olduğunda peygamberliğin bulunmayacağına, muaraza imkânsız hale geldiğinde ise peygamberliğin sahih/sabit olduğuna delalet eder. Büyünün ne olduğu, bir hakikatinin bulunup bulunmadığı yoksa sırf bir göz boyamadan mı ibaret olduğuna dair açıklama ise Bakara Suresi'nde ayrıntılı olarak geçmişti.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: نَقَلَ الْوَاحِدِيُّ عَنْ أَبِي الْقَاسِمِ الزَّجَّاجِيِّ: أَنَّهُ قَالَ اخْتَلَفَ أَصْحَابُنَا فِي الْمَدِينَةِ عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْوَالٍ.
İkinci Mesele: el-Vâhidî, Ebü'l-Kāsım ez-Zeccâcî'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Arkadaşlarımız Medine (الْمَدِينَةُ) kelimesi hakkında üç görüş üzere ihtilaf etmişlerdir:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّهَا فَعِيلَةٌ لِأَنَّهَا مَأْخُوذَةٌ مِنْ قَوْلِهِمْ مَدَنَ بِالْمَكَانِ يَمْدُنُ مُدُونًا إِذَا أَقَامَ بِهِ وَهَذَا الْقَائِلُ يَسْتَدِلُّ بِإِطْبَاقِ الْقُرَّاءِ عَلَى همزه الْمَدَائِنِ وَهِيَ فَعَائِلُ كَصَحَائِفَ وَصَحِيفَةٍ وَسَفَائِنَ وَسَفِينَةٍ وَالْيَاءُ إِذَا كَانَتْ زَائِدَةً فِي الْوَاحِدِ هُمِزَتْ فِي الْجَمْعِ كَقَبَائِلَ وَقَبِيلَةٍ وَإِذَا كَانَتْ مِنْ نَفْسِ الْكَلِمَةِ لَمْ تُهْمَزْ فِي الْجَمْعِ نَحْوَ مَعَايِشَ وَمَعِيشَةٍ.
Birinci görüş: Feîle (فَعِيلَةٌ) veznindedir; zira o, bir kimse bir yerde ikamet ettiğinde kullanılan (مَدَنَ بِالْمَكَانِ يَمْدُنُ مُدُونًا) sözünden alınmıştır. Bu görüşü savunan kimse, kurrânın Medâin (الْمَدَائِنِ) kelimesinin hemzelenmesi üzerindeki icmaını delil getirir; bu kelime sahife-sehâif (صَحِيفَةٍ - صَحَائِفَ) ve sefine-sefâin (سَفِينَةٍ - سَفَائِنَ) gibi feâil (فَعَائِلُ) veznindedir. Yâ harfi tekilde zâid olduğunda, kabile-kabâil (قَبِيلَةٍ - قَبَائِلَ) örneğinde olduğu gibi çoğulda hemzelenir. Kelimenin aslından olduğunda ise maişet-meâyiş (مَعِيشَةٍ - مَعَايِشَ) örneğinde olduğu gibi çoğulda hemzelenmez.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهَا مَفْعِلَةٌ وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ فَمَعْنَى الْمَدِينَةِ الْمَمْلُوكَةُ مِنْ دَانَهُ يَدِينُهُ فَقَوْلُنَا مَدِينَةٌ مِنْ دَانَ مِثْلُ مَعِيشَةٍ مِنْ عَاشَ وَجَمْعُهَا مَدَايِنُ عَلَى مَفَاعِلَ كَمَعَايِشَ غير مهموز ويكون اسما لمكان وَالْأَرْضِ الَّتِي دَانَهُمُ السُّلْطَانَ فِيهَا أَيْ سَاسَهُمْ وَقَهَرَهُمْ.
İkinci görüş: Mef'ile (مَفْعِلَةٌ) veznindedir. Bu veche göre medine, mülk edinilen yer (الْمَمْلُوكَةُ) manasında olup (دَانَهُ يَدِينُهُ) kökündendir. Dolayısıyla bizim (دَانَ) fiilinden Medine (مَدِينَةٌ) dememiz, (عَاشَ) fiilinden Meîşe (مَعِيشَةٌ) dememiz gibidir; çoğulu da meâyiş gibi hemzesiz olarak mefâil (مَفَاعِلَ) vezninde medâyin (مَدَايِنُ) gelir. Bu durumda sultanın insanları yönettiği, yani idare edip boyun eğdirdiği yer ve mekân için bir isim olur.
وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: قَالَ الْمُبَرِّدُ مَدِينَةٌ أَصْلُهَا مديونة من دانه إذا قهره وساسه فاستقلوا حَرَكَةَ الضَّمَّةِ عَلَى الْيَاءِ فَسَكَّنُوهَا وَنَقَلُوا حَرَكَتَهَا إِلَى مَا قَبْلَهَا وَاجْتَمَعَ سَاكِنَانِ الْوَاوُ الْمَزِيدَةُ الَّتِي هِيَ وَاوُ الْمَفْعُولِ وَالْيَاءُ الَّتِي هِيَ مِنْ نَفْسِ الْكَلِمَةِ فَحُذِفَتِ الْوَاوُ لِأَنَّهَا زَائِدَةٌ وَحَذْفُ الزَّائِدِ أَوْلَى مِنْ حَذْفِ الْحَرْفِ الْأَصْلِيِّ ثُمَّ كَسَرُوا الدَّالَ لِتَسْلَمَ الْيَاءُ فَلَا تَنْقَلِبُ وَاوًا لِانْضِمَامِ مَا قَبْلَهَا فَيَخْتَلِطُ ذَوَاتُ الْوَاوِ بِذَوَاتِ الْيَاءِ وَهَكَذَا الْقَوْلُ فِي الْمَبِيعِ وَالْمَخِيطِ وَالْمَكِيلِ ثُمَّ قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَالصَّحِيحُ أَنَّهَا فَعِيلَةٌ لِاجْتِمَاعِ الْقُرَّاءِ عَلَى هَمْزِ الْمَدَائِنِ.
Üçüncü görüş: el-Müberred demiştir ki: Medine kelimesinin aslı, bir kimseye boyun eğdirip idare ettiğinde kullanılan (دانه) kökünden (مَدْيُونَةٌ) şeklindedir. Yâ harfi üzerindeki damme harekesini ağır bulup yâ'yı sakin kıldılar ve harekesini kendisinden önceki harfe aktardılar. Böylece iki sakin bir araya geldi: Zâid olan mef'ûl vâv'ı ile kelimenin aslından olan yâ harfi. Vâv harfi zâid olduğu için hazfedildi; zira zâidi hazfetmek asıl harfi hazfetmekten daha evladır. Sonra, bir önceki harfin dammesinden ötürü vâv'a dönüşmeyip yâ harfi sağlam kalsın da vâvî olanlar ile yâî olanlar birbirine karışmasın diye dâl harfini kesrelediler. Satılan şey (الْمَبِيعُ), dikilen şey (الْمَخِيطُ) ve ölçülen şey (الْمَكِيلُ) kelimelerindeki kural da böyledir. Sonra el-Vâhidî şöyle dedi: Sahih olan, kurrânın Medâin (الْمَدَائِنِ) kelimesini hemzeli okuma üzerindeki icmaından dolayı onun Feîle (فَعِيلَةٌ) vezninde olmasıdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: وَأَرْسِلْ فِي الْمَدائِنِ حاشِرِينَ يُرِيدُ وَأَرْسِلْ فِي مَدَائِنِ صَعِيدِ مِصْرَ رِجَالًا يَحْشُرُوا إِلَيْكَ مَا فِيهَا مِنَ السَّحَرَةِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَكَانَ رُؤَسَاءُ السَّحَرَةِ بِأَقْصَى مَدَائِنِ الصَّعِيدِ وَنَقَلَ الْقَاضِي عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُمْ كَانُوا سَبْعِينَ سَاحِرًا سِوَى رَئِيسِهِمْ وَكَانَ الَّذِي يُعَلِّمُهُمْ رَجُلًا مَجُوسِيًّا مِنْ أَهْلِ نِينَوَى بَلْدَةِ يُونُسَ ﵇ وَهِيَ قَرْيَةٌ بِالْمَوْصِلِ. وَأَقُولُ هَذَا النَّقْلُ مُشْكِلٌ لِأَنَّ الْمَجُوسَ أَتْبَاعُ زَرَادِشْتَ وَزَرَادِشْتُ إِنَّمَا جَاءَ بعد
Üçüncü Mesele: { وَأَرْسِلْ فِي الْمَدائِنِ حاشِرِينَ } “Ve şehirlere toplayıcılar gönder” ifadesiyle; Mısır'ın Saîd bölgesinin şehirlerine, oradaki büyücüleri sana toplayacak adamlar gönder, demeyi kastetmektedir. İbn Abbâs: "Büyücülerin reisleri Saîd şehirlerinin en uç kısımlarındaydı" demiştir. Kādî, İbn Abbâs'tan onların reisleri hariç yetmiş büyücü olduklarını, onlara öğreten kimsenin de Musul'da bir köy olan Yûnus aleyhisselâm'ın şehri Ninova halkından Mecûsî bir adam olduğunu nakletmiştir. Derim ki: Bu nakil müşküldür; zira Mecûsîler Zerdüşt'ün tâbileridir, Zerdüşt ise ancak...
مَجِيءِ مُوسَى ﵇.
...Mûsâ aleyhisselâm'ın gelişinden sonra gelmiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ: يَأْتُوكَ بِكُلِّ ساحِرٍ عَلِيمٍ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
O'nun: { يَأْتُوكَ بِكُلِّ ساحِرٍ عَلِيمٍ } “Sana bütün usta büyücüleri getirsinler” buyruğuna gelince, bunda [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ بِكُلِّ سَحَّارٍ وَالْبَاقُونَ بِكُلِّ سَاحِرٍ فَمَنْ قَرَأَ سَحَّارٍ فَحُجَّتُهُ أَنَّهُ قَدْ وُصِفَ بِعَلِيمٍ وَوَصْفُهُ بِهِ يَدُلُّ عَلَى تَنَاهِيهِ فِيهِ وَحِذْقِهِ بِهِ فَحَسُنَ لِذَلِكَ أَنْ يُذْكَرَ بِالِاسْمِ الدَّالِّ عَلَى الْمُبَالَغَةِ فِي السِّحْرِ وَمَنْ قَرَأَ سَاحِرٍ فَحُجَّتُهُ قَوْلُهُ: وَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ [الْأَعْرَافِ: ١٢٠] ولَعَلَّنا نَتَّبِعُ السَّحَرَةَ [الشعراء:
Birinci Mesele: Hamza ve el-Kisâî (بِكُلِّ سَحَّارٍ) şeklinde, diğerleri ise { بِكُلِّ ساحِرٍ } şeklinde okumuşlardır. (سَحَّارٍ) şeklinde okuyanın delili: Onun (عَلِيمٍ) “usta/bilgili” diye nitelenmiş olmasıdır; onun bu şekilde nitelenmesi büyüde son noktaya ulaştığına ve onda mahir olduğuna delalet eder. Dolayısıyla büyüde mübalağa bildiren isimle zikredilmesi güzel olmuştur. { ساحِرٍ } şeklinde okuyanın delili ise: { وَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ } “Ve büyücüler secdeye kapandılar” [A'râf 120] ve { لَعَلَّنا نَتَّبِعُ السَّحَرَةَ } “Umarız büyücülere uyarız” [Şuarâ...
٤٠] وَالسَّحَرَةُ جَمْعُ سَاحِرٍ مِثْلَ كَتَبَةٍ وَكَاتِبٍ وَفَجَرَةٍ وَفَاجِرٍ. وَاحْتَجُّوا أَيْضًا بِقَوْلِهِ: سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ [الأعراف: ١١٦] وَاسْمُ الْفَاعِلِ مِنْ سَحَرُوا سَاحِرٌ.
...40] buyruklarıdır. Sehara (السَّحَرَةُ) kelimesi, ketebe-kâtib (كَتَبَةٍ - كَاتِبٍ) ve fecere-fâcir (فَجَرَةٍ - فَاجِرٍ) gibi sahir (سَاحِرٍ) kelimesinin çoğuludur. Ayrıca O'nun: { سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ } “İnsanların gözlerini büyülediler” [A'râf 116] buyruğunu da delil getirdiler; zira (سَحَرُوا) fiilinin ism-i fâili sâhir (سَاحِرٌ) gelir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: بِكُلِّ ساحِرٍ يُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ بِمَعْنَى مَعَ وَيُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ بَاءُ التَّعْدِيَةِ.
İkinci Mesele: O'nun: { بِكُلِّ ساحِرٍ } sözündeki bâ (بِ) harf-i cerinin beraberlik/birliktelik (مَعَ) manasında olması muhtemel olduğu gibi, teaddi (geçişlilik) bâ'sı olması da muhtemeldir.
وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Doğrusunu en iyi Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ السَّحَرَةَ كَانُوا كَثِيرِينَ فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ مَا يَقُولُهُ الْمُتَكَلِّمُونَ مِنْ أَنَّهُ تَعَالَى يَجْعَلُ مُعْجِزَةَ كُلِّ نَبِيِّ مِنْ جِنْسِ مَا كَانَ غَالِبًا عَلَى أَهْلِ ذَلِكَ الزَّمَانِ فَلَمَّا كَانَ السِّحْرُ غَالِبًا عَلَى أَهْلِ زَمَانِ مُوسَى ﵇ كَانَتْ مُعْجِزَتُهُ شَبِيهَةً بِالسِّحْرِ وَإِنْ كَانَ مُخَالِفًا لِلسِّحْرِ فِي الْحَقِيقَةِ وَلَمَّا كَانَ الطِّبُّ غَالِبًا عَلَى أَهْلِ زَمَانِ عِيسَى ﵇ كَانَتْ مُعْجِزَتُهُ مِنْ جِنْسِ الطِّبِّ وَلَمَّا كَانَتِ الْفَصَاحَةُ غَالِبَةً عَلَى أَهْلِ زَمَانِ مُحَمَّدٍ ﵊ لَا جَرَمَ كَانَتْ مُعْجِزَتُهُ مِنْ جِنْسِ الْفَصَاحَةِ.
Üçüncü Mesele: Bu ayet, o dönemde büyücülerin çok olduğuna delalet eder. Bu da kelamcıların, Allah Teâlâ'nın her peygamberin mucizesini o dönem halkı arasında galip/yaygın olan şeyin cinsinden kıldığına dair söyledikleri sözün doğruluğuna delalet eder: Mûsâ aleyhisselâm'ın döneminin insanlarına büyü galip gelince, hakikatte büyüden farklı olsa da onun mucizesi büyüye benzer cinsten oldu. Îsâ aleyhisselâm'ın döneminin insanlarına tıp galip gelince onun mucizesi tıp cinsinden oldu. Muhammed aleyhisselâm'ın döneminin insanlarına fesahat galip gelince de şüphesiz onun mucizesi fesahat cinsinden oldu.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَجاءَ السَّحَرَةُ فِرْعَوْنَ قالُوا إِنَّ لَنا لَأَجْراً إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغالِبِينَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { وَجاءَ السَّحَرَةُ فِرْعَوْنَ قالُوا إِنَّ لَنا لَأَجْراً إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغالِبِينَ } “Büyücüler Firavun'a geldiler: «Eğer galip gelenler biz olursak, bize mutlaka bir mükâfat var değil mi?» dediler” buyurdu. Bunda [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ إِنَّ لَنا لَأَجْراً بِكَسْرِ الْأَلْفِ عَلَى الْخَبَرِ وَالْبَاقُونَ عَلَى الِاسْتِفْهَامِ ثُمَّ اخْتَلَفُوا فَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو بِهَمْزَةٍ مَمْدُودَةٍ عَلَى أَصْلِهِ وَالْبَاقُونَ بِهَمْزَتَيْنِ قَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀: الِاسْتِفْهَامُ أَحْسَنُ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ لِأَنَّهُمْ أَرَادُوا أَنْ يَعْلَمُوا هَلْ لَهُمْ أَجْرٌ أَمْ لَا؟ وَيَقْطَعُونَ عَلَى أَنَّ لَهُمُ الْأَجْرَ وَيُقَوِّي ذَلِكَ إِجْمَاعُهُمْ فِي سُورَةِ الشُّعَرَاءِ عَلَى الْهَمْزِ لِلِاسْتِفْهَامِ وَحُجَّةُ نَافِعٍ وَابْنِ كَثِيرٍ عَلَى أَنَّهُمَا أَرَادَا هَمْزَةَ الِاسْتِفْهَامِ وَلَكِنَّهُمَا حَذَفَا ذَلِكَ مِنَ اللَّفْظِ وَقَدْ تُحْذَفُ هَمْزَةُ الِاسْتِفْهَامِ مِنَ اللَّفْظِ وَإِنْ كَانَتْ بَاقِيَةً فِي الْمَعْنَى كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَتِلْكَ نِعْمَةٌ تَمُنُّها عَلَيَّ [الشُّعَرَاءِ: ٢٢] فَإِنَّهُ يَذْهَبُ كَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ إِلَى أَنَّ مَعْنَاهُ او تلك بالاستفهام وكما في قوله: هذا رَبِّي [الانعام: ٧٨] وَالتَّقْدِيرُ أَهَذَا رَبِّي وَقِيلَ: أَيْضًا الْمُرَادُ أَنَّ السَّحَرَةَ أَثْبَتُوا لِأَنْفُسِهِمْ أَجْرًا عَظِيمًا لِأَنَّهُمْ قَالُوا: لَا بُدَّ لَنَا مِنْ أَجْرٍ وَالتَّنْكِيرُ لِلتَّعْظِيمِ كَقَوْلِ الْعَرَبِ: إِنَّ لَهُ لَإِبِلًا وَإِنَّ لَهُ لَغَنَمًا يَقْصِدُونَ الْكَثْرَةَ.
Birinci Mesele: Nâfi‘, İbn Kesîr ve Âsım'dan rivayetle Hafs, elifin kesresiyle ve haber kipi olarak { إِنَّ لَنا لَأَجْراً } şeklinde okumuşlardır; diğerleri ise istifham (soru) olarak okumuşlardır. Sonra ihtilaf ettiler: Ebû Amr kendi aslı/kuralı üzere medli tek hemzeyle okumuş, diğerleri ise iki hemzeyle okumuşlardır. el-Vâhidî -Allah ona rahmet etsin- şöyle demiştir: Bu makamda istifham daha uygundur; çünkü onlar kendilerine bir mükâfatın olup olmadığını öğrenmek istemişlerdir ve kendilerine mükâfat verileceğini kesin olarak bilmemektedirler. Şuarâ Suresi'nde istifham için hemze ile okunması üzerindeki icmaları da bunu güçlendirir. Nâfi‘ ve İbn Kesîr'in delili ise, onların istifham hemzesini kastetmiş olmaları ancak bunu lafızdan hazfetmiş olmalarıdır. Nitekim istifham hemzesi, mana bakımından baki kalsa bile lafızdan bazen hazfedilir; Allah Teâlâ'nın: { وَتِلْكَ نِعْمَةٌ تَمُنُّها عَلَيَّ } “Başıma kaktığın o nimet [bu mudur?]” [Şuarâ 22] buyruğunda olduğu gibi. Zira insanların çoğu bunun manasının istifhamla (أوتلك) şeklinde olduğu görüşündedir; nitekim O'nun: { هذا رَبِّي } “Bu mu benim Rabbim?” [En'âm 78] buyruğunda da takdir (أَهَذَا رَبِّي) şeklindedir. Şöyle de denilmiştir: Maksat, büyücülerin kendilerine büyük bir mükâfat takdir etmeleridir; çünkü onlar: "Bizim için mutlaka bir mükâfat olmalıdır" demişlerdir. Buradaki nekrelik tazim (büyütme) içindir; nitekim Arapların çokluğu kastettiklerinde: "Şüphesiz onun çokça devesi ve çokça koyunu vardır" (إِنَّ لَهُ لَإِبِلًا وَإِنَّ لَهُ لَغَنَمًا) demeleri gibidir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لِقَائِلٍ أَنْ يقول: هلا قل: وَجاءَ السَّحَرَةُ فِرْعَوْنَ قالُوا وَجَوَابُهُ: هُوَ عَلَى تَقْدِيرِ: سَائِلٌ سَأَلَ: مَا قَالُوا إِذْ جَاءُوهُ.
İkinci Mesele: Birisi şöyle diyebilir: Niçin: { وَجاءَ السَّحَرَةُ فِرْعَوْنَ قالُوا } “Büyücüler Firavun'a geldiler, dediler ki...” denilmiştir? Bunun cevabı şudur: Bu, «Ona geldiklerinde ne dediler?» diye soran bir sorucunun [sorusu] takdirindedir.
فَأُجِيبَ بِقَوْلِهِ: قالُوا إِنَّ لَنا لَأَجْراً أَيْ جُعْلًا عَلَى الْغَلَبَةِ.
Buna onun: { قالُوا إِنَّ لَنا لَأَجْراً } “Dediler ki: Bize mutlaka bir mükâfat var değil mi?” yani galibiyete karşılık bir karşılık/ücret [var mı?] sözüyle cevap verilmiştir.
فَإِنْ قِيلَ: قَوْلُهُ: وَإِنَّكُمْ لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ مَعْطُوفٌ وَمَا الْمَعْطُوفُ عَلَيْهِ؟
Şayet: "O'nun: { وَإِنَّكُمْ لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ } “Üstelik siz mutlaka en yakın olanlardansınız” sözü matuftur; matufun aleyh nedir?" denilirse,
وَجَوَابُهُ: إِنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى مَحْذُوفٍ سَدَّ مَسَدَّهُ حَرْفُ الْإِيجَابِ كَأَنَّهُ قَالَ إِيجَابًا لِقَوْلِهِمْ إِنَّ لَنَا لَأَجْرًا نَعَمْ إِنَّ لَكُمْ لَأَجْرًا وَإِنَّكُمْ لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ. أَرَادَ أَنِّي لَا أَقْتَصِرُ بِكُمْ عَلَى الثَّوَابِ بَلْ أَزِيدُكُمْ عَلَيْهِ وَتِلْكَ الزِّيَادَةُ
Bunun cevabı şudur: O, icap (kabul/tasdik) harfinin yerini tuttuğu mahzuf bir ifadeye matuftur; sanki o, onların: "Bizim için bir mükâfat var mı?" sözünü onaylayarak: "Evet, şüphesiz sizin için bir mükâfat vardır ve üstelik siz mutlaka yakın kılınanlardansınız" demiştir. Şunu kastetmiştir: Ben size sadece mükâfat vermekle yetinmeyeceğim, bilakis ona ziyade edeceğim; o ziyade de...
أَنِّي أَجْعَلُكُمْ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ عِنْدِي. قَالَ الْمُتَكَلِّمُونَ: وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الثَّوَابَ إِنَّمَا يَعْظُمُ مَوْقِعُهُ إِذَا كَانَ مَقْرُونًا بِالتَّعْظِيمِ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ فِرْعَوْنَ لَمَّا وَعَدَهُمْ بِالْأَجْرِ قَرَنَ بِهِ مَا يَدُلُّ عَلَى التَّعْظِيمِ وَهُوَ حُصُولُ الْقُرْبَةِ.
...sizi katımda en yakınlardan kılmamdır. Kelamcılar şöyle demiştir: Bu, mükâfatın ancak tazimle (saygı ve ikramla) birlikte olduğu zaman değerinin büyüyeceğine delalet eder. Bunun delili şudur: Firavun onlara mükâfat vaat ettiğinde, tazime delalet eden şeyi yani yakınlık kazanmayı da buna eklemiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ كُلَّ الْخَلْقِ كَانُوا عَالِمِينَ بِأَنَّ فِرْعَوْنَ كَانَ عَبْدًا ذَلِيلًا مَهِينًا عَاجِزًا وَإِلَّا لَمَا احْتَاجَ إِلَى الِاسْتِعَانَةِ بِالسَّحَرَةِ فِي دَفْعِ مُوسَى ﵇ وَتَدُلُّ أَيْضًا عَلَى أَنَّ السَّحَرَةَ مَا كَانُوا قَادِرِينَ عَلَى قَلْبِ الْأَعْيَانِ وَإِلَّا لَمَا احْتَاجُوا إِلَى طَلَبِ الْأَجْرِ وَالْمَالِ مِنْ فِرْعَوْنَ لِأَنَّهُمْ لَوْ قَدَرُوا عَلَى قَلْبِ الْأَعْيَانِ فَلِمَ لَمْ يَقْلِبُوا التُّرَابَ ذَهَبًا وَلِمَ لَمْ يَنْقُلُوا مُلْكَ فِرْعَوْنَ إِلَى أَنْفُسِهِمْ وَلِمَ لَمْ يَجْعَلُوا أَنْفُسَهُمْ مُلُوكَ الْعَالَمِ وَرُؤَسَاءَ الدُّنْيَا وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ الْآيَاتِ تَنْبِيهُ الْإِنْسَانِ لِهَذِهِ الدَّقَائِقِ وَأَنْ لَا يَغْتَرَّ بِكَلِمَاتِ أَهْلِ الْأَبَاطِيلِ وَالْأَكَاذِيبِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Üçüncü Mesele: Ayet, bütün insanların Firavun'un zelil, hakir ve aciz bir kul olduğunu bildiklerine delalet eder; aksi takdirde Mûsâ aleyhisselâm'ı savuşturmada büyücülerden yardım istemeye ihtiyaç duymazdı. Yine bu ayet, büyücülerin eşyanın mahiyetini değiştirmeye (kalb-i a‘yân) muktedir olmadıklarına da delalet eder; aksi takdirde Firavun'dan mükâfat ve mal istemeye ihtiyaç duymazlardı. Zira onlar eşyanın mahiyetini değiştirmeye güç yetirebilselerdi, toprağı altına dönüştürmezler miydi, Firavun'un mülkünü kendilerine geçirmezler miydi ve kendilerini âlemin hükümdarları ve dünyanın liderleri kılmazlar mıydı? Bu ayetlerden maksat, insanı bu inceliklere uyandırmak ve bâtıl ile yalan ehlinin sözlerine aldanmamasını sağlamaktır. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١١٥ الى ١١٩]
[A'râf Suresi (7), 115-119. Ayetler]
قالُوا يَا مُوسى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ نَحْنُ الْمُلْقِينَ (١١٥) قالَ أَلْقُوا فَلَمَّا أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ وَاسْتَرْهَبُوهُمْ وَجاؤُ بِسِحْرٍ عَظِيمٍ (١١٦) وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنْ أَلْقِ عَصاكَ فَإِذا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ (١١٧) فَوَقَعَ الْحَقُّ وَبَطَلَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (١١٨) فَغُلِبُوا هُنالِكَ وَانْقَلَبُوا صاغِرِينَ (١١٩)
{ قالُوا يَا مُوسى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ نَحْنُ الْمُلْقِينَ (١١٥) قالَ أَلْقُوا فَلَمَّا أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ وَاسْتَرْهَبُوهُمْ وَجاؤُ بِسِحْرٍ عَظِيمٍ (١١٦) وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنْ أَلْقِ عَصاكَ فَإِذا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ (١١٧) فَوَقَعَ الْحَقُّ وَبَطَلَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (١١٨) فَغُلِبُوا هُنالِكَ وَانْقَلَبُوا صاغِرِينَ (١١٩) } “Dediler ki: «Ey Mûsâ! Ya sen at yahut önce atanlar biz olalım.» (115) [Mûsâ] «Siz atın» dedi. Onlar [iplerini ve değneklerini] atınca insanların gözlerini büyülediler, onları dehşete düşürdüler ve büyük bir büyü sergilediler. (116) Biz de Mûsâ'ya: «Asânı at!» diye vahyettik. Bir de baktılar ki o, onların uydurdukları şeyleri yalayıp yutuyor! (117) Böylece hak yerini buldu ve onların yaptıkları boşa çıktı. (118) Orada yenildiler ve küçük düşerek geri döndüler. (119)”
[في قوله تعالى قالُوا يَا مُوسى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ نَحْنُ الْمُلْقِينَ] فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { قالُوا يَا مُوسى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ نَحْنُ الْمُلْقِينَ } “Dediler ki: Ey Mûsâ! Ya sen at yahut önce atanlar biz olalım” buyruğu hakkında] Ayette [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْفَرَّاءُ وَالْكِسَائِيُّ: فِي بَابِ «أَمَّا وَإِمَّا» إِذَا كُنْتَ آمِرًا أَوْ نَاهِيًا أَوْ مُخْبِرًا فَهِيَ مَفْتُوحَةٌ وَإِذَا كُنْتَ مُشْتَرِطًا أَوْ شَاكًّا أَوْ مُخَيِّرًا فَهِيَ مَكْسُورَةٌ تَقُولُ فِي الْمَفْتُوحَةِ أَمَّا اللَّهُ فَاعْبُدُوهُ وَأَمَّا الْخَمْرُ فَلَا تَشْرَبُوهَا وَأَمَّا زَيْدٌ فَقَدْ خَرَجَ.
Birinci Mesele: el-Ferrâ ve el-Kisâî «Emmâ ve İmmâ» (أَمَّا وَإِمَّا) konusunda şöyle demişlerdir: Emredici, nehyedici veya haber verici olduğunda fethalıdır (أَمَّا); şart koşan, şüphe eden veya muhayyer kılan (seçenek sunan) olduğunda ise kesrelidir (إِمَّا). Fethalı olan hakkında: "Allah'a gelince yalnız O'na kulluk edin; şaraba gelince onu içmeyin; Zeyd'e gelince o çıkıp gitti" (أَمَّا اللَّهُ فَاعْبُدُوهُ وَأَمَّا الْخَمْرُ فَلَا تَشْرَبُوهَا وَأَمَّا زَيْدٌ فَقَدْ خَرَجَ) dersin.
وَأَمَّا النَّوْعُ الثَّانِي: فَتَقُولُ: إِذَا كُنْتَ مُشْتَرِطًا إِمَّا تُعْطِيَنَّ زَيْدًا فَإِنَّهُ يَشْكُرُكَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ فِي الْحَرْبِ فَشَرِّدْ [الْأَنْفَالِ: ٥٧] وَتَقُولُ فِي الشَّكِّ لَا أَدْرِي مَنْ قَامَ إِمَّا زَيْدٌ وَإِمَّا عَمْرٌو وَتَقُولُ فِي التَّخْيِيرِ لِي بِالْكُوفَةِ دَارٌ فَإِمَّا أَنْ أَسْكُنَهَا وَإِمَّا أَنْ أَبِيعَهَا وَالْفَرْقُ بَيْنَ إِمَّا إِذَا أَتَتْ لِلشَّكِّ وَبَيْنَ أَوْ أَنَّكَ إِذَا قُلْتَ جَاءَنِي زَيْدٌ أَوْ عَمْرٌو فَقَدْ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ قَدْ بَنَيْتَ كَلَامَكَ عَلَى الْيَقِينِ ثم أدرك الشَّكُّ فَقُلْتَ أَوْ عَمْرٌو فَصَارَ الشَّكُّ فِيهِمَا جَمِيعًا فَأَوَّلُ الِاسْمَيْنِ فِي «أَوْ» يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بِحَيْثُ يَحْسُنُ السُّكُوتُ عَلَيْهِ ثُمَّ يَعْرِضُ الشَّكُّ فَتَسْتَدْرِكُ بِالِاسْمِ الْآخَرِ أَلَا تَرَى أَنَّكَ تَقُولُ: قَامَ أَخُوكَ وَتَسْكُتُ ثُمَّ تَشُكُّ فَتَقُولُ: أَوْ أَبُوكَ وَإِذَا ذَكَرْتَ إِمَّا فَإِنَّمَا تَبْنِي كَلَامَكَ مِنْ أَوَّلِ الْأَمْرِ عَلَى الشَّكِّ وَلَيْسَ يَجُوزُ أَنْ تَقُولَ ضَرَبْتَ إِمَّا عَبْدَ اللَّهِ وَتَسْكُتُ وَأَمَّا دُخُولُ (أَنْ) فِي قَوْلِهِ: إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَسُقُوطُهَا مِنْ قَوْلِهِ: إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ [التَّوْبَةِ: ١٠٦] فَقَالَ الْفَرَّاءُ:
İkinci türe gelince: Şart koştuğunda: "Zeyd'e verirsen şüphesiz sana teşekkür eder" (إِمَّا تُعْطِيَنَّ زَيْدًا فَإِنَّهُ يَشْكُرُكَ) dersin. Nitekim Allah Teâlâ: { فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ فِي الْحَرْبِ فَشَرِّدْ } “Eğer onları savaşta yakalarsan darmadağın et” [Enfâl 57] buyurmuştur. Şüphe halinde ise: "Kimin kalktığını bilmiyorum, ya Zeyd'dir ya Amr'dır" (لَا أَدْرِي مَنْ قَامَ إِمَّا زَيْدٌ وَإِمَّا عَمْرٌو) dersin. Muhayyer kılma (seçenek sunma) halinde ise: "Kûfe'de bir evim var; ya orada otururum ya da onu satarım" (لِي بِالْكُوفَةِ دَارٌ فَإِمَّا أَنْ أَسْكُنَهَا وَإِمَّا أَنْ أَبِيعَهَا) dersin. Şüphe için gelen İmmâ (إِمَّا) ile Ev (أَوْ) arasındaki fark şudur: "Bana Zeyd veya Amr geldi" (جَاءَنِي زَيْدٌ أَوْ عَمْرٌو) dediğinde sözünü yakîn/kesinlik üzerine bina etmiş olman, ardından şüpheye düşüp "veya Amr" (أَوْ عَمْرٌو) demiş olman caizdir; böylece şüphe her ikisini birden kapsar. Dolayısıyla «Ev»deki iki isimden birincisi, üzerinde susmanın güzel olacağı bir konumda olabilir, sonra şüphe arız olur da diğer isimle durumu telafi edersin. Görmez misin ki: "Kardeşin kalktı" dersin ve susarsın, sonra şüpheye düşüp: "Veya baban" dersin. İmmâ (إِمَّا) kelimesini zikrettiğinde ise sözünü en baştan itibaren şüphe üzerine bina edersin. "Vurdun, ya Abdullah'a..." deyip susman ise caiz değildir. O'nun: { إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ } “Ya sen at” buyruğuna (أَنْ) edatının girmesi ve O'nun: { إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ } “Ya onlara azap edecek ya da onların tevbelerini kabul edecektir” [Tevbe 106] buyruğundan ise düşmesi konusuna gelince, el-Ferrâ şöyle demiştir:
أَدْخَلَ (أَنْ) فِي إِمَّا فِي هَذِهِ الْآيَةِ لِأَنَّهَا فِي مَوْضِعِ أَمْرٍ بِالِاخْتِيَارِ وَهِيَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ كَقَوْلِ الْقَائِلِ: اخْتَرْ ذَا أَوْ ذَا كَأَنَّهُمْ قَالُوا اخْتَرْ أَنْ تُلْقِيَ أَوْ نُلْقِيَ وَقَوْلُهُ: إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ لَيْسَ فِيهِ أَمْرٌ بِالتَّخْيِيرِ أَلَا تَرَى أَنَّ الْأَمْرَ لا يصلح هاهنا فَلِذَلِكَ لَمْ يَكُنْ فِيهِ «أَنْ» وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Bu ayetteki İmmâ'ya (أَنْ) edatını dâhil etti; çünkü o, seçme emri makamındadır ve bir kimsenin: "Bunu veya şunu seç" sözünde olduğu gibi nasb mahallindedir; sanki onlar: "Senin atmanı veya bizim atmamızı seç" demişlerdir. O'nun: { إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ } sözünde ise muhayyer kılma emri yoktur; görmez misin ki burada emir söz konusu olamaz; işte bundan dolayı orada «En» (أَنْ) bulunmamıştır. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ يُرِيدُ عَصَاهُ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ نَحْنُ الْمُلْقِينَ أَيْ مَا مَعَنَا مِنَ الْحِبَالِ وَالْعِصِيِّ فَمَفْعُولُ الْإِلْقَاءِ مَحْذُوفٌ وَفِي الْآيَةِ دَقِيقَةٌ أُخْرَى وَهِيَ أَنَّ الْقَوْمَ رَاعَوْا حُسْنَ الْأَدَبِ حَيْثُ قَدَّمُوا مُوسَى
İkinci Mesele: O'nun: { إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ } sözüyle asâsını [atmasını], { وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ نَحْنُ الْمُلْقِينَ } “Yahut önce atanlar biz olalım” sözüyle de yanlarındaki ipleri ve değnekleri [atmayı] kastetmektedir. Dolayısıyla atma eyleminin mef'ûlü (nesnesi) hazfedilmiştir. Ayette bir başka incelik daha vardır ki o da şudur: Kavim, Mûsâ...
عَلَيْهِ السَّلَامُ فِي الذِّكْرِ وَقَالَ أَهْلُ التَّصَوُّفِ إِنَّهُمْ لَمَّا رَاعَوْا هَذَا الْأَدَبَ لَا جَرَمَ رَزَقَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى الْإِيمَانَ بِبَرَكَةِ رِعَايَةِ هَذَا الْأَدَبِ ثُمَّ ذَكَرُوا مَا يَدُلُّ عَلَى رَغْبَتِهِمْ فِي أَنْ يَكُونَ ابْتِدَاءُ الْإِلْقَاءِ مِنْ جَانِبِهِمْ وَهُوَ قَوْلُهُمْ: وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ نَحْنُ الْمُلْقِينَ لِأَنَّهُمْ ذَكَرُوا الضَّمِيرَ الْمُتَّصِلَ وَأَكَّدُوهُ بِالضَّمِيرِ الْمُنْفَصِلِ وَجَعَلُوا الْخَبَرَ مَعْرِفَةً لَا نَكِرَةً وَاعْلَمْ أَنَّ الْقَوْمَ لَمَّا رَاعَوُا الْأَدَبَ أَوَّلًا وَأَظْهَرُوا مَا يَدُلُّ عَلَى رَغْبَتِهِمْ فِي الِابْتِدَاءِ بِالْإِلْقَاءِ قَالَ مُوسَى ﵇: أَلْقُوا مَا أَنْتُمْ مُلْقُونَ وَفِيهِ سُؤَالٌ: وَهُوَ أَنَّ إِلْقَاءَهُمْ حِبَالَهُمْ وَعِصِيَّهُمْ مُعَارَضَةٌ لِلْمُعْجِزَةِ بِالسِّحْرِ وَذَلِكَ كُفْرٌ وَالْأَمْرُ بِالْكُفْرِ كُفْرٌ وَحَيْثُ كَانَ كَذَلِكَ فَكَيْفَ يَجُوزُ لِمُوسَى ﵇ أَنْ يَقُولَ أَلْقُوا؟
...aleyhisselâm'ı zikirde öne geçirmek suretiyle edep güzelliğini gözetmişlerdir. Tasavvuf ehli demiştir ki: Onlar bu edebi gözettikleri için, şüphesiz Allah Teâlâ bu edebi gözetmenin bereketiyle onlara imanı nasip etti. Sonra atmaya başlama işinin kendi taraflarından olmasına yönelik arzularını gösteren şeyi zikrettiler ki o da: { وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ نَحْنُ الْمُلْقِينَ } “Yahut biz atanlar olalım” sözleridir; zira onlar muttasıl zamiri zikretmiş, onu munfasıl zamirle pekiştirmiş ve haberi nekire değil marife kılmışlardır. Bil ki kavim önce edebi gözetip sonra da atmaya ilk başlama arzularını ortaya koyunca Mûsâ aleyhisselâm: "Atacağınızı atın" dedi. Burada şöyle bir soru vardır: Onların iplerini ve değneklerini atmaları, mucizeye büyü ile karşı koymaktır; bu ise küfürdür. Küfrü emretmek de küfürdür. Durum böyle olunca Mûsâ aleyhisselâm'ın: "Atın" demesi nasıl caiz olur?
وَالْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ ﵊ إِنَّمَا أَمَرَهُمْ بِشَرْطِ أَنْ يَعْلَمُوا فِي فِعْلِهِمْ أَنْ يَكُونَ حَقًّا فَإِذَا لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ فَلَا أَمْرَ هُنَاكَ كَقَوْلِ الْقَائِلِ مِنَّا لِغَيْرِهِ اسْقِنِي الْمَاءَ مِنَ الْجَرَّةِ فَهَذَا الْكَلَامُ إِنَّمَا يَكُونُ أَمْرًا بِشَرْطِ حُصُولِ الْمَاءِ فِي الْجَرَّةِ فَأَمَّا إِذَا لَمْ يَكُنْ فِيهَا مَاءً فَلَا امر البتة كذلك هاهنا. الثَّانِي: أَنَّ الْقَوْمَ إِنَّمَا جَاءُوا لِإِلْقَاءِ تِلْكَ الْحِبَالِ وَالْعِصِيِّ وَعَلِمَ مُوسَى ﵇ أَنَّهُمْ/ لَا بُدَّ وَأَنْ يَفْعَلُوا ذَلِكَ وَإِنَّمَا وَقَعَ التَّخْيِيرُ فِي التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ فَعِنْدَ ذَلِكَ أَذِنَ لَهُمْ فِي التَّقْدِيمِ ازْدِرَاءً لِشَأْنِهِمْ وَقِلَّةَ مُبَالَاةٍ بِهِمْ وَثِقَةً بِمَا وَعَدَهُ اللَّهُ تَعَالَى بِهِ مِنَ التَّأْيِيدِ وَالْقُوَّةِ وَأَنَّ الْمُعْجِزَةَ لَا يَغْلِبُهَا سِحْرٌ أَبَدًا. الثَّالِثُ: أَنَّهُ ﵊ كَانَ يُرِيدُ إِبْطَالَ مَا أَتَوْا بِهِ مِنَ السِّحْرِ وَإِبْطَالُهُ مَا كَانَ يُمْكِنُ إِلَّا بِإِقْدَامِهِمْ عَلَى إِظْهَارِهِ فَأَذِنَ لَهُمْ فِي الْإِتْيَانِ بِذَلِكَ السِّحْرِ لِيُمْكِنَهُ الْإِقْدَامُ عَلَى إِبْطَالِهِ وَمِثَالُهُ أَنَّ مَنْ يُرِيدُ سَمَاعَ شُبْهَةِ مُلْحِدٍ لِيُجِيبَ عَنْهَا وَيَكْشِفَ عَنْ ضَعْفِهَا وَسُقُوطِهَا يَقُولُ لَهُ هَاتِ وَقُلْ وَاذْكُرْهَا وَبَالِغْ فِي تَقْرِيرِهَا وَمُرَادُهُ مِنْهُ أَنَّهُ إِذَا أَجَابَ عَنْهَا بَعْدَ هَذِهِ الْمُبَالَغَةِ فَإِنَّهُ يَظْهَرُ لِكُلِّ أَحَدٍ ضَعْفُهَا وَسُقُوطُهَا فَكَذَا هاهنا. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Bunun cevabı birkaç vecihledir: Birincisi: O aleyhisselâm, ancak yaptıkları fiilin hak olduğunu bilmeleri şartıyla onlara emretmiştir; durum böyle olmayınca ortada hiçbir emir yoktur. Tıpkı içimizden birinin başkasına: "Bana testiden su ver" demesi gibidir; bu söz ancak testide su bulunması şartıyla emir olur. Testide su bulunmadığı zaman ise kesinlikle bir emir yoktur; burada da böyledir. İkincisi: Kavim sadece o ipleri ve değnekleri atmak için gelmişti; Mûsâ aleyhisselâm da onların bunu mutlaka yapacaklarını biliyordu. Muhayyerlik sadece öne alma ve erteleme konusunda meydana gelmişti. İşte o anda, durumlarını küçümsemek, onları önemsememek, Allah Teâlâ'nın kendisine vadettiği teyit ve kuvvete güvenmek ve mucizeye büyünün asla galip gelemeyeceğine itimat etmek suretiyle önce başlamalarına izin verdi. Üçüncüsü: O aleyhisselâm onların getirdikleri büyüyü iptal etmek/boşa çıkarmak istiyordu; onu boşa çıkarmak ise ancak onların onu ortaya koymaya girişmeleriyle mümkündü. Dolayısıyla onu boşa çıkarmaya girişebilmek için o büyüyü getirmelerine izin verdi. Bunun misali şudur: Bir mülhidin şüphesini cevaplamak, onun zayıflığını ve tutarsızlığını açığa çıkarmak isteyen kimse ona: "Hadi getir, söyle, onu zikret ve onu ortaya koymada mübalağa et" der. Bundan maksadı, bu mübalağadan sonra ona cevap verdiğinde onun zayıflığının ve tutarsızlığının herkese aşikâr olmasıdır; burada da böyledir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَلَمَّا أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ وَاحْتَجَّ بِهِ الْقَائِلُونَ بِأَنَّ السِّحْرَ مَحْضُ التَّمْوِيهِ. قَالَ الْقَاضِي: لَوْ كَانَ السِّحْرُ حَقًّا لَكَانُوا قَدْ سَحَرُوا قُلُوبَهُمْ لَا أَعْيُنَهُمْ؟ فَثَبَتَ أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّهُمْ تَخَيَّلُوا أَحْوَالًا عَجِيبَةً مَعَ أَنَّ الْأَمْرَ فِي الْحَقِيقَةِ مَا كَانَ عَلَى وَفْقِ مَا تَخَيَّلُوهُ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: بَلِ الْمُرَادُ سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ أَيْ قَلَبُوهَا عَنْ صِحَّةِ إِدْرَاكِهَا بِسَبَبِ تِلْكَ التَّمْوِيهَاتِ وَقِيلَ إِنَّهُمْ أَتَوْا بِالْحِبَالِ وَالْعِصِيِّ وَلَطَّخُوا تِلْكَ الْحِبَالَ بالزئبق وجعلوا الزئيق فِي دَوَاخِلِ تِلْكَ الْعِصِيِّ فَلَمَّا أَثَّرَ تَسْخِينُ الشَّمْسِ فِيهَا تَحَرَّكَتْ وَالْتَوَى بَعْضُهَا عَلَى بَعْضٍ وَكَانَتْ كَثِيرَةً جِدًّا فَالنَّاسُ تَخَيَّلُوا أَنَّهَا تَتَحَرَّكُ وَتَلْتَوِي بِاخْتِيَارِهَا وَقُدْرَتِهَا.
Sonra Allah Teâlâ: { فَلَمَّا أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ } “Onlar atınca insanların gözlerini büyülediler” buyurdu. Büyünün sırf göz boyamadan ibaret olduğunu söyleyenler bu ayeti delil getirmişlerdir. Kādî şöyle demiştir: "Şayet büyü hakiki bir şey olsaydı gözlerini değil kalplerini büyülemiş olurlardı." Böylece muradın, hakikatte durum onların hayal ettiklerine uygun olmadığı halde onların acayip haller hayal etmeleri olduğu sabit olmuştur. el-Vâhidî demiştir ki: Bilakis maksat "insanların gözlerini büyülediler", yani bu göz boyamalar sebebiyle gözleri doğru idrakten saptırdılar demektir. Denildi ki: Onlar ipleri ve değnekleri getirdiler, o ipleri cıvayla sıvadılar ve o değneklerin içlerine de cıva koydular. Güneşin sıcaklığı onlara tesir edince hareket ettiler ve birbirine dolandılar; sayıları da pek çoktu. İnsanlar da onların kendi ihtiyarları ve kudretleriyle hareket edip dolandıklarını hayal ettiler.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَاسْتَرْهَبُوهُمْ فَالْمَعْنَى: أَنَّ الْعَوَامَّ خَافُوا مِنْ حَرَكَاتِ تِلْكَ الْحِبَالِ والعصي قال المبرد:
O'nun: { وَاسْتَرْهَبُوهُمْ } “Ve onları dehşete düşürdüler” buyruğuna gelince, bunun manası: Avam halk o iplerin ve değneklerin hareketlerinden korktu, demektir. el-Müberred demiştir ki:
اسْتَرْهَبُوهُمْ أَرْهَبُوهُمْ وَالسِّينُ زَائِدَةٌ. قَالَ الزَّجَّاجُ: اسْتَدْعُوا رَهْبَةَ النَّاسِ حَتَّى رَهِبَهُمُ النَّاسُ وَذَلِكَ بِأَنْ بَعَثُوا جَمَاعَةً يُنَادُونَ عِنْدَ إِلْقَاءِ ذَلِكَ: أَيُّهَا النَّاسُ احْذَرُوا فَهَذَا هُوَ الِاسْتِرْهَابُ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: أَنَّهُ خُيِّلَ إِلَى مُوسَى ﵇ أَنَّ حِبَالَهُمْ وَعِصِيَّهُمْ حَيَّاتٌ مِثْلُ عَصَا مُوسَى فَأَوْحَى اللَّهُ ﷿ إِلَيْهِ أَنْ أَلْقِ عَصاكَ قَالَ الْمُحَقِّقُونَ: إِنَّ هَذَا غَيْرُ جَائِزٍ لِأَنَّهُ ﵇ لَمَّا كَانَ نَبِيًّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ تَعَالَى كَانَ عَلَى ثِقَةٍ وَيَقِينٍ مِنْ أَنَّ الْقَوْمَ لَمْ يُغَالِبُوهُ وَهُوَ عَالِمٌ بِأَنَّ مَا أَتَوْا بِهِ عَلَى وَجْهِ الْمُعَارَضَةِ فَهُوَ مِنْ بَابِ السِّحْرِ وَالْبَاطِلِ وَمَعَ هَذَا الْجَزْمِ فَإِنَّهُ يَمْتَنِعُ حُصُولُ الْخَوْفِ.
"{ وَاسْتَرْهَبُوهُمْ } onları korkuttular demektir, sîn (س) harfi zâiddir." ez-Zeccâc demiştir ki: İnsanların korkusunu celbettiler, nihayet insanlar onlardan korktu; bu da o şeyleri atarken: "Ey insanlar, sakının!" diye bağıran bir topluluk göndermeleri suretiyle oldu; işte istirhâb (korkutma) budur. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan şöyle rivayet edilmiştir: Mûsâ aleyhisselâm'a, onların iplerinin ve değneklerinin Mûsâ'nın asâsı gibi yılanlar olduğu hayal ettirildi; bunun üzerine Allah Azze ve Celle ona: { أَنْ أَلْقِ عَصاكَ } “Asânı at!” diye vahyetti. Muhakkikler şöyle demişlerdir: Bu caiz değildir; zira o aleyhisselâm Allah Teâlâ katından bir peygamber olduğu için, kavmin kendisine asla üstün gelemeyeceğine dair tam bir güven ve kesin inanç (yakîn) içindeydi. Muaraza yoluyla getirdikleri şeyin büyü ve bâtıl türünden olduğunu biliyordu; bu kesin bilgiyle birlikte korkunun meydana gelmesi ise imkânsızdır.
فَإِنْ قِيلَ: أَلَيْسَ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: فَأَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسى [طه: ٦٧] قُلْنَا: لَيْسَ فِي الْآيَةِ أَنَّ هَذِهِ الْخِيفَةَ إِنَّمَا حَصَلَتْ لِأَجْلِ هَذَا السَّبَبِ بَلْ لَعَلَّهُ ﵇ خَافَ مِنْ وُقُوعِ
Şayet: "Allah Teâlâ: { فَأَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسى } “Mûsâ içinde bir korku duydu” [Tâhâ 67] buyurmamış mıdır?" denilirse, biz deriz ki: Ayette bu korkunun sırf bu sebepten dolayı meydana geldiğine dair bir ifade yoktur; bilakis belki de o aleyhisselâm...
التَّأْخِيرِ فِي ظُهُورِ حُجَّةِ مُوسَى ﵇ عَلَى سِحْرِهِمْ.
...Mûsâ aleyhisselâm'ın hüccetinin/delilinin onların büyüsüne üstün gelmesinin gecikmesinden korkmuştur.
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي صفة سحرهم: وَجاؤُ بِسِحْرٍ عَظِيمٍ رُوِيَ أَنَّ السَّحَرَةَ قَالُوا قَدْ عَلِمْنَا/ سِحْرًا لَا يُطِيقُهُ سَحَرَةُ أَهْلِ الْأَرْضِ إِلَّا أَنْ يَكُونَ أَمْرًا مِنَ السَّمَاءِ فَإِنَّهُ لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ. وَرُوِيَ أَنَّهُمْ كَانُوا ثَمَانِينَ أَلْفًا. وَقِيلَ:
Sonra Allah Teâlâ onların büyüsünün niteliği hakkında: { وَجاؤُ بِسِحْرٍ عَظِيمٍ } “Ve büyük bir büyü sergilediler” buyurdu. Rivayet edildiğine göre büyücüler şöyle demişlerdir: "Biz, yeryüzü halkının büyücülerinin güç yetiremeyeceği bir büyü öğrendik; meğerki gökten gelen bir emir olsun, çünkü ona gücümüz yetmez." Onların seksen bin kişi oldukları rivayet edilmiştir. Denildi ki:
سَبْعِينَ أَلْفًا. وَقِيلَ: بِضْعَةً وَثَلَاثِينَ أَلْفًا. وَاخْتَلَفَتِ الرِّوَايَاتُ فَمِنْ مُقِلٍّ وَمِنْ مُكْثِرٍ وَلَيْسَ فِي الْآيَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى الْمِقْدَارِ وَالْكَيْفِيَّةِ وَالْعَدَدِ.
Yetmiş bin kişi idiler. Otuz küsur bin kişi oldukları da söylenmiştir. Rivayetler az sayan ve çok sayan olmak üzere ihtilaf etmiştir; oysa ayette miktara, keyfiyete ve sayıya delalet eden bir şey yoktur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنْ أَلْقِ عَصاكَ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ هَذَا الْوَحْيِ حَقِيقَةَ الْوَحْيِ. وَرَوَى الْوَاحِدِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّهُ قَالَ: يُرِيدُ وَأَلْهَمْنَا مُوسَى أَنْ أَلْقِ عَصَاكَ.
Sonra Allah Teâlâ: { وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنْ أَلْقِ عَصاكَ } “Biz de Mûsâ'ya: «Asânı at!» diye vahyettik” buyurdu. Bu vahiyden maksadın hakiki vahiy olması muhtemeldir. el-Vâhidî, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Yani «Mûsâ'ya asânı at diye ilham ettik» demektir."
ثُمَّ قَالَ: فَإِذا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra: { فَإِذا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ } “Bir de baktılar ki o, onların uydurdukları şeyleri yutuyor!” buyurdu. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِيهِ حَذْفٌ وَإِضْمَارٌ وَالتَّقْدِيرُ (فَأَلْقَاهَا فَإِذَا هِيَ تَلْقَفُ) الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ حفص عن عاصم تَلْقَفُ ساكنة اللام خفيف الْقَافِ وَالْبَاقُونَ بِتَشْدِيدِ الْقَافِ مَفْتُوحَةَ اللَّامِ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ كَثِيرٍ. تَلَقَّفُ بِتَشْدِيدِ الْقَافِ وَعَلَى هَذَا الْخِلَافِ فِي طه وَالشُّعَرَاءِ. أَمَّا مَنْ خَفَّفَ فَقَالَ ابْنُ السِّكِّيتِ: اللَّقْفُ مَصْدَرُ لَقَفْتُ الشَّيْءَ أَلْقَفُهُ لَقْفًا إِذَا أَخَذْتَهُ فَأَكَلْتَهُ أَوِ ابْتَلَعْتَهُ وَرَجُلٌ لَقِفٌ سَرِيعُ الْأَخْذِ وَقَالَ اللِّحْيَانِيُّ: وَمِثْلُهُ ثَقُفَ يَثْقِفُ ثَقْفًا وَثَقِيفٌ كَلَقِيفٍ بَيْنَ الثقافة والقافة وَأَمَّا الْقِرَاءَةُ بِالتَّشْدِيدِ فَهُوَ مِنْ تَلَقَّفَ يَتَلَقَّفُ وَأَمَّا قِرَاءَةُ ابْنِ كَثِيرٍ فَأَصْلُهَا تَتَلَقَّفُ أَدْغَمَ إِحْدَى التَّاءَيْنِ فِي الْأُخْرَى.
Birinci Mesele: Burada bir hazif ve takdir vardır; takdiri: (فَأَلْقَاهَا فَإِذَا هِيَ تَلْقَفُ) "[Asâyı attı], bir de baktılar ki o yutuyor" şeklindedir. İkinci Mesele: Âsım'dan rivayetle Hafs, lâm'ı sâkin ve kâf'ı şeddesiz olarak (تَلْقَفُ / telkafu) şeklinde; diğerleri ise lâm'ı fethalı ve kâf'ı şeddeli olarak okumuştur. İbn Kesîr'den de kâf'ın şeddelenmesiyle (تَلَقَّفُ / telakkafu) rivayet edilmiştir. Tâhâ ve Şuarâ surelerinde de ihtilaf bu şekildedir. Şeddesiz okuyana gelince; İbnü's-Sikkît şöyle demiştir: Lafk (اللقف), bir şeyi alıp yediğinde veya yuttuğunda kullanılan «لَقَفْتُ الشَّيْءَ أَلْقَفُهُ لَقْفًا» fiilinin masdarıdır. «رَجُلٌ لَقِفٌ» ise çabuk kapan/alan adam demektir. el-Lihyânî şöyle demiştir: Bunun bir benzeri de «ثَقُفَ يَثْقِفُ ثَقْفًا» fiilidir; sakîf (ثَقِيف) de laḳîf (لَقِيف) gibidir; [biri] çabuk kavrayışlı, [diğeri] çabuk kapandır. Şeddeli kıraat ise «تَلَقَّفَ يَتَلَقَّفُ» fiilindendir. İbn Kesîr'in kıraatine gelince, onun aslı «تَتَلَقَّفُ» olup iki tâ'dan birini diğerine idgam etmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: لَمَّا أَلْقَى مُوسَى الْعَصَا صَارَتْ حَيَّةً عَظِيمَةً حَتَّى سَدَّتِ الْأُفُقَ ثُمَّ فَتَحَتْ فَكَّهَا فَكَانَ مَا بَيْنَ فَكَّيْهَا ثَمَانِينَ ذِرَاعًا وَابْتَلَعَتْ مَا أَلْقَوْا مِنْ حِبَالِهِمْ وَعِصِيِّهِمْ فَلَمَّا أَخَذَهَا مُوسَى صَارَتْ عَصًا كَمَا كَانَتْ مِنْ غَيْرِ تَفَاوُتٍ فِي الْحَجْمِ وَالْمِقْدَارِ أَصْلًا. وَاعْلَمْ أَنَّ هذا مما يدل على وجود الا له الْقَادِرِ الْمُخْتَارِ وَعَلَى الْمُعْجِزِ الْعَظِيمِ لِمُوسَى ﵇ وَذَلِكَ لِأَنَّ ذَلِكَ الثُّعْبَانَ الْعَظِيمَ لَمَّا ابْتَلَعَتْ تِلْكَ الْحِبَالَ وَالْعِصِيَّ مَعَ كَثْرَتِهَا ثُمَّ صَارَتْ عَصًا كَمَا كَانَتْ فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى أَعْدَمَ أَجْسَامَ تِلْكَ الْحِبَالِ وَالْعِصِيِّ أَوْ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى فَرَّقَ بَيْنَ تِلْكَ الْأَجْزَاءِ وَجَعَلَهَا ذَرَّاتٍ غَيْرَ مَحْسُوسَةٍ وَأَذْهَبَهَا فِي الْهَوَاءِ بِحَيْثُ لَا يُحَسُّ بِذَهَابِهَا وَتَفَرُّقِهَا وَعَلَى كِلَا التَّقْدِيرَيْنِ فَلَا يَقْدِرُ عَلَى هَذِهِ الْحَالَةِ أَحَدٌ إِلَّا اللَّهُ ﷾.
Üçüncü Mesele: Müfessirler şöyle demişlerdir: Mûsâ asâyı atınca, ufku kaplayacak kadar büyük bir yılan oldu; sonra çenesini açtı, iki çenesi arası seksen arşındı ve onların attığı ipleri ve değnekleri yuttu. Mûsâ onu tuttuğunda, hacminde ve miktarında hiçbir değişiklik olmaksızın önceki gibi asâ haline geldi. Bil ki bu durum, Kādir ve Muhtâr olan bir ilahın varlığına ve Mûsâ aleyhisselâm'ın büyük mucizesine delalet eden şeylerdendir. Zira o koca yılan, onca çokluğuna rağmen o ipleri ve değnekleri yutup ardından önceki gibi asâ haline gelince bu, Allah Teâlâ'nın o iplerin ve değneklerin cisimlerini yok ettiğine ya da o cüzleri birbirinden ayırıp hissedilemeyen zerreler kıldığına ve havada yok olup dağılması hissedilmeyecek şekilde giderdiğine delalet eder. Her iki ihtimale göre de bu duruma Allah Azze ve Celle'den başka hiç kimse güç yetiremez.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: مَا يَأْفِكُونَ فِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: مَعْنَى الْإِفْكِ فِي اللُّغَةِ قَلْبُ الشَّيْءِ عَنْ وَجْهِهِ، وَمِنْهُ قِيلَ لِلْكَذِبِ إِفْكٌ لِأَنَّهُ مَقْلُوبٌ عَنْ وَجْهِهِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: مَا يَأْفِكُونَ يُرِيدُ يَكْذِبُونَ وَالْمَعْنَى: أَنَّ الْعَصَا تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَهُ أَيْ يَقْلِبُونَهُ عَنِ الْحَقِّ إِلَى الْبَاطِلِ وَيُزَوِّرُونَهُ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَلَفْظَةُ (مَا) مَوْصُولَةٌ وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ (مَا) مَصْدَرِيَّةٌ وَالتَّقْدِيرُ: فَإِذَا هِيَ تَلْقَفُ إِفْكَهُمْ تَسْمِيَةً لِلْمَأْفُوكِ بالإفك.
Dördüncü Mesele: { مَا يَأْفِكُونَ } ifadesinde iki vecih vardır: Birincisi: İfk (الْإِفْك) kelimesinin sözlük anlamı bir şeyi asıl yönünden çevirmektir; yalana da yönünden çevrilmiş olduğu için ifk denilmiştir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: "{ مَا يَأْفِكُونَ }, uydurdukları yalanlar demektir" demiştir. Anlam şudur: Asâ, onların ifk ettikleri yani haktan bâtıla çevirdikleri ve uydurdukları şeyleri yutuyordu. Bu takdire göre "mâ" (مَا) lafzı ism-i mevsûldür. İkincisi: "Mâ" (مَا) harfinin masdariyet bildirmesidir; takdiri de uydurulan şeye ifk adının verilmesiyle: "Bir de baktılar ki o, onların uydurmalarını (ifklerini) yutuyor" şeklinde olur.
ثم قال تعالى: فَوَقَعَ الْحَقُّ [إلى آخر الآية] قَالَ مُجَاهِدٌ وَالْحَسَنُ: ظَهَرَ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: فَتَبَيَّنَ الْحَقُّ مِنَ السِّحْرِ. قَالَ أَهْلُ الْمَعَانِي: الْوُقُوعُ ظُهُورُ الشَّيْءِ بِوُجُودِهِ نَازِلًا إِلَى مُسْتَقَرِّهِ وَسَبَبُ هَذَا الظُّهُورِ أَنَّ السَّحَرَةَ قَالُوا لَوْ كَانَ مَا صَنَعَ مُوسَى سِحْرًا لَبَقِيَتْ حِبَالُنَا وَعِصِيُّنَا وَلَمْ تُفْقَدْ فَلَمَّا فُقِدَتْ ثَبَتَ أَنَّ ذَلِكَ إِنَّمَا حَصَلَ بِخَلْقِ اللَّهِ ﷾ وَتَقْدِيرِهِ لَا لِأَجْلِ السِّحْرِ فَهَذَا هُوَ الَّذِي لِأَجْلِهِ تَمَيَّزَ الْمُعْجِزُ عَنِ السِّحْرِ. قَالَ الْقَاضِي قَوْلُهُ: فَوَقَعَ الْحَقُّ يُفِيدُ قُوَّةَ الثُّبُوتِ وَالظُّهُورِ بِحَيْثُ لَا يَصِحُّ فِيهِ الْبُطْلَانُ كَمَا لَا يَصِحُّ فِي الْوَاقِعِ أَنْ يَصِيرَ لَا وَاقِعًا.
Sonra Allah Teâlâ: { فَوَقَعَ الْحَقُّ } [ayetin sonuna kadar] “Böylece hak gerçekleşti” buyurdu. Mücâhid ve el-Hasan: "Açığa çıktı" demişlerdir. el-Ferrâ ise: "Hak, büyüden ayırt edilip açıkça ortaya çıktı" demiştir. Ehl-i meani şöyle demiştir: Vuku (gerçekleşme), bir şeyin karar kıldığı yere inerek varlığıyla açığa çıkmasıdır. Bu açığa çıkışın sebebi şudur: Büyücüler, "Eğer Mûsâ'nın yaptığı büyü olsaydı, iplerimiz ve değneklerimiz baki kalır, yok olmazdı; yok olduklarına göre sabit oldu ki bu durum büyü sebebiyle değil, ancak Allah Azze ve Celle'nin yaratması ve takdiriyle meydana gelmiştir" dediler; işte mucizenin büyüden ayırt edilmesini sağlayan şey budur. el-Kādî şöyle demiştir: { فَوَقَعَ الْحَقُّ } sözü, gerçeğin asla bâtıl olamayacak şekilde sabit ve aşikâr olmasını ifade eder; nitekim vuku bulmuş bir şeyin vuku bulmamış hale gelmesi de sahih/mümkün değildir.
فَإِنْ قِيلَ: قَوْلُهُ: فَوَقَعَ الْحَقُّ يَدُلُّ عَلَى قُوَّةِ هَذَا الظُّهُورِ فَكَانَ قَوْلُهُ: وَبَطَلَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ تَكْرِيرًا مِنْ غَيْرِ فَائِدَةٍ! قُلْنَا: الْمُرَادُ أَنَّ مَعَ ثُبُوتِ هَذَا الْحَقِّ زَالَتِ الْأَعْيَانُ الَّتِي أَفَكُوهَا وَهِيَ تِلْكَ الْحِبَالُ وَالْعِصِيُّ فَعِنْدَ ذَلِكَ ظَهَرَتِ الْغَلَبَةُ فَلِهَذَا قَالَ تَعَالَى: فَغُلِبُوا هُنالِكَ لِأَنَّهُ لَا غَلَبَةَ أَظْهَرُ مِنْ ذَلِكَ وَانْقَلَبُوا صاغِرِينَ لِأَنَّهُ لَا ذُلَّ وَلَا صَغَارَ أَعْظَمُ فِي حَقِّ الْمُبْطِلِ مِنْ ظُهُورِ بُطْلَانِ قَوْلِهِ وَحُجَّتِهِ عَلَى وَجْهٍ لَا يُمْكِنُ فِيهِ حِيلَةٌ وَلَا شُبْهَةٌ أَصْلًا قَالَ الْوَاحِدِيُّ: لَفْظَةُ (مَا) فِي قَوْلِهِ: وَبَطَلَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ بِمَعْنَى «الَّذِي» فَيَكُونُ الْمَعْنَى بَطَلَ الْحِبَالُ وَالْعِصِيُّ الَّذِي عَمِلُوا بِهِ السِّحْرَ أَيْ زَالَ وَذَهَبَ بِفِقْدَانِهَا وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ بِمَعْنَى الْمَصْدَرِ كَأَنَّهُ قِيلَ بَطَلَ عَمَلُهُمْ والله اعلم.
Şayet: "{ فَوَقَعَ الْحَقُّ } sözü bu zuhurun/açığa çıkışın kuvvetine delalet ettiğine göre, { وَبَطَلَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } “ve onların yaptıkları şeyler boşa çıktı” buyurulması faydasız bir tekrar olmaz mı?" denilirse; biz deriz ki: Maksat, bu hakkın sübûtu ile birlikte onların uydurduğu nesnelerin, yani o iplerin ve değneklerin zail olmasıdır; işte o anda üstünlük açıkça ortaya çıktı. Bu yüzden Allah Teâlâ: { فَغُلِبُوا هُنالِكَ } “Orada yenildiler” buyurdu; çünkü bundan daha açık bir yenilgi olamaz; { وَانْقَلَبُوا صاغِرِينَ } “ve küçük düşerek geri döndüler” buyurdu; çünkü bâtıl ehline, sözünün ve delilinin hiçbir hileye ve şüpheye mahal bırakmayacak bir biçimde bâtıl olduğunun açığa çıkmasından daha büyük bir zillet ve küçülme olamaz. el-Vâhidî şöyle demiştir: { وَبَطَلَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } ayetindeki "mâ" (مَا) lafzının «ellezî» (الَّذِي) manasında olması caizdir; bu durumda mana, "büyü yaptıkları ipler ve değnekler bâtıl oldu", yani onların yok olmasıyla zail olup gitti şeklinde olur. Masdar manasında olması da caizdir, sanki "onların amelleri bâtıl oldu" denilmiş gibi olur. Doğrusunu Allah bilir.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٢٠ الى ١٢٢]
[A'râf Suresi (7), 120-122. Ayetler]
وَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ ساجِدِينَ (١٢٠) قالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعالَمِينَ (١٢١) رَبِّ مُوسى وَهارُونَ (١٢٢)
{ وَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ ساجِدِينَ (١٢٠) قالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعالَمِينَ (١٢١) رَبِّ مُوسى وَهارُونَ (١٢٢) } “Büyücüler secdeye kapandılar. (120) «Âlemlerin Rabbine iman ettik; (121) Mûsâ ve Hârûn'un Rabbine» dediler. (122)”
فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: إِنَّ تِلْكَ الْحِبَالَ وَالْعِصِيَّ كَانَتْ حِمْلَ ثَلَاثِمِائَةِ بَعِيرٍ فَلَمَّا ابْتَلَعَهَا ثُعْبَانُ مُوسَى ﵇ وَصَارَتْ عَصًا كَمَا كَانَتْ قَالَ بَعْضُ السَّحَرَةِ لِبَعْضٍ هَذَا خَارِجٌ عَنِ السِّحْرِ بَلْ هُوَ أَمْرٌ إِلَهِيٌّ فَاسْتَدَلُّوا بِهِ عَلَى أَنَّ مُوسَى ﵇ نَبِيٌّ صَادِقٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ تَعَالَى قَالَ الْمُتَكَلِّمُونَ: وَهَذِهِ الْآيَةُ مِنْ أَعْظَمِ الدَّلَائِلِ عَلَى فَضِيلَةِ الْعِلْمِ وَذَلِكَ لِأَنَّ أُولَئِكَ الْأَقْوَامَ كَانُوا عَالِمِينَ بِحَقِيقَةِ السِّحْرِ وَاقِفِينَ عَلَى مُنْتَهَاهُ فَلَمَّا كَانُوا كَذَلِكَ وَوَجَدُوا مُعْجِزَةَ مُوسَى ﵇ خَارِجَةً عَنْ حَدِّ السِّحْرِ عَلِمُوا أَنَّهُ مِنَ الْمُعْجِزَاتِ الْإِلَهِيَّةِ لَا مِنْ جِنْسِ التَّمْوِيهَاتِ الْبَشَرِيَّةِ وَلَوْ أَنَّهُمْ مَا كَانُوا كَامِلِينَ فِي عِلْمِ السِّحْرِ لَمَا قَدَرُوا عَلَى ذَلِكَ الِاسْتِدْلَالِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ: لَعَلَّهُ أَكْمَلُ/ مِنَّا فِي عِلْمِ السِّحْرِ فَقَدَرَ عَلَى مَا عَجَزْنَا عَنْهُ فَثَبَتَ أَنَّهُمْ كَانُوا كَامِلِينَ فِي عِلْمِ السِّحْرِ.
Birinci Mesele: Müfessirler şöyle demişlerdir: O ipler ve değnekler üç yüz deve yükü idi. Mûsâ aleyhisselâm'ın ejderhası/yılanı onları yutup önceki gibi asâ haline gelince büyücüler birbirlerine: "Bu büyü sınırlarının dışındadır, bilakis ilahî bir iştir" dediler ve bununla Mûsâ aleyhisselâm'ın Allah Teâlâ katından doğru sözlü bir peygamber olduğuna delil getirdiler. Kelamcılar şöyle demişlerdir: Bu ayet, ilmin faziletine dair en büyük delillerdendir; zira o kimseler büyünün hakikatini bilen ve onun varabileceği son noktaya vakıf olan kimselerdi. Böyle oldukları için Mûsâ aleyhisselâm'ın mucizesinin büyü sınırını aştığını görünce, bunun beşerî aldatmacalar cinsinden değil, ilahî mucizelerden olduğunu anladılar. Şayet onlar büyü ilminde yetkin olmasalardı bu istidlali yapamazlardı; çünkü şöyle derlerdi: "Belki de o büyü ilminde bizden daha yetkindir, bu yüzden bizim aciz kaldığımız şeye güç yetirmiştir." Böylece onların büyü ilminde yetkin oldukları sabit oldu.
فَلِأَجْلِ كَمَالِهِمْ فِي ذَلِكَ الْعِلْمِ انْتَقَلُوا مِنَ الْكُفْرِ إِلَى الْإِيمَانِ فَإِذَا كَانَ حَالُ عِلْمِ السِّحْرِ كَذَلِكَ فَمَا ظَنُّكَ بِكَمَالِ حَالِ الْإِنْسَانِ فِي عِلْمِ التَّوْحِيدِ.
İşte o ilimdeki yetkinlikleri sebebiyle küfürden imana geçtiler. Büyü ilminin durumu böyle olduğuna göre, insanın tevhid ilmindeki yetkinlik halini var sen düşün!
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ ساجِدِينَ قَالُوا: دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ غَيْرَهُمْ أَلْقَاهُمْ سَاجِدِينَ وَمَا ذَاكَ إِلَّا اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ فِعْلَ الْعَبْدِ خَلْقُ اللَّهِ تَعَالَى. قَالَ مُقَاتِلٌ:
İkinci Mesele: Ashabımız (Ehl-i Sünnet âlimleri), Allah Teâlâ'nın: { وَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ ساجِدِينَ } “Büyücüler secdeye kapandılar” buyruğu ile delil getirip şöyle demişlerdir: Bu ayet, onları secdeye başkasının kapandırdığına delalet etmiştir; o da âlemlerin Rabbi olan Allah'tan başkası değildir. Bu da kulun fiilinin Allah Teâlâ'nın yaratması olduğuna delalet eder. Mukātil şöyle demiştir:
أَلْقَاهُمُ اللَّهُ تَعَالَى سَاجِدِينَ. وَقَالَ الْمُعْتَزِلَةُ: الْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ لَمَّا شَاهَدُوا الْآيَاتِ الْعَظِيمَةَ وَالْمُعْجِزَاتِ الْقَاهِرَةَ لَمْ يَتَمَالَكُوا أَنْ وَقَعُوا سَاجِدِينَ فَصَارَ كَأَنَّ مُلْقِيًا أَلْقَاهُمْ الثَّانِي: قَالَ الْأَخْفَشُ: مِنْ سُرْعَةِ مَا سَجَدُوا صَارُوا كَأَنَّهُمْ أَلْقَاهُمْ غَيْرُهُمْ لِأَنَّهُمْ لَمْ يَتَمَالَكُوا أَنْ وَقَعُوا سَاجِدِينَ. الثَّالِثُ: أَنَّهُ لَيْسَ فِي الْآيَةِ أَنَّهُ أَلْقَاهُمْ مُلْقٍ إِلَى السُّجُودِ إِلَّا أَنَّا نَقُولُ: إِنَّ ذَلِكَ الْمُلْقِي هُوَ أَنْفُسُهُمْ.
"Onları secdeye Allah Teâlâ kapandırdı." Mûtezile ise şöyle demiştir: Buna birkaç vecihle cevap verilir: Birincisi: Onlar bu büyük delilleri ve karşı konulamaz mucizeleri görünce kendilerini tutamayıp secdeye kapandılar; böylece sanki onları bir kapan/atan secdeye bırakmış gibi oldu. İkincisi: el-Ahfeş şöyle demiştir: Secdeye o kadar hızlı kapandılar ki kendilerini tutamayıp secdeye düştükleri için sanki onları başkası secdeye bırakmış gibi oldu. Üçüncüsü: Ayette onları secdeye bir atanın/bırakanın attığına dair bir ifade yoktur; bilakis biz o atanın/bırakanın bizzat kendileri olduğunu söyleriz.
وَالْجَوَابُ: أَنَّ خَالِقَ تِلْكَ الدَّاعِيَةِ فِي قُلُوبِهِمْ هُوَ الله تعالى والا لا فتقروا فِي خَلْقِ تِلْكَ الدَّاعِيَةِ الْجَازِمَةِ إِلَى دَاعِيَةٍ أُخْرَى وَلَزِمَ التَّسَلْسُلُ وَهُوَ مُحَالٌ. ثُمَّ إِنَّ أَصْلَ تِلْكَ الْقُدْرَةِ مَعَ تِلْكَ الدَّاعِيَةِ الْجَازِمَةِ تَصِيرُ مُوجِبَةً لِلْفِعْلِ وَخَالِقُ ذَلِكَ الْمُوجِبُ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى فَكَانَ ذَلِكَ الْفِعْلُ وَالْأَثَرُ مُسْنَدًا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Cevap şudur: Onların kalplerindeki o sevk edici kesin iradeyi (dâiyeyi) yaratan Allah Teâlâ'dır; aksi takdirde o kesin dâiyenin yaratılmasında başka bir dâiyeye muhtaç olurlardı ve bu da teselsülü gerektirirdi ki bu imkânsızdır. Ayrıca o kesin dâiye ile birlikteki kudretin aslı fiili zorunlu kılar ve o zorunlu kılıcıyı yaratan da Allah Teâlâ'dır; binaenaleyh o fiil ve eser Allah Teâlâ'ya isnad edilmiştir. Doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ أَوَّلًا أَنَّهُمْ صَارُوا سَاجِدِينَ ثُمَّ ذَكَرَ بَعْدَهُ أَنَّهُمْ قَالُوا: آمَنَّا بِرَبِّ الْعالَمِينَ فَمَا الْفَائِدَةُ فِيهِ مَعَ أَنَّ الْإِيمَانَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مُتَقَدِّمًا عَلَى السُّجُودِ؟ وَجَوَابُهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ لَمَّا ظَفِرُوا بِالْمَعْرِفَةِ سَجَدُوا لِلَّهِ تَعَالَى فِي الْحَالِ وَجَعَلُوا ذَلِكَ السُّجُودَ شُكْرًا لِلَّهِ تَعَالَى عَلَى الْفَوْزِ بِالْمَعْرِفَةِ وَالْإِيمَانِ وَعَلَامَةً أَيْضًا عَلَى انْقِلَابِهِمْ مِنَ الْكُفْرِ إِلَى الْإِيمَانِ وَإِظْهَارِ الْخُضُوعِ وَالتَّذَلُّلِ لِلَّهِ تَعَالَى فَكَأَنَّهُمْ جَعَلُوا ذَلِكَ السُّجُودَ الْوَاحِدَ عَلَامَةً عَلَى هَذِهِ الْأُمُورِ الثَّلَاثَةِ عَلَى سَبِيلِ الْجَمْعِ.
Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ önce onların secdeye kapandıklarını, ardından da: { آمَنَّا بِرَبِّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbine iman ettik” dediklerini zikretmiştir; imanın secdeden önce olması gerektiği halde bundaki hikmet/fayda nedir? Buna birkaç vecihle cevap verilir: Birincisi: Onlar marifete/hakikate ulaştıklarında derhal Allah Teâlâ'ya secde ettiler ve bu secdeyi marifete ve imana nail olmanın bir şükrü, ayrıca küfürden imana döndüklerinin bir nişanesi ve Allah Teâlâ'ya karşı boyun eğip tevazu göstermenin bir tezahürü kıldılar; böylece sanki o tek secdeyi bu üç hususun birden alameti kılmış oldular.
الْوَجْهُ الثَّانِي: لَا يَبْعُدُ أَنَّهُمْ عِنْدَ الذَّهَابِ إِلَى السُّجُودِ قَالُوا: آمَنَّا بِرَبِّ الْعالَمِينَ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَالسُّؤَالُ زَائِلٌ وَالْوَجْهُ الصَّحِيحُ هُوَ الْأَوَّلُ.
İkinci Vecih: Secdeye giderken: { آمَنَّا بِرَبِّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbine iman ettik” demiş olmaları uzak bir ihtimal değildir; bu takdire göre soru ortadan kalkar. Sahih olan vecih ise birincisidir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: احْتَجَّ أَهْلُ التَّعْلِيمِ بِهَذِهِ الْآيَةِ فَقَالُوا: الدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ مَعْرِفَةَ اللَّهِ لَا تَحْصُلُ إِلَّا بِقَوْلِ النَّبِيِّ أَنَّ أُولَئِكَ السَّحَرَةَ لَمَّا قَالُوا: آمَنَّا بِرَبِّ الْعالَمِينَ لَمْ يَتِمَّ إِيمَانُهُمْ فَلَمَّا قَالُوا: رَبِّ مُوسى وَهارُونَ تَمَّ إِيمَانُهُمْ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى قَوْلِنَا.
Dördüncü Mesele: Ehl-i Ta'lîm (Bâtınîler) bu ayetle delil getirerek şöyle demişlerdir: "Allah'ın marifetinin ancak peygamberin sözüyle hasıl olacağının delili şudur: O büyücüler: { آمَنَّا بِرَبِّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbine iman ettik” dediklerinde imanları tamamlanmamış; ancak { رَبِّ مُوسى وَهارُونَ } “Mûsâ ve Hârûn'un Rabbine” dediklerinde imanları tamam olmuştur; bu da bizim görüşümüze delalet eder."
وَأَجَابَ الْعُلَمَاءُ عَنْهُ: بِأَنَّهُمْ لَمَّا قَالُوا: آمَنَّا بِرَبِّ الْعالَمِينَ قَالَ لَهُمْ فِرْعَوْنُ إِيَّايَ تَعْنُونَ فَلَمَّا قَالُوا:
Âlimler buna şöyle cevap vermişlerdir: Onlar: { آمَنَّا بِرَبِّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbine iman ettik” dediklerinde, Firavun onlara: "Beni kastediyorsunuz" dedi; onlar...
رَبِّ مُوسى قَالَ إِيَّايَ تَعْنُونَ لِأَنِّي أَنَا الَّذِي رَبَّيْتُ مُوسَى فَلَمَّا قَالُوا: وَهارُونَ زَالَتِ الشُّبْهَةُ، وَعَرَفَ الْكُلُّ أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِفِرْعَوْنَ وَآمَنُوا بِإِلَهِ السَّمَاءِ وَقِيلَ إِنَّمَا خَصَّهُمَا بِالذِّكْرِ بَعْدَ دُخُولِهِمَا فِي جُمْلَةِ الْعَالِمَيْنِ لِأَنَّ التَّقْدِيرَ آمَنَّا بِرَبِّ الْعَالَمِينَ وَهُوَ الَّذِي دَعَا إِلَى الْإِيمَانِ بِهِ مُوسَى وَهَارُونُ. وَقِيلَ: خَصَّهُمَا بِالذِّكْرِ تَفْضِيلًا وَتَشْرِيفًا كَقَوْلِهِ: وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ [البقرة: ٩٨] .
...{ رَبِّ مُوسى } “Mûsâ'nın Rabbine” deyince [Firavun yine]: "Beni kastediyorsunuz, çünkü Mûsâ'yı büyüten/yetiştiren benim" dedi; { وَهارُونَ } “Ve Hârûn'un” dediklerinde ise şüphe tamamen kalktı ve herkes onların Firavun'u inkâr edip göğün İlahına iman ettiklerini anladı. Âlemlerin kapsamına girdikleri halde bu ikisinin özellikle zikredilmesinin sebebinin, "Âlemlerin Rabbine iman ettik; O da Mûsâ ve Hârûn'un kendisine imana çağırdığı zattır" takdiri olduğu da söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre ise: { وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ } “Meleklerine, elçilerine, Cebrail'e ve Mîkâil'e” [Bakara 98] ayetinde olduğu gibi, bir üstünlük ve şereflendirme sebebiyle ikisi özel olarak zikredilmiştir.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٢٣ الى ١٢٦]
[A'râf Suresi (7), 123-126. Ayetler]
قالَ فِرْعَوْنُ آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّ هَذَا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَةِ لِتُخْرِجُوا مِنْها أَهْلَها فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (١٢٣) لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ ثُمَّ لَأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ (١٢٤) قالُوا إِنَّا إِلى رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ (١٢٥) وَما تَنْقِمُ مِنَّا إِلاَّ أَنْ آمَنَّا بِآياتِ رَبِّنا لَمَّا جاءَتْنا رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً وَتَوَفَّنا مُسْلِمِينَ (١٢٦)
{ قالَ فِرْعَوْنُ آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّ هَذَا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَةِ لِتُخْرِجُوا مِنْها أَهْلَها فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (١٢٣) لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ ثُمَّ لَأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ (١٢٤) قالُوا إِنَّا إِلى رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ (١٢٥) وَما تَنْقِمُ مِنَّا إِلاَّ أَنْ آمَنَّا بِآياتِ رَبِّنا لَمَّا جاءَتْنا رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً وَتَوَفَّنا مُسْلِمِينَ (١٢٦) } “Firavun dedi ki: «Ben size izin vermeden önce ona iman mı ettiniz? Şüphesiz bu, halkını oradan çıkarmak için şehirde kurduğunuz bir tuzaktır; yakında göreceksiniz! (123) Mutlaka ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama keseceğim, sonra da hepinizi asacağım!» (124) Dediler ki: «Şüphesiz biz Rabbimize döneceğiz. (125) Sen bizden, sırf bize geldiklerinde Rabbimizin ayetlerine iman ettik diye intikam alıyorsun. Ey Rabbimiz! Üzerimize sabır yağdır ve canımızı Müslümanlar olarak al!» (126)”
[فِي قوله تعالى قالَ فِرْعَوْنُ إلى قوله لِتُخْرِجُوا مِنْها أَهْلَها] فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { قالَ فِرْعَوْنُ } buyruğundan: { لِتُخْرِجُوا مِنْها أَهْلَها } buyruğuna kadar olan kısım hakkında] Ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ عَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ حَفْصٍ آمَنْتُمْ بِهَمْزَةٍ وَاحِدَةٍ عَلَى لَفْظِ الْخَبَرِ وَكَذَلِكَ فِي طه وَالشُّعَرَاءِ وَقَرَأَ عَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ أَبِي بَكْرٍ وَحَمْزَةَ وَالْكِسَائِيِّ أَأَمِنْتُمْ بِهَمْزَتَيْنِ فِي جَمِيعِ الْقُرْآنِ وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بهمزة واحدة ممدودة في جميع عَلَى الِاسْتِفْهَامِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: أَمَّا قِرَاءَةُ حَفْصٍ آمَنْتُمْ بِلَفْظِ الْخَبَرِ مِنْ غَيْرِ مَدٍّ فَالْوَجْهُ فِيهَا أَنَّهُ يُخْبِرُهُمْ بِإِيمَانِهِمْ عَلَى وَجْهِ التَّقْرِيعِ لَهُمْ وَالْإِنْكَارِ عَلَيْهِمْ وَأَمَّا الْقِرَاءَةُ بِالْهَمْزَتَيْنِ فَأَصْلُهُ أَأَمِنْتُمْ عَلَى وَزْنِ أَفَعِلْتُمْ.
Birinci Mesele: Âsım, Hafs rivayetinde tek hemze ile haber lafzı olarak (آمَنْتُمْ / âmentüm) şeklinde okumuştur; Tâhâ ve Şuarâ surelerinde de böyledir. Âsım, Ebû Bekr rivayetinde ve ayrıca Hamza ile el-Kisâî Kur'an'ın tamamında iki hemze ile (أَآمَنْتُمْ / e-âmentüm) şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise Kur'an'ın tamamında istifham anlamında uzatmalı tek hemze ile okumuşlardır. el-Ferrâ şöyle demiştir: Hafs'ın med olmaksızın haber lafzıyla (آمَنْتُمْ) kıraatine gelince; bundaki vecih, onları azarlamak ve kınamak amacıyla iman ettiklerini haber vermesidir. İki hemze ile olan kıraatin aslı ise «أَفَعَلْتُمْ» vezninde «أَآمَنْتُمْ» şeklindedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ فِرْعَوْنَ لَمَّا رَأَى أَنَّ أَعْلَمَ النَّاسِ بِالسِّحْرِ أَقَرَّ بِنُبُوَّةِ مُوسَى ﵇ عِنْدَ اجْتِمَاعِ الْخَلْقِ الْعَظِيمِ خَافَ أَنْ يَصِيرَ ذَلِكَ حُجَّةً قَوِيَّةً عِنْدَ قَوْمِهِ عَلَى صِحَّةِ نُبُوَّةِ مُوسَى ﵇ فَأَلْقَى فِي الْحَالِ نَوْعَيْنِ مِنَ الشُّبْهَةِ إِلَى أَسْمَاعِ الْعَوَامِّ لِتَصِيرَ تِلْكَ الشُّبْهَةُ مَانِعَةً لِلْقَوْمِ مِنَ اعْتِقَادِ صِحَّةِ نُبُوَّةِ مُوسَى ﵇.
İkinci Mesele: Bil ki Firavun, büyü konusunda insanların en bilgilisi olanların büyük bir kalabalığın huzurunda Mûsâ aleyhisselâm'ın peygamberliğini ikrar ettiğini görünce, bunun kavminin nezdinde Mûsâ aleyhisselâm'ın peygamberliğinin sıhhatine dair güçlü bir delil haline gelmesinden korktu. Bunun üzerine kavmin Mûsâ aleyhisselâm'ın peygamberliğinin sıhhatine inanmasına engel olsun diye avamın kulaklarına derhal iki tür şüphe attı.
فَالشُّبْهَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: إِنَّ هَذَا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَةِ وَالْمَعْنَى: أَنَّ إِيمَانَ هَؤُلَاءِ بِمُوسَى ﵇ لَيْسَ لِقُوَّةِ الدَّلِيلِ بَلْ لِأَجْلِ أَنَّهُمْ تَوَاطَئُوا مَعَ مُوسَى أَنَّهُ إِذَا كَانَ كَذَا وَكَذَا فَنَحْنُ نُؤْمِنُ بِكَ وَنُقِرُّ بِنُبُوَّتِكَ فَهَذَا الْإِيمَانُ إِنَّمَا حَصَلَ بِهَذَا الطَّرِيقِ.
Birinci şüphe: Onun: { إِنَّ هَذَا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَةِ } “Şüphesiz bu, şehirde kurduğunuz bir tuzaktır” sözüdür. Manası şudur: Bunların Mûsâ aleyhisselâm'a iman etmesi delilin kuvvetinden ötürü değil, bilakis: "Şöyle şöyle olursa biz sana iman ederiz ve peygamberliğini ikrar ederiz" diye Mûsâ ile önceden anlaşmış olmalarındandır; yani bu iman ancak bu yolla meydana gelmiştir.
وَالشُّبْهَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ غَرَضَ مُوسَى وَالسَّحَرَةِ فِيمَا تَوَاطَئُوا عَلَيْهِ إِخْرَاجُ الْقَوْمِ مِنَ الْمَدِينَةِ وَإِبْطَالُ مُلْكِهِمْ وَمَعْلُومٌ عِنْدَ جَمِيعِ الْعُقَلَاءِ أَنَّ مُفَارَقَةَ الْوَطَنِ وَالنِّعْمَةِ الْمَأْلُوفَةِ مِنْ أَصْعَبِ الْأُمُورِ فَجَمَعَ فِرْعَوْنُ اللَّعِينُ بَيْنَ الشُّبْهَتَيْنِ اللَّتَيْنِ لَا يُوجَدُ أَقْوَى مِنْهُمَا فِي هَذَا الْبَابِ. وَرَوَى مُحَمَّدُ بْنُ جَرِيرٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي حَدِيثٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَغَيْرِهِمَا مِنَ الصَّحَابَةِ ﵃ أَنَّ مُوسَى وَأَمِيرَ السَّحَرَةِ الْتَقَيَا فَقَالَ مُوسَى ﵇:
İkinci şüphe ise: Mûsâ ve büyücülerin aralarında anlaştıkları konudaki gayelerinin, kavmi şehirden çıkarmak ve onların hâkimiyetini yok etmek olduğudur. Bütün akıl sahiplerince malumdur ki vatandan ve alışılagelmiş nimetten ayrılmak en zor işlerdendir. Böylece lanetli Firavun, bu hususta kendilerinden daha güçlüsü bulunmayan iki şüpheyi bir araya getirmiştir. Muhammed b. Cerîr, es-Süddî'den, o da İbn Abbâs, İbn Mes'ûd ve diğer sahâbîlerden radıyallâhu anhüm nakledilen bir hadiste şöyle rivayet etmiştir: Mûsâ ile büyücülerin reisi karşılaştılar ve Mûsâ aleyhisselâm şöyle dedi:
أَرَأَيْتُكَ إِنْ غَلَبْتُكَ أَتُؤْمِنُ بِي وَتَشْهَدُ أَنَّ مَا جِئْتُ بِهِ الْحَقُّ؟ قَالَ السَّاحِرُ: لَآتِيَنَّ غَدًا بِسِحْرٍ لَا يغلبه سحر فو الله لَئِنْ غَلَبْتَنِي لَأُومِنَنَّ بِكَ وَفِرْعَوْنُ يَنْظُرُ إِلَيْهِمَا وَيَسْمَعُ قَوْلَهُمَا فَهَذَا هُوَ قَوْلُ فِرْعَوْنَ إِنَّ هَذَا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا يَحْتَمِلُ أَنَّهُ كَانَ قَدْ حَصَلَ وَيَحْتَمِلُ أَيْضًا أَنَّ فِرْعَوْنَ أَلْقَى هَذَا الْكَلَامَ فِي الْبَيْنِ لِيَصِيرَ صَارِفًا لِلْعَوَامِّ عَنِ التَّصْدِيقِ بِنُبُوَّةِ مُوسَى ﵇. قَالَ الْقَاضِي: وَقَوْلُهُ: قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ دَلِيلٌ عَلَى مُنَاقَضَةِ فِرْعَوْنَ فِي ادِّعَاءِ الْإِلَهِيَّةِ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ إِلَهًا لَمَا جَازَ أَنْ يَأْذَنَ لَهُمْ فِي أَنْ يُؤْمِنُوا بِهِ مَعَ أَنَّهُ يَدْعُوهُمْ إِلَى إِلَهِيَّةِ غَيْرِهِ ثُمَّ قَالَ: وَذَلِكَ مِنْ خِذْلَانِ اللَّهِ تَعَالَى الَّذِي يَظْهَرُ عَلَى الْمُبْطِلِينَ.
"Söyle bakalım, şayet sana galip gelirsem bana iman edip getirdiğim şeyin hak olduğuna şahitlik eder misin?" Büyücü: "Yarın hiçbir büyünün yenemeyeceği bir büyü getireceğim; vallahi şayet bana galip gelirsen mutlaka sana iman edeceğim" dedi. Firavun ise bu ikisine bakıyor ve sözlerini işitiyordu. İşte Firavun'un: { إِنَّ هَذَا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ } “Şüphesiz bu, kurduğunuz bir tuzaktır” sözü [buradan kaynaklanmıştır]. Bil ki bu olayın gerçekten gerçekleşmiş olması muhtemel olduğu gibi, Firavun'un bu sözü avamı Mûsâ aleyhisselâm'ın peygamberliğini tasdik etmekten çevirmek için ortaya atmış olması da muhtemeldir. el-Kādî şöyle demiştir: Firavun'un: { قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ } “Ben size izin vermeden önce” sözü, onun ilahlık iddiasındaki çelişkisinin delilidir; zira o gerçekten bir ilah olsaydı, Mûsâ onları başkasının ilahlığına davet ederken, ona iman etmeleri için onlara izin vermesi caiz olmazdı. Sonra şöyle demiştir: "İşte bu, Allah Teâlâ'nın bâtıl ehli üzerinde açığa çıkardığı yardımsız bırakışının (hızlanının) bir sonucudur."
أَمَّا قَوْلُهُ: فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ إلى قوله أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً لَا شُبْهَةَ فِي أَنَّهُ ابْتِدَاءُ وَعِيدٍ ثُمَّ إِنَّهُ لَمْ يَقْتَصِرْ عَلَى هَذَا الْوَعِيدِ الْمُجْمَلِ بَلْ فَسَّرَهُ فَقَالَ: لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ ثُمَّ لَأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ وَقَطْعُ الْيَدِ وَالرِّجْلِ مِنْ خِلَافٍ مَعْرُوفُ الْمَعْنَى وَهُوَ أَنْ يَقْطَعَهُمَا مِنْ جِهَتَيْنِ مُخْتَلِفَتَيْنِ إِمَّا مِنَ الْيَدِ الْيُمْنَى وَالرِّجْلِ الْيُسْرَى أَوْ مِنَ الْيَدِ الْيُسْرَى وَالرِّجْلِ الْيُمْنَى وَأَمَّا الصَّلْبُ فَمَعْرُوفٌ فَتَوَعَّدَهُمْ بِهَذَيْنَ الْأَمْرَيْنِ الْعَظِيمَيْنِ وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُ هَلْ وَقَعَ ذَلِكَ مِنْهُ؟ وَلَيْسَ فِي الْآيَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَحَدِ الْأَمْرَيْنِ. وَاحْتَجَّ بَعْضُهُمْ عَلَى وُقُوعِهِ بِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنِ الْمَلَأِ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ أَنَّهُمْ قَالُوا لَهُ: أَتَذَرُ مُوسى وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ [الأعراف: ١٢٧] وَلَوْ أَنَّهُ تَرَكَ أُولَئِكَ السَّحَرَةَ وَقَوْمَهُ أَحْيَاءً وَمَا قَتَلَهُمْ لَذَكَرَهُمْ أَيْضًا وَلَحَذَّرَهُمْ عَنِ الْإِفْسَادِ الْحَاصِلِ مِنْ جِهَتِهِمْ. وَيُمْكِنُ أَنْ يُجَابَ عَنْهُ بِأَنَّهُمْ دَخَلُوا تَحْتَ قَوْمِهِ فَلَا وَجْهَ لِإِفْرَادِهِمْ بِالذِّكْرِ. وَالثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْهُمْ رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ كَانَ قَدْ نَزَلَ بِهِمْ بَلَاءٌ شَدِيدٌ عَظِيمٌ حَتَّى طَلَبُوا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى أَنْ يُصَبِّرَهُمْ عَلَيْهِ. وَيُمْكِنُ أَنْ يُجَابَ عَنْهُ بِأَنَّهُمْ طَلَبُوا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى الصَّبْرَ عَلَى الْإِيمَانِ وَعَدَمَ الِالْتِفَاتِ إِلَى وَعِيدِهِ. الثَّالِثُ: مَا نُقِلَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵁ أَنَّهُ فَعَلَ ذَلِكَ وَقَطَّعَ أَيْدِيَهُمْ وَأَرْجُلَهُمْ مِنْ خِلَافٍ وَهَذَا هُوَ الْأَظْهَرُ/ مُبَالَغَةً مِنْهُ فِي تَحْذِيرِ الْقَوْمِ عَنْ قَبُولِ دِينِ مُوسَى ﵇. وَقَالَ آخَرُونَ: إِنَّهُ لَمْ يَقَعْ مِنْ فِرْعَوْنَ ذَلِكَ بَلِ اسْتَجَابَ اللَّهُ تَعَالَى لَهُمُ الدُّعَاءَ فِي قَوْلِهِمْ: وَتَوَفَّنا مُسْلِمِينَ لِأَنَّهُمْ سَأَلُوهُ تَعَالَى أَنْ يَكُونَ تَوَفِّيهِمْ مِنْ جِهَتِهِ لَا بِهَذَا الْقَتْلِ وَالْقَطْعِ وَهَذَا الِاسْتِدْلَالُ قَرِيبٌ.
Onun: { فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ } “Yakında göreceksiniz!” sözünden { أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً } “Üzerimize sabır yağdır” sözüne kadar olan kısma gelince; bunun bir tehdit başlangıcı olduğunda şüphe yoktur. Sonra o, bu mücmel tehditle yetinmeyip onu açıklayarak şöyle dedi: { لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ ثُمَّ لَأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ } “Mutlaka ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama keseceğim, sonra da hepinizi asacağım!” El ve ayakların çaprazlama kesilmesinin anlamı bilinmektedir; o da iki farklı taraftan kesmesidir: Ya sağ el ile sol ayağı veya sol el ile sağ ayağı kesmektir. Asmak ise zaten bilinmektedir. Böylece onları bu iki büyük ceza ile tehdit etti. Bunun Firavun tarafından fiilen yapılıp yapılmadığı konusunda ihtilaf etmişlerdir; ayette bu iki durumdan birine delalet eden bir ifade yoktur. Bazıları bunun gerçekleştiğine dair şu vecihlerle delil getirmiştir: Birincisi: Allah Teâlâ, Firavun kavminin ileri gelenlerinin ona şöyle dediğini nakletmiştir: { أَتَذَرُ مُوسى وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ } “Mûsâ'yı ve kavmini yeryüzünde bozgunculuk yapsınlar diye mi bırakacaksın?” [A'râf 127]. Eğer o, bu büyücüleri ve kavmini sağ bırakıp öldürmeseydi, onları da anar ve onların tarafından gelecek fesada karşı uyarırdı. Buna, büyücülerin de onun kavmi içine dahil olduğu, bu sebeple ayrıca zikredilmelerine gerek olmadığı şeklinde cevap verilebilir. İkincisi: Allah Teâlâ'nın onlardan naklettiği: { رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً } “Ey Rabbimiz! Üzerimize sabır yağdır” sözü, başlarına şiddetli ve büyük bir belanın geldiğine, bu yüzden Allah Teâlâ'dan buna karşı kendilerine sabır vermesini istediklerine delalet eder. Buna ise, Allah Teâlâ'dan iman üzere sebat etme ve Firavun'un tehdidine aldırmama hususunda sabır istedikleri şeklinde cevap verilebilir. Üçüncüsü: İbn Abbâs radıyallâhu anh'tan nakledilen, Firavun'un bunu yaptığı ve onların el ve ayaklarını çaprazlama kestiğidir; kavmi Mûsâ aleyhisselâm'ın dinini kabul etmekten şiddetle sakındırmak adına en zahir olan görüş de budur. Diğerleri ise şöyle demiştir: Firavun bunu yapamamış, bilakis Allah Teâlâ onların: { وَتَوَفَّنا مُسْلِمِينَ } “Ve canımızı Müslümanlar olarak al!” sözündeki dualarını kabul etmiştir; çünkü onlar Allah Teâlâ'dan vefatlarının bu şekilde öldürülme ve kesilme ile değil, Kendi katından olmasını istemişlerdir; bu istidlal de akla yatkındır.
ثُمَّ حَكَى تَعَالَى عَنِ الْقَوْمِ مَا لَا يَجُوزُ أَنْ يَقَعَ مِنَ الْمُؤْمِنِ عِنْدَ هَذَا الْوَعِيدِ أَحْسَنُ مِنْهُ وَهُوَ قَوْلُهُمْ لِفِرْعَوْنَ:
Sonra Allah Teâlâ, bu tehdit karşısında bir müminden bundan daha güzeli sadır olamayacak şu sözlerini nakletti ki o da Firavun'a şöyle demeleridir:
وَما تَنْقِمُ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِآياتِ رَبِّنا لَمَّا جاءَتْنا فَبَيَّنُوا أَنَّ الَّذِي كَانَ مِنْهُمْ لَا يُوجِبُ الْوَعِيدَ وَلَا إِنْزَالَ النِّقْمَةِ بِهِمْ بَلْ يَقْتَضِي خِلَافَ ذَلِكَ وَهُوَ أَنْ يَتَأَسَّى بِهِمْ فِي الْإِقْرَارِ بِالْحَقِّ وَالِاحْتِرَازِ عَنِ الْبَاطِلِ عِنْدَ ظُهُورِ الْحُجَّةِ وَالدَّلِيلِ يُقَالُ: نَقَمْتُ أَنْقِمُ إِذَا بَالَغْتَ فِي كَرَاهِيَةِ الشَّيْءِ وَقَدْ مَرَّ عِنْدَ قَوْلِهِ: قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ هَلْ تَنْقِمُونَ
{ وَما تَنْقِمُ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِآياتِ رَبِّنا لَمَّا جاءَتْنا } “Sen bizden, sırf bize geldiklerinde Rabbimizin ayetlerine iman ettik diye intikam alıyorsun.” Böylece kendilerinden sadır olan şeyin tehdidi ve başlarına ceza/intikam indirilmesini gerektirmediğini, aksine hüccet ve delil ortaya çıktığında hakkı ikrar etme ve bâtıldan sakınma hususunda kendilerine uyulmasını gerektirdiğini beyan ettiler. Bir şeyi son derece çirkin görüp hoşlanmadığında «نَقَمْتُ أَنْقِمُ» denir. Bu husus: { قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ هَلْ تَنْقِمُونَ
مِنَّا
{ مِنَّا } “...bizden [mi intikam alıyorsunuz?]”
[الْمَائِدَةِ: ٥٩] قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ مَا أَتَيْنَا بِذَنْبٍ تُعَذِّبُنَا عَلَيْهِ إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِآيَاتِ رَبِّنَا. وَالْمُرَادُ: مَا أَتَى بِهِ مُوسَى ﵇ مِنَ الْمُعْجِزَاتِ الْقَاهِرَةِ الَّتِي لَا يَقْدِرُ عَلَى مِثْلِهَا إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى.
“De ki: «Ey Kitap ehli! Sırf... bizden intikam mı alıyorsunuz?»” [Mâide 59] ayetinde geçmişti. İbn Abbâs: "Yani «Bizi kendisinden ötürü cezalandıracağın hiçbir günah işlemedik; ancak Rabbimizin ayetlerine iman ettik» demektir" demiştir. Maksat, Mûsâ aleyhisselâm'ın getirdiği ve benzerine ancak Allah Teâlâ'nın güç yetirebileceği karşı konulamaz mucizelerdir.
ثُمَّ قَالُوا: رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً مَعْنَى الْإِفْرَاغِ فِي اللُّغَةِ الصَّبُّ. يُقَالُ: دِرْهَمٌ مُفْرَغٌ إِذَا كَانَ مَصْبُوبًا فِي قَالَبِهِ وَلَيْسَ بِمَضْرُوبٍ وَأَصْلُهُ من الفراغ الْإِنَاءِ وَهُوَ صَبُّ مَا فِيهِ حَتَّى يَخْلُوَ الْإِنَاءُ وَهُوَ مِنَ الْفَرَاغِ فَاسْتُعْمِلَ فِي الصَّبْرِ عَلَى التَّشْبِيهِ بِحَالِ إِفْرَاغِ الْإِنَاءِ. قَالَ مُجَاهِدٌ: الْمَعْنَى صُبَّ عَلَيْنَا الصَّبْرَ عِنْدَ الصَّلْبِ وَالْقَطْعِ وَفِي الْآيَةِ فَوَائِدُ:
Sonra: { رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً } “Ey Rabbimiz! Üzerimize sabır yağdır” dediler. İfrâğ (الْإِفْرَاغ) kelimesinin sözlük anlamı dökmektir. Kalıbına dökülmüş olup darbedilmemiş (basılmamış) paraya «دِرْهَمٌ مُفْرَغٌ» denir. Kelimenin aslı, kabın boşalması anlamında «فَرَاغُ الْإِنَاءِ» terkibinden gelir ki bu da kabın boşalması için içindekinin dökülmesidir; bu da ferağ (boşalma) kökündendir. Dolayısıyla sabır hakkında kullanılması, kabın boşaltılması haline benzetme yoluyladır. Mücâhid: "Mana, asılma ve kesilme esnasında üzerimize sabır dök/yağdır demektir" demiştir. Ayette birtakım faydalar/incelikler vardır:
الْفَائِدَةُ الْأُولَى: أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً أَكْمَلُ مِنْ قَوْلِهِ: أَنْزِلْ عَلَيْنَا صَبْرًا لِأَنَّا ذَكَرْنَا أَنَّ إِفْرَاغَ الْإِنَاءِ هُوَ صَبُّ مَا فِيهِ بِالْكُلِّيَّةِ فَكَأَنَّهُمْ طَلَبُوا مِنَ اللَّهِ كُلَّ الصَّبْرِ لَا بَعْضَهُ.
Birinci Fayda: { أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً } “Üzerimize sabır dök/boşalt” ifadesi, "üzerimize sabır indir" ifadesinden daha mükemmeldir; çünkü kabı boşaltmanın, içindekinin tamamını dökmek olduğunu belirtmiştik. Sanki onlar Allah'tan sabrın bir kısmını değil, tamamını istemişlerdir.
وَالْفَائِدَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ قَوْلَهُ صَبْراً مَذْكُورٌ بِصِيغَةِ التَّنْكِيرِ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى الْكَمَالِ وَالتَّمَامِ أَيْ صَبْرًا كَامِلًا تَامًّا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلى حَياةٍ [الْبَقَرَةِ: ٩٦] أَيْ عَلَى حَيَاةٍ كَامِلَةٍ تَامَّةٍ.
İkinci Fayda: { صَبْراً } kelimesi nekire (belirsiz) sîgasıyla zikredilmiştir; bu da yetkinlik ve tamlığa delalet eder; yani "kamil ve tastamam bir sabır" demektir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلى حَياةٍ } “Onları hayata karşı insanların en hırslısı bulursun” [Bakara 96] ayetinde de "kamil ve tam bir hayata karşı" anlamındadır.
وَالْفَائِدَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ ذَلِكَ الصَّبْرَ مِنْ قِبَلِهِمْ وَمِنْ أَعْمَالِهِمْ ثُمَّ إِنَّهُمْ طَلَبُوهُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ فِعْلَ الْعَبْدِ لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِتَخْلِيقِ اللَّهِ وَقَضَائِهِ. قَالَ الْقَاضِي: إِنَّمَا سَأَلُوهُ تَعَالَى الْأَلْطَافَ الَّتِي تَدْعُوهُمْ إِلَى الثَّبَاتِ وَالصَّبْرِ وَذَلِكَ مَعْلُومٌ فِي الْأَدْعِيَةِ.
Üçüncü Fayda: O sabır onların tarafından [sadır olan] ve onların amellerinden olan bir şeydir; buna rağmen onu Allah Teâlâ'dan istemişlerdir. Bu da kulun fiilinin ancak Allah'ın yaratması ve takdiriyle meydana gelebileceğine delalet eder. el-Kādî şöyle demiştir: Onlar Allah Teâlâ'dan sadece kendilerini sebata ve sabra sevk edecek lütufları istemişlerdir; bu da dualarda bilinen bir husustur.
وَالْجَوَابُ: هَذَا عُدُولٌ عَنِ الظَّاهِرِ ثُمَّ الدَّلِيلُ يَأْبَاهُ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْفِعْلَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا عِنْدَ حُصُولِ الدَّاعِيَةِ الْجَازِمَةِ وَحُصُولُهَا لَيْسَ إِلَّا مِنْ قِبَلِ اللَّهِ ﷿ فَيَكُونُ الْكُلُّ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى.
Cevap: Bu, zâhirî manadan sapmaktır; ayrıca delil de buna manidir. Zira fiil ancak kesin sevk edici iradenin (dâiyenin) hasıl olmasıyla meydana gelir; onun meydana gelmesi ise yalnızca Allah Azze ve Celle tarafındandır. Dolayısıyla hepsi Allah Teâlâ'dandır.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَتَوَفَّنا مُسْلِمِينَ فَمَعْنَاهُ تَوَفَّنَا عَلَى الدِّينِ الْحَقِّ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى ﵇ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
{ وَتَوَفَّنا مُسْلِمِينَ } “Ve canımızı Müslümanlar olarak al!” sözüne gelince; bunun anlamı: "Bizi Mûsâ aleyhisselâm'ın getirdiği hak din üzere vefat ettir" demektir. Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا عَلَى أَنَّ الْإِيمَانَ وَالْإِسْلَامَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِخَلْقِ اللَّهِ تَعَالَى وَوَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ بِهِ ظَاهِرٌ. وَالْمُعْتَزِلَةُ يَحْمِلُونَهُ عَلَى فِعْلِ الْأَلْطَافِ وَالْكَلَامُ عَلَيْهِ مَعْلُومٌ مِمَّا سَبَقَ.
Birinci Mesele: Ashabımız (Ehl-i Sünnet), imanın ve İslâm'ın ancak Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla hasıl olacağına bununla delil getirmişlerdir ve bununla istidlal vechi açıktır. Mûtezile ise bunu lütufların yaratılmasına hamletmektedir ki buna dair açıklama önceden bilinmektedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ الْقَاضِي بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْإِيمَانَ وَالْإِسْلَامَ وَاحِدٌ. فَقَالَ إِنَّهُمْ قَالُوا أَوَّلًا آمَنَّا بِآياتِ رَبِّنا ثُمَّ قَالُوا ثَانِيًا: وَتَوَفَّنا مُسْلِمِينَ فوجب ان يكون هذا الإسلام هو ذلك الْإِيمَانَ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَحَدَهُمَا هُوَ الآخر. والله اعلم.
İkinci Mesele: el-Kādî bu ayetle iman ile İslâm'ın bir olduğuna delil getirerek şöyle demiştir: Onlar önce: { آمَنَّا بِآياتِ رَبِّنا } “Rabbimizin ayetlerine iman ettik” dediler, ardından ikinci olarak: { وَتَوَفَّنا مُسْلِمِينَ } “Ve canımızı Müslümanlar olarak al!” dediler. Dolayısıyla bu İslâm'ın o iman olması vacip olur; bu da birinin diğerinin aynısı olduğuna delalet eder. Doğrusunu Allah bilir.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٢٧ الى ١٢٨]
[A'râf Suresi (7), 127-128. Ayetler]
وَقالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ أَتَذَرُ مُوسى وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَيَذَرَكَ وَآلِهَتَكَ قالَ سَنُقَتِّلُ أَبْناءَهُمْ وَنَسْتَحْيِي نِساءَهُمْ وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قاهِرُونَ (١٢٧) قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ (١٢٨)
{ وَقالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ أَتَذَرُ مُوسى وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَيَذَرَكَ وَآلِهَتَكَ قالَ سَنُقَتِّلُ أَبْناءَهُمْ وَنَسْتَحْيِي نِساءَهُمْ وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قاهِرُونَ (١٢٧) قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ (١٢٨) } “Firavun kavminden ileri gelenler dediler ki: «Mûsâ'yı ve kavmini, yeryüzünde bozgunculuk yapsınlar, seni ve ilahlarını terk etsin diye mi bırakacaksın?» [Firavun]: «Oğullarını öldüreceğiz, kadınlarını sağ bırakacağız; şüphesiz biz onların üzerinde ezici bir güce sahibiz» dedi. (127) Mûsâ kavmine dedi ki: «Allah'tan yardım dileyin ve sabredin. Şüphesiz yeryüzü Allah'ındır; kullarından dilediğini ona mirasçı kılar. Güzel akıbet ise muttakilerindir.» (128)”
اعْلَمْ أَنَّ بَعْدَ وُقُوعِ هَذِهِ الْوَاقِعَةِ لَمْ يَتَعَرَّضْ فِرْعَوْنُ لِمُوسَى وَلَا أَخَذَهُ وَلَا حَبَسَهُ بَلْ خَلَّى سَبِيلَهُ فَقَالَ قَوْمُهُ لَهُ: أَتَذَرُ مُوسى وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ.
Bil ki bu olay meydana geldikten sonra Firavun Mûsâ'ya ilişmedi, onu ne yakaladı ne de hapsetti; bilakis onu serbest bıraktı. Bunun üzerine kavmi ona: { أَتَذَرُ مُوسى وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ } “Mûsâ'yı ve kavmini yeryüzünde bozgunculuk yapsınlar diye mi bırakacaksın?” dediler.
وَاعْلَمْ أَنَّ فِرْعَوْنَ كَانَ كُلَّمَا رَأَى مُوسَى خَافَهُ أَشَدَّ الْخَوْفِ فَلِهَذَا السَّبَبِ لَمْ يَتَعَرَّضْ لَهُ إِلَّا أَنَّ قَوْمَهُ لَمْ
Bil ki Firavun Mûsâ'yı her gördüğünde ondan son derece korkardı; işte bu sebeple ona ilişmedi. Ne var ki kavmi bunu...
يَعْرِفُوا ذَلِكَ فَحَمَلُوهُ عَلَى أَخْذِهِ وَحَبْسِهِ. وَقَوْلُهُ: لِيُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ أَيْ يُفْسِدُوا عَلَى النَّاسِ دِينَهُمُ الَّذِي كَانُوا عَلَيْهِ وَإِذَا أَفْسَدُوا عَلَيْهِمْ أَدْيَانَهُمْ تَوَسَّلُوا بِذَلِكَ إِلَى أَخْذِ الْمُلْكِ.
...bilmiyorlardı, bu yüzden onu Mûsâ'yı yakalayıp hapsetmeye teşvik ettiler. { لِيُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde bozgunculuk yapsınlar [diye mi]” sözü; yani insanların üzerinde bulundukları dinlerini ifsat etsinler, dinlerini ifsat ettiklerinde de bunu mülkü/iktidarı ele geçirmeye vesile kılsınlar diye demektir.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَيَذَرَكَ فَالْقِرَاءَةُ الْمَشْهُورَةُ فِيهِ وَيَذَرَكَ بِالنَّصْبِ. وَذَكَرَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : فِيهِ ثَلَاثَةَ أَوْجُهٍ: أَحَدُهَا: أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: وَيَذَرَكَ عَطْفًا عَلَى قَوْلِهِ: لِيُفْسِدُوا لِأَنَّهُ إِذَا تَرَكَهُمْ وَلَمْ يَمْنَعْهُمْ كَانَ ذَلِكَ مُؤَدِّيًا إِلَى تَرْكِهِ وَتَرْكِ آلِهَتِهِ فَكَأَنَّهُ تَرَكَهُمْ لِذَلِكَ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ جَوَابٌ لِلِاسْتِفْهَامِ بِالْوَاوِ وَكَمَا يُجَابُ بِالْفَاءِ مِثْلَ قَوْلِ الْحُطَيْئَةِ:
Onun: { وَيَذَرَكَ } sözüne gelince; bundaki meşhur kıraat nasb ile (وَيَذَرَكَ / ve yezerake) şeklindedir. el-Keşşâf sahibi bunda üç vecih zikretmiştir: Birincisi: { وَيَذَرَكَ } sözünün { لِيُفْسِدُوا } ifadesine matuf olmasıdır; zira o onları serbest bırakıp engellemediğinde bu durum onun ve ilahlarının terk edilmesine yol açacaktır, dolayısıyla sanki onları bunun için serbest bırakmış gibi olur. İkincisi: Vâv ile istifhamın cevabı olmasıdır; nitekim el-Hutay'e'nin şu sözünde olduğu gibi fâ harfi ile de cevap verilir:
أَلَمْ أَكُ جَارَكُمْ وَيَكُونَ بَيْنِي ... وَبَيْنَكُمُ الْمَوَدَّةُ وَالْإِخَاءُ؟
"Ben sizin komşunuz değil miydim ki benimle sizin aranızda sevgi ve kardeşlik olsun?"
وَالتَّقْدِيرُ: أَتَذَرُ مُوسَى وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ فَيَذَرَكَ وَآلِهَتَكَ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَالْمَعْنَى/ أَيَكُونُ مِنْكَ أَنْ تَذَرَ مُوسَى وَأَنْ يَذَرَكَ مُوسَى؟ وَثَالِثُهَا: النَّصْبُ بِإِضْمَارِ أَنْ تَقْدِيرُهُ: أَتَذَرُ مُوسَى وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا وَأَنْ يَذَرَكَ وَآلِهَتَكَ؟ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : وَقُرِئَ وَيَذَرَكَ وَآلِهَتَكَ بِالرَّفْعِ عَطْفًا عَلَى أَتَذَرُ بِمَعْنَى أَتَذَرُهُ وَيَذَرُكَ؟
Takdiri şöyledir: "Mûsâ'yı ve kavmini yeryüzünde fesat çıkarsınlar da seni ve ilahlarını terk mi etsin diye bırakacaksın?" ez-Zeccâc demiştir ki: Mana: "Senin Mûsâ'yı bırakman ve Mûsâ'nın da seni bırakması [olacak şey midir]?" şeklindedir. Üçüncüsü: Gizli bir «en» (أَنْ) ile mensub olmasıdır; takdiri: "Mûsâ'yı ve kavmini bozgunculuk çıkarsınlar ve seni de ilahlarını da terk etsin diye mi bırakacaksın?" şeklindedir. el-Keşşâf sahibi demiştir ki: «أَتَذَرُ» fiiline atıfla ref ile { وَيَذُرُكَ وَآلِهَتَكَ } şeklinde de okunmuştur ki manası: "Sen onu bırakacaksın da o da seni bırakacak mı?" demektir.
أَيِ انْطَلِقْ لَهُ وَذَلِكَ يَكُونُ مُسْتَأْنَفًا أَوْ حَالًا عَلَى مَعْنَى أَتَذَرُهُ هُوَ يَذَرُكَ وَآلِهَتَكَ؟ وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَيَذَرْكَ بِالْجَزْمِ وَقَرَأَ أَنَسٌ وَنَذَرَكَ بِالنُّونِ وَالنُّصْبِ أَيْ يَصْرِفُنَا عَنْ عِبَادَتِكَ فَنَذَرُهَا.
Yani ona müsaade et [demektir]; bu da müste'nefe (başlangıç cümlesi) veya "Sen onu bırakırken o seni ve ilahlarını bırakacak mı?" manasında hal olur. el-Hasan cezm ile { وَيَذَرْكَ } şeklinde; Enes ise nûn ve nasb ile { وَنَذَرَكَ } şeklinde okumuştur; yani "bizi senin ibadetinden çevirsin de biz onu terk mi edelim?" demektir.