Binûn

A'râf Suresi — 15. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَآلِهَتَكَ قَالَ أَبُو بَكْرٍ الْأَنْبَارِيُّ: كَانَ ابْنُ عُمَرَ يُنْكِرُ قِرَاءَةَ الْعَامَّةِ وَيَقْرَأُ إِلَاهَتَكَ أَيْ عِبَادَتَكَ وَيَقُولُ إِنَّ فِرْعَوْنَ كَانَ يُعْبَدُ وَلَا يَعْبُدُ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَمَّا قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ وَآلِهَتَكَ فَالْمُرَادُ جَمْعُ إِلَهٍ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ: فَقَدِ اخْتَلَفُوا فِيهِ. فَقِيلَ إِنَّ فِرْعَوْنَ كَانَ قَدْ وَضَعَ لقومه أصناما صغارا وأمرهم بِعِبَادَتِهَا. وَقَالَ: أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى وَرَبُّ هَذِهِ الأصنام فذلك قوله: أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى وَقَالَ الْحَسَنُ: كَانَ فِرْعَوْنُ يَعْبُدُ الْأَصْنَامَ.

{ وَآلِهَتَكَ } sözüne gelince; Ebû Bekir el-Enbârî şöyle demiştir: İbn Ömer cumhurun kıraatini kabul etmez ve “senin ibadetin” manasında «إِلَاهَتَكَ» şeklinde okur ve şöyle derdi: “Firavun kendisine ibadet edilen biriydi, kendisi ibadet etmezdi.” İbn Abbâs ise şöyle demiştir: Cumhurun okuduğu { وَآلِهَتَكَ } kıraatinde kastedilen ilah kelimesinin çoğuludur. Bu takdire göre [âlimler] bunda ihtilaf etmişlerdir. Bir görüşe göre: Firavun kavmi için küçük putlar yapmış ve onlara bu putlara tapınmalarını emretmişti. Kendisi de “Ben sizin ve bu putların en yüce rabbinizim” demişti; işte bu durum onun { أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى } sözüdür. Hasan ise şöyle demiştir: “Firavun putlara tapıyordu.”

وَأَقُولُ: الَّذِي يَخْطُرُ بِبَالِي أَنَّ فِرْعَوْنَ إِنْ قُلْنَا: إِنَّهُ مَا كَانَ كَامِلَ الْعَقْلِ لَمْ يَجُزْ فِي حِكْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى إِرْسَالُ الرَّسُولِ إِلَيْهِ وَإِنْ كَانَ عَاقِلًا لَمْ يَجُزْ أَنْ يَعْتَقِدَ في نفسه كونه خالقا للسموات وَالْأَرْضِ وَلَمْ يَجُزْ فِي الْجَمْعِ الْعَظِيمِ مِنَ الْعُقَلَاءِ أَنْ يَعْتَقِدُوا فِيهِ ذَلِكَ لِأَنَّ فَسَادَهُ مَعْلُومٌ بِضَرُورَةِ الْعَقْلِ. بَلِ الْأَقْرَبُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ كَانَ دَهْرِيًّا يُنْكِرُ وُجُودَ الصَّانِعِ وَكَانَ يَقُولُ مُدَبِّرُ هَذَا الْعَالَمِ السُّفْلِيِّ هُوَ الْكَوَاكِبُ واما المجدي في هذا العلم لِلْخَلْقِ وَلِتِلْكَ الطَّائِفَةِ وَالْمُرَبِّي لَهُمْ فَهُوَ نَفْسُهُ فَقَوْلُهُ: أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى أَيْ مُرَبِّيكُمْ وَالْمُنْعِمُ عَلَيْكُمْ وَالْمُطْعِمُ لَكُمْ. وَقَوْلُهُ: مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي [الْقَصَصِ: ٣٨] أَيْ لَا أَعْلَمَ لَكُمْ أَحَدًا يَجِبُ عَلَيْكُمْ عِبَادَتُهُ إِلَّا أَنَا وَإِذَا كَانَ مَذْهَبُهُ ذَلِكَ لَمْ يَبْعُدْ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ كَانَ قَدِ اتَّخَذَ أَصْنَامًا عَلَى صُوَرِ الْكَوَاكِبِ وَيَعْبُدُهَا وَيَتَقَرَّبُ إِلَيْهَا عَلَى مَا هُوَ دِينُ عَبْدَةِ الْكَوَاكِبِ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ: فَلَا امْتِنَاعَ فِي حَمْلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَذَرَكَ وَآلِهَتَكَ عَلَى ظَاهِرِهِ فَهَذَا مَا عِنْدِي فِي هَذَا الْبَابِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Ben derim ki: Aklıma gelen şudur: Firavun'un aklının tam olmadığını söylersek, Allah Teâlâ'nın hikmetinde ona bir elçi göndermesi caiz olmazdı; şayet akıllı idiyse kendisinin göklerin ve yerin yaratıcısı olduğuna inanması caiz olmazdı; aynı şekilde akıllılardan oluşan büyük bir topluluğun da onun hakkında buna inanması caiz olmazdı. Zira bunun batıl olduğu aklın zaruretiyle bilinmektedir. Aksine en uygun olanı şöyle denilmesidir: O, Yaratıcı'nın varlığını inkâr eden bir dehri (materyalist) idi ve bu süfli (aşağı) âlemin yöneticisinin yıldızlar olduğunu söylüyordu; bu âlemde yaratılmışlara ve bu zümreye fayda sağlayan ve onları yetiştirip besleyen kimsenin ise kendisi olduğunu ileri sürüyordu. Nitekim onun: “Ben sizin en yüce rabbinizim” sözü, “sizin terbiyeciniz, size nimet veren ve sizi doyuranım” demektir. { مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي } [Kasas: 38] “Sizin için benden başka bir ilah bilmiyorum” sözü de; “sizin için ibadet edilmesi gereken benden başka birini bilmiyorum” demektir. Onun mezhebi/görüşü bu olduğuna göre, yıldızların suretinde birtakım putlar edindiğini ve yıldızlara tapanların dininde olduğu gibi bunlara tapıp yakınlık aradığını söylemek uzak bir ihtimal değildir. Bu takdire göre Allah Teâlâ'nın: { وَيَذَرَكَ وَآلِهَتَكَ } sözünü zahirine hamletmekte hiçbir engel yoktur. Bu konuda benim kanaatim budur. En doğrusunu Allah bilir.

وَاعْلَمْ أَنَّ عَلَى جَمِيعِ الْوُجُوهِ وَالِاحْتِمَالَاتِ فَالْقَوْمُ أَرَادُوا بِذِكْرِ هَذَا الْكَلَامِ حَمْلَ فِرْعَوْنَ عَلَى أَخْذِ مُوسَى ﵇ وَحَبْسِهِ وَإِنْزَالِ أَنْوَاعِ الْعَذَابِ بِهِ فَعِنْدَ هَذَا لَمْ يَذْكُرْ فِرْعَوْنُ مَا هُوَ حَقِيقَةُ الْحَالِ وَهُوَ كَوْنُهُ خَائِفًا مِنْ مُوسَى ﵇. وَلَكِنَّهُ قَالَ: سَنُقَتِّلُ أَبْناءَهُمْ وَنَسْتَحْيِي نِساءَهُمْ وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قاهِرُونَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bil ki bütün bu vecih ve ihtimallere göre o kavim, bu sözü zikretmekle Firavun'u Mûsâ aleyhisselâm'ı yakalamaya, hapsetmeye ve ona türlü azaplar tattırmaya sevk etmek istemişti. Bunun üzerine Firavun işin hakikati olan durumunu, yani Mûsâ aleyhisselâm'dan korktuğunu dile getirmedi. Aksine şöyle dedi: { سَنُقَتِّلُ أَبْناءَهُمْ وَنَسْتَحْيِي نِساءَهُمْ وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قاهِرُونَ } “Oğullarını öldüreceğiz, kadınlarını sağ bırakacağız ve biz onların üzerinde ezici bir güce sahibiz”. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ سَنُقَتِّلُ بِفَتْحِ النُّونِ وَالتَّخْفِيفِ وَالْبَاقُونَ بِضَمِّ النُّونِ وَالتَّشْدِيدِ عَلَى التَّكْثِيرِ. يَعْنِي أَبْنَاءَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَمَنْ آمَنَ بِمُوسَى ﵇.

Birinci Mesele: Nâfi ve İbn Kesîr nûn harfinin fethası ve şeddesiz olarak «سَنَقْتُلُ» şeklinde okumuşlardır; diğerleri ise çokluk bildirmek üzere nûn harfinin zammesi ve şedde ile { سَنُقَتِّلُ } şeklinde okumuşlardır. Yani İsrâiloğulları'nın ve Mûsâ aleyhisselâm'a iman edenlerin oğullarını [öldüreceğiz demektir].

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ مُوسَى ﵇ إِنَّمَا يُمْكِنُهُ الْإِفْسَادُ بِوَاسِطَةِ الرَّهْطِ وَالشِّيعَةِ فَنَحْنُ نَسْعَى فِي تَقْلِيلِ

İkinci Mesele: Mûsâ aleyhisselâm fesadı ancak cemaati ve taraftarları vasıtasıyla yapabilir; bu yüzden biz onun

رَهْطِهِ وَشِيعَتِهِ وَذَلِكَ بِأَنْ نَقْتُلَ أَبْنَاءَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَنَسْتَحْيِي نِسَاءَهُمْ ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّهُ قَادِرٌ عَلَى ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قاهِرُونَ وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ تَرْكُ مُوسَى وَقَوْمِهِ لَا مِنْ عَجْزٍ وَخَوْفٍ وَلَوْ أَرَادَ بِهِ الْبَطْشَ لَقَدَرَ عَلَيْهِ كَأَنَّهُ يُوهِمُ قَوْمَهُ أَنَّهُ إِنَّمَا لَمْ يَحْبِسْهُ وَلَمْ يَمْنَعْهُ لِعَدَمِ الْتِفَاتِهِ إِلَيْهِ وَلِعَدَمِ خَوْفِهِ مِنْهُ. وَاخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ:

cemaatini ve taraftarlarını azaltmaya çalışırız; bu da İsrâiloğulları'nın oğullarını öldürüp kadınlarını sağ bırakmamızla olur. Ardından { وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قاهِرُونَ } “ve biz onların üzerinde ezici bir güce sahibiz” sözüyle buna kadir olduğunu açıklamıştır. Bundan maksat, Mûsâ'yı ve kavmini acizlikten ve korkudan ötürü değil [kendi tercihiyle] bıraktığını, eğer onu yakalamak isteseydi buna gücünün yeteceğini göstermektir; sanki kavmine, onu hapsetmemesinin ve engellememesinin ona aldırış etmemesinden ve ondan korkmamasından kaynaklandığı vehmini vermektedir. Müfessirler ihtilaf etmişlerdir; onlardan bir kısmı şöyle demiştir:

كَانَ يَفْعَلُ ذَلِكَ كَمَا فَعَلَهُ ابْتِدَاءً عِنْدَ وِلَادَةِ مُوسَى وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ بَلْ مُنِعَ مِنْهُ وَاتَّفَقَ الْمُفَسِّرُونَ عَلَى أَنَّ هَذَا التَّهْدِيدَ وَقَعَ فِي غَيْرِ الزَّمَانِ الْأَوَّلِ ثُمَّ حَكَى تَعَالَى عَنْ مُوسَى ﵇ أَنَّهُ قَالَ لِقَوْمِهِ: اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الَّذِي قَالَهُ الْمَلَأُ لِفِرْعَوْنَ وَالَّذِي قَالَ فِرْعَوْنُ لَهُمْ قَدْ عَرَفَهُ مُوسَى ﵇ وَوَصَلَ إِلَيْهِ فَعِنْدَ ذَلِكَ قَالَ لِقَوْمِهِ اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ فَهَهُنَا أَمَرَهُمْ بِشَيْئَيْنِ وبشرهم بشيئين. اما الذان أَمَرَ مُوسَى ﵇ بِهِمَا فَالْأَوَّلُ: الِاسْتِعَانَةُ بِاللَّهِ تَعَالَى. وَالثَّانِي: الصَّبْرُ عَلَى بَلَاءِ اللَّهِ وَإِنَّمَا أَمَرَهُمْ أَوَّلًا بِالِاسْتِعَانَةِ بِاللَّهِ وَذَلِكَ لِأَنَّ مَنْ عَرَفَ أَنَّهُ لَا مُدَبِّرَ فِي الْعَالَمِ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى انْشَرَحَ صَدْرُهُ بِنُورِ مَعْرِفَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَحِينَئِذٍ يَسْهُلُ عَلَيْهِ أَنْوَاعُ الْبَلَاءِ وَلِأَنَّهُ يَرَى عِنْدَ نُزُولِ الْبَلَاءِ أَنَّهُ إِنَّمَا حصل بقضاء تَعَالَى وَتَقْدِيرِهِ. وَاسْتِعْدَادُهُ بِمُشَاهَدَةِ قَضَاءِ اللَّهِ خَفَّفَ عليه انواع البلاء واما الذان بَشَّرَ بِهِمَا فَالْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَهَذَا إِطْمَاعٌ مِنْ مُوسَى ﵇ قَوْمَهُ فِي أَنْ يُورِثَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى أَرْضَ فِرْعَوْنَ بَعْدَ إِهْلَاكِهِ وَذَلِكَ مَعْنَى الْإِرْثِ وَهُوَ جَعْلُ الشَّيْءِ لِلْخَلَفِ بَعْدَ السَّلَفِ.

Mûsâ'nın doğumunda başlangıçta yaptığı gibi bunu da fiilen yapıyordu. Bir kısmı ise aksine bundan engellendiğini söylemiştir. Müfessirler bu tehdidin ilk zamandan başka bir zamanda gerçekleştiği hususunda ittifak etmişlerdir. Sonra Allah Teâlâ, Mûsâ aleyhisselâm'ın kavmine: { اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا } “Allah'tan yardım isteyin ve sabredin” dediğini nakletmiştir. Bu da ileri gelenlerin Firavun'a söylediklerini ve Firavun'un da onlara söylediklerini Mûsâ aleyhisselâm'ın öğrendiğini ve bunun kendisine ulaştığını gösterir. İşte bunun üzerine kavmine: { اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ } “Allah'tan yardım isteyin ve sabredin. Şüphesiz yeryüzü Allah'ındır; kullarından dilediğini ona vâris kılar. Güzel son ise takva sahiplerinindir” demiştir. Burada onlara iki şeyi emretmiş ve iki şeyi müjdelemiştir. Mûsâ aleyhisselâm'ın emrettiği iki şeye gelince; birincisi: Allah Teâlâ'dan yardım istemek; ikincisi: Allah'ın belasına sabretmektir. Onlara ilk olarak Allah'tan yardım istemeyi emretmiştir, çünkü âlemde Allah Teâlâ'dan başka hiçbir müdebbir (yönetici) bulunmadığını bilen kimsenin göğsü Allah Teâlâ'nın marifet nuruyla inşirah bulur (genişler) ve o vakit çeşit çeşit belalar ona kolay gelir; ayrıca belanın inişi anında bunun ancak Allah Teâlâ'nın kaza ve takdiriyle meydana geldiğini görür. Allah'ın kazasını müşahede etmeye olan hazırlığı onun üzerindeki türlü belaları hafifletir. Müjdelediği iki şeye gelince; birincisi: { إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ } “Şüphesiz yeryüzü Allah'ındır; kullarından dilediğini ona vâris kılar” sözüdür. Bu, Mûsâ aleyhisselâm'ın helak edilmesinden sonra Allah Teâlâ'nın Firavun'un topraklarını kendilerine miras kılacağına dair kavmine verdiği bir ümittir. Mirasın manası da budur; yani bir şeyin öncekinden sonra gelene verilmesidir.

وَالثَّانِي: قَوْلُهُ: وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ فَقِيلَ: الْمُرَادُ أَمْرُ الْآخِرَةِ فَقَطْ وَقِيلَ: الْمُرَادُ أَمْرُ الدُّنْيَا فَقَطْ وَهُوَ: الْفَتْحُ وَالظَّفَرُ وَالنَّصْرُ عَلَى الْأَعْدَاءِ وَقِيلَ الْمُرَادُ مَجْمُوعُ الْأَمْرَيْنِ وَقَوْلُهُ: لِلْمُتَّقِينَ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ كُلَّ مَنِ اتَّقَى اللَّهَ تَعَالَى وَخَافَهُ فَاللَّهُ يُعِينُهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ.

İkincisi ise: { وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ } “Güzel son ise takva sahiplerinindir” sözüdür. Bir görüşe göre: Kastedilen sadece ahiret işidir; diğer bir görüşe göre: Kastedilen sadece dünya işidir ki o da fetih, zafer ve düşmanlara karşı yardımdır; bir diğer görüşe göre ise: Her iki işin toplamıdır. { لِلْمُتَّقِينَ } “Takva sahiplerinindir” sözü, Allah Teâlâ'dan sakınan ve O'ndan korkan herkese Allah'ın dünyada ve ahirette yardım edeceğine bir işarettir.

[سورة الأعراف (٧) : آية ١٢٩]

[A'râf Suresi (7): Ayet 129]

قالُوا أُوذِينا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنا وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنا قالَ عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ (١٢٩)

{ قالُوا أُوذِينا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنا وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنا قالَ عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ (١٢٩) } “Dediler ki: «Sen bize gelmeden önce de geldikten sonra da eziyet gördük.» [Mûsâ] dedi ki: «Umulur ki Rabbiniz düşmanınızı helak eder ve nasıl davranacağınızı görmek için sizi yeryüzünde onların yerine geçirir.» (129)”

اعْلَمْ أَنَّ قَوْمَ مُوسَى ﵇ لَمَّا سَمِعُوا مَا ذَكَرَهُ فِرْعَوْنُ مِنَ التَّهْدِيدِ والوعيد خافوا وفزعوا وَقَالُوا قَدْ أُوذِينَا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنَا وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنَا وَذَلِكَ لِأَنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَانُوا قَبْلَ/ مَجِيءِ مُوسَى ﵇ مُسْتَضْعَفِينَ فِي يَدِ فِرْعَوْنَ اللَّعِينِ فَكَانَ يَأْخُذُ مِنْهُمُ الْجِزْيَةَ وَيَسْتَعْمِلُهُمْ فِي الْأَعْمَالِ الشَّاقَّةِ وَيَمْنَعُهُمْ مِنَ التَّرَفُّهِ وَالتَّنَعُّمِ وَيَقْتُلُ أَبْنَاءَهُمْ وَيَسْتَحْيِي نِسَاءَهُمْ فَلَمَّا بَعَثَ اللَّهُ تَعَالَى مُوسَى ﵇ قَوِيَ رَجَاؤُهُمْ فِي زَوَالِ تِلْكَ الْمَضَارِّ وَالْمَتَاعِبِ فَلَمَّا سَمِعُوا أَنَّ فِرْعَوْنَ أَعَادَ التَّهْدِيدَ مَرَّةً ثَانِيَةً عَظُمَ خَوْفُهُمْ وَحُزْنُهُمْ فَقَالُوا هَذَا الْكَلَامَ.

Bil ki Mûsâ aleyhisselâm'ın kavmi, Firavun'un zikrettiği tehdit ve gözdağını işitince korkup dehşete düştüler ve “Sen bize gelmeden önce de geldikten sonra da eziyet gördük” dediler. Çünkü İsrâiloğulları Mûsâ aleyhisselâm'ın gelişinden önce lanetli Firavun'un elinde zayıf düşürülmüşlerdi; o kendilerinden cizye alıyor, onları ağır işlerde çalıştırıyor, rahatlık ve nimetten menediyor, oğullarını öldürüp kadınlarını sağ bırakıyordu. Allah Teâlâ Mûsâ aleyhisselâm'ı gönderince bu zararların ve sıkıntıların ortadan kalkacağına dair ümitleri güçlendi. Firavun'un bu tehdidi ikinci defa tekrarladığını duyunca korkuları ve hüzünleri büyüdü ve bu sözü söylediler.

فَإِنْ قِيلَ: أَلَيْسَ هَذَا الْقَوْلُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ كَرِهُوا مَجِيءَ مُوسَى ﵇ وَذَلِكَ يُوجِبُ كُفْرَهُمْ؟

Eğer: “Bu söz onların Mûsâ aleyhisselâm'ın gelişini hoş görmediklerine delalet etmez mi; bu da onların küfrünü gerektirmez mi?” denilirse,

وَالْجَوَابُ: أَنَّ مُوسَى ﵇ لَمَّا جَاءَ وَعَدَهُمْ بِزَوَالِ تِلْكَ الْمَضَارِّ فَظَنُّوا أَنَّهَا تَزُولُ عَلَى الْفَوْرِ. فَلَمَّا رَأَوْا أَنَّهَا مَا زَالَتْ رَجَعُوا إِلَيْهِ فِي مَعْرِفَةِ كَيْفِيَّةِ ذَلِكَ الْوَعْدِ فَبَيَّنَ مُوسَى ﵇ أَنَّ الْوَعْدَ بِإِزَالَتِهَا لَا يُوجِبُ الْوَعْدَ بِإِزَالَتِهَا فِي الْحَالِ وَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ تَعَالَى سَيُنْجِزُ لَهُمْ ذَلِكَ الْوَعْدَ فِي الْوَقْتِ الَّذِي قَدَّرَهُ لَهُ وَالْحَاصِلُ أَنَّ هَذَا مَا كَانَ بِنَفْرَةٍ عَنْ مَجِيءِ مُوسَى ﵇ بِالرِّسَالَةِ بَلِ اسْتِكْشَافًا لِكَيْفِيَّةِ ذَلِكَ الْوَعْدِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Cevap şudur: Mûsâ aleyhisselâm geldiğinde onlara bu zararların kalkacağını vaat etmişti; onlar ise bunun derhal kalkacağını zannetmişlerdi. Kalkmadığını görünce bu vaadin nasıl gerçekleşeceğini öğrenmek için ona başvurdular. Mûsâ aleyhisselâm da zararların giderileceği vaadinin bunların derhal giderilmesini gerektirmediğini açıkladı ve Allah Teâlâ'nın bu vaadi kendisi için takdir ettiği vakitte yerine getireceğini onlara bildirdi. Hasılası şudur: Bu durum Mûsâ aleyhisselâm'ın risaletle gelişine karşı bir nefret değil, bilakis o vaadin mahiyetini öğrenme talebidir. En doğrusunu Allah bilir.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْقَوْمَ لَمَّا ذَكَرُوا ذَلِكَ قَالَ مُوسَى ﵇: عَسى رَبُّكُمْ قَالَ سِيبَوَيْهِ: (عَسَى) طَمَعٌ وَإِشْفَاقٌ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَمَا يَطْمَعُ اللَّهُ تَعَالَى فِيهِ فَهُوَ وَاجِبٌ.

Bil ki kavim bunu zikrettiğinde Mûsâ aleyhisselâm: { عَسى رَبُّكُمْ } “Umulur ki Rabbiniz” dedi. Sîbeveyhi demiştir ki: «عَسَى» (asâ/umulur ki), umut ve endişe bildirir. ez-Zeccâc ise: “Allah Teâlâ'nın umut verdiği her şey vaciptir (kesin gerçekleşir)” demiştir.

وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: هَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّ لَفْظَ عَسى هاهنا لَيْسَ كَلَامَ اللَّهِ تَعَالَى بَلْ هُوَ حِكَايَةً عَنْ كَلَامِ مُوسَى ﵇ إِلَّا أَنَّا نَقُولُ مِثْلُ هَذَا الْكَلَامِ إِذَا صَدَرَ عَنْ رَسُولٍ ظَهَرَتْ حُجَّةُ نُبُوَّتِهِ ﵊ بِالْمُعْجِزَاتِ الْبَاهِرَةِ أَفَادَ قُوَّةَ النَّفْسِ وَأَزَالَ مَا خَامَرَهَا مِنَ الِانْكِسَارِ وَالضَّعْفِ فَقَوَّى مُوسَى ﵇ قُلُوبَهُمْ بِهَذَا الْقَوْلِ وَحَقَّقَ عِنْدَهُمُ الْوَعْدَ لِيَتَمَسَّكُوا بِالصَّبْرِ وَيَتْرُكُوا الْجَزَعَ الْمَذْمُومَ ثُمَّ بَيَّنَ بِقَوْلِهِ: فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ مَا يَجْرِي مَجْرَى الْحَثِّ لَهُمْ عَلَى التَّمَسُّكِ بِطَاعَةِ اللَّهِ تَعَالَى.

Bir kimse şöyle diyebilir: Bu zayıf bir görüştür, çünkü buradaki { عَسى } lafzı Allah Teâlâ'nın sözü değil, bilakis Mûsâ aleyhisselâm'ın sözünün bir naklidir. Ancak biz deriz ki: Nübüvvetinin delili apaçık mucizelerle ortaya çıkmış bir elçiden aleyhisselâm böyle bir söz sadır olduğunda, bu nefse güç verir ve onda yer etmiş olan kırgınlığı ve zayıflığı giderir. Böylece Mûsâ aleyhisselâm bu sözle onların kalplerini güçlendirmiş ve sabra sarılmaları, yerilmiş sabırsızlığı terk etmeleri için vaadi onlar nezdinde pekiştirmiştir. Ardından { فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ } “nasıl davranacağınızı görmek için” sözüyle, onları Allah Teâlâ'ya itaate sarılmaya teşvik mesabesinde olan hususu açıklamıştır.

وَاعْلَمْ أَنَّ النَّظَرَ قَدْ يُرَادُ بِهِ النَّظَرُ الَّذِي يُفِيدُ الْعِلْمَ. وَهُوَ عَلَى اللَّهِ مُحَالٌ وَقَدْ يُرَادُ بِهِ تَقْلِيبُ الْحَدَقَةِ نَحْوَ الْمَرْئِيِّ الْتِمَاسًا لِرُؤْيَتِهِ. وَهُوَ أَيْضًا عَلَى اللَّهِ مُحَالٌ وَقَدْ يُرَادُ بِهِ الِانْتِظَارُ. وَهُوَ أَيْضًا عَلَى اللَّهِ مُحَالٌ وَقَدْ يُرَادُ بِهِ الرُّؤْيَةُ وَيَجِبُ حمل اللفظ هاهنا عَلَيْهَا. قَالَ الزَّجَّاجُ: أَيْ يَرَى ذَلِكَ بِوُقُوعِ ذَلِكَ مِنْكُمْ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يُجَازِيهِمْ عَلَى مَا يَعْلَمُهُ مِنْهُمْ وَإِنَّمَا يُجَازِيهِمْ عَلَى مَا يَقَعُ مِنْهُمْ.

Bil ki «نَظَر» (nazar/bakmak/görmek) ile bazen ilim kazandıran nazar kastedilir ki bu Allah hakkında imkânsızdır; bazen görmeyi arzulayarak gözbebeğini görülecek şeye doğru çevirmek kastedilir ki bu da Allah hakkında imkânsızdır; bazen beklemek kastedilir ki bu da Allah hakkında imkânsızdır; bazen de «رُؤْيَة» (rü'yet/görmek) kastedilir ve buradaki lafzı buna hamletmek vaciptir. ez-Zeccâc demiştir ki: Yani “bunun sizden fiilen meydana gelmesiyle bunu görür; zira Allah Teâlâ onlara kendilerinden bildiği şeye göre değil, ancak kendilerinden fiilen sadır olan şeye göre karşılık verir.”

فَإِنْ قِيلَ: إِذَا حَمَلْتُمْ هَذَا النَّظَرَ عَلَى الرُّؤْيَةِ لَزِمَ الْإِشْكَالُ لِأَنَّ الْفَاءَ فِي قَوْلِهِ: فَيَنْظُرَ لِلتَّعْقِيبِ فَيَلْزَمُ أَنْ تَكُونَ رُؤْيَةُ اللَّهِ تَعَالَى لِتِلْكَ الْأَعْمَالِ مُتَأَخِّرَةً عَنْ حُصُولِ تِلْكَ الْأَعْمَالِ وَذَلِكَ يُوجِبُ حُدُوثَ صِفَةِ اللَّهِ تَعَالَى.

Eğer: “Bu nazarı rü'yete hamlettiğinizde bir müşkül ortaya çıkar; çünkü { فَيَنْظُرَ } sözündeki fâ harfi ta'kîb (ardından gelme) içindir, bu durumda Allah Teâlâ'nın o amelleri görmesinin söz konusu amellerin meydana gelişinden sonra olması gerekir ki bu da Allah Teâlâ'nın sıfatının hâdis (sonradan olma) olmasını gerektirir” denilirse,

قُلْنَا: تَعَلُّقُ رُؤْيَةِ اللَّهِ تَعَالَى بِذَلِكَ الشَّيْءِ نِسْبَةٌ حَادِثَةٌ وَالنَّسَبُ وَالْإِضَافَاتُ لَا وُجُودَ لَهَا فِي/ الْأَعْيَانِ فَلَمْ يَلْزَمْ حدوث الصفة الحقيقة في ذات الله تعالى والله اعلم.

Biz deriz ki: Allah Teâlâ'nın görmesinin o şeye taalluk etmesi hâdis bir nisbettir; nisbetler ve izâfetlerin ise hariçte (varlıkta) zatî bir mevcudiyeti yoktur, dolayısıyla Allah Teâlâ'nın zatında hakiki bir sıfatın hâdis olması gerekmez. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٣٠ الى ١٣١]

[A'râf Suresi (7): Ayetler 130-131]

وَلَقَدْ أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ (١٣٠) فَإِذا جاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قالُوا لَنا هذِهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسى وَمَنْ مَعَهُ أَلا إِنَّما طائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (١٣١)

{ وَلَقَدْ أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ (١٣٠) فَإِذا جاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قالُوا لَنا هذِهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسى وَمَنْ مَعَهُ أَلا إِنَّما طائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (١٣١) } “Andolsun ki biz Firavun hanedanını, düşünüp ibret alsınlar diye yıllar süren kuraklık ve ürün kıtlığı ile yakaladık. (130) Onlara bir iyilik geldiğinde: «Bu bizim hakkımızdır» derlerdi; başlarına bir kötülük geldiğinde ise Mûsâ ve beraberindekilerin uğursuzluğuna yorarlardı. Dikkat edin! Onların uğursuzluğu ancak Allah katındadır, fakat onların çoğu bilmezler. (131)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنْ مُوسَى ﵇ أَنَّهُ قَالَ لِقَوْمِهِ: عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ [الأعراف: ١٢٩] لا جرم بدا هاهنا بِذِكْرِ مَا أَنْزَلَهُ بِفِرْعَوْنَ وَبِقَوْمِهِ مِنَ الْمِحَنِ حَالًا بَعْدَ حَالٍ إِلَى أَنْ وَصَلَ الْأَمْرُ إِلَى الْهَلَاكِ تَنْبِيهًا لِلْمُكَلَّفِينَ عَلَى الزَّجْرِ عَنِ الْكُفْرِ وَالتَّمَسُّكِ بِتَكْذِيبِ الرُّسُلِ خَوْفًا مِنْ نُزُولِ هَذِهِ الْمِحَنِ بِهِمْ فَقَالَ: وَلَقَدْ أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bil ki Allah Teâlâ, Mûsâ aleyhisselâm'ın kavmine: { عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ } [A'râf: 129] “Umulur ki Rabbiniz düşmanınızı helak eder” dediğini nakledince, şüphesiz bu belaların kendi başlarına gelmesi korkusuyla mükellefleri küfürden ve peygamberleri yalanlamaya sarılmaktan sakındırmak üzere, iş helake varıncaya kadar Firavun ve kavminin başına hâlden hâle indirdiği mihnetleri zikretmeye burada başlamış ve şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدْ أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ } “Andolsun ki biz Firavun hanedanını yıllar süren kuraklık ile yakaladık”. Ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: السنين جميع السَّنَةِ قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: السَّنَةُ عَلَى مَعْنَيَيْنِ: أَحَدُهُمَا: يُرَادُ بِهَا- الْحَوْلُ وَالْعَامُ- وَالْآخَرُ يُرَادُ بِهَا- الْجَدْبُ- وَهُوَ خِلَافُ الْخِصْبِ فَمِمَّا أُرِيدَ بِهِ الْجَدْبُ هَذِهِ الْآيَةُ

Birinci Mesele: «السِّنِين» (sinîn), «سَنَة» (sene) kelimesinin çoğuludur. Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: Sene kelimesi iki manaya gelir: Birincisi: Bununla devir/yıl (havl ve âm) kastedilir. Diğeri: Bununla kuraklık (cedb) kastedilir ki bu bolluğun (hısb) zıddıdır. Kendisiyle kuraklık kastedilen yerlerden biri bu ayettir;

وَقَوْلُهُ ﵌: «اللهم اجعلها عليهم سنينا كسنين يُوسُفَ»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «اللهم اجعلها عليهم سنينا كسنين يُوسُفَ» “Allahım, bunu onlara Yûsuf'un [kıtlık] yılları gibi yıllar kıl” hadisi;

وَقَوْلُ عُمَرَ ﵁: إِنَّا لَا نَقَعُ فِي عَامِ السَّنَةِ فَلَمَّا كَانَتِ السَّنَةُ يُعْنَى بِهَا الْجَدْبُ اشْتَقُّوا مِنْهَا كَمَا يُشْتَقُّ مِنَ الْجَدَبِ وَيُقَالُ: أَسْنَتُوا كَمَا يُقَالُ أَجْدَبُوا. قَالَ الشَّاعِرُ:

ve Ömer radıyallâhu anh'ın: “Biz kıtlık yılında [haddi] tatbik etmeyiz” sözüdür. «السَّنَة» (sene) kelimesi kuraklık anlamına geldiği için, kuraklık (cedeb) kökünden türetildiği gibi ondan da türetme yapmışlar ve kuraklığa uğradıklarında «أَجْدَبُوا» (ecdebû) dedikleri gibi «أَسْنَتُوا» (esnetû) da demişlerdir. Şair şöyle demiştir:

وَرِجَالُ مَكَّةَ مُسْنِتُونَ عِجَافُ

“Ve Mekke erkekleri kıtlığa uğramış, zayıf düşmüş kimselerdir.”

قَالَ أَبُو زَيْدٍ: بَعْضُ الْعَرَبِ تَقُولُ هَذِهِ سِنِينٌ وَرَأَيْتُ سِنِينًا فَتُعْرِبُ النُّونَ. وَنَحْوَهُ. قَالَ الْفَرَّاءُ: وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Ebû Zeyd şöyle demiştir: Araplardan bazıları nûn harfini irab ederek «هَذِهِ سِنِينٌ» (hâzihî sinînun) ve «رَأَيْتُ سِنِينًا» (raeytu sinînen) derler. el-Ferrâ da bunun benzerini söylemiştir; şairin şu sözü de bu kabildendir:

دَعَانِيَ مِنْ نَجْدٍ فان سنينه ... لعبن بنا وَشَيَّبْنَنَا مُرْدًا

“Beni Necid'den bırak, zira onun [kıtlık] yılları... Bizimle oynadı ve sakalsız delikanlı iken bizi ihtiyarlattı.”

قَالَ الزَّجَّاجُ: السِّنِينُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ الْجُدُوبُ يُقَالُ مَسَّتْهُمُ السَّنَةُ وَمَعْنَاهُ: جَدْبُ السَّنَةِ وَشِدَّةُ السَّنَةِ.

ez-Zeccâc demiştir ki: Arapların kelamında «السِّنِين» (sinîn), kuraklıklar demektir. «مَسَّتْهُمُ السَّنَةُ» (onlara sene dokundu) denilir ki manası: Senenin kuraklığı ve senenin şiddeti [dokundu] demektir.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ يُرِيدُ الْجُوعَ وَالْقَحْطَ عَامًا بَعْدَ عَامٍ فَالسُّنُونُ لِأَهْلِ الْبَوَادِي وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَراتِ لِأَهْلِ الْقُرَى.

Bunu bildiğine göre deriz ki: Müfessirler şöyle demiştir: { أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ } “Firavun hanedanını yıllar süren kuraklık ile yakaladık” ifadesi, yıldan yıla açlık ve kıtlığı kastetmektedir; yıllar (sinîn) çöl halkı/köylüler içindir, { وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَراتِ } “ürün kıtlığı” ise şehir halkı içindir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Sonra Allah Teâlâ: { لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ } “düşünüp ibret alsınlar diye” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: ظَاهِرُ الْآيَةِ أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا أَنْزَلَ عَلَيْهِمْ هَذِهِ الْمَضَارَّ لِأَجْلِ أَنْ يَرْجِعُوا عَنْ طَرِيقَةِ التَّمَرُّدِ وَالْعِنَادِ إِلَى الِانْقِيَادِ وَالْعُبُودِيَّةِ وَذَلِكَ لِأَنَّ أَحْوَالَ الشِّدَّةِ تُرَقِّقُ الْقَلْبَ وَتُرَغِّبُ فِيمَا عِنْدَ اللَّهِ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلَّا إِيَّاهُ [الْإِسْرَاءِ: ٦٧] وَقَوْلُهُ: وَإِذا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعاءٍ عَرِيضٍ [فُصِّلَتْ: ٥١] .

Birinci Mesele: Ayetin zahiri, Allah Teâlâ'nın azgınlık ve inat yolundan vazgeçip boyun eğmeye ve kulluğa dönsünler diye onların üzerine bu zararları indirdiğini göstermektedir; zira darlık ve sıkıntı halleri kalbi yumuşatır ve Allah katındakine rağbet ettirir. Bunun delili Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلَّا إِيَّاهُ } [İsrâ: 67] “Denizde başınıza bir sıkıntı geldiğinde, O'ndan başka yalvardığınız bütün varlıklar kaybolup gider” ve { وَإِذا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعاءٍ عَرِيضٍ } [Fussilet: 51] “Başına bir kötülük geldiğinde ise uzun uzadıya yalvarır” sözleridir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْقَاضِي: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى فَعَلَ ذَلِكَ إِرَادَةً مِنْهُ أَنْ يَتَذَكَّرُوا لَا أَنْ يُقِيمُوا عَلَى مَا هُمْ عَلَيْهِ مِنَ الْكُفْرِ.

İkinci Mesele: Kâdî demiştir ki: Bu ayet, Allah Teâlâ'nın bunu üzerinde bulundukları küfürde ısrar etsinler diye değil, düşünüp ibret alsınlar iradesiyle yaptığını gösterir.

أَجَابَ الْوَاحِدِيُّ عَنْهُ: بِأَنَّهُ قَدْ جَاءَ لَفْظُ الِابْتِلَاءِ وَالِاخْتِبَارِ فِي الْقُرْآنِ لَا بِمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى يَمْتَحِنُهُمْ لِأَنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى مُحَالٌ بَلْ بِمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى عَامَلَهُمْ مُعَامَلَةً تُشْبِهُ الِابْتِلَاءَ والامتحان فكذا هاهنا. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

el-Vâhidî buna şöyle cevap vermiştir: Kur'an'da iptilâ ve imtihan lafzı, Allah Teâlâ'nın onları sınaması manasında gelmemiştir; zira bu Allah Teâlâ hakkında imkânsızdır; bilakis Allah Teâlâ'nın onlara imtihan ve sınamaya benzeyen bir muamelede bulunduğu manasındadır; burada da böyledir. En doğrusunu Allah bilir.

ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُمْ عِنْدَ نُزُولِ تِلْكَ الْمِحَنِ عَلَيْهِمْ يُقْدِمُونَ عَلَى مَا يَزِيدُ فِي كُفْرِهِمْ وَمَعْصِيَتِهِمْ فَقَالَ: فَإِذا جاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قالُوا لَنا هذِهِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ بِالْحَسَنَةِ الْعُشْبَ وَالْخِصْبَ وَالثِّمَارَ وَالْمَوَاشِيَ وَالسَّعَةَ في الرزق والعافية والسلامة وقالُوا لَنا هذِهِ أَيْ نَحْنُ مُسْتَحِقُّونَ عَلَى الْعَادَةِ الَّتِي جَرَتْ مِنْ كَثْرَةِ نِعَمِنَا وَسَعَةِ أَرْزَاقِنَا وَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّهُ مِنَ اللَّهِ فَيَشْكُرُوهُ عَلَيْهِ وَيَقُومُوا بِحَقِّ النِّعْمَةِ فِيهِ. وَقَوْلُهُ: وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يُرِيدُ الْقَحْطَ وَالْجَدْبَ وَالْمَرَضَ وَالضُّرَّ وَالْبَلَاءَ يَطَّيَّرُوا بِمُوسى وَمَنْ مَعَهُ أَيْ يَتَشَاءَمُوا بِهِ. وَيَقُولُوا إِنَّمَا أَصَابَنَا هَذَا الشَّرُّ بِشُؤْمِ مُوسَى وَقَوْمِهِ وَالتَّطَيُّرُ التَّشَاؤُمُ فِي قَوْلِ جَمِيعِ الْمُفَسِّرِينَ وَقَوْلُهُ: يَطَّيَّرُوا هُوَ فِي الْأَصْلِ يَتَطَيَّرُوا أُدْغِمَتِ التَّاءُ فِي الطَّاءِ لِأَنَّهُمَا مِنْ مَكَانٍ وَاحِدٍ مِنْ طَرَفِ اللِّسَانِ وَأُصُولِ الثَّنَايَا وَقَوْلُهُ: أَلا إِنَّما طائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ فِي الطَّائِرِ قَوْلَانِ:

Sonra Allah Teâlâ, o mihnetler üzerlerine indiğinde küfür ve isyanlarını artıracak şeylere kalkıştıklarını beyan ederek şöyle buyurmuştur: { فَإِذا جاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قالُوا لَنا هذِهِ } “Onlara bir iyilik geldiğinde: «Bu bizim hakkımızdır» derlerdi”. İbn Abbâs demiştir ki: Hasene ile otlakları, bereketi, meyveleri, davarları, rızıktaki genişliği, afiyet ve esenliği kastetmektedir. { قالُوا لَنا هذِهِ } “Bu bizim hakkımızdır derlerdi”; yani nimetlerimizin çokluğu ve rızıklarımızın genişliği hususunda süregelen âdet üzere biz buna müstahakız [derlerdi] ve bunun Allah'tan olduğunu bilip de buna şükretmez ve bundaki nimetin hakkını yerine getirmezlerdi. { وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ } “başlarına bir kötülük geldiğinde ise”; yani kıtlık, kuraklık, hastalık, zarar ve bela [geldiğinde], { يَطَّيَّرُوا بِمُوسى وَمَنْ مَعَهُ } “Mûsâ ve beraberindekilerin uğursuzluğuna yorarlardı”; yani onunla uğursuzluk çıkarırlar ve “Bu kötülük başımıza ancak Mûsâ ve kavminin uğursuzluğu yüzünden geldi” derlerdi. Tatayyur (تَطَيُّر), bütün müfessirlerin sözünde uğursuz saymak (teşe'üm) demektir. { يَطَّيَّرُوا } kelimesi aslen «يَتَطَيَّرُوا» şeklindedir; dilin ucu ile ön dişlerin kökleri aynı mahreçten olduğu için tâ harfi tı harfine idgam edilmiştir. { أَلا إِنَّما طائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ } “Dikkat edin! Onların uğursuzluğu ancak Allah katındadır” sözündeki «طائِر» (tâir) hakkında iki görüş vardır:

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ شُؤْمَهُمْ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى أَيْ مِنْ قِبَلِ اللَّهِ أَيْ إِنَّمَا جَاءَهُمُ الشَّرُّ بِقَضَاءِ اللَّهِ وَحُكْمِهِ فالطائر هاهنا الشُّؤْمُ. وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي قِصَّةِ ثَمُودَ: قالُوا اطَّيَّرْنا بِكَ وَبِمَنْ مَعَكَ قالَ طائِرُكُمْ عِنْدَ اللَّهِ قَالَ الْفَرَّاءُ: وَقَدْ تَشَاءَمَتِ الْيَهُودُ بِالنَّبِيِّ ﵌ بِالْمَدِينَةِ فَقَالُوا غَلَتْ أَسْعَارُنَا وَقَلَّتْ أَمْطَارُنَا مُذْ أَتَانَا قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: وَقِيلَ لِلشُّؤْمِ طَائِرٌ وَطَيْرٌ وَطِيرَةٌ لِأَنَّ الْعَرَبَ كَانَ مِنْ شَأْنِهَا عِيَافَةُ الطَّيْرِ وَزَجْرُهَا وَالتَّطَيُّرُ بِبَارِحِهَا وَنَعِيقِ غِرْبَانِهَا وَأَخْذِهَا ذَاتِ الْيَسَارِ إِذَا أَثَارُوهَا فَسَمَّوُا الشُّؤْمَ طَيْرًا وَطَائِرًا وَطِيَرَةً لِتَشَاؤُمِهِمْ بِهَا.

Birinci Görüş: İbn Abbâs demiştir ki: Onların uğursuzluğunun Allah Teâlâ katında olduğunu, yani Allah tarafından olduğunu kastetmektedir; yani kötülük onlara ancak Allah'ın kaza ve hükmüyle gelmiştir. Dolayısıyla buradaki tâir uğursuzluk demektir. Semûd kıssasında geçen Allah Teâlâ'nın şu sözü de bunun gibidir: { قالُوا اطَّيَّرْنا بِكَ وَبِمَنْ مَعَكَ قالَ طائِرُكُمْ عِنْدَ اللَّهِ } “Dediler ki: «Senin ve beraberindekilerin yüzünden uğursuzluğa uğradık.» Dedi ki: «Uğursuzluğunuz Allah katındadır»”. el-Ferrâ demiştir ki: Yahudiler Medine'de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile uğursuzluk çıkarmış ve “O bize geldiğinden beri fiyatlarımız pahalandı ve yağmurlarımız azaldı” demişlerdi. el-Ezherî demiştir ki: Uğursuzluğa tâir, tayr ve tıyerah denilmiştir; çünkü Arapların adeti kuş falına bakmak, kuşu ürkütmek, soldan sağa uçanından (bârih) ve kargaların ötüşünden uğursuzluk çıkarmak ve kuşları ürküttüklerinde sola doğru gitmelerini [uğursuz saymaktı]; bu yüzden onlarla uğursuzluk çıkardıkları için uğursuzluğa tayr, tâir ve tıyerah adını verdiler.

ثُمَّ أَعْلَمَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى لِسَانِ رَسُولِهِ أَنَّ طِيَرَتَهُمْ بَاطِلَةٌ فَقَالَ: (لَا طِيَرَةَ وَلَا هَامَ) وَكَانَ النبي ﵌ يَتَفَاءَلُ وَلَا يَتَطَيَّرُ. وَأَصْلُ الْفَأْلِ الْكَلِمَةُ الْحَسَنَةُ وَكَانَتِ الْعَرَبُ مَذْهَبُهَا فِي الْفَأْلِ وَالطِّيَرَةِ واحد فاثبت النبي ﵌ الْفَأْلَ وَأَبْطَلَ الطِّيَرَةَ قَالَ مُحَمَّدٌ الرَّازِيُّ ﵀: / وَلَا بُدَّ مِنْ ذِكْرِ فَرْقٍ بَيْنَ الْبَابَيْنِ. وَالْأَقْرَبُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ الْأَرْوَاحَ الْإِنْسَانِيَّةَ أَصْفَى وَأَقْوَى مِنَ الْأَرْوَاحِ الْبَهِيمِيَّةِ وَالطَّيْرِيَّةِ. فَالْكَلِمَةُ الَّتِي تَجْرِي عَلَى لِسَانِ الْإِنْسَانِ يُمْكِنُ الِاسْتِدْلَالُ بِهَا بِخِلَافِ طَيَرَانِ الطَّيْرِ وَحَرَكَاتِ الْبَهَائِمِ فَإِنَّ أَرْوَاحَهَا ضَعِيفَةٌ فَلَا يُمْكِنُ الِاسْتِدْلَالُ بِهَا عَلَى شَيْءٍ مِنَ الْأَحْوَالِ.

Sonra Allah Teâlâ elçisinin diliyle onların uğursuzluk inancının batıl olduğunu bildirerek: «لَا طِيَرَةَ وَلَا هَامَ» “(Uğursuzluk sayma da yoktur, baykuş uğursuzluğu da yoktur)” buyurmuştur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem tefe'ül eder (iyi niyetle hayra yorar) ve uğursuz saymazdı. Fe'l kelimesinin aslı güzel sözdür; Arapların fe'l ve tıyerah hakkındaki yaklaşımı ise birdi; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem fe'li sabit kılmış, uğursuz saymayı (tıyerah) ise iptal etmiştir. Muhammed er-Râzî rahimehullâh demiştir ki: Bu iki bap arasında bir fark zikretmek gerekir. En uygun olanı şöyle denilmesidir: İnsan ruhları hayvan ve kuş ruhlarından daha saf ve daha güçlüdür. Dolayısıyla insanın dilinden dökülen söz ile istidlalde bulunmak mümkündür; kuşun uçması ve hayvanların hareketleri ise böyle değildir, zira onların ruhları zayıftır ve onlarla hiçbir duruma istidlal yapılamaz.

الْقَوْلُ الثَّانِي: فِي تَفْسِيرِ الطَّائِرِ قَالَ أَبُو عبيدة: أَلا إِنَّما طائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَيْ حَظُّهُمْ. وَهُوَ مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّمَا طَائِرُهُمْ مَا قُضِيَ عَلَيْهِمْ وَقُدِّرَ لَهُمْ وَالْعَرَبُ تَقُولُ: أَطَرْتُ الْمَالَ وَطَيَّرْتُهُ بَيْنَ الْقَوْمِ فَطَارَ لِكُلٍّ مِنْهُمْ سَهْمُهُ. أَيْ حَصَلَ لَهُ ذَلِكَ السَّهْمُ.

İkinci Görüş: Tâir kelimesinin tefsirinde Ebû Ubeyde şöyle demiştir: { أَلا إِنَّما طائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ } yani onların nasibidir. Bu, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edilen şu sözdür: “Onların tâiri, aleyhlerine hükmedilen ve onlar için takdir edilen şeydir.” Araplar: “Malı topluluk arasında dağıttım/uçurdum, her birine payı düştü/uçtu” derler; yani o pay ona hasıl oldu demektir.

وَاعْلَمْ أَنَّ عَلَى كِلَا الْقَوْلَيْنِ الْمَعْنَى: أَنَّ كُلَّ مَا يُصِيبُهُمْ مِنْ خَيْرٍ أَوْ شَرٍّ فَهُوَ بِقَضَاءِ اللَّهِ تَعَالَى وَبِتَقْدِيرِهِ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ أَنَّ الْكُلَّ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى وَذَلِكَ لِأَنَّ أَكْثَرَ الْخَلْقِ يُضِيفُونَ الْحَوَادِثَ إِلَى الْأَسْبَابِ لمحسوسة وَيَقْطَعُونَهَا عَنْ قَضَاءِ اللَّهِ تَعَالَى وَتَقْدِيرِهِ وَالْحَقُّ أَنَّ الْكُلَّ مِنَ اللَّهِ لِأَنَّ كُلَّ مَوْجُودٍ فَهُوَ إِمَّا وَاجِبُ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ أَوْ مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ وَالْوَاجِبُ وَاحِدٌ وَمَا سِوَاهُ مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ وَالْمُمْكِنُ لِذَاتِهِ لَا يُوجَدُ إِلَّا بِإِيجَادِ الْوَاجِبِ لذته وَبِهَذَا الطَّرِيقِ يَكُونُ الْكُلُّ مِنَ اللَّهِ فَإِسْنَادُهَا إِلَى غَيْرِ اللَّهِ يَكُونُ جَهْلًا بِكَمَالِ اللَّهِ تعالى.

Bil ki her iki görüşe göre de mana şudur: Onlara isabet eden her hayır veya şer Allah Teâlâ'nın kazası ve takdiri iledir. { وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } “fakat onların çoğu bilmezler”; yani her şeyin Allah Teâlâ'dan olduğunu bilmezler. Çünkü insanların çoğu olayları hissedilen sebeplere bağlar ve onları Allah Teâlâ'nın kaza ve takdirinden koparırlar. Hak olan ise hepsinin Allah'tan olduğudur; zira her mevcut ya zatı gereği vacibü'l-vücuttur veya zatı gereği mümkündür. Vacibü'l-vücut tektir, O'nun dışındakiler ise zatı gereği mümkündür. Zatı gereği mümkün olan ise ancak zatı gereği Vacip olanın var etmesiyle var olur. İşte bu yolla her şey Allah'tan olur; dolayısıyla bunları Allah'tan başkasına isnat etmek Allah Teâlâ'nın kemalini bilmemektir.

[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٣٢ الى ١٣٣]

[A'râf Suresi (7): Ayetler 132-133]

وَقالُوا مَهْما تَأْتِنا بِهِ مِنْ آيَةٍ لِتَسْحَرَنا بِها فَما نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ (١٣٢) فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمُ الطُّوفانَ وَالْجَرادَ وَالْقُمَّلَ وَالضَّفادِعَ وَالدَّمَ آياتٍ مُفَصَّلاتٍ فَاسْتَكْبَرُوا وَكانُوا قَوْماً مُجْرِمِينَ (١٣٣)

{ وَقالُوا مَهْما تَأْتِنا بِهِ مِنْ آيَةٍ لِتَسْحَرَنا بِها فَما نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ (١٣٢) فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمُ الطُّوفانَ وَالْجَرادَ وَالْقُمَّلَ وَالضَّفادِعَ وَالدَّمَ آياتٍ مُفَصَّلاتٍ فَاسْتَكْبَرُوا وَكانُوا قَوْماً مُجْرِمِينَ (١٣٣) } “Ve dediler ki: «Bizi büyülemek için her ne ayet getirirsen getir, biz sana inanacak değiliz.» (132) Bunun üzerine biz de onlara açık seçik ayetler/mucizeler olarak tufanı, çekirgeyi, haşereleri, kurbağaları ve kanı gönderdik; yine de büyüklük tasladılar ve günahkâr bir kavim oldular. (133)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْهُمْ فِي الْآيَةِ الْأُولَى أَنَّهُمْ لِجَهْلِهِمْ أَسْنَدُوا حَوَادِثَ هَذَا الْعَالَمِ لَا إِلَى قَضَاءِ اللَّهِ تَعَالَى وَقَدَرِهِ فَحَكَى عَنْهُمْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ نَوْعًا آخَرَ مِنْ أَنْوَاعِ الْجَهَالَةِ وَالضَّلَالَةِ، وَهُوَ أَنَّهُمْ لَمْ يُمَيِّزُوا بَيْنَ الْمُعْجِزَاتِ وَبَيْنَ السِّحْرِ وَجَعَلُوا جُمْلَةَ الْآيَاتِ مِثْلَ انْقِلَابِ الْعَصَا حَيَّةً مِنْ بَابِ السِّحْرِ مِنْهُمْ. وَقَالُوا لِمُوسَى: إِنَّا لَا نَقْبَلُ شَيْئًا مِنْهَا الْبَتَّةَ. وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bil ki Allah Teâlâ önceki ayette onların cehaletleri yüzünden bu âlemin olaylarını Allah Teâlâ'nın kaza ve kaderine değil [başka şeylere] isnat ettiklerini nakletmişti; bu ayette ise onlardan cehalet ve sapıklık türlerinden bir başkasını nakletmiştir: O da mucizeler ile sihir arasını ayırt edememeleri ve asanın yılana dönüşmesi gibi bütün ayetleri kendi açılarından sihir kabilinden saymalarıdır. Mûsâ'ya da: “Biz bunlardan hiçbir şeyi asla kabul etmeyiz” dediler. Ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي كَلِمَةِ مَهْما قولان: الاول: ان أصلها «ماما» الْأُولَى هِيَ «مَا» الْجَزَاءُ وَالثَّانِيَةُ هِيَ الَّتِي تُزَادُ تَوْكِيدًا لِلْجَزَاءِ كَمَا تُزَادُ فِي سَائِرِ حُرُوفِ الْجَزَاءِ كَقَوْلِهِمْ: إِمَّا وَمِمَّا وَكَيْفَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ [الْأَنْفَالِ: ٥٩] وَهُوَ كَقَوْلِكَ: إِنْ تَثْقَفَنَّهُمْ ثُمَّ أَبْدَلُوا مِنْ أَلْفِ «مَا» الْأُولَى «هَا» كَرَاهَةً/ لِتَكْرَارِ اللَّفْظِ فَصَارَ «مَهْمَا» هَذَا قَوْلُ الْخَلِيلِ وَالْبَصْرِيِّينَ. وَالثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ الْكِسَائِيِّ الْأَصْلُ «مَهِ» الَّتِي بِمَعْنَى الْكَفِّ أَيِ اكْفُفْ دَخَلَتْ عَلَى «مَا» الَّتِي لِلْجَزَاءِ كَأَنَّهُمْ قَالُوا اكْفُفْ مَا تَأْتِنَا بِهِ مِنْ آيَةٍ فَهُوَ كَذَا وَكَذَا.

Birinci Mesele: { مَهْما } (mehmâ) kelimesinde iki görüş vardır: Birincisi: Aslının «مَامَا» (mâmâ) olmasıdır; birincisi şart edatı olan «مَا» (mâ), ikincisi ise şartı pekiştirmek için fazladan getirilen «مَا»dır; nitekim «إِمَّا», «مِمَّا» ve «كَيْفَمَا» gibi diğer şart harflerine fazladan eklendiği gibi. Allah Teâlâ: { فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ } [Enfâl: 59] buyurmuştur ki bu senin «إِنْ تَثْقَفَنَّهُمْ» demen gibidir. Sonra lafzın tekrarını çirkin gördükleri için birinci «مَا»nın elifini «هَا»ya tebdil ettiler ve «مَهْمَا» oldu; bu el-Halîl ve Basralıların görüşüdür. İkincisi: Bu el-Kisâî'nin görüşüdür; aslı men etme manasındaki «مَهْ» (meh/vazgeç) lafzıdır; yani “vazgeç” [demektir], şart olan «مَا»nın üzerine dahil olmuştur; sanki onlar: “Vazgeç, bize getireceğin her ayet şöyle şöyledir” demişlerdir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّ الْقَوْمَ لَمَّا قَالُوا لِمُوسَى: مَهْمَا أَتَيْتَنَا بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكَ فَهِيَ عِنْدَنَا مِنْ بَابِ السِّحْرِ، وَنَحْنُ لَا نُؤْمِنُ بِهَا الْبَتَّةَ وَكَانَ مُوسَى ﵇ رَجُلًا حَدِيدًا فَعِنْدَ ذَلِكَ دَعَا عَلَيْهِمْ فَاسْتَجَابَ اللَّهُ لَهُ فَأَرْسَلَ عَلَيْهِمُ الطُّوفَانَ الدَّائِمَ لَيْلًا وَنَهَارًا سَبْتًا إِلَى سَبْتٍ، حَتَّى كَانَ الرَّجُلُ مِنْهُمْ لَا يَرَى شَمْسًا وَلَا قَمَرًا وَلَا يَسْتَطِيعُ الْخُرُوجَ مِنْ دَارِهِ وَجَاءَهُمُ الْغَرَقُ فَصَرَخُوا إِلَى فِرْعَوْنَ وَاسْتَغَاثُوا بِهِ فَأَرْسَلَ إِلَى مُوسَى ﵇ وَقَالَ: اكْشِفْ عَنَّا الْعَذَابَ فَقَدْ صَارَتْ مِصْرُ بَحْرًا وَاحِدًا فَإِنْ كَشَفْتَ هَذَا الْعَذَابَ آمَنَّا بِكَ فَأَزَالَ اللَّهُ عَنْهُمُ الْمَطَرَ وَأَرْسَلَ الرِّيَاحَ فَجَفَّفَتِ الْأَرْضَ وَخَرَجَ مِنَ النَّبَاتِ مَا لَمْ يَرَوْا مِثْلَهُ قَطُّ. فَقَالُوا: هَذَا الَّذِي جَزِعْنَا مِنْهُ خَيْرٌ لَنَا لَكِنَّا لَمْ نَشْعُرْ. فَلَا وَاللَّهِ لَا نُؤْمِنُ بِكَ وَلَا نُرْسِلُ مَعَكَ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَنَكَثُوا الْعَهْدَ فَأَرْسَلَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْجَرَادَ فَأَكَلَ النَّبَاتَ وَعَظُمَ الْأَمْرُ عَلَيْهِمْ حَتَّى صَارَتْ عِنْدَ طَيَرَانِهَا تُغَطِّي الشَّمْسَ وَوَقَعَ بَعْضُهَا عَلَى بَعْضٍ فِي الْأَرْضِ ذِرَاعًا فَأَكَلَتِ النَّبَاتَ فَصَرَخَ أَهْلُ مِصْرَ فَدَعَا مُوسَى ﵇ فَأَرْسَلَ اللَّهُ تَعَالَى رِيحًا فَاحْتَمَلَتِ الْجَرَادَ فَأَلْقَتْهُ فِي الْبَحْرِ فَنَظَرَ أَهْلُ مِصْرَ إِلَى أَنَّ بَقِيَّةً مِنْ كَلَئِهِمْ وَزَرْعِهِمْ تَكْفِيهِمْ. فَقَالُوا: هَذَا الَّذِي بَقِيَ يَكْفِينَا وَلَا نُؤْمِنُ

İkinci Mesele: İbn Abbâs demiştir ki: Kavim Mûsâ'ya: “Rabbinden bize ne ayet getirirsen getir, o bizim nezdimizde sihir kabilindendir ve biz ona kesinlikle inanmayız” dediklerinde -Mûsâ aleyhisselâm da sert mizaçlı bir adamdı- işte o vakit onların aleyhine dua etti; Allah da onun duasını kabul etti ve üzerlerine bir cumartesiden diğer cumartesiye kadar gece gündüz aralıksız tufan gönderdi; öyle ki onlardan bir kimse ne güneşi ne ayı görüyor, ne de evinden dışarı çıkabiliyordu. Boğulma tehlikesiyle karşı karşıya kalınca Firavun'a feryat edip ondan yardım istediler. Firavun Mûsâ aleyhisselâm'a haber gönderip: “Bizden bu azabı kaldır, Mısır tek bir deniz haline geldi; şayet bu azabı kaldırırsan sana iman edeceğiz” dedi. Bunun üzerine Allah onlardan yağmuru kaldırdı ve rüzgârlar gönderdi; rüzgârlar yeri kuruttu ve yerden daha önce hiç görmedikleri şekilde bitkiler bitti. Bunun üzerine: “Korkup telaşlandığımız bu şey bizim için hayırmış meğer, fakat biz farkına varmamışız. Hayır, vallahi sana iman etmeyeceğiz ve İsrâiloğulları'nı seninle birlikte göndermeyeceğiz” dediler ve ahdi bozdular. Bunun üzerine Allah onların üzerine çekirgeyi gönderdi; çekirge bitkileri yedi ve durum onlar için öylesine büyüdü ki uçtuğu zaman güneşi kapatıyordu; yerde birbiri üzerine bir arşın yığıldılar ve bitkileri yediler. Mısır halkı feryat etti, Mûsâ aleyhisselâm dua etti ve Allah Teâlâ bir rüzgâr gönderdi; rüzgâr çekirgeleri yüklenip denize attı. Mısır halkı otlarından ve ekinlerinden geriye kalanın kendilerine yeteceğini gördü ve: “Bu kalan bize yeter, sana inanmıyoruz”

بِكَ. فَأَرْسَلَ اللَّهُ بَعْدَ ذَلِكَ عَلَيْهِمُ الْقُمَّلَ سَبْتًا إِلَى سَبْتٍ فَلَمْ يَبْقَ فِي أَرْضِهِمْ عود أَخْضَرَ إِلَّا أَكْلَتْهُ فَصَاحُوا وَسَأَلَ مُوسَى ﵇ رَبَّهُ فَأَرْسَلَ اللَّهُ عَلَيْهَا رِيحًا حَارَّةً فَأَحْرَقَتْهَا وَاحْتَمَلَتْهَا الرِّيحُ فَأَلْقَتْهَا فِي الْبَحْرِ فَلَمْ يُؤْمِنُوا فَأَرْسَلَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الضَّفَادِعَ بَعْدَ ذَلِكَ فَخَرَجَ مِنَ الْبَحْرِ مِثْلَ اللَّيْلِ الدَّامِسِ وَوَقَعَ فِي الثِّيَابِ وَالْأَطْعِمَةِ فَكَانَ الرَّجُلُ مِنْهُمْ يَسْقُطُ وَعَلَى رَأْسِهِ ذِرَاعٌ مِنَ الضَّفَادِعِ فَصَرَخُوا إِلَى مُوسَى ﵇ وَحَلَفُوا بِإِلَهِهِ لَئِنْ رَفَعْتَ عَنَّا هَذَا الْعَذَابَ لَنُؤْمِنَنَّ بِكَ فَدَعَا اللَّهُ تعالى فامات الضفادع وأرسل عليها المطر فاحتملها إِلَى الْبَحْرِ ثُمَّ أَظْهَرُوا الْكُفْرَ وَالْفَسَادَ فَأَرْسَلَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الدَّمَ فَجَرَتْ أَنْهَارُهُمْ دَمًا فَلَمْ يَقْدِرُوا عَلَى الْمَاءِ الْعَذْبِ وَبَنُو إِسْرَائِيلَ يَجِدُونَ الْمَاءَ الْعَذْبَ الطَّيِّبَ حَتَّى بَلَغَ مِنْهُمُ الْجُهْدُ فَصَرَخُوا وَرَكِبَ فِرْعَوْنُ وَأَشْرَافُ قَوْمِهِ إِلَى أَنْهَارِ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَجَعَلَ يَدْخُلُ الرَّجُلُ مِنْهُمُ النَّهْرَ فَإِذَا اغْتَرَفَ صَارَ فِي يَدِهِ دَمًا وَمَكَثُوا سبعة ايام في ذلك لَا يَشْرَبُونَ إِلَّا الدَّمَ. فَقَالَ فِرْعَوْنُ: لَئِنْ كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ [الأعراف: ١٣٤] إِلَى آخِرِ الْآيَةِ فَهَذَا هُوَ الْقَوْلُ الْمَرْضِيُّ عِنْدَ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ وَقَدْ وَقَعَ فِي أَكْثَرِهَا اخْتِلَافَاتٌ. أَمَّا الطُّوفَانُ فَقَالَ الزَّجَّاجُ: الطُّوفَانُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَا كَانَ كَثِيرًا مُحِيطًا مُطْبِقًا بِالْقَوْمِ كُلِّهِمْ كَالْغَرَقِ الَّذِي يَشْمَلُ الْمُدُنَ الْكَثِيرَةَ/ فَإِنَّهُ يُقَالُ لَهُ طُوفَانٌ وَكَذَلِكَ الْقَتْلُ الذَّرِيعُ طُوفَانٌ وَالْمَوْتُ الْجَارِفُ طُوفَانٌ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: هُوَ فُعْلَانٌ مِنَ الطَّوْفِ لِأَنَّهُ يَطُوفُ بِالشَّيْءِ حَتَّى يَعُمَّ قَالَ:

dediler. Bundan sonra Allah onların üzerine bir cumartesiden diğer cumartesiye kadar haşereleri (kummel) gönderdi; topraklarında yemedik hiçbir yeşil dal bırakmadı. Feryat ettiler, Mûsâ aleyhisselâm Rabbine niyaz etti; Allah onların üzerine sıcak bir rüzgâr gönderdi, rüzgâr onları yaktı ve yüklenip denize attı; yine de iman etmediler. Bundan sonra Allah onların üzerine kurbağaları gönderdi; denizden zifiri karanlık gece gibi çıktılar, elbiselerin ve yiyeceklerin içine girdiler; öyle ki onlardan bir adam yere uzandığında başında bir arşın boyu kurbağa yığılıyordu. Mûsâ aleyhisselâm'a feryat edip ilahına yemin ettiler ve “Eğer bu azabı bizden kaldırırsan sana mutlaka iman edeceğiz” dediler. Allah Teâlâ'ya dua etti, O da kurbağaları öldürdü ve üzerlerine yağmur gönderip onları denize sürükledi. Sonra yine küfür ve fesadı açığa vurdular; bunun üzerine Allah onların üzerine kanı gönderdi, nehirleri kan aktı ve tatlı su bulamaz oldular; İsrâiloğulları ise tatlı ve temiz su buluyorlardı. Sonunda takatleri kesildi, feryat ettiler; Firavun ve kavminin ileri gelenleri binitlerine binip İsrâiloğulları'nın nehirlerine gittiler. Onlardan bir adam nehre girip bir avuç su aldığında avucundaki kana dönüşüyordu. Bu durumda yedi gün kaldılar, kandan başka bir şey içemiyorlardı. Bunun üzerine Firavun: { لَئِنْ كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ } [A'râf: 134] “Eğer bu azabı bizden kaldırırsan...” dedi -ayetin sonuna kadar-. Çoğu müfessir nezdinde muteber olan görüş budur; ancak bunların birçoğunda ihtilaflar vuku bulmuştur. Tufana gelince; ez-Zeccâc demiştir ki: Her şeyin tufanı, birçok şehri içine alan su baskını gibi kavmin tamamını kuşatan ve kaplayan çok şeydir; zira buna tufan denilir; aynı şekilde yaygın katliama da tufan, silip süpüren ölüme de tufan denir. el-Ahfeş demiştir ki: O «طَوْف» (tavf) kökünden «فُعْلَان» (fu'lân) veznindedir, çünkü her şeyi kuşatacak şekilde etrafında döner (yetûfu). Demiş ki:

وَوَاحِدُهُ فِي الْقِيَاسِ طُوفَانَةٌ. وَقَالَ الْمُبَرِّدُ: الطُّوفَانُ مَصْدَرٌ مِثْلُ «الرُّجْحَانِ وَالنُّقْصَانِ» فَلَا حَاجَةَ إِلَى أَنْ يَطْلُبَ لَهُ وَاحِدًا.

Kıyasa göre tekili «طُوفَانَة» (tûfâneh)dir. el-Müberred ise: «الطُّوفَان» (tûfân), «الرُّجْحَان» (rüchân) ve «النُّقْصَان» (nuksân) gibi bir masdardır, bu yüzden onun için bir tekil aramaya gerek yoktur demiştir.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: الْأَكْثَرُونَ عَلَى أَنَّ هَذَا الطُّوفَانَ هُوَ الْمَطَرُ الْكَثِيرُ عَلَى مَا رُوِّينَاهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ

Bunu bildiğine göre deriz ki: İbn Abbâs'tan rivayet ettiğimiz üzere çoğunluk bu tufanın şiddetli/bol yağmur olduğu görüşündedir.

وَقَدْ رَوَى عَطَاءٌ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: الطُّوفَانُ هُوَ الْمَوْتُ،

Atâ ise ondan tufanın ölüm olduğunu söylediğini rivayet etmiştir.

وَرَوَى الْوَاحِدِيُّ ﵀ بِإِسْنَادِهِ خَبَرًا عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «الطُّوفَانُ هُوَ الْمَوْتُ» .

el-Vâhidî rahimehullâh isnadıyla Peygamber ﷺ'den: «الطُّوفَانُ هُوَ الْمَوْتُ» “Tufan ölümdür” buyurduğuna dair bir haber rivayet etmiştir.

وَهَذَا الْقَوْلُ مُشْكِلٌ لِأَنَّهُمْ لَوْ أُمِيتُوا لَمْ يَكُنْ لِإِرْسَالِ سَائِرِ أَنْوَاعِ الْعَذَابِ عَلَيْهِمْ فَائِدَةٌ بَلْ لَوْ صَحَّ هَذَا الْخَبَرُ لَوَجَبَ حَمْلُ لَفْظِ الْمَوْتِ عَلَى حُصُولِ أَسْبَابِ الْمَوْتِ مِثْلَ الْمَطَرِ الشَّدِيدِ وَالسَّيْلِ الْعَظِيمِ وَغَيْرِهِمَا وَأَمَّا الْجَرَادُ فَهُوَ مَعْرُوفٌ وَالْوَاحِدَةُ جَرَادَةٌ وَنَبْتٌ مَجْرُودٌ قَدْ أَكَلَ الْجَرَادُ وَرَقَهُ. وَقَالَ اللِّحْيَانِيُّ:

Bu görüş müşküldür; zira şayet öldürülmüş olsalardı üzerlerine diğer azap türlerinin gönderilmesinin bir faydası kalmazdı. Hatta bu haber sahih olsaydı ölüm lafzını şiddetli yağmur, büyük sel ve benzeri ölüm sebeplerinin meydana gelmesine hamletmek vacip olurdu. Çekirgeye (el-cerâd) gelince, o bilinmektedir; tekili cerâdedir; yaprağını çekirgenin yediği bitkiye «نَبْتٌ مَجْرُودٌ» (nebtün mecrûd) denir. el-Lihyânî demiştir ki:

أَرْضٌ جَرْدَةٌ وَمَجْرُودَةٌ قَدْ لَحَسَهَا الْجَرَادُ وَإِذَا أَصَابَ الْجَرَادُ الزَّرْعَ قِيلَ جَرَدَ الزَّرْعَ وَأَصْلُ هَذَا كُلُّهُ مِنَ الْجَرْدِ وَهُوَ أَخْذُكَ الشَّيْءَ عَنِ الشَّيْءِ عَلَى سَبِيلِ النَّحْتِ وَالسَّحْقِ وَمِنْهُ يُقَالُ لِلثَّوْبِ الَّذِي قَدْ ذَهَبَ وَبَرُهُ جَرْدٌ وَأَرْضٌ جَرِدَةٌ لَا نَبَاتَ فِيهَا وَأَمَّا الْقُمَّلُ فَقَدِ اخْتَلَفُوا فِيهِ. فَقِيلَ هُوَ الدَّبَى الصِّغَارُ الَّذِي لَا أَجْنِحَةَ لَهُ وَهِيَ بَنَاتُ الْجَرَادِ وَعَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ كَانَ إِلَى جَنْبِهِمْ كَثِيبٌ أَعْفَرُ فَضَرَبَهُ مُوسَى ﵇ بِعَصَاهُ فَصَارَ قُمَّلًا. فَأَخَذَتْ فِي أَبْشَارِهِمْ وَأَشْعَارِهِمْ وَأَشْفَارِ عُيُونِهِمْ وَحَوَاجِبِهِمْ وَلَزِمَ جُلُودَهُمْ كَأَنَّهُ الْجُدَرِيُّ فَصَاحُوا وَصَرَخُوا وَفَزِعُوا إِلَى مُوسَى فَرَفَعَ عَنْهُمْ فَقَالُوا: قَدْ تَيَقَّنَّا الْآنَ أَنَّكَ سَاحِرٌ عَلِيمٌ. وَعِزَّةِ فِرْعَوْنَ لَا نُؤْمِنُ بِكَ أَبَدًا وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَالْقُمَّلَ بِفَتْحِ الْقَافِ وَسُكُونِ الْمِيمِ. يُرِيدُ الْقَمْلَ الْمَعْرُوفَ. وَأَمَّا الدَّمُ فَمَا ذَكَرْنَاهُ. وَنَقَلَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» أَنَّهُ قِيلَ: سَلَّطَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الرُّعَافَ. وَرُوِيَ أَنَّ مُوسَى ﵇ مَكَثَ فِيهِمْ بَعْدَ مَا غَلَبَ السَّحَرَةَ عِشْرِينَ سَنَةً يُرِيهِمْ هَذِهِ الْآيَاتِ.

Çekirgenin silip süpürdüğü yere «أَرْضٌ جَرْدَةٌ وَمَجْرُودَةٌ» (ardun cerdetün ve mecrûdetün) denir. Çekirge ekine isabet ettiğinde «جَرَدَ الزَّرْعَ» (ekinleri soyup soğana çevirdi) denilir. Bütün bunların aslı «جَرْد» (cerd) kökünden gelir ki bu bir şeyi kazıma ve ezme yoluyla diğer bir şeyden ayırmandır; bundan dolayı tüyü dökülmüş elbiseye «جَرْد» (cerd) ve üzerinde bitki bulunmayan araziye «أَرْضٌ جَرِدَةٌ» (ardun ceridetün) denir. Haşereye (el-kummel) gelince, bunda ihtilaf etmişlerdir. Bir görüşe göre: O kanatları olmayan küçük çekirge yavrularıdır (debâ). Saîd b. Cübeyr'den [şöyle rivayet edilmiştir]: Yanlarında kül rengi bir kum tepesi vardı, Mûsâ aleyhisselâm asasıyla ona vurdu ve o kum tepesi kummele (haşerelere/bitlere) dönüştü. Derilerine, saçlarına, kirpiklerine ve kaşlarına girdiler, çiçek hastalığı gibi derilerine yapıştılar; bunun üzerine feryat edip çığlık attılar ve Mûsâ'ya sığındılar; o da bu azabı onlardan kaldırdı. Bunun üzerine: “Senin usta bir büyücü olduğunu şimdi kesin olarak anladık. Firavun'un izzetine andolsun ki sana asla inanmayacağız” dediler. Hasan ise kaf harfinin fethası ve mim harfinin sükûnu ile «وَالْقَمْلَ» şeklinde okumuştur ki bilinen biti kastetmektedir. Kana gelince, bunu daha önce zikretmiştik. el-Keşşâf sahibi, Allah'ın onların üzerine burun kanamasını musallat ettiğinin söylendiğini nakletmiştir. Mûsâ aleyhisselâm'ın büyücüleri yendikten sonra bu ayetleri/mucizeleri onlara göstererek aralarında yirmi yıl kaldığı rivayet edilmiştir.

وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: آياتٍ مُفَصَّلاتٍ فَفِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: مُفَصَّلاتٍ أَيْ مُبَيَّنَاتٍ ظَاهِرَاتٍ لَا يُشْكِلُ عَلَى عَاقِلٍ أَنَّهَا مِنْ آيَاتِ اللَّهِ الَّتِي لَا يَقْدِرُ عَلَيْهَا غَيْرُهُ وَثَانِيهَا: مُفَصَّلاتٍ أَيْ فُصِلَ بَيْنَ بَعْضِهَا وَبَعْضٍ بِزَمَانٍ يَمْتَحِنُ فِيهِ أَحْوَالَهُمْ وَيَنْظُرُ أَيَقْبَلُونَ الْحُجَّةَ؟ وَالدَّلِيلَ: أَوْ يَسْتَمِرُّونَ عَلَى الْخِلَافِ وَالتَّقْلِيدِ قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: كَانَ

Allah Teâlâ'nın { آياتٍ مُفَصَّلاتٍ } "açık seçik mucizeler/ayetler olarak" buyruğuna gelince, bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: { مُفَصَّلاتٍ } yani bunların Allah'ın mucizelerinden olduğu ve O'ndan başkasının bunlara güç yetiremeyeceği hiçbir akıl sahibine kapalı kalmayacak şekilde apaçık ve net kılınmış demektir. İkincisi: { مُفَصَّلاتٍ } yani durumlarını imtihan etmek, hüccet ve delili kabul mü edeceklerini yoksa muhalefet ve taklit üzere devam mı edeceklerini görmek için birbiri arası bir süreyle ayrılmış [anlamındadır]. Müfessirler şöyle demiştir:

الْعَذَابُ يَبْقَى عَلَيْهِمْ مِنَ السَّبْتِ إِلَى السَّبْتِ وَبَيْنَ الْعَذَابِ إِلَى الْعَذَابِ شَهْرٌ فَهَذَا مَعْنَى قَوْلِهِ: آياتٍ مُفَصَّلاتٍ قَالَ الزَّجَّاجُ: وَقَوْلُهُ: آياتٍ مَنْصُوبَةٌ عَلَى الْحَالِ وَقَوْلُهُ: فَاسْتَكْبَرُوا يُرِيدُ عَنْ عِبَادَةِ اللَّهِ وَكانُوا قَوْماً مُجْرِمِينَ مُصِرِّينَ عَلَى الْجُرْمِ وَالذَّنْبِ وَنَقَلَ أَيْضًا أَنَّ هَذِهِ الْأَنْوَاعَ الْمَذْكُورَةَ مِنَ الْعَذَابِ كَانَتْ عِنْدَ وُقُوعِهَا مُخْتَصَّةً بِقَوْمِ فِرْعَوْنَ وَكَانَ بَنُو إِسْرَائِيلَ مِنْهَا فِي أَمَانٍ وَفَرَاغٍ وَلَا شَكَّ أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهَا فَهُوَ فِي نَفْسِهِ مُعْجِزٌ وَاخْتِصَاصُهُ بِالْقِبْطِيِّ دُونَ الْإِسْرَائِيلِيِّ مُعْجِزٌ آخَرُ.

Azap üzerlerinde cumartesiden cumartesiye kadar kalır ve bir azap ile diğer azap arasında bir ay bulunurdu. İşte O'nun { آياتٍ مُفَصَّلاتٍ } "açık seçik mucizeler/ayetler" buyruğunun anlamı budur. ez-Zeccâc şöyle demiştir: O'nun { آياتٍ } lafzı hâl (durum belirteci) olarak mensuptur. { فَاسْتَكْبَرُوا } "büyüklük tasladılar" buyruğuyla Allah'a ibadetten [büyüklük tasladıkları] kastedilmektedir. { وَكانُوا قَوْماً مُجْرِمِينَ } "ve günahkâr bir topluluk idiler" ise cürüm ve günahta ısrar eden [demektir]. Yine nakledilmiştir ki, zikredilen bu azap türleri meydana geldiğinde Firavun kavmine mahsus olurdu; İsrâiloğulları ise bunlardan yana emniyet ve esenlik içindeydiler. Şüphe yok ki bunların her biri bizzat kendisi bir mucizedir; İsrâilliye değil de Kıptîye mahsus olması ise ayrı bir mucizedir.

فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ لَمَّا عَلِمَ اللَّهُ تَعَالَى مِنْ حَالِ أُولَئِكَ الْأَقْوَامِ أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ بِتِلْكَ الْمُعْجِزَاتِ فَمَا الْفَائِدَةُ فِي تَوَالِيهَا وَإِظْهَارِ الْكَثِيرِ مِنْهَا؟ وَأَيْضًا فَقَوْمُ مُحَمَّدٍ ﷺ طَلَبُوا الْمُعْجِزَاتِ فَمَا أُجِيبُوا فَمَا الْفَرْقُ.

Şayet biri: “Allah Teâlâ o kavimlerin durumundan bu mucizelere inanmayacaklarını bildiğine göre bunların birbiri ardınca getirilmesinde ve birçoğunun gösterilmesinde ne fayda vardır? Ayrıca Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in kavmi de mucizeler talep etmiş ancak onların isteklerine icabet edilmemiştir, [aradaki] fark nedir?” diyecek olursa;

وَالْجَوَابُ: أَمَّا عَلَى قَوْلِ أَصْحَابِنَا فَيَفْعَلُ اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيَحْكُمُ مَا يُرِيدُ وَأَمَّا عَلَى قَوْلِ الْمُعْتَزِلَةِ فِي رِعَايَةِ الصَّلَاحِ فَلَعَلَّهُ عَلِمَ مِنْ قَوْمِ مُوسَى أَنَّ بَعْضَهُمْ كَانَ يُؤْمِنُ عِنْدَ ظُهُورِ تِلْكَ الْمُعْجِزَاتِ الزَّائِدَةِ وَعَلِمَ مِنْ قَوْمِ مُحَمَّدٍ ﷺ أَنَّ أَحَدًا مِنْهُمْ لَا يَزْدَادُ بَعْدَ ظُهُورِ تِلْكَ الْمُعْجِزَاتِ الظَّاهِرَةِ إِلَّا كُفْرًا وَعِنَادًا فَظَهَرَ الْفَرْقُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Cevap şudur: Ashabımızın (Ehl-i Sünnet'in) görüşüne göre, Allah dilediğini yapar ve murat ettiği şekilde hükmeder. Mûtezile'nin aslahı (en uygun olanı) gözetme görüşüne göre ise, belki de Allah Mûsâ'nın kavminden bazılarının o fazladan mucizeler ortaya çıktığında iman edeceğini bilmiş, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in kavminden ise bu apaçık mucizeler ortaya çıktıktan sonra küfür ve inattan başka bir şeylerini artırmayacağını bilmiştir. Böylece aradaki fark ortaya çıkmış olur. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٣٤ الى ١٣٥]

[A'râf Suresi (7), 134-135. Ayetler]

وَلَمَّا وَقَعَ عَلَيْهِمُ الرِّجْزُ قالُوا يَا مُوسَى ادْعُ لَنا رَبَّكَ بِما عَهِدَ عِنْدَكَ لَئِنْ كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَكَ وَلَنُرْسِلَنَّ مَعَكَ بَنِي إِسْرائِيلَ (١٣٤) فَلَمَّا كَشَفْنا عَنْهُمُ الرِّجْزَ إِلى أَجَلٍ هُمْ بالِغُوهُ إِذا هُمْ يَنْكُثُونَ (١٣٥)

{ وَلَمَّا وَقَعَ عَلَيْهِمُ الرِّجْزُ قالُوا يَا مُوسَى ادْعُ لَنا رَبَّكَ بِما عَهِدَ عِنْدَكَ لَئِنْ كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَكَ وَلَنُرْسِلَنَّ مَعَكَ بَنِي إِسْرائِيلَ (١٣٤) فَلَمَّا كَشَفْنا عَنْهُمُ الرِّجْزَ إِلى أَجَلٍ هُمْ بالِغُوهُ إِذا هُمْ يَنْكُثُونَ (١٣٥) } “Üzerlerine azap çökünce: «Ey Mûsâ! Sana verdiği ahit hürmetine bizim için Rabbine dua et. Eğer bu azabı üzerimizden kaldırırsan, sana mutlaka inanacağız ve İsrâiloğullarını kesinlikle seninle beraber göndereceğiz» dediler. Fakat onlara, ulaşacakları bir süreye kadar azabı kaldırdığımızda hemen sözlerinden dönüverdiler.”

اعْلَمْ أَنَّا ذَكَرْنَا مَعْنَى الرِّجْزِ عِنْدَ قَوْلِهِ: فَأَنْزَلْنا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزاً مِنَ السَّماءِ [الْبَقَرَةِ: ٥٩] فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ وَهُوَ اسْمٌ لِلْعَذَابِ ثُمَّ إِنَّهُمُ اخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِهَذَا الرِّجْزِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ إِنَّهُ عِبَارَةٌ عَنِ الْأَنْوَاعِ الْخَمْسَةِ الْمَذْكُورَةِ مِنَ الْعَذَابِ الَّذِي كَانَ نَازِلًا بِهِمْ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ الرِّجْزُ مَعْنَاهُ: الطَّاعُونُ وَهُوَ الْعَذَابُ الَّذِي أَصَابَهُمْ فَمَاتَ بِهِ مِنَ الْقِبْطِ سَبْعُونَ أَلْفَ إِنْسَانٍ فِي يَوْمٍ وَاحِدٍ فَتُرِكُوا غَيْرَ مَدْفُونِينَ وَاعْلَمْ أَنَّ الْقَوْلَ الْأَوَّلَ أَقْوَى لِأَنَّ لَفْظَ الرِّجْزُ لَفْظٌ مُفْرَدٌ مُحَلًّى بِالْأَلِفِ واللام فينصرف الى المعهود السابق وهاهنا الْمَعْهُودُ السَّابِقُ هُوَ الْأَنْوَاعُ الْخَمْسَةُ الَّتِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهَا وَأَمَّا غَيْرُهَا فَمَشْكُوكٌ فِيهِ فَحَمْلُ اللَّفْظِ عَلَى الْمَعْلُومِ أَوْلَى مِنْ حَمْلِهِ عَلَى الْمَشْكُوكِ فِيهِ.

Bil ki biz Bakara Suresi'ndeki { فَأَنْزَلْنا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزاً مِنَ السَّماءِ } “Bunun üzerine biz de zulmedenlerin üzerine gökten bir azap indirdik” [Bakara 59] ayetinde ricz lafzının anlamını zikretmiştik; bu, azabın ismidir. Sonra bu ricz ile ne kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları bunun kendilerine inmekte olan zikredilmiş beş azap türünden ibaret olduğunu söylemiştir. Saîd b. Cübeyr ise şöyle demiştir: Ricz taun (veba) demektir; bu onlara isabet eden bir azaptır ki bununla Kıptîlerden bir günde yetmiş bin insan ölmüş ve defnedilmeden öylece bırakılmışlardır. Bil ki birinci görüş daha kuvvetlidir; çünkü { الرِّجْزُ } lafzı elif ve lâm ile belirlenmiş müfred (tekil) bir lafızdır; dolayısıyla önceden bilinen ahde (ma'hûd-ı sabıka) raci olur. Burada önceden bilinen şey ise daha önce zikri geçen beş türdür. Bunun dışındakiler ise şüphelidir; bu sebeple lafzı bilinen şeye hamletmek, şüpheli olana hamletmekten daha evladır.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ مَا كَانُوا عَلَيْهِ مِنَ الْمُنَاقَضَةِ الْقَبِيحَةِ لِأَنَّهُمْ تَارَةً يُكَذِّبُونَ مُوسَى ﵇ وَأُخْرَى عند الشدائد يفزعون اليه نزع الْأُمَّةِ إِلَى نَبِيِّهَا وَيَسْأَلُونَهُ أَنْ يَسْأَلَ رَبَّهُ رَفْعَ ذَلِكَ الْعَذَابِ عَنْهُمْ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنَّهُمْ سَلَّمُوا إِلَيْهِ كَوْنَهُ نَبِيًّا مُجَابَ الدَّعْوَةِ ثُمَّ بَعْدَ زَوَالِ تِلْكَ الشَّدَائِدِ يَعُودُونَ إِلَى تَكْذِيبِهِ وَالطَّعْنِ فِيهِ، وَأَنَّهُ إِنَّمَا يَصِلُ إِلَى مُطَالَبَةٍ بِسِحْرِهِ فَمِنْ هَذَا الْوَجْهِ يَظْهَرُ/ أَنَّهُمْ يُنَاقِضُونَ أَنْفُسَهُمْ فِي هَذِهِ الْأَقَاوِيلِ وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْهُمْ: ادْعُ لَنا رَبَّكَ بِما عَهِدَ عِنْدَكَ فَقَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : مَا فِي قَوْلِهِ: بِما عَهِدَ عِنْدَكَ مَصْدَرِيَّةٌ وَالْمَعْنَى: بِعَهْدِهِ عِنْدَكَ وَهُوَ النُّبُوَّةُ وَفِي هَذِهِ الْبَاءِ وَجْهَانِ:

Bunu bildiğinde deriz ki: Allah Teâlâ onların içinde bulundukları çirkin çelişkiyi açıklamıştır; zira onlar bir yandan Mûsâ aleyhisselâm'ı yalanlamakta, diğer yandan da sıkıntı anlarında bir ümmetin peygamberine sığındığı gibi ona sığınmakta ve bu azabın kendilerinden kaldırılması için Rabbine dua etmesini istemektedirler. Bu durum onların Mûsâ'nın duası kabul olunan bir peygamber olduğunu kabul ve teslim ettiklerini gösterir. Sonra o sıkıntılar geçtikten sonra tekrar onu yalanlamaya, ona dil uzatmaya ve onun ancak büyücülüğüyle bir talepte bulunmaya vardığına dönmektedirler. İşte bu açıdan onların bu sözlerinde kendileriyle çeliştikleri ortaya çıkar. Onlardan naklen Allah Teâlâ'nın { ادْعُ لَنا رَبَّكَ بِما عَهِدَ عِنْدَكَ } "Sana verdiği ahit hürmetine bizim için Rabbine dua et" buyruğuna gelince, el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { بِما عَهِدَ عِنْدَكَ } buyruğundaki { ما } masdariyyedir; anlamı: "senin yanındaki ahdi yani nübüvveti hakkı için" demektir. Bu { ب } (bâ) harfinde iki vecih vardır:

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّهَا مُتَعَلِّقَةٌ بِقَوْلِهِ: ادْعُ لَنا رَبَّكَ وَالتَّقْدِيرُ ادْعُ لَنا مُتَوَسِّلًا إِلَيْهِ بِعَهْدِهِ عِنْدَكَ.

Birinci vecih: [Bâ harfinin] { ادْعُ لَنا رَبَّكَ } "bizim için Rabbine dua et" buyruğuyla müteallik (bağlantılı) olmasıdır; takdiri: "O'nun senin katındaki ahdini vesile kılarak bizim için dua et" şeklindedir.

وَالْوَجْهُ الثَّانِي: فِي هَذِهِ الْبَاءِ أَنْ تَكُونَ قَسَمًا وَجَوَابُهَا قَوْلُهُ: لَنُؤْمِنَنَّ لَكَ أَيْ أَقْسَمْنَا بِعَهْدِ اللَّهِ عِنْدَكَ لَئِنْ كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَكَ وَقَوْلُهُ: وَلَنُرْسِلَنَّ مَعَكَ بَنِي إِسْرائِيلَ كَانُوا قَدْ أَخَذُوا بَنِي إِسْرَائِيلَ بِالْكَدِّ

Bu { ب } (bâ) harfindeki ikinci vecih: Yemin olmasıdır; cevabı ise { لَنُؤْمِنَنَّ لَكَ } "sana mutlaka inanacağız" buyruğudur; yani: "Allah'ın senin katındaki ahdine yemin olsun ki eğer bu azabı üzerimizden kaldırırsan sana mutlaka inanacağız" demektir. O'nun { وَلَنُرْسِلَنَّ مَعَكَ بَنِي إِسْرائِيلَ } "ve İsrâiloğullarını kesinlikle seninle beraber göndereceğiz" buyruğuna gelince, onlar İsrâiloğullarını ağır işlerde çalıştırmışlardı

الشَّدِيدِ فَوَعَدُوا مُوسَى ﵇ عَلَى دُعَائِهِ بِكَشْفِ الْعَذَابِ عَنْهُمُ الْإِيمَانَ بِهِ وَالتَّخْلِيَةَ عَنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَإِرْسَالَهُمْ مَعَهُ يَذْهَبُ بِهِمْ أَيْنَ شَاءَ. وَقَوْلُهُ: فَلَمَّا كَشَفْنا عَنْهُمُ الرِّجْزَ إِلى أَجَلٍ هُمْ بالِغُوهُ الْمَعْنَى أَنَّا مَا أَزَلْنَا عَنْهُمُ الْعَذَابَ مُطْلَقًا وَمَا كَشَفْنَا عَنْهُمُ الرِّجْزَ فِي جَمِيعِ الْوَقَائِعِ بَلْ إِنَّمَا أَزَلْنَا عَنْهُمُ الْعَذَابَ إِلَى أَجَلٍ مُعَيَّنٍ وَعِنْدَ ذَلِكَ الْأَجَلِ لَا نُزِيلُ عَنْهُمُ الْعَذَابَ بَلْ نُهْلِكُهُمْ بِهِ وقوله: إِذا هُمْ يَنْكُثُونَ هو جواب لما يعني فلما كشفنا عنهم فاجؤا النَّكْثَ وَبَادَرُوهُ وَلَمْ يُؤَخِّرُوهُ كَمَا كَشَفْنَا عَنْهُمْ نكثوا.

ve Mûsâ aleyhisselâm'a azabın kendilerinden kaldırılması için yapacağı duaya karşılık ona iman etmeyi, İsrâiloğullarını serbest bırakıp dilediği yere götürmesi için onunla birlikte göndermeyi vadettiler. O'nun { فَلَمَّا كَشَفْنا عَنْهُمُ الرِّجْزَ إِلى أَجَلٍ هُمْ بالِغُوهُ } "Fakat onlara, ulaşacakları bir süreye kadar azabı kaldırdığımızda" buyruğunun anlamı şudur: Biz onlardan azabı tamamen gidermedik ve bütün olaylarda riczi kaldırmadık; aksine azabı ancak belirli bir süreye kadar kaldırdık. O süre geldiğinde ise artık onlardan azabı kaldırmayacak, bilakis onları onunla helak edeceğiz. O'nun { إِذا هُمْ يَنْكُثُونَ } "hemen sözlerinden dönüverdiler" buyruğu { لَمَّا } edatının cevabıdır; yani biz azabı kendilerinden kaldırınca hemen ansızın sözlerinden döndüler, acele ettiler ve hiç geciktirmeden [azabı] kaldırdığımız gibi sözlerini bozdular.

[سورة الأعراف (٧) : آية ١٣٦]

[A'râf Suresi (7), 136. Ayet]

فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْناهُمْ فِي الْيَمِّ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَكانُوا عَنْها غافِلِينَ (١٣٦)

{ فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْناهُمْ فِي الْيَمِّ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَكانُوا عَنْها غافِلِينَ (١٣٦) } “Biz de ayetlerimizi yalanladıkları ve onlardan gafil kaldıkları için kendilerinden intikam aldık ve onları denizde boğduk.”

وَاعْلَمْ أَنَّ الْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا كَشَفَ عَنْهُمُ الْعَذَابَ مِنْ قَبْلُ مَرَّاتٍ وَكَرَّاتٍ وَلَمْ يَمْتَنِعُوا عَنْ كُفْرِهِمْ وَجَهْلِهِمْ ثُمَّ بَلَغُوا الْأَجَلَ الْمُؤَقَّتَ انْتَقَمَ مِنْهُمْ بِأَنْ أَهْلَكَهُمْ بِالْغَرَقِ وَالِانْتِقَامُ فِي اللُّغَةِ سَلْبُ النِّعْمَةِ بِالْعَذَابِ وَالْيَمُّ الْبَحْرُ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : الْيَمُّ الْبَحْرُ الَّذِي لَا يُدْرَكُ قَعْرُهُ وَقِيلَ: هُوَ لُجَّةُ الْبَحْرِ وَمُعْظَمُ مَائِهِ وَاشْتِقَاقُهُ مِنَ التَّيَمُّمِ لِأَنَّ الْمُسْتَقِينَ بِهِ يَقْصِدُونَهُ وَبَيَّنَ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآياتِنا أَنَّ ذَلِكَ الِانْتِقَامَ هُوَ لِذَلِكَ التَّكْذِيبِ. وَقَوْلُهُ: وَكانُوا عَنْها غافِلِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِنَايَةِ فِي عَنْهَا فَقِيلَ إِنَّهَا عَائِدَةٌ إِلَى النِّقْمَةِ الَّتِي دَلَّ عَلَيْهَا قَوْلُهُ: فَانْتَقَمْنا وَالْمَعْنَى وَكَانُوا عَنِ النِّقْمَةِ قَبْلَ حُلُولِهَا غَافِلِينَ وَقِيلَ الْكِنَايَةُ عَائِدَةٌ إِلَى الْآيَاتِ وَهُوَ اخْتِيَارُ الزَّجَّاجِ. قَالَ: لِأَنَّهُمْ كَانُوا لَا يَعْتَبِرُونَ بِالْآيَاتِ الَّتِي تَنْزِلُ بِهِمْ.

Bil ki anlam şudur: Allah Teâlâ daha önce azabı defalarca onlardan kaldırdığı halde onlar küfür ve cehaletlerinden vazgeçmeyip nihayet belirlenmiş süreye ulaştıklarında, onları suda boğup helak ederek kendilerinden intikam almıştır. Lügatte intikam, azap yoluyla nimetin çekilip alınmasıdır. Yemm (الْيَمُّ) ise denizdir. el-Keşşâf sahibi: "Yemm, dibine ulaşılamayan denizdir" demiştir. Bir görüşe göre o denizin derinliği ve suyunun büyük kısmıdır. Türeyişi ise teyemmümden (kastetmekten) gelir; çünkü su içmek/almak isteyenler orayı kastederler. Allah Teâlâ { بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآياتِنا } "ayetlerimizi yalanladıkları için" buyruğuyla bu intikamın o yalanlama sebebiyle olduğunu beyan etmiştir. O'nun { وَكانُوا عَنْها غافِلِينَ } "ve onlardan gafil idiler" buyruğuna gelince; { عَنْها } ifadesindeki zamirin nereye ait olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bir görüşe göre bu, { فَانْتَقَمْنا } "intikam aldık" buyruğunun delalet ettiği nikmete (cezaya/intikama) racidir; anlamı: "Ceza başlarına gelmeden önce ondan gafil idiler" demektir. Bir diğer görüşe göre zamir ayetlere racidir ki bu da ez-Zeccâc'ın tercihidir. O şöyle demiştir: Çünkü onlar başlarına inen ayetlerden/ibretlerden ders çıkarmazlardı.

فَإِنْ قِيلَ: الْغَفْلَةُ لَيْسَتْ مِنْ فِعْلِ الْإِنْسَانِ وَلَا تَحْصُلُ بِاخْتِيَارِهِ فَكَيْفَ جَاءَ الْوَعِيدُ عَلَى الْغَفْلَةِ.

Eğer: "Gaflet insanın fiilinden değildir ve onun iradesiyle gerçekleşmez; o halde gaflet üzerine nasıl tehdit gelmiştir?" denilirse,

قُلْنَا: الْمُرَادُ بِالْغَفْلَةِ هُنَا الْإِعْرَاضُ عَنِ الْآيَاتِ وَعَدَمُ الِالْتِفَاتِ إِلَيْهَا فَهُمْ أَعْرَضُوا عَنْهَا حَتَّى صَارُوا كَالْغَافِلِينَ عَنْهَا.

Deriz ki: Burada gafletten maksat, ayetlerden yüz çevirmek ve onlara iltifat etmemektir; zira onlar onlardan öyle yüz çevirdiler ki sanki onlardan gafil olan kimseler gibi oldular.

فَإِنْ قِيلَ: أَلَيْسَ قَدْ ضَمُّوا إِلَى التَّكْذِيبِ وَالْغَفْلَةِ مَعَاصِيَ كَثِيرَةً؟ فَكَيْفَ يَكُونُ الِانْتِقَامُ لِهَذَيْنَ دون غير هما.

Eğer: "Onlar yalanlama ve gaflete pek çok günah daha eklemiş değiller miydi? O halde intikam diğerleri hariç nasıl sadece bu ikisi sebebiyle olur?" denilirse,

قُلْنَا: لَيْسَ فِي الْآيَةِ بَيَانٌ أَنَّهُ تَعَالَى انْتَقَمَ مِنْهُمْ لِهَذَيْنَ مَعًا دَلَالَةً عَلَى نَفْيِ مَا عَدَاهُ وَالْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْوَاجِبَ فِي الْآيَاتِ النَّظَرُ فِيهَا وَلِذَلِكَ ذَمَّهُمْ بِأَنْ غَفَلُوا عَنْهَا وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ التَّقْلِيدَ طريق مذموم.

Deriz ki: Ayette Allah Teâlâ'nın bu ikisi sebebiyle onlardan intikam aldığının belirtilmesinde, bunun dışındakileri nefyettiğine dair bir delalet yoktur. Ayrıca ayet, ayetler üzerinde düşünmenin (nazarın) vacip olduğuna delalet eder; nitekim Allah onlardan gafil kalmaları sebebiyle onları yermiştir. Bu da taklidin yerilmiş bir yol olduğuna delalet eder.

[سورة الأعراف (٧) : آية ١٣٧]

[A'râf Suresi (7), 137. Ayet]

وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشارِقَ الْأَرْضِ وَمَغارِبَهَا الَّتِي بارَكْنا فِيها وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنى عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ بِما صَبَرُوا وَدَمَّرْنا مَا كانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ وَما كانُوا يَعْرِشُونَ (١٣٧)

{ وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشارِقَ الْأَرْضِ وَمَغارِبَهَا الَّتِي بارَكْنا فِيها وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنى عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ بِما صَبَرُوا وَدَمَّرْنا مَا كانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ وَما كانُوا يَعْرِشُونَ (١٣٧) } “Hor görülüp ezilmekte olan o kavmi de bereketli kıldığımız yeryüzünün doğularına ve batılarına mirasçı yaptık. Sabretmelerine karşılık Rabbinin İsrâiloğullarına verdiği güzel söz tam olarak yerine geldi. Firavun ve kavminin yapageldiklerini ve yükseltmekte oldukları köşkleri de yerle bir ettik.”

اعْلَمْ أَنَّ مُوسَى ﵇ كَانَ قَدْ ذَكَرَ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ قَوْلَهُ: عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ [الْأَعْرَافِ: ١٢٩] فَهَهُنَا لَمَّا بَيَّنَ تَعَالَى إِهْلَاكَ الْقَوْمِ بِالْغَرَقِ عَلَى وَجْهِ الْعُقُوبَةِ بَيَّنَ مَا فَعَلَهُ بِالْمُؤْمِنِينَ مِنَ الْخَيْرَاتِ وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى أَوْرَثَهُمْ أَرْضَهُمْ وَدِيَارَهُمْ فَقَالَ: وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشارِقَ الْأَرْضِ وَمَغارِبَهَا وَالْمُرَادُ مِنْ ذَلِكَ الِاسْتِضْعَافِ أَنَّهُ كَانَ يُقَتِّلُ أَبْنَاءَهُمْ وَيَسْتَحْيِي نِسَاءَهُمْ وَيَأْخُذُ مِنْهُمُ الْجِزْيَةَ وَيَسْتَعْمِلُهُمْ فِي الْأَعْمَالِ الشَّاقَّةِ وَاخْتَلَفُوا فِي مَعْنَى مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا، فَبَعْضُهُمْ حَمَلَهُ عَلَى مَشَارِقِ أَرْضِ الشَّامِ. وَمِصْرَ وَمَغَارِبِهَا لِأَنَّهَا هِيَ الَّتِي كَانَتْ تَحْتَ تَصَرُّفِ فِرْعَوْنَ لَعَنَهُ اللَّهُ وَأَيْضًا قَوْلُهُ: الَّتِي بارَكْنا فِيها الْمُرَادُ بَارَكْنَا فِيهَا بِالْخِصْبِ وَسَعَةِ الْأَرْزَاقِ وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ إِلَّا بِأَرْضِ الشَّامِ.

Bil ki Mûsâ aleyhisselâm İsrâiloğullarına: { عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ } “Umulur ki Rabbiniz düşmanınızı helak eder ve sizi yeryüzünde onların yerine geçirir” [A'râf 129] sözünü söylemişti. İşte burada Allah Teâlâ o kavmin ceza olarak suda boğularak helak edilişini açıklayınca, müminlere yaptığı iyilikleri de beyan ederek onları o kavmin topraklarına ve yurtlarına mirasçı kıldığını açıklamış ve: { وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشارِقَ الْأَرْضِ وَمَغارِبَهَا } “Hor görülüp ezilmekte olan o kavmi de yeryüzünün doğularına ve batılarına mirasçı yaptık” buyurmuştur. Bu hor görülüp ezilmekten maksat, [Firavun'un] onların oğullarını öldürmesi, kadınlarını sağ bırakması, onlardan cizye alması ve onları ağır işlerde çalıştırmasıdır. Yeryüzünün doğuları ve batılarının anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir: Bazıları bunu Şam ve Mısır topraklarının doğuları ve batılarına hamletmiştir; zira Allah'ın lanetlediği Firavun'un tasarrufu altında olan yer burasıydı. Ayrıca { الَّتِي بارَكْنا فِيها } “bereketli kıldığımız” buyruğunda murat edilen, bolluk ve rızık genişliğiyle bereketli kılınmasıdır ki bu da ancak Şam toprağına layıktır.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: الْمُرَادُ جُمْلَةُ الْأَرْضِ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ خَرَجَ مِنْ جُمْلَةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ دَاوُدُ وَسُلَيْمَانُ قَدْ مَلَكَ الْأَرْضَ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الأرض هاهنا اسم الجنس. وقوله: وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنى عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ قيل المراد من كَلِمَتُ رَبِّكَ قَوْلُهُ: وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي/ الْأَرْضِ إِلَى قَوْلِهِ: مَا كانُوا يَحْذَرُونَ [الْقَصَصِ: ٦] وَالْحُسْنَى تَأْنِيثُ الْأَحْسَنِ صِفَةٌ لِلْكَلِمَةِ وَمَعْنَى تَمَّتْ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ مَضَتْ عَلَيْهِمْ وَاسْتَمَرَّتْ مِنْ قَوْلِهِمْ تَمَّ عَلَيْكَ الْأَمْرُ إِذَا مَضَى عَلَيْكَ. وَقِيلَ: مَعْنَى تَمَامِ الْكَلِمَةِ الْحُسْنَى إِنْجَازُ الْوَعْدِ الَّذِي تَقَدَّمَ بِإِهْلَاكِ عَدُوِّهِمْ وَاسْتِخْلَافِهِمْ فِي الْأَرْضِ وَإِنَّمَا كَانَ الْإِنْجَازُ تَمَامًا لِلْكَلَامِ لِأَنَّ الْوَعْدَ بِالشَّيْءِ يَبْقَى كَالشَّيْءِ الْمُعَلَّقِ فَإِذَا حَصَلَ الْمَوْعُودُ بِهِ فَقَدْ تَمَّ لَكَ الْوَعْدُ وَكَمُلَ وَقَوْلُهُ: بِما صَبَرُوا أَيْ إِنَّمَا حَصَلَ ذَلِكَ التَّمَامُ بِسَبَبِ صَبْرِهِمْ وَحَسْبُكَ بِهِ حَاثًّا عَلَى الصَّبْرِ وَدَالًّا عَلَى أَنَّ مَنْ قَابَلَ الْبَلَاءَ بِالْجَزَعِ وَكَلَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ وَمَنْ قَابَلَهُ بِالصَّبْرِ وَانْتِظَارِ النَّصْرِ ضَمِنَ اللَّهُ لَهُ الْفَرَجَ وَقَرَأَ عَاصِمٌ فِي رِوَايَةٍ وَتَمَّتْ كَلِمَاتُ رَبِّكَ الْحُسْنَى وَنَظِيرُهُ مِنْ آياتِ رَبِّهِ الْكُبْرى [النَّجْمِ: ١٨] وَقَوْلُهُ: وَدَمَّرْنا قَالَ اللَّيْثُ: الدَّمَارُ الْهَلَاكُ التَّامُّ. يُقَالُ: دُمِّرَ الْقَوْمُ يُدَمَّرُونَ دَمَارًا أَيْ هَلَكُوا وَقَوْلُهُ: مَا كانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ يُرِيدُ الصَّانِعَ وَما كانُوا يَعْرِشُونَ قَالَ الزَّجَّاجُ:

İkinci görüş: Bundan maksat bütün yeryüzüdür; zira İsrâiloğulları arasından yeryüzüne hükümdar olan Dâvûd ve Süleyman çıkmıştır. Bu da buradaki "el-ard" (yeryüzü) kelimesinin cins ismi olduğuna delalet eder. O'nun { وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنى عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ } "Rabbinin İsrâiloğullarına verdiği güzel söz tam olarak yerine geldi" buyruğunda geçen { كَلِمَتُ رَبِّكَ } "Rabbinin sözü"nden maksadın O'nun { وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ } “Biz ise yeryüzünde güçsüz düşürülenlere lütufta bulunmak... istiyorduk” ayetinden { مَا كانُوا يَحْذَرُونَ } “sakınmakta oldukları şeyleri” [Kasas 5-6] ifadesine kadar olan kısım olduğu söylenmiştir. { الْحُسْنَى } kelimesi el-ahsen'in müennesi olup kelime kelimesinin sıfatıdır. { تَمَّتْ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ } ifadesinin anlamı onlar hakkında gerçekleşip hükmünü icra etti demektir; nitekim bir iş hakkında "üzerinden geçip kesinleşti" denildiğinde «تَمَّ عَلَيْكَ الْأَمْرُ» denir. Bir görüşe göre güzel sözün tamamlanmasının anlamı, düşmanlarının helak edilmesi ve yeryüzünde onların yerine geçirilmesi hususunda önceden geçen vaadin yerine getirilmesidir. Yerine getirmenin sözün tamamı sayılması şundandır: Çünkü bir şeyi vaat etmek askıda kalmış bir şey gibidir; vaat edilen şey gerçekleştiğinde ise vaat senin için tamamlanmış ve kemale ermiş olur. O'nun { بِما صَبَرُوا } "sabretmelerine karşılık" buyruğu ise, bu tamamlanmanın ancak onların sabretmeleri sebebiyle gerçekleştiği anlamına gelir. Sabra teşvik etmesi ve belayı feryat figanla karşılayan kimseyi Allah'ın kendi haline bırakacağına, onu sabır ve yardım bekleyişiyle karşılayan kimseye ise Allah'ın ferahlık ve kurtuluşu garanti edeceğine delalet etmesi bakımından bu sana yeter! Âsım bir rivayette «وَتَمَّتْ كَلِمَاتُ رَبِّكَ الْحُسْنَى» şeklinde [çoğul] okumuştur; bunun benzeri { مِنْ آياتِ رَبِّهِ الْكُبْرى } “Rabbinin en büyük ayetlerinden” [Necm 18] ayetidir. O'nun { وَدَمَّرْنا } "yerle bir ettik" buyruğuna gelince, el-Leys şöyle demiştir: Demâr (الدَّمَار), tam helak olmaktır; kavim helak olduğunda «دُمِّرَ الْقَوْمُ يُدَمَّرُونَ دَمَارًا» denir. O'nun { مَا كانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ } "Firavun ve kavminin yapageldiklerini" buyruğunda İbn Abbâs yapılan binaları ve yapıları kastettiğini söylemiştir. { وَما كانُوا يَعْرِشُونَ } "ve yükseltmekte oldukları şeyleri" buyruğuna gelince, ez-Zeccâc şöyle demiştir:

يُقَالُ عَرَشَ يَعْرِشُ وَيَعْرُشُ إِذَا بَنَى قِيلَ: وَمَا كَانُوا يَعْرِشُونَ مِنَ الْجَنَّاتِ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: جَنَّاتٍ مَعْرُوشاتٍ [الْأَنْعَامِ: ١٤١] وَقِيلَ: وَما كانُوا يَعْرِشُونَ يَرْفَعُونَ مِنَ الْأَبْنِيَةِ الْمُشَيَّدَةِ فِي السَّمَاءِ كَصَرْحِ هَامَانَ وَفِرْعَوْنَ. وَقُرِئَ يَعْرِشُونَ بِالْكَسْرِ وَالضَّمِّ وَذَكَرَ الْيَزِيدِيُّ أَنَّ الْكَسْرَ أَفْصَحُ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : وَبَلَغَنِي أَنَّهُ قَرَأَ بَعْضُ النَّاسِ يَغْرِسُونَ مِنْ غَرْسِ الْأَشْجَارِ وَمَا أَحْسَبُهُ إِلَّا تَصْحِيفًا مِنْهُ وَهَذَا آخَرُ مَا ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى مِنْ قِصَّةِ فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ وَتَكْذِيبِهِمْ بِآيَاتِ اللَّهِ تَعَالَى.

[Bir kimse] bina yaptığı zaman «عَرَشَ يَعْرِشُ وَيَعْرُشُ» denir. Bir görüşe göre: { وَمَا كَانُوا يَعْرِشُونَ } diktikleri çardaklı bahçelerdir; Allah Teâlâ'nın { جَنَّاتٍ مَعْرُوشاتٍ } “çardaklı bahçeler” [En'âm 141] buyruğu da bu kabildendir. Diğer bir görüşe göre: { وَما كانُوا يَعْرِشُونَ } Hâmân ve Firavun'un köşkü/sarayı gibi göğe doğru yükselttikleri yüksek binalardır. «يَعْرِشُونَ» kelimesi hem kesra ile hem damme ile okunmuştur; el-Yezîdî kesranın daha fasih olduğunu zikretmiştir. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: "Bana ulaştığına göre bazı kimseler ağaç dikmek anlamında «يَغْرِسُونَ» şeklinde okumuştur; ancak ben bunu sadece bir yazım/okuma hatasından (tashif) ibaret sayarım." İşte bu, Firavun ve kavminin kıssası ile Allah Teâlâ'nın ayetlerini yalanlamaları hususunda Allah Teâlâ'nın zikrettiği son kısımdır.

[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٣٨ الى ١٣٩]

[A'râf Suresi (7), 138-139. Ayetler]

وَجاوَزْنا بِبَنِي إِسْرائِيلَ الْبَحْرَ فَأَتَوْا عَلى قَوْمٍ يَعْكُفُونَ عَلى أَصْنامٍ لَهُمْ قالُوا يَا مُوسَى اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ قالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ (١٣٨) إِنَّ هؤُلاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ وَباطِلٌ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (١٣٩)

{ وَجاوَزْنا بِبَنِي إِسْرائِيلَ الْبَحْرَ فَأَتَوْا عَلى قَوْمٍ يَعْكُفُونَ عَلى أَصْنامٍ لَهُمْ قالُوا يَا مُوسَى اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ قالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ (١٣٨) إِنَّ هؤُلاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ وَباطِلٌ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (١٣٩) } “İsrâiloğullarını denizden geçirdik. Derken kendilerine ait putlara tapan bir kavme rastladılar. «Ey Mûsâ! Onların ilahları gibi bize de bir ilah yap» dediler. O da: «Doğrusu siz cahillik eden bir topluluksunuz» dedi. «Şüphesiz bunların içinde bulundukları [din] yok olmaya mahkûmdur ve yapageldikleri şeyler de batıldır.»”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنْوَاعَ نِعَمِهِ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ بِأَنْ أَهْلَكَ عَدُوَّهُمْ وَأَوْرَثَهُمْ أَرْضَهُمْ وَدِيَارَهُمْ أَتْبَعَ ذَلِكَ بِالنِّعْمَةِ الْعُظْمَى وَهِيَ أَنْ جَاوَزَ بِهِمُ الْبَحْرَ مَعَ السَّلَامَةِ: وَلَمَّا بَيَّنَ تَعَالَى فِي سَائِرِ السُّوَرِ كَيْفَ سَيَّرَهُمْ فِي الْبَحْرِ مَعَ السَّلَامَةِ وَذَلِكَ بِأَنْ فَلَقَ الْبَحْرَ عِنْدَ ضَرْبِ مُوسَى الْبَحْرَ بِالْعَصَا وَجَعْلَهُ يَبَسًا بَيَّنَ أَنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَمَّا شَاهَدُوا قَوْمًا يَعْكُفُونَ عَلَى عِبَادَةِ أَصْنَامِهِمْ جَهِلُوا وَارْتَدُّوا وَقَالُوا: / لِمُوسَى اجْعَلْ لَنَا إِلَهًا كَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ وَلَا شَكَّ أَنَّ الْقَوْمَ لَمَّا شَاهَدُوا الْمُعْجِزَاتِ الْبَاهِرَةَ الَّتِي أَظْهَرَهَا اللَّهُ تَعَالَى لِمُوسَى عَلَى فِرْعَوْنَ: ثُمَّ شَاهَدُوا أَنَّهُ تَعَالَى أَهْلَكَ فِرْعَوْنَ وَجُنُودَهُ وَخَصَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ بِأَنْوَاعِ السَّلَامَةِ وَالْكَرَامَةِ ثُمَّ إِنَّهُمْ بَعْدَ هَذِهِ الْمَوَاقِفِ وَالْمَقَامَاتِ يَذْكُرُونَ هَذَا الْكَلَامَ الْفَاسِدَ الْبَاطِلَ كَانُوا فِي نِهَايَةِ الْجَهْلِ وَغَايَةِ الْخِلَافِ.

Bil ki Allah Teâlâ, düşmanlarını helak edip topraklarına ve yurtlarına onları mirasçı kılarak İsrâiloğullarına lütfettiği nimet çeşitlerini açıkladıktan sonra, bunun peşinden en büyük nimeti, yani onları selametle denizden geçirmesini zikretmiştir. Allah Teâlâ diğer surelerde Mûsâ'nın denize asasıyla vurması üzerine denizi yarıp kupkuru bir yol yaparak onları denizde selametle nasıl yürüttüğünü beyan ettiği gibi, [burada da] İsrâiloğullarının putlarına tapınmaya devam eden bir kavmi görünce cehalete düşüp irtidat ettiklerini ve Mûsâ'ya: «Onların ilahları gibi bize de bir ilah yap» dediklerini beyan etmiştir. Şüphe yok ki bu kavim Allah Teâlâ'nın Firavun'a karşı Mûsâ için gösterdiği apaçık mucizeleri gördükten, ardından Allah Teâlâ'nın Firavun'u ve ordularını helak edip İsrâiloğullarını türlü esenlik ve ikramlara mazhar kıldığını müşahede ettikten sonra, bütün bu durak ve makamlardan sonra bu fasit ve batıl sözü söylemeleri, onların son derece koyu bir cehalet ve muhalefet içinde olduklarını gösterir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَجاوَزْنا بِبَنِي إِسْرائِيلَ الْبَحْرَ يُقَالُ: جَاوَزَ الْوَادِيَ. إِذَا قَطَعَهُ وَخَلَفَهُ وَرَاءَهُ وَجَاوَزَ بِغَيْرِهِ عَبَرَ بِهِ وَقُرِئَ جَوَّزْنَا بِمَعْنَى: أَجَزْنَا. يُقَالُ: أَجَازَ الْمَكَانَ وَجَوَّزَهُ بِمَعْنَى: جَازَهُ فَأَتَوْا عَلى قَوْمٍ يَعْكُفُونَ عَلى أَصْنامٍ لَهُمْ قَالَ الزَّجَّاجُ: يُوَاظِبُونَ عَلَيْهَا وَيُلَازِمُونَهَا. يُقَالُ: لِكُلِّ مَنْ لَزِمَ شَيْئًا وَوَاظَبَ عَلَيْهِ عَكَفَ يَعْكِفُ وَيَعْكُفُ وَمِنْ هَذَا قِيلَ لملازم المسجد متعكف. وَقَالَ قَتَادَةُ: كَانَ أُولَئِكَ الْقَوْمُ مِنْ لَخْمٍ وكانوا

Allah Teâlâ'nın { وَجاوَزْنا بِبَنِي إِسْرائِيلَ الْبَحْرَ } "İsrâiloğullarını denizden geçirdik" buyruğuna gelince: Bir kimse vadiyi aşıp arkasında bıraktığı zaman «جَاوَزَ الْوَادِيَ» denir. Başkasını geçirdiği zaman da «جَاوَزَ بِغَيْرِهِ» denilir. «أَجَزْنَا» (geçirdik) anlamında «جَوَّزْنَا» şeklinde de okunmuştur; nitekim bir yeri geçtiğinde «أَجَازَ الْمَكَانَ وَجَوَّزَهُ» denir ki «جَازَهُ» anlamındadır. { فَأَتَوْا عَلى قَوْمٍ يَعْكُفُونَ عَلى أَصْنامٍ لَهُمْ } "Derken kendilerine ait putlara tapan bir kavme rastladılar" buyruğunda ez-Zeccâc şöyle demiştir: Yani onlara ibadete devam ediyor ve onlardan ayrılmıyorlardı. Bir şeye devam edip ondan ayrılmayan herkes hakkında «عَكَفَ يَعْكِفُ وَيَعْكُفُ» denir. Camide kalan kimseye mütekif (mü'tekif) denmesi de bundandır. Katâde şöyle demiştir: O kavim Lahm kabilesindendi ve

نُزُولًا بِالرِّيفِ. قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: كَانَتْ تِلْكَ الْأَصْنَامُ تَمَاثِيلَ بَقَرٍ وَذَلِكَ أَوَّلُ بَيَانِ قِصَّةِ الْعِجْلِ.

Rîf bölgesinde konaklamaktaydılar. İbn Cüreyc şöyle demiştir: Bu putlar sığır heykelleriydi; işte bu da buzağı kıssasının ilk başlangıcıdır.

ثُمَّ حَكَى تَعَالَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ قالُوا يَا مُوسَى اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ وَاعْلَمْ أَنَّ مِنَ الْمُسْتَحِيلِ أَنْ يَقُولَ:

Sonra Allah Teâlâ onların: { قالُوا يَا مُوسَى اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ } “«Ey Mûsâ! Onların ilahları gibi bize de bir ilah yap» dediler” buyurduklarını nakletmiştir. Bil ki

الْعَاقِلُ لِمُوسَى: اجْعَلْ لَنَا إِلَهًا كَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ وَخَالِقًا وَمُدَبِّرًا لِأَنَّ الَّذِي يَحْصُلُ بِجَعْلِ مُوسَى وَتَقْدِيرُهُ: لَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ خَالِقًا لِلْعَالَمِ وَمُدَبِّرًا لَهُ وَمَنْ شَكَّ فِي ذَلِكَ لَمْ يَكُنْ كَامِلَ الْعَقْلِ وَالْأَقْرَبُ أَنَّهُمْ طَلَبُوا مِنْ مُوسَى ﵇ أَنْ يُعَيِّنَ لَهُمْ أَصْنَامًا وَتَمَاثِيلَ يَتَقَرَّبُونَ بِعِبَادَتِهَا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى وَهَذَا الْقَوْلُ هُوَ الَّذِي حَكَاهُ اللَّهُ تَعَالَى عَنْ عَبَدَةِ الْأَوْثَانِ حَيْثُ قَالُوا: مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى [الزُّمَرِ: ٣] .

bir akıl sahibinin Mûsâ'ya: "Onların ilahları gibi bize de bir ilah, bir yaratıcı ve yönetici yap" demesi imkânsızdır; çünkü Mûsâ'nın yapması ve biçimlendirmesiyle meydana gelen bir şeyin alemin yaratıcısı ve yöneticisi olması mümkün değildir. Bundan şüphe eden kimsenin aklı tam değildir. En yakın ihtimal şudur: Onlar Mûsâ aleyhisselâm'dan, kendilerine ibadet ederek Allah Teâlâ'ya yakınlaşacakları putlar ve heykeller tayin etmesini istemişlerdir. Bu söz, Allah Teâlâ'nın putperestlerden naklen: { مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى } “Biz onlara ancak bizi Allah'a daha çok yaklaştırsınlar diye kulluk ediyoruz” [Zümer 3] dediklerini bildirdiği sözdür.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: لِمَ كَانَ هَذَا الْقَوْلُ كُفْرًا؟ فَنَقُولُ: أَجْمَعَ كُلُّ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ عَلَى أَنَّ عِبَادَةَ غَيْرِ اللَّهِ تَعَالَى كُفْرٌ سَوَاءٌ اعْتَقَدَ فِي ذَلِكَ الْغَيْرِ كَوْنَهُ إِلَهًا لِلْعَالَمِ أَوِ اعْتَقَدُوا فِيهِ أَنَّ عِبَادَتَهُ تُقَرِّبُهُمْ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّ الْعِبَادَةَ نِهَايَةُ التَّعْظِيمِ وَنِهَايَةُ التَّعْظِيمِ لَا تَلِيقُ إِلَّا بِمَنْ يَصْدُرُ عَنْهُ نِهَايَةُ الْإِنْعَامِ وَالْإِكْرَامِ.

Bunu bildiğinde biri şöyle diyebilir: "Bu söz niçin küfür olmuştur?" Deriz ki: Bütün peygamberler aleyhimüsselâm, ister o başkasının alemin ilahı olduğuna inanılsın isterse ona ibadetin kendilerini Allah Teâlâ'ya yaklaştıracağına inanılsın, Allah Teâlâ'dan başkasına ibadet etmenin küfür olduğu hususunda icma etmişlerdir. Çünkü ibadet saygının (tazimin) zirvesidir; saygının zirvesi ise ancak nimet ve ikramın zirvesini bahşeden kimseye layıktır.

فَإِنْ قِيلَ: فَهَذَا الْقَوْلُ صَدَرَ مِنْ كُلِّ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَوْ مِنْ بَعْضِهِمْ؟

Eğer: "Peki bu söz İsrâiloğullarının hepsinden mi yoksa bazılarından mı sadır olmuştur?" denilirse,

قُلْنَا: بَلْ مِنْ بَعْضِهِمْ لِأَنَّهُ كَانَ مَعَ مُوسَى ﵇ السَّبْعُونَ الْمُخْتَارُونَ وَكَانَ فِيهِمْ مَنْ يَرْتَفِعُ عَنْ مِثْلِ هَذَا السُّؤَالِ الْبَاطِلِ.

Deriz ki: Bilakis bazılarından sadır olmuştur; çünkü Mûsâ aleyhisselâm ile birlikte seçilmiş yetmiş kişi vardı ve aralarında böyle batıl bir talepten uzak/yüce kimseler bulunmaktaydı.

ثُمَّ أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْ مُوسَى ﵇ أَنَّهُ أَجَابَهُمْ فَقَالَ: إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ وَتَقْرِيرُ هَذَا الْجَهْلِ مَا ذُكِرَ أَنَّ الْعِبَادَةَ غَايَةُ التَّعْظِيمِ فَلَا تَلِيقُ إِلَّا بِمَنْ يَصْدُرُ عَنْهُ غَايَةُ الْإِنْعَامِ وَهِيَ بِخَلْقِ الْجِسْمِ وَالْحَيَاةِ وَالشَّهْوَةِ وَالْقُدْرَةِ وَالْعَقْلِ وَخَلْقِ الْأَشْيَاءِ الْمُنْتَفَعِ بِهَا وَالْقَادِرُ عَلَى هَذِهِ الْأَشْيَاءِ لَيْسَ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى فَوَجَبَ أَنْ لَا تَلِيقَ الْعِبَادَةُ إِلَّا بِهِ.

Sonra Allah Teâlâ, Mûsâ aleyhisselâm'ın onlara cevap olarak: { إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ } “Doğrusu siz cahillik eden bir topluluksunuz” dediğini nakletmiştir. Bu cehaletin izahı daha önce zikredilen husustur; zira ibadet tazimin (saygının) zirvesidir, dolayısıyla ancak nimeti vermenin zirvesi kendisinden sadır olan zata layıktır. Bu da bedeni, hayatı, arzuyu, kudreti, aklı ve kendilerinden faydalanılan şeyleri yaratmakladır. Bu şeylere güç yetiren ise yalnızca Allah Teâlâ'dır; bu yüzden ibadetin ancak O'na layık olması vaciptir.

فَإِنْ قَالُوا: إِذَا كَانَ مُرَادُهُمْ بِعِبَادَةِ تِلْكَ الْأَصْنَامِ التَّقَرُّبَ بِهَا إِلَى تَعْظِيمِ اللَّهِ تَعَالَى فَمَا الْوَجْهُ فِي قُبْحِ هَذِهِ الْعِبَادَةِ؟

Eğer: "O putlara ibadet etmekten maksatları onlarla Allah Teâlâ'yı tazime yaklaşmak idiyse bu ibadetin çirkinliğinin sebebi nedir?" derlerse,

قُلْنَا: فَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ: لَمْ يَتَّخِذُوهَا آلِهَةً أَصْلًا وَإِنَّمَا جَعَلُوهَا كَالْقِبْلَةِ وَذَلِكَ يُنَافِي قَوْلَهُمْ: اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ وَاعْلَمْ أَنَّ (مَا) فِي قَوْلِهِ: كَما لَهُمْ آلِهَةٌ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَصْدَرِيَّةً أَيْ كَمَا ثَبَتَ لَهُمْ آلِهَةٌ وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَوْصُولَةً وَفِي قَوْلِهِمْ: لَهُمْ ضَمِيرٌ يعود اليه وآلِهَةٌ بَدَلٌ مِنْ ذَلِكَ الضَّمِيرِ تَقْدِيرُهُ:

Deriz ki: Bu takdirde onları kesinlikle ilah edinmemiş, sadece kıble gibi kılmış olurlar ki bu durum onların: { اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ } “Onların ilahları gibi bize de bir ilah yap” sözleriyle çelişir. Bil ki O'nun { كَما لَهُمْ آلِهَةٌ } buyruğundaki { ما } masdariyye olabilir; yani "onların ilahları sabit olduğu/bulunduğu gibi" demektir. Mevsûle olması da caizdir; bu durumda onların { لَهُمْ } sözünde ona raci olan bir zamir bulunur ve { آلِهَةٌ } lafzı o zamirden bedel olur; takdiri şöyledir:

كَالَّذِي هُوَ لَهُمْ آلِهَةٌ.

«كَالَّذِي هُوَ لَهُمْ آلِهَةٌ» (Onlar için ilahlar olan şey gibi).

ثُمَّ حَكَى تَعَالَى عَنْ مُوسَى ﵇ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ هؤُلاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ قَالَ اللَّيْثُ: التَّبَارُ الْهَلَاكُ.

Sonra Allah Teâlâ Mûsâ aleyhisselâm'ın: { إِنَّ هؤُلاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ } “Şüphesiz bunların içinde bulundukları [din] yok olmaya mahkûmdur” dediğini nakletmiştir. el-Leys şöyle demiştir: Tebâr (التَّبَار), helak olmak demektir.

يُقَالُ: تَبِرَ الشَّيْءُ يَتْبَرُ تَبَارًا وَالتَّتْبِيرُ الْإِهْلَاكُ، ومنه قوله تعالى: تَبَّرْنا تَتْبِيراً وَيُقَالُ لِلذَّهَبِ الْمُنْكَسِرِ الْمُتَفَتِّتِ:

Bir şey helak olduğunda «تَبِرَ الشَّيْءُ يَتْبَرُ تَبَارًا» denir; tetbîr ise helak etmektir. Allah Teâlâ'nın { تَبَّرْنا تَتْبِيراً } “...kökünden darmadağın ettik/yerle bir ettik” [Furkân 39 / İsrâ 7] buyruğu da bundandır. Kırılmış ve ufalanmış altına da

التِّبْرُ فَقَوْلُهُ: مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ أَيْ مُهْلَكٌ مُدَمَّرٌ وَقَوْلُهُ: وَباطِلٌ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ قِيلَ: الْبُطْلَانُ عَدَمُ الشَّيْءِ إِمَّا بِعَدَمِ ذَاتِهِ أَوْ بِعَدَمِ فَائِدَتِهِ وَمَقْصُودِهِ وَالْمُرَادُ مِنْ بُطْلَانِ عَمَلِهِمْ: أَنَّهُ لَا يَعُودُ عَلَيْهِمْ مِنْ ذَلِكَ الْعَمَلِ نَفْعٌ وَلَا دَفْعُ ضَرَرٍ وَتَحْقِيقُ الْقَوْلِ فِي هَذَا الْبَابِ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الْعِبَادَةِ أَنْ تَصِيرَ الْمُوَاظَبَةُ على تلك الأعمال سببا الاستحكام ذِكْرِ اللَّهِ تَعَالَى فِي الْقَلْبِ حَتَّى تَصِيرَ تِلْكَ الرُّوحُ سَعِيدَةً بِحُصُولِ تِلْكَ الْمَعْرِفَةِ فِيهَا. فَإِذَا اشْتَغَلَ الْإِنْسَانُ بِعِبَادَةِ غَيْرِ اللَّهِ تَعَالَى تَعَلَّقَ قَلْبُهُ بِغَيْرِ اللَّهِ وَيَصِيرُ ذَلِكَ التَّعَلُّقُ سَبَبًا لِإِعْرَاضِ الْقَلْبِ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ تَعَالَى وَإِذَا ظَهَرَ هَذَا التَّحْقِيقُ ظَهَرَ أَنَّ الِاشْتِغَالَ بِعِبَادَةِ غَيْرِ اللَّهِ مُتَبَّرٌ وَبَاطِلٌ وَضَائِعٌ وَسَعْيٌ فِي تَحْصِيلِ ضِدِّ هَذَا الشَّيْءِ وَنَقِيضِهِ

«التِّبْرُ» (tibr) denir. O'nun { مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ } buyruğu "helak edilmiş ve yerle bir edilmiştir" demektir. { وَباطِلٌ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } "ve yapageldikleri şeyler de batıldır" buyruğuna gelince; butlân (bâtıl olma) bir şeyin ya bizzat zatının yokluğuyla ya da faydasının ve amacının yokluğuyla yok olmasıdır denilmiştir. Amellerinin batıl olmasından maksat, o amelden kendilerine ne bir faydanın dönmesi ne de bir zararın savulmasıdır. Bu baptaki sözün tahkiki şudur: İbadetten maksat, bu amellere devam etmenin Allah Teâlâ'nın zikrinin kalpte kökleşmesine sebep olması ve böylece o ruhun kendisinde bu marifetin hasıl olmasıyla saadete ermesidir. İnsan Allah Teâlâ'dan başkasına ibadetle meşgul olduğunda ise kalbi Allah'tan başkasına bağlanır ve bu bağlanma kalbin Allah Teâlâ'nın zikrinden yüz çevirmesine sebep olur. Bu tahkik ortaya çıkınca, Allah'tan başkasına ibadetle meşgul olmanın yok olmaya mahkûm, batıl ve zayi olduğu; ayrıca bu şeyin zıddını ve nakızını elde etmeye yönelik bir çaba olduğu açıkça anlaşılır;

لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الْعِبَادَةِ رُسُوخُ مَعْرِفَةِ اللَّهِ تَعَالَى فِي الْقَلْبِ وَالِاشْتِغَالَ بِعِبَادَةِ غَيْرِ اللَّهِ يُزِيلُ مَعْرِفَةَ اللَّهِ عَنِ الْقَلْبِ فَكَانَ هَذَا ضِدًّا لِلْغَرَضِ وَنَقِيضًا لِلْمَطْلُوبِ وَاللَّهُ اعلم.

zira biz ibadetten maksadın Allah Teâlâ'nın marifetinin kalpte kökleşmesi olduğunu açıklamıştık; Allah'tan başkasına ibadetle meşgul olmak ise Allah'ın marifetini kalpten giderir; bu da maksadın zıddı ve talep edilenin nakızı olur. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة الأعراف (٧) : آية ١٤٠]

[A'râf Suresi (7), 140. Ayet]

قالَ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِيكُمْ إِلهاً وَهُوَ فَضَّلَكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ (١٤٠)

{ قالَ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِيكُمْ إِلهاً وَهُوَ فَضَّلَكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ (١٤٠) } “«O sizi alemlere üstün kılmışken, ben size Allah'tan başka bir ilah mı arayayım?» dedi.”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْ مُوسَى ﵇ أَنَّهُمْ لَمَّا قَالُوا لَهُ: اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ فَهُوَ ﵇ ذَكَرَ فِي الْجَوَابِ وُجُوهًا: أَوَّلُهَا: أَنَّهُ حَكَمَ عَلَيْهِمْ بِالْجَهْلِ فَقَالَ: إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ وَثَانِيهَا: أَنَّهُ قَالَ:

Bil ki Allah Teâlâ, Mûsâ aleyhisselâm'dan, onlar kendisine: { اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ } “Onların ilahları gibi bize de bir ilah yap” dediklerinde, onun aleyhisselâm cevap olarak birkaç vecih zikrettiğini nakletmiştir: Birincisi: Onların cahil olduklarına hükmedip: { إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ } “Doğrusu siz cahillik eden bir topluluksunuz” demiştir. İkincisi:

إِنَّ هؤُلاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ أَيْ سَبَبٌ لِلْخُسْرَانِ وَالْهَلَاكِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ قَالَ: وَباطِلٌ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ أَيْ هَذَا الْعَمَلُ الشَّاقُّ لَا يُفِيدُهُمْ نَفْعًا فِي الدُّنْيَا وَالدِّينِ. وَرَابِعُهَا: مَا ذَكَرَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مِنَ التَّعَجُّبِ مِنْهُمْ عَلَى وَجْهٍ يُوجِبُ الْإِنْكَارَ وَالتَّوْبِيخَ فَقَالَ: أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِيكُمْ إِلهاً وَهُوَ فَضَّلَكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ وَالْمَعْنَى: أَنَّ الْإِلَهَ لَيْسَ شَيْئًا يُطْلَبُ وَيُلْتَمَسُ وَيُتَّخَذُ بَلِ الْإِلَهُ هُوَ اللَّهُ الَّذِي يَكُونُ/ قَادِرًا عَلَى الْإِنْعَامِ بِالْإِيجَادِ وَإِعْطَاءِ الْحَيَاةِ وَجَمِيعِ النِّعَمِ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَهُوَ فَضَّلَكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ فَهَذَا الْمَوْجُودُ هُوَ الْإِلَهُ الَّذِي يَجِبُ عَلَى الْخَلْقِ عِبَادَتُهُ فَكَيْفَ يَجُوزُ الْعُدُولُ عَنْ عِبَادَتِهِ إِلَى عِبَادَةِ غَيْرِهِ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀: يُقَالُ: بَغَيْتُ فُلَانًا شَيْئًا وَبَغَيْتُ لَهُ. قَالَ تَعَالَى: يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ [التَّوْبَةِ: ٤٧] أَيْ يَبْغُونَ لَكُمْ وَفِي انْتِصَابِ قَوْلِهِ: إِلهاً وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: الْحَالُ كَأَنَّهُ قِيلَ: أَطْلُبُ لَكُمْ غَيْرَ اللَّهِ مَعْبُودًا وَنَصْبُ (غَيْرَ) فِي هَذَا الْوَجْهِ عَلَى الْمَفْعُولِ بِهِ. الثَّانِي: أَنْ يُنْصَبَ إِلهاً عَلَى الْمَفْعُولِ به وغَيْرَ عَلَى الْحَالِ الْمُقَدَّمَةِ الَّتِي لَوْ تَأَخَّرَتْ كَانَتْ صِفَةً كَمَا تَقُولُ: أَبْغِيكُمْ إِلَهًا غَيْرَ اللَّهِ. وَقَوْلُهُ: وَهُوَ فَضَّلَكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ فِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ أَنَّهُ تَعَالَى فَضَّلَهُمْ عَلَى عَالَمِي زَمَانِهِمْ.

{ إِنَّ هؤُلاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ } “Şüphesiz bunların içinde bulundukları [din] yok olmaya mahkûmdur” yani hüsran ve helak sebebidir demiştir. Üçüncüsü: { وَباطِلٌ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } “ve yapageldikleri şeyler de batıldır” yani bu zahmetli amel onlara dünyada da dinde de bir fayda sağlamaz demiştir. Dördüncüsü ise bu ayette inkâr ve azarlamayı gerektirecek bir tarzda onlara hayret ederek: { أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِيكُمْ إِلهاً وَهُوَ فَضَّلَكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ } “O sizi alemlere üstün kılmışken, ben size Allah'tan başka bir ilah mı arayayım?” diye buyurmasıdır. Anlamı şudur: İlah aranıp talep edilecek ve sonradan edinilecek bir şey değildir; aksine ilah, var ederek, hayat ve bütün nimetleri vererek lütufta bulunmaya kadir olan Allah'tır. O'nun { وَهُوَ فَضَّلَكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ } "O sizi alemlere üstün kılmışken" buyruğundan murat edilen de budur. İşte mahlukatın ibadet etmesi vacip olan ilah bu mevcuttur; o halde O'na ibadetten başkasına ibadete dönmek nasıl caiz olabilir? el-Vâhidî rahimehullâh şöyle demiştir: Bir kimseye bir şey aradığında «بَغَيْتُ فُلَانًا شَيْئًا وَبَغَيْتُ لَهُ» denir. Allah Teâlâ: { يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ } “Size fitne çıkarmak isterler” [Tevbe 47] buyurmuştur ki «يَبْغُونَ لَكُمْ» (sizin için isterler) demektir. { إِلهاً } lafzının mensup oluşunda iki vecih vardır: Birincisi: Hâl olmasıdır; sanki: "Ben sizin için Allah'tan başkasını mı mabut olarak arayayım?" denilmiş gibidir; bu vecihte { غَيْرَ } lafzının nasbı mef'ûlün bih olmasındandır. İkincisi: { إِلهاً } kelimesinin mef'ûlün bih olarak mensup olması, { غَيْرَ } lafzının ise -şayet sonra gelseydi sıfat olacak olan- öne geçmiş hâl olmasıdır; nitekim: "Ben sizin için Allah'tan başka bir ilah arıyorum" (أَبْغِيكُمْ إِلَهًا غَيْرَ اللَّهِ) demen gibidir. O'nun { وَهُوَ فَضَّلَكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ } buyruğuna gelince bunda iki görüş vardır: Birincisi: Maksat, Allah Teâlâ'nın onları kendi zamanlarının alemlerine üstün kılmış olmasıdır.

الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى خَصَّهُمْ بِتِلْكَ الْآيَاتِ الْقَاهِرَةِ وَلَمْ يَحْصُلْ مِثْلُهَا لِأَحَدٍ مِنَ الْعَالَمِينَ وَإِنْ كَانَ غَيْرُهُمْ فَضَلَهُمْ بِسَائِرِ الْخِصَالِ وَمِثَالُهُ: رَجُلٌ تَعْلَّمَ عِلْمًا وَاحِدًا وَآخَرُ تَعَلَّمَ عُلُومًا كَثِيرَةً سِوَى ذَلِكَ الْعِلْمِ فَصَاحِبُ الْعِلْمِ الْوَاحِدِ مُفَضَّلٌ عَلَى صَاحِبِ الْعُلُومِ الْكَثِيرَةِ بِذَلِكَ الْوَاحِدِ إِلَّا أَنَّ صَاحِبَ الْعُلُومِ الْكَثِيرَةِ مُفَضَّلٌ عَلَى صاحب العلم الواحد في الحقيقة.

İkincisi: Allah Teâlâ onları bu kahredici mucizelerle/ayetlerle özel kılmış ve alemlerden hiç kimseye böylesi nasip olmamıştır; başkaları diğer hasletlerde onlardan üstün olsalar bile böyledir. Bunun misali şudur: Bir adam tek bir ilmi öğrenmiş, diğeri ise bu ilim hariç pek çok ilim öğrenmiştir; tek ilim sahibi kimse o tek ilim sebebiyle çok ilim sahibi kimseden üstün tutulur, ancak hakikatte çok ilim sahibi kimse tek ilim sahibinden üstündür.

[سورة الأعراف (٧) : آية ١٤١]

[A'râf Suresi (7), 141. Ayet]

وَإِذْ أَنْجَيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ يُقَتِّلُونَ أَبْناءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِساءَكُمْ وَفِي ذلِكُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ (١٤١)

{ وَإِذْ أَنْجَيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ يُقَتِّلُونَ أَبْناءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِساءَكُمْ وَفِي ذلِكُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ (١٤١) } “Hani sizi Firavun ailesinden kurtarmıştık. Onlar size azabın en kötüsünü reva görüyor, oğullarınızı öldürüyor, kadınlarınızı sağ bırakıyorlardı. Bunda sizin için Rabbinizden büyük bir imtihan vardı.”

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مُفَسَّرَةٌ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ وَالْفَائِدَةُ فِي ذِكْرِهَا فِي هَذَا الْمَوْضِعِ أَنَّهُ تَعَالَى هُوَ الَّذِي أَنْعَمَ عَلَيْكُمْ بِهَذِهِ النِّعْمَةِ الْعَظِيمَةِ فَكَيْفَ يَلِيقُ بِكُمُ الِاشْتِغَالُ بِعِبَادَةِ غَيْرِ اللَّهِ تَعَالَى. والله اعلم.

Bil ki bu ayet Bakara Suresi'nde tefsir edilmiştir. Burada zikredilmesindeki fayda ise, size bu büyük nimeti ihsan edenin Allah Teâlâ olduğu, dolayısıyla Allah Teâlâ'dan başkasına ibadetle meşgul olmanın size nasıl yakışacağı [hususunu hatırlatmaktır]. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة الأعراف (٧) : آية ١٤٢]

[A'râf Suresi (7), 142. Ayet]