Binûn

A'râf Suresi — 16. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَواعَدْنا مُوسى ثَلاثِينَ لَيْلَةً وَأَتْمَمْناها بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِيقاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً وَقالَ مُوسى لِأَخِيهِ هارُونَ اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ وَلا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ (١٤٢)

{ وَواعَدْنا مُوسى ثَلاثِينَ لَيْلَةً وَأَتْمَمْناها بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِيقاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً وَقالَ مُوسى لِأَخِيهِ هارُونَ اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ وَلا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ (١٤٢) } “Musa ile otuz gece için sözleştik ve buna on [gece] daha ekledik; böylece Rabbinin belirlediği vakit kırk geceye tamamlandı. Musa, kardeşi Harun'a: 'Kavmim içinde benim yerime geç, ıslah et ve bozguncuların yoluna uyma!' dedi.”

[في قوله تعالى وَواعَدْنا مُوسى ثَلاثِينَ لَيْلَةً] فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın { وَواعَدْنا مُوسى ثَلاثِينَ لَيْلَةً } “Musa ile otuz gece için sözleştik” buyruğu hakkında] Bu ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو: وَعَدْنَا بِغَيْرِ أَلْفٍ وَالْبَاقُونَ واعَدْنا بِالْأَلْفِ عَلَى الْمُفَاعَلَةِ وَقَدْ مَرَّ بَيَانُ هَذِهِ الْقِرَاءَةِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ.

Birinci Mesele: Ebû Amr, elifsiz olarak { وَعَدْنَا } şeklinde okumuştur; diğer kıraat imamları ise mufâale babından elif ile { واعَدْنا } şeklinde okumuşlardır. Bu kıraatin açıklaması Bakara Suresi'nde geçmişti.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ رُوِيَ أَنَّ مُوسَى ﵇ وَعَدَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَهُوَ بِمِصْرَ: إِنْ أَهْلَكَ اللَّهُ عَدُوَّهُمْ

İkinci Mesele: Bil ki rivayet edildiğine göre Musa aleyhisselâm henüz Mısır'dayken İsrailoğullarına, şayet Allah düşmanlarını helak ederse...

أَتَاهُمْ بِكِتَابٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فِيهِ بَيَانُ مَا يَأْتُونَ وَمَا يَذَرُونَ فَلَمَّا هَلَكَ فِرْعَوْنُ سَأَلَ مُوسَى رَبَّهُ الْكِتَابَ فَهَذِهِ الْآيَةُ فِي بَيَانِ كَيْفِيَّةِ نُزُولِ التَّوْرَاةِ وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ: وَإِذْ واعَدْنا مُوسى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً وَذِكْرُ تَفْصِيلِ تِلْكَ الْأَرْبَعِينَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ.

...kendilerine yapacakları ve sakınacakları şeylerin beyanını içeren, Allah katından bir kitap getireceğini vaat etmişti. Firavun helak olunca Musa, Rabbinden kitabı istedi. İşte bu ayet Tevrat'ın indiriliş keyfiyetinin beyanı hakkındadır. Bil ki Allah Teâlâ Bakara Suresi'nde: { وَإِذْ واعَدْنا مُوسى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً } “Hani Musa ile kırk gece için sözleşmiştik” buyurmuştur; o kırk [gecenin] tafsilatlı zikri ise bu ayettedir.

فان قيل: وما الحكمة هاهنا فِي ذِكْرِ الثَّلَاثِينَ ثُمَّ إِتْمَامِهَا بِعَشْرٍ؟ وَأَيْضًا فَقَوْلُهُ: فَتَمَّ مِيقاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً كَلَامٌ عَارٍ عَنِ الْفَائِدَةِ لِأَنَّ كُلَّ أَحَدٍ يَعْلَمُ أَنَّ الثَّلَاثِينَ مَعَ الْعَشْرِ يَكُونُ أَرْبَعِينَ.

Eğer: "Burada otuzun zikredilip ardından bunun on ile tamamlanmasındaki hikmet nedir? Ayrıca O'nun { فَتَمَّ مِيقاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً } buyruğu faydadan yoksun bir söz [gibi durmaktadır]; zira herkes otuz ile onun toplamının kırk ettiğini bilir" denilirse;

قُلْنَا: أَمَّا الْجَوَابُ عَنِ السُّؤَالِ الْأَوَّلِ فَهُوَ مِنْ وُجُوهٍ:

Deriz ki: Birinci soruya cevap birkaç vecihtendir:

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ مُوسَى ﵇ بِصَوْمِ ثَلَاثِينَ يَوْمًا وَهُوَ شَهْرُ ذِي الْقَعْدَةِ فَلَمَّا أَتَمَّ الثَّلَاثِينَ أَنْكَرَ خُلُوفَ فِيهِ فَتَسَوَّكَ فَقَالَتِ الْمَلَائِكَةُ كُنَّا نَشَمُّ مِنْ فِيكَ رَائِحَةَ الْمِسْكِ فَأَفْسَدْتَهُ بِالسِّوَاكِ فَأَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَيْهِ أَمَا عَلِمْتَ أَنَّ خُلُوفَ فَمِ الصَّائِمِ أَطْيَبُ عِنْدِي مِنْ رِيحِ الْمِسْكِ فَأَمَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى أَنْ يَزِيدَ عَلَيْهَا عَشَرَةَ أَيَّامٍ مِنْ ذِي الْحِجَّةِ لِهَذَا السَّبَبِ.

Birinci Vecih: Allah Teâlâ Musa aleyhisselâm'a otuz gün oruç tutmasını emretti ki bu Zilkade ayı idi. Otuz günü tamamlayınca ağız kokusundan hoşlanmayıp misvak kullandı. Bunun üzerine melekler: "Biz senin ağzından misk kokusu alıyorduk, sen ise onu misvak ile bozdun" dediler. Allah Teâlâ da ona: "Oruçlunun ağız kokusunun katımda misk kokusundan daha hoş olduğunu bilmedin mi?" diye vahyetti. İşte bu sebeple Allah Teâlâ ona Zilhicce ayından on gün daha eklemesini emretti.

وَالْوَجْهُ الثَّانِي: فِي فَائِدَةِ هَذَا التَّفْضِيلِ أَنَّ اللَّهَ أَمَرَهُ أَنْ يَصُومَ ثَلَاثِينَ يَوْمًا وَأَنْ يَعْمَلَ فِيهَا مَا يُقَرِّبُهُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى ثُمَّ أُنْزِلَتِ التَّوْرَاةُ عَلَيْهِ فِي الْعَشْرِ الْبَوَاقِي وَكَلَّمَهُ أَيْضًا فِيهِ. فَهَذَا هُوَ الْفَائِدَةُ فِي تَفْصِيلِ الْأَرْبَعِينَ إِلَى الثَّلَاثِينَ وَإِلَى الْعَشْرَةِ.

İkinci Vecih: Bu ayrıntının faydası hususunda şudur: Allah ona otuz gün oruç tutmasını ve bu günlerde kendisini Allah Teâlâ'ya yaklaştıracak ameller yapmasını emretmiş, ardından Tevrat geriye kalan on günde indirilmiş ve [Allah] onunla bu süre zarfında da konuşmuştur. Kırk günün otuz ve on şeklinde tafsil edilmesindeki fayda işte budur.

وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: مَا ذَكَرَهُ أَبُو مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيُّ فِي سُورَةِ طه مَا دَلَّ عَلَى أَنَّ مُوسَى ﵇ بَادَرَ إِلَى مِيقَاتِ رَبِّهِ قَبْلَ قَوْمِهِ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ يَا مُوسى قالَ هُمْ أُولاءِ عَلى أَثَرِي فَجَائِزٌ أَنْ يَكُونَ مُوسَى أَتَى الطُّورَ عِنْدَ تَمَامِ الثَّلَاثِينَ فَلَمَّا أَعْلَمَهُ اللَّهُ تَعَالَى خَبَرَ قَوْمِهِ مَعَ السَّامِرِيِّ رَجَعَ إِلَى قَوْمِهِ قَبْلَ تَمَامِ مَا وَعَدَهُ اللَّهُ تَعَالَى ثُمَّ عَادَ إِلَى الْمِيقَاتِ فِي عَشْرَةٍ أُخْرَى فَتَمَّ أَرْبَعُونَ لَيْلَةً.

Üçüncü Vecih: Ebû Müslim el-İsfahânî'nin Tâhâ Suresi'nde zikrettiği, Musa aleyhisselâm'ın kavminden önce Rabbinin belirlediği vakte/yere koştuğuna delalet eden şu husustur; nitekim bunun delili Allah Teâlâ'nın: { وَما أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ يَا مُوسى قالَ هُمْ أُولاءِ عَلى أَثَرِي } “'Seni kavminden aceleyle ayıran nedir ey Musa?' dedi. [Musa:] 'Onlar benim izimdeler' dedi” buyruğudur. Dolayısıyla Musa'nın otuz [gün] tamamlandığında Tûr'a gelmiş olması, Allah Teâlâ kavminin Sâmirî ile olan durumunu ona haber verince de Allah Teâlâ'nın vaat ettiği süre henüz tamamlanmadan kavmine dönmüş olması, sonra diğer on gün için tekrar mikata dönmüş ve böylece kırk gecenin tamamlanmış olması caizdir.

وَالْوَجْهُ الرَّابِعُ: قَالَ بَعْضُهُمْ لَا يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ الْوَعْدُ الْأَوَّلُ حَضَرَهُ مُوسَى ﵇ وَحْدَهُ وَالْوَعْدُ الثَّانِي حَضَرَ الْمُخْتَارُونَ مَعَهُ لِيَسْمَعُوا كَلَامَ اللَّهِ تَعَالَى فَصَارَ الْوَعْدُ مُخْتَلِفًا لِاخْتِلَافِ حَالِ الْحَاضِرِينَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Dördüncü Vecih: Bazıları şöyle demiştir: Birinci vaatte Musa aleyhisselâm'ın tek başına hazır bulunması, ikinci vaatte ise seçilen kimselerin Allah Teâlâ'nın kelamını işitmek üzere onunla beraber hazır bulunması imkansız değildir; böylece hazır bulunanların durumunun farklılaşması sebebiyle vaat de farklı [kısımlar halinde] olmuştur. En doğrusunu Allah bilir.

وَالْجَوَابُ عَنِ السُّؤَالِ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا قَالَ: أَرْبَعِينَ لَيْلَةً ازالة التوهم أَنَّ ذَلِكَ الْعَشْرَ مِنَ الثَّلَاثِينَ لِأَنَّهُ يَحْتَمِلُ أَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ مِنَ الثَّلَاثِينَ كَأَنَّهُ كَانَ عِشْرِينَ ثُمَّ أَتَمَّهُ بِعَشْرٍ فَصَارَ ثَلَاثِينَ فَأَزَالَ هَذَا الْإِيهَامَ.

İkinci soruya cevap: Allah Teâlâ'nın { أَرْبَعِينَ لَيْلَةً } demesi, bu on günün otuzun içinden olduğu vehmini ortadan kaldırmak içindir. Çünkü [böyle denilmeseydi] sanki başlangıçta yirmi imiş de on eklenerek otuza tamamlanmış gibi, "onu otuzun içinden on ile tamamladık" ihtimali doğabilirdi; işte bu vehmi izale etmiştir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَتَمَّ مِيقاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً فَفِيهِ بَحْثَانِ:

Allah Teâlâ'nın: { فَتَمَّ مِيقاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً } “Böylece Rabbinin belirlediği vakit kırk geceye tamamlandı” buyruğuna gelince, bunda iki inceleme vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: الْفَرْقُ بَيْنَ الْمِيقَاتِ وَبَيْنَ الْوَقْتِ أَنَّ الْمِيقَاتَ مَا قُدِّرَ فِيهِ عَمَلٌ مِنَ الْأَعْمَالِ وَالْوَقْتَ وَقْتٌ للشيء قدرة مُقَدَّرٍ أَوَّلًا.

Birinci İnceleme: Mikat ile vakit arasındaki fark şudur: Mikat, içinde amellerden bir amelin takdir edildiği/belirlendiği şeydir; vakit ise bir takdir eden tarafından belirlensin ya da belirlenmesin, bir şeyin vaktidir.

وَالْبَحْثُ الثَّانِي: قَوْلُهُ: أَرْبَعِينَ لَيْلَةً نَصْبٌ عَلَى الْحَالِ أَيْ تَمَّ بَالِغًا هَذَا الْعَدَدَ.

İkinci İnceleme: { أَرْبَعِينَ لَيْلَةً } ifadesi hâl olarak mensuptur; yani "bu sayıya ulaşmış olarak tamamlandı" demektir.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَقالَ مُوسى لِأَخِيهِ هارُونَ [إلى آخر الآية] فَقَوْلُهُ: هارُونَ عَطْفُ بَيَانٍ لِأَخِيهِ وَقُرِئَ بِالضَّمِّ عَلَى النِّدَاءِ اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي كُنْ خَلِيفَتِي فِيهِمْ وَأَصْلِحْ وَكُنْ مُصْلِحًا أَوْ وَأَصْلِحْ مَا يَجِبُ أَنْ يَصْلُحَ مِنْ أُمُورِ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَمَنْ دَعَاكَ مِنْهُمْ إِلَى الْإِفْسَادِ فَلَا تَتْبَعْهُ وَلَا تُطِعْهُ.

O'nun: { وَقالَ مُوسى لِأَخِيهِ هارُونَ } [ayetin sonuna kadar] buyruğuna gelince; { هارُونَ } lafzı, { لِأَخِيهِ } ifadesinin atf-ı beyânıdır; nida olarak zamme ile de okunmuştur. { اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي } "onlar arasında benim halifem/vekilim ol"; { وَأَصْلِحْ } "ıslah edici ol" veya "İsrailoğullarının işlerinden düzelmesi gerekeni düzelt"; onlardan seni bozgunculuğa çağıran kimseye de uyma ve ona itaat etme demektir.

فَإِنْ قِيلَ: إِنَّ هَارُونَ كَانَ شَرِيكَ مُوسَى ﵇ فِي النُّبُوَّةِ فَكَيْفَ جَعَلَهُ خَلِيفَةً لِنَفْسِهِ فَإِنَّ شَرِيكَ

Eğer: "Harun, Musa aleyhisselâm'ın nübüvvette ortağı idi; öyleyse nasıl onu kendisine halife kılmıştır? Zira bir kimsenin ortağı...

الْإِنْسَانِ أَعْلَى حَالًا مِنْ خَلِيفَتِهِ وَرَدُّ الْإِنْسَانِ مِنَ الْمَنْصِبِ الْأَعْلَى إِلَى الْأَدْوَنِ يَكُونُ إِهَانَةً.

...onun halifesinden daha üst bir konumdadır. Bir insanı üst makamdan daha alt bir makama indirmek ise bir küçük düşürme/tahkir olur" denilirse;

قُلْنَا الْأَمْرُ وَإِنْ كَانَ كَمَا ذَكَرْتُمْ إِلَّا أَنَّهُ كَانَ مُوسَى ﵇ هُوَ الْأَصْلَ فِي تِلْكَ النُّبُوَّةِ.

Deriz ki: Durum zikrettiğiniz gibi olsa da, o nübüvvette asıl olan Musa aleyhisselâm idi.

فَإِنْ قِيلَ: لَمَّا كَانَ هَارُونُ نَبِيًّا وَالنَّبِيُّ لَا يَفْعَلُ إِلَّا الْإِصْلَاحَ فَكَيْفَ وَصَّاهُ بِالْإِصْلَاحِ.

Eğer: "Harun bir peygamber olduğuna ve peygamber de ancak ıslah edici olduğuna göre, ona ıslahı nasıl tavsiye etmiştir?" denilirse;

قُلْنَا: الْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْأَمْرِ التَّأْكِيدُ كَقَوْلِهِ: وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي [الْبَقَرَةِ: ٢٦٠] والله اعلم.

Deriz ki: Bu emirden maksat, [İbrahim'in] { وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي } “Lakin kalbim mutmain olsun diye” [Bakara 260] sözünde olduğu gibi teyittir. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة الأعراف (٧) : آية ١٤٣]

[A'râf Suresi (7), 143. Ayet]

وَلَمَّا جاءَ مُوسى لِمِيقاتِنا وَكَلَّمَهُ رَبُّهُ قالَ رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ قالَ لَنْ تَرانِي وَلكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكانَهُ فَسَوْفَ تَرانِي فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا وَخَرَّ مُوسى صَعِقاً فَلَمَّا أَفاقَ قالَ سُبْحانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ (١٤٣)

{ وَلَمَّا جاءَ مُوسى لِمِيقاتِنا وَكَلَّمَهُ رَبُّهُ قالَ رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ قالَ لَنْ تَرانِي وَلكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكانَهُ فَسَوْفَ تَرانِي فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا وَخَرَّ مُوسى صَعِقاً فَلَمَّا أَفاقَ قالَ سُبْحانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ (١٤٣) } “Musa tayin ettiğimiz vakitte gelip Rabbi onunla konuşunca: 'Rabbim! Bana [kendini] göster, sana bakayım' dedi. [Rabbi:] 'Beni asla göremezsin; fakat şu dağa bak, eğer o yerinde durabilirse sen de beni göreceksin' buyurdu. Rabbi dağa tecelli edince onu yerle bir etti ve Musa baygın düştü. Ayılınca: 'Seni tenzih ederim, sana tövbe ettim ve ben inananların ilkiyim' dedi.”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ الْفَائِدَةَ الَّتِي لِأَجْلِهَا حَضَرَ مُوسَى ﵇ الْمِيقَاتَ وَهِيَ أَنْ كَلَّمَهُ رَبُّهُ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ شَرِيفَةٌ عَالِيَةٌ مِنَ الْعُلُومِ الْإِلَهِيَّةِ.

Bil ki Allah Teâlâ, Musa aleyhisselâm'ın mikatta hazır bulunma gayesini beyan etmiştir ki o da Rabbinin kendisiyle konuşmasıdır. Bu ayette ilahî ilimlere dair şerefli ve yüce meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى كَلَّمَ مُوسَى ﵇ وَالنَّاسُ مُخْتَلِفُونَ فِي كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: كَلَامُهُ عِبَارَةٌ عَنِ الْحُرُوفِ الْمُؤَلَّفَةِ الْمُنْتَظِمَةِ ومنهم من قال: كلامه صفة حقيقة مُغَايِرَةٌ لِلْحُرُوفِ وَالْأَصْوَاتِ. أَمَّا الْقَائِلُونَ بِالْقَوْلِ الْأَوَّلِ فالعقلاء المحصلون أنفقوا عَلَى أَنَّهُ يَجِبُ كَوْنُهُ حَادِثًا كَائِنًا بَعْدَ أَنْ لَمْ يَكُنْ. وَزَعَمَتِ الْحَنَابِلَةُ وَالْحَشْوِيَّةُ أَنَّ الْكَلَامَ الْمُرَكَّبَ مِنَ الْحُرُوفِ وَالْأَصْوَاتِ قَدِيمٌ وَهَذَا الْقَوْلُ أَخَسُّ مِنْ أَنْ يَلْتَفِتَ الْعَاقِلُ إِلَيْهِ وَذَلِكَ أَنِّي قُلْتُ يَوْمًا إِنَّهُ تَعَالَى إِمَّا أَنْ يَتَكَلَّمَ بِهَذِهِ الْحُرُوفِ عَلَى الْجَمْعِ أَوْ عَلَى التَّعَاقُبِ وَالتَّوَالِي، وَالْأَوَّلُ: بَاطِلٌ لِأَنَّ هَذِهِ الْكَلِمَاتِ الْمَسْمُوعَةَ الْمَفْهُومَةَ إِنَّمَا تَكُونُ مَفْهُومَةً إِذَا كَانَتْ حُرُوفُهَا مُتَوَالِيَةً فَأَمَّا إِذَا كَانَتْ حُرُوفُهَا تُوجَدُ دُفْعَةً وَاحِدَةً فَذَاكَ لَا يَكُونُ مُفِيدًا الْبَتَّةَ، وَالثَّانِي: يُوجِبُ كَوْنَهَا حَادِثَةً لِأَنَّ الْحُرُوفَ إِذَا كَانَتْ مُتَوَالِيَةً فَعِنْدَ مَجِيءِ الثَّانِي يَنْقَضِي الْأَوَّلُ، فَالْأَوَّلُ حَادِثٌ لِأَنَّ كُلَّ مَا ثَبَتَ عَدَمُهُ امْتَنَعَ قِدَمُهُ وَالثَّانِي حَادِثٌ لِأَنَّ كُلَّ مَا كَانَ وُجُودُهُ مُتَأَخِّرًا عَنْ وُجُودِ غَيْرِهِ فَهُوَ حَادِثٌ فَثَبَتَ أَنَّهُ بِتَقْدِيرِ أَنْ يَكُونَ كَلَامُ اللَّهِ تَعَالَى عِبَارَةً عَنْ مُجَرَّدِ الْحُرُوفِ وَالْأَصْوَاتِ مُحْدَثٌ.

Birinci Mesele: Ayet, Allah Teâlâ'nın Musa aleyhisselâm ile konuştuğuna delalet etmiştir. İnsanlar Allah Teâlâ'nın kelamı hakkında ihtilaf etmişlerdir: Onlardan kimi, O'nun kelamının telif edilmiş, dizilmiş harflerden ibaret olduğunu söylemiş; kimi de kelamının harflerden ve seslerden farklı hakiki bir sıfat olduğunu söylemiştir. Birinci görüşü savunanlara gelince; tahkik ehli akıl sahipleri, kelamın hâdis (sonradan var olan) ve yok iken meydana gelmiş olmasının zorunlu olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Hanbelîler ve Haşviyye ise harf ve seslerden mürekkep olan kelamın kadîm olduğunu iddia etmişlerdir. Bu görüş, akıl sahibi birinin dönüp bakmayacağı kadar değersizdir. Nitekim ben bir gün şöyle demiştim: Allah Teâlâ bu harflerle ya hep birlikte ya da peş peşe ve ardışık olarak konuşur. Birincisi batıldır; çünkü işitilen ve anlaşılan bu kelimeler ancak harfleri ardışık olduğu takdirde anlaşılır olur; şayet harfleri bir defada/aynı anda var olursa bu kesinlikle bir anlam ifade etmez. İkincisi ise bunların hâdis olmasını gerektirir; zira harfler ardışık olduğunda ikincisi geldiğinde birincisi sona ermiş olur. Birincisi hâdistir, çünkü yokluğu sabit olan her şeyin kadîm olması imkansızdır; ikincisi de hâdistir, çünkü varlığı başkasının varlığından sonra olan her şey hâdistir. Böylece sabit oldu ki Allah Teâlâ'nın kelamının sırf harf ve seslerden ibaret olduğu takdirde onun muhdes (sonradan yaratılmış) olması gerekir.

إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ لِلنَّاسِ هاهنا مَذْهَبَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ مَحَلَّ تِلْكَ الْحُرُوفِ وَالْأَصْوَاتِ الْحَادِثَةِ هُوَ ذَاتُ اللَّهِ تَعَالَى وَهُوَ قَوْلُ الْكَرَّامِيَّةُ. الثَّانِي: أَنَّ مَحَلَّهَا جِسْمٌ مُبَايِنٌ لِذَاتِ الله تعالى كالشجرة وغير وَهُوَ قَوْلُ الْمُعْتَزِلَةِ.

Bu sabit olunca deriz ki: İnsanların bu hususta iki mezhebi vardır: Birincisi: Bu hâdis harf ve seslerin mahallinin bizzat Allah Teâlâ'nın zâtı olduğudur ki bu Kerrâmiyye'nin görüşüdür. İkincisi: Bunların mahallinin ağaç ve benzeri gibi Allah Teâlâ'nın zâtından ayrı bir cisim olduğudur ki bu da Mu'tezile'nin görüşüdür.

أَمَّا الْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّ كَلَامَ اللَّهِ تَعَالَى صِفَةٌ مُغَايِرَةٌ لِهَذِهِ الْحُرُوفِ وَالْأَصْوَاتِ فَهَذَا قَوْلُ أَكْثَرِ أَهْلِ السُّنَّةِ وَالْجَمَاعَةِ. وَتِلْكَ الصِّفَةُ قَدِيمَةٌ أَزَلِيَّةٌ. وَالْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ اخْتَلَفُوا فِي الشَّيْءِ الَّذِي سَمِعَهُ مُوسَى ﵇.

İkinci görüşe gelince; o da Allah Teâlâ'nın kelamının bu harflerden ve seslerden farklı bir sıfat olduğudur ki bu, Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat'in çoğunluğunun görüşüdür. Bu sıfat kadîm ve ezelîdir. Bu görüşü savunanlar, Musa aleyhisselâm'ın işittiği şey hususunda ihtilaf etmişlerdir.

فَقَالَتِ الْأَشْعَرِيَّةُ: إِنَّ مُوسَى ﵇ سَمِعَ تِلْكَ الصِّفَةَ الْحَقِيقِيَّةَ الْأَزَلِيَّةَ قَالُوا: وَكَمَا لَا يَتَعَذَّرُ رُؤْيَةُ ذَاتِهِ مَعَ أَنَّ ذَاتَهُ لَيْسَتْ جِسْمًا وَلَا عَرَضًا فَكَذَلِكَ لَا يَبْعُدُ سَمَاعُ كَلَامِهِ مَعَ أَنَّ كَلَامَهُ لَا يَكُونُ حَرْفًا وَلَا صَوْتًا. وَقَالَ أَبُو مَنْصُورٍ الْمَاتُرِيدِيُّ: الَّذِي سَمِعَهُ مُوسَى ﵇ أَصْوَاتٌ مُقَطَّعَةٌ وَحُرُوفٌ مُؤَلَّفَةٌ قَائِمَةٌ بِالشَّجَرَةِ فَأَمَّا الصِّفَةُ الازلية التي ليست بحرف ولا صوت فداك مَا سَمِعَهُ مُوسَى ﵇ الْبَتَّةَ فَهَذَا تَفْصِيلُ مَذَاهِبِ النَّاسِ فِي سَمَاعِ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى.

Eş'arîler şöyle demiştir: Musa aleyhisselâm o hakiki ve ezelî sıfatı işitmiştir. Onlar şöyle demiştir: O'nun zâtı bir cisim veya araz olmadığı halde O'nun zâtını görmek nasıl imkansız değilse, aynı şekilde kelamı harf ve ses olmadığı halde kelamını işitmek de uzak bir ihtimal değildir. Ebû Mansûr el-Mâtürîdî ise şöyle demiştir: Musa aleyhisselâm'ın işittiği şey, ağaçta var olan kesik sesler ve telif edilmiş harflerdir; ne harf ne de ses olan ezelî sıfata gelince, Musa aleyhisselâm bunu asla işitmemiştir. İşte insanların Allah Teâlâ'nın kelamını işitme konusundaki mezheplerinin tafsilatı budur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُ تَعَالَى كَلَّمَ مُوسَى وَحْدَهُ أَوْ كَلَّمَهُ مَعَ أَقْوَامٍ آخَرِينَ وَظَاهِرُ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى الْأَوَّلِ. لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَكَلَّمَهُ رَبُّهُ يَدُلُّ عَلَى تَخْصِيصِ مُوسَى ﵇ بِهَذَا التَّشْرِيفِ وَالتَّخْصِيصُ بِالذِّكْرِ

İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın yalnızca Musa ile mi yoksa başka topluluklarla birlikte mi konuştuğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Ayetin zahiri birinciye delalet etmektedir. Çünkü Allah Teâlâ'nın { وَكَلَّمَهُ رَبُّهُ } “ve Rabbi onunla konuştu” buyruğu bu teşrifin Musa aleyhisselâm'a tahsis edildiğine delalet eder; zikirde tahsis ise...

يدا عَلَى نَفْيِ الْحُكْمِ عَمَّا عَدَاهُ وَقَالَ الْقَاضِي: بَلِ السَّبْعُونَ الْمُخْتَارُونَ لِلْمِيقَاتِ سَمِعُوا أَيْضًا كَلَامَ اللَّهِ تَعَالَى.

...hükmün onun dışındakilerden nefyedildiğine delalet eder. Kâdî ise şöyle demiştir: Bilakis, mikat için seçilen yetmiş kişi de Allah Teâlâ'nın kelamını işitmiştir.

قَالَ: لِأَنَّ الْغَرَضَ بِإِحْضَارِهِمْ أَنْ يُخْبِرُوا قَوْمَ مُوسَى/ ﵇ عَمَّا يَجْرِي هُنَاكَ وَهَذَا الْمَقْصُودُ لَا يَتِمُّ إِلَّا عِنْدَ سَمَاعِ الْكَلَامِ وَأَيْضًا فَإِنَّ تَكْلِيمَ اللَّهِ تَعَالَى مُوسَى ﵇ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ مُعْجِزٌ وقد تقدمت نبوة موسى ﵇ لا بُدَّ مِنْ ظُهُورِ هَذَا الْمَعْنَى لِغَيْرِهِ.

O şöyle demiştir: Zira onları hazır bulundurmaktan gaye, Musa aleyhisselâm'ın kavmine orada cereyan eden şeyleri haber vermeleridir; bu maksat ise ancak kelamın işitilmesiyle tamam olur. Ayrıca Allah Teâlâ'nın Musa aleyhisselâm ile bu şekilde konuşması bir mucizedir; Musa aleyhisselâm'ın nübüvveti daha önce sabit olduğuna göre bu durumun başkaları için de açığa çıkması gerekir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ أَصْحَابُنَا هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ يَجُوزُ أَنْ يُرَى وَتَقْرِيرُهُ مِنْ أَرْبَعَةِ أَوْجُهٍ.

Üçüncü Mesele: Âlimlerimiz şöyle demiştir: Bu ayet, O Sübhânehu'nun görülmesinin caiz olduğuna delalet eder. Bunun takriri dört vecihtendir:

الْأَوَّلُ: أَنَّ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ مُوسَى ﵇ سَأَلَ الرُّؤْيَةَ وَلَا شَكَّ أَنَّ مُوسَى ﵇ يَكُونُ عَارِفًا بِمَا يَجِبُ وَيَجُوزُ وَيَمْتَنِعُ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى فَلَوْ كَانَتِ الرُّؤْيَةُ مُمْتَنِعَةٌ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى لَمَا سَأَلَهَا وَحَيْثُ سَأَلَهَا، عَلِمْنَا أَنَّ الرُّؤْيَةَ جَائِزَةٌ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى. قَالَ الْقَاضِي: الَّذِي قَالَهُ الْمُحَصِّلُونَ مِنَ الْعُلَمَاءِ فِي ذَلِكَ أَقْوَالٌ أَرْبَعَةٌ: أَحَدُهَا: مَا قَالَهُ الْحَسَنُ وَغَيْرُهُ: أَنَّ مُوسَى ﵇ مَا عَرَفَ أَنَّ الرُّؤْيَةَ غَيْرُ جَائِزَةٍ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى قَالَ وَمَعَ الْجَهْلِ بِهَذَا الْمَعْنَى قَدْ يَكُونُ الْمَرْءُ عَارِفًا بِرَبِّهِ وَبِعَدْلِهِ وَتَوْحِيدِهِ فَلَمْ يَبْعُدْ أَنْ يَكُونَ الْعِلْمُ بِامْتِنَاعِ الرُّؤْيَةِ وَجَوَازِهَا مَوْقُوفًا عَلَى السَّمْعِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ مُوسَى ﵇ سَأَلَ الرُّؤْيَةَ عَلَى لِسَانِ قَوْمِهِ فَقَدْ كَانُوا جَاهِلِينَ بِذَلِكَ يُكَرِّرُونَ الْمَسْأَلَةَ عَلَيْهِ يَقُولُونَ: لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً [الْبَقَرَةِ: ٥٥] فَسَأَلَ مُوسَى الرؤية لا لنفسه فلما ورد المنع منها ظَهَرَ أَنَّ ذَلِكَ لَا سَبِيلَ إِلَيْهِ وَهَذِهِ طَرِيقَةُ أَبِي عَلِيٍّ وَأَبِي هَاشِمٍ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ مُوسَى ﵇ سَأَلَ رَبَّهُ مِنْ عِنْدِهِ مَعْرِفَةً بَاهِرَةً بِاضْطِرَارٍ وَأَهْلُ هَذَا التَّأْوِيلِ مُخْتَلِفُونَ فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ سَأَلَ رَبَّهُ الْمَعْرِفَةَ الضَّرُورِيَّةَ. وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ: بَلْ سَأَلَهُ إِظْهَارَ الْآيَاتِ الْبَاهِرَةِ الَّتِي عِنْدَهَا تَزُولُ الْخَوَاطِرُ وَالْوَسَاوِسُ عَنْ مَعْرِفَتِهِ وَإِنْ كَانَتْ مِنْ فِعْلِهِ كَمَا نَقُولُهُ فِي مَعْرِفَةِ أَهْلِ الْآخِرَةِ وَهُوَ الَّذِي اخْتَارَهُ أَبُو الْقَاسِمِ الْكَعْبِيُّ. وَرَابِعُهَا: الْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا السُّؤَالِ أَنْ يَذْكُرَ تَعَالَى مِنَ الدَّلَائِلِ السَّمْعِيَّةِ مَا يَدُلُّ عَلَى امْتِنَاعِ رُؤْيَتِهِ حَتَّى يَتَأَكَّدَ الدَّلِيلُ الْعَقْلِيُّ بِالدَّلِيلِ السَّمْعِيِّ. وَتَعَاضُدُ الدَّلَائِلِ أَمْرٌ مَطْلُوبٌ لِلْعُقَلَاءِ وَهُوَ الَّذِي ذَكَرَهُ أَبُو بَكْرٍ الْأَصَمُّ فَهَذَا مَجْمُوعُ أَقْوَالِ الْمُعْتَزِلَةِ فِي تَأْوِيلِ هَذِهِ الْآيَةِ.

Birincisi: Ayet, Musa aleyhisselâm'ın rü'yeti (görmeyi) talep ettiğine delalet etmektedir. Şüphe yok ki Musa aleyhisselâm Allah Teâlâ hakkında neyin vacip, neyin caiz ve neyin imkansız olduğunu bilen bir kimsedir. Eğer rü'yet Allah Teâlâ hakkında imkansız olsaydı onu istemezdi; onu istediğine göre Allah Teâlâ hakkında rü'yetin caiz olduğunu anlarız. Kâdî şöyle demiştir: İlim ehlinden tahkik ehli kimselerin bu hususta söyledikleri dört görüştür: Birincisi: Hasan ve başkalarının söylediğidir; yani Musa aleyhisselâm rü'yetin Allah Teâlâ hakkında caiz olmadığını bilmiyordu. Dedi ki: Bu manayı bilmemekle birlikte kişi Rabbini, O'nun adaletini ve tevhidini biliyor olabilir; dolayısıyla rü'yetin imkansızlığı ve caizliği bilgisinin sem'e (vahye) bağlı olması uzak bir ihtimal değildir. İkincisi: Musa aleyhisselâm rü'yeti kavminin diliyle istemiştir; zira onlar bunu bilmiyorlar ve: { لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً } “Allah'ı apaçık görünceye kadar sana asla inanmayacağız” [Bakara 55] diyerek bu talebi ona tekrar edip duruyorlardı. Böylece Musa rü'yeti kendisi için değil [onlar için] sordu; bundan men edilince bunun bir yolunun olmadığı açığa çıktı. Bu, Ebû Ali ve Ebû Hâşim'in yoludur. Üçüncüsü: Musa aleyhisselâm Rabbinden O'nun katından apaçık ve zorunlu bir marifet istemiştir. Bu tevilin sahipleri de ihtilaf etmiştir; onlardan kimi Rabbinden zaruri marifet istediğini söyler; kimi de ahiret ehlinin marifetinde söylediğimiz gibi bizzat kendi fiili olsa bile O'nun marifetine dair hatıraların ve vesveselerin zail olacağı apaçık ayetler/deliller izhar etmesini istediğini söyler ki bu, Ebû'l-Kāsım el-Ka'bî'nin tercih ettiği görüştür. Dördüncüsü: Bu sorudan maksat, aklî delilin sem'î delille pekişmesi için Allah Teâlâ'nın O'nun görülmesinin imkansızlığına delalet eden naklî delilleri zikretmesidir. Zira delillerin birbirini desteklemesi akıl sahiplerinin arzuladığı bir husustur; bu da Ebû Bekir el-Esam'ın zikrettiğidir. İşte bu ayetin tevilinde Mu'tezile'nin görüşlerinin toplamı budur.

قَالَ أَصْحَابُنَا أَمَّا الْوَجْهُ الْأَوَّلُ فَضَعِيفٌ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: إِجْمَاعُ الْعُقَلَاءِ عَلَى أَنَّ مُوسَى ﵇ مَا كَانَ فِي الْعِلْمِ بِاللَّهِ أَقَلَّ مَنْزِلَةً وَمَرْتَبَةً مِنْ أَرَاذِلِ الْمُعْتَزِلَةِ فَلَمَّا كَانَ كُلُّهُمْ عَالِمِينَ بِامْتِنَاعِ الرُّؤْيَةِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى وَفَرَضْنَا أَنَّ مُوسَى ﵇ لَمْ يَعْرِفْ ذَلِكَ كَانَتْ مَعْرِفَتُهُ بِاللَّهِ أَقَلَّ دَرَجَةٍ مِنْ مَعْرِفَةِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ أَرَاذِلِ الْمُعْتَزِلَةِ وَذَلِكَ بَاطِلٌ بِإِجْمَاعِ الْمُسْلِمِينَ. الثَّانِي: أَنَّ الْمُعْتَزِلَةَ يَدَّعُونَ الْعِلْمَ الضَّرُورِيَّ بِأَنَّ كُلَّ مَا كَانَ مَرْئِيًّا فَإِنَّهُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مُقَابِلًا أَوْ فِي حُكْمِ الْمُقَابِلِ. فَإِمَّا أَنْ يُقَالَ إِنَّ مُوسَى ﵇ حَصَلَ لَهُ هَذَا الْعِلْمُ أَوْ لَمْ يَحْصُلْ لَهُ هَذَا الْعِلْمُ. فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلُ كَانَ تَجْوِيزُهُ لِكَوْنِهِ تَعَالَى مَرْئِيًّا يُوجِبُ تَجْوِيزَ كَوْنِهِ تَعَالَى حَاصِلًا فِي الْحَيِّزِ وَالْجِهَةِ وَتَجْوِيزُ هَذَا الْمَعْنَى عَلَى اللَّهِ تَعَالَى يُوجِبُ الْكُفْرَ عِنْدَ الْمُعْتَزِلَةِ فَيَلْزَمُهُمْ كَوْنُ/ مُوسَى ﵇ كَافِرًا وَذَلِكَ لَا يَقُولُهُ عَاقِلٌ. وَإِنْ كَانَ الثَّانِي فَنَقُولُ: لَمَّا كَانَ الْعِلْمُ بِأَنَّ كُلَّ مَرْئِيٍّ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مُقَابِلًا أَوْ فِي حُكْمِ الْمُقَابِلِ عِلْمًا بَدِيهِيًّا ضَرُورِيًّا ثُمَّ فَرَضْنَا أَنَّ هَذَا الْعِلْمَ مَا كَانَ حَاصِلًا لِمُوسَى ﵇ لَزِمَ أَنْ يُقَالَ إِنَّ مُوسَى ﵇ لَمْ يُحَصِّلْ فِيهِ جَمِيعَ الْعُلُومِ الضَّرُورِيَّةِ وَمَنْ كَانَ كَذَلِكَ فَهُوَ مَجْنُونٌ فَيَلْزَمُهُمِ الْحُكْمُ بِأَنَّهُ ﵇ مَا كَانَ كَامِلَ الْعَقْلِ بَلْ كَانَ مَجْنُونًا وَذَلِكَ كُفْرٌ بِإِجْمَاعِ الْأُمَّةِ فَثَبَتَ أَنَّ الْقَوْلَ بِأَنَّ مُوسَى ﵇ مَا كَانَ عَالِمًا بِامْتِنَاعِ الرُّؤْيَةِ مَعَ فَرْضِ أَنَّهُ تَعَالَى مُمْتَنِعُ الرُّؤْيَةِ يُوجِبُ أَحَدَ هَذَيْنِ الْقِسْمَيْنِ الْبَاطِلَيْنِ فَكَانَ الْقَوْلُ بِهِ بَاطِلًا وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Âlimlerimiz dedi ki: Birinci vecih zayıftır; buna birkaç vecih delalet eder: Birincisi: Akıl sahiplerinin icmasıdır ki Musa aleyhisselâm Allah hakkındaki bilgide Mu'tezile'nin en aşağı tabakasından daha alt bir derece ve mertebede değildi. Onların hepsi Allah Teâlâ hakkında rü'yetin imkansızlığını bildiğine ve Musa aleyhisselâm'ın bunu bilmediğini varsaydığımıza göre, onun Allah hakkındaki marifeti Mu'tezile'nin en aşağılarından her birinin marifetinden daha düşük derecede olmuş olur ki bu Müslümanların icmasıyla batıldır. İkincisi: Mu'tezile, görülen her şeyin zorunlu olarak karşıda (mukābil) veya karşıda olma hükmünde olması gerektiğinin zaruri bir ilim olduğunu iddia eder. Buna göre ya Musa aleyhisselâm'da bu ilmin hasıl olduğu söylenecektir ya da bu ilmin onda hasıl olmadığı söylenecektir. Şayet birincisi ise, onun Allah Teâlâ'nın görülebilir olmasını caiz görmesi, Allah Teâlâ'nın mekanda ve yönde bulunmasını caiz görmesini gerektirir; bu manayı Allah Teâlâ hakkında caiz görmek ise Mu'tezile'ye göre küfrü gerektirir. Dolayısıyla onların mezhebine göre Musa aleyhisselâm'ın kâfir olması gerekir ki bunu hiçbir akıl sahibi söylemez. Şayet ikincisi ise deriz ki: Görülen her şeyin karşıda veya karşıda olma hükmünde olmasının zorunlu olduğu bilgisi apaçık ve zaruri bir bilgi olduğuna ve bu bilginin Musa aleyhisselâm'da bulunmadığını varsaydığımıza göre, Musa aleyhisselâm'ın bütün zaruri ilimleri elde etmemiş olduğunu söylemek gerekir. Böyle olan kimse ise delidir; dolayısıyla onun tam akıllı olmayıp bilakis deli olduğuna hükmetmeleri gerekir ki bu da ümmetin icmasıyla küfürdür. Böylece sabit oldu ki Allah Teâlâ'nın görülmesinin imkansız olduğu varsayımı altında Musa aleyhisselâm'ın rü'yetin imkansız olduğunu bilmediğini söylemek bu iki batıl kısımdan birini gerektirir; dolayısıyla bunu savunmak batıldır. En doğrusunu Allah bilir.

وَأَمَّا التَّأْوِيلُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّهُ ﵇ إِنَّمَا سَأَلَ الرُّؤْيَةَ لِقَوْمِهِ لَا لِنَفَسِهِ فَهُوَ أَيْضًا فَاسِدٌ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَوْ كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لَقَالَ مُوسَى: أَرِهِمْ يَنْظُرُوا إِلَيْكَ وَلَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: لَنْ يَرَوْنِي فَلَمَّا لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ بَطَلَ هَذَا التَّأْوِيلُ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ لَوْ كَانَ هَذَا السُّؤَالُ طَلَبًا لِلْمُحَالِ لَمَنَعَهُمْ عَنْهُ كَمَا أَنَّهُمْ لَمَّا قَالُوا:

İkinci tevile gelince; yani onun rü'yeti kendisi için değil kavmi için istediği iddiası da fasittir ve buna birkaç vecih delalet eder: Birincisi: Eğer durum böyle olsaydı Musa: "Onlara [kendini] göster sana baksınlar", Allah Teâlâ da: "Beni asla göremezler" derdi. Durum böyle olmadığına göre bu tevil batıl olmuştur. İkincisi: Şayet bu talep imkansız olan bir şeyin istenmesi olsaydı, nitekim onlar:...

اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ [الْأَعْرَافِ: ١٣٨] منعهم عنه بقوله: إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ [الأعراف: ١٣٨] وَالثَّالِثُ: أَنَّهُ كَانَ يَجِبُ عَلَى مُوسَى إِقَامَةُ الدَّلَائِلِ الْقَاطِعَةِ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَا تَجُوزُ رُؤْيَتُهُ وَأَنْ يَمْنَعَ قَوْمَهُ بِتِلْكَ الدَّلَائِلِ عَنْ هَذَا السُّؤَالِ فَأَمَّا أَنْ لَا يَذْكُرَ شَيْئًا مِنْ تِلْكَ الدَّلَائِلِ الْبَتَّةَ مَعَ أَنَّ ذِكْرَهَا كَانَ فَرْضًا مُضَيَّقًا كَانَ هَذَا نِسْبَةً لِتَرْكِ الْوَاجِبِ إِلَى مُوسَى ﵇ وَأَنَّهُ لَا يَجُوزُ. وَالرَّابِعُ: أَنَّ أُولَئِكَ الْأَقْوَامَ الَّذِينَ طَلَبُوا الرُّؤْيَةَ إِمَّا أَنْ يَكُونُوا قَدْ آمَنُوا بِنُبُوَّةِ مُوسَى ﵇ أَوْ مَا آمَنُوا بِهَا فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلُ كَفَاهُمْ فِي الِامْتِنَاعِ عَنْ ذَلِكَ السُّؤَالِ الْبَاطِلِ مُجَرَّدُ قَوْلِ مُوسَى ﵇ فَلَا حَاجَةَ إِلَى هَذَا السُّؤَالِ الَّذِي ذَكَرَهُ مُوسَى ﵇ وَإِنْ كَانَ الثَّانِي لَمْ يَنْتَفِعُوا بِهَذَا الْجَوَابِ لِأَنَّهُمْ يَقُولُونَ لَهُ لَا نُسَلِّمُ أَنَّ اللَّهَ مَنَعَ مِنَ الرُّؤْيَةِ بَلْ هَذَا قَوْلٌ افْتَرَيْتَهُ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى فَثَبَتَ أَنَّ عَلَى كِلَا التَّقْدِيرَيْنِ لَا فَائِدَةَ لِلْقَوْمِ فِي قَوْلِ مُوسَى ﵇ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ وَأَمَّا التَّأْوِيلُ الثَّالِثُ: فَبَعِيدٌ أَيْضًا وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَكُونُ مَعْنَى الْآيَةِ أَرِنِي أَمْرًا أَنْظُرْ إِلَى أَمْرِكَ ثُمَّ حُذِفَ الْمَفْعُولُ وَالْمُضَافُ إِلَّا أَنَّ سِيَاقَ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى بُطْلَانِ هَذَا وَهُوَ قَوْلُهُ: أَنْظُرْ إِلَيْكَ قالَ لَنْ تَرانِي [الأعراف: ١٤٣] فَسَوْفَ تَرَانِي فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُحْمَلَ جَمِيعُ هَذَا عَلَى حَذْفِ الْمُضَافِ. الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى أَرَاهُ مِنَ الْآيَةِ مَا لَا غَايَةَ بَعْدَهَا كَالْعَصَا وَالْيَدِ الْبَيْضَاءِ وَالطُّوفَانِ وَالْجَرَادِ وَالْقُمَّلِ وَالضَّفَادِعِ وَالدَّمِ وَإِظْلَالِ الْجَبَلِ فَكَيْفَ يُمْكِنُ بَعْدَ هَذِهِ الْأَحْوَالِ طَلَبُ آيَةٍ ظَاهِرَةٍ قَاهِرَةٍ. وَالثَّالِثُ: أَنَّهُ ﵇ كَانَ يَتَكَلَّمُ مَعَ اللَّهِ بِلَا وَاسِطَةٍ. فَفِي هَذِهِ الْحَالَةِ كَيْفَ يَلِيقُ بِهِ أَنْ يَقُولَ: أَظْهِرْ لِي آيَةً قَاهِرَةً ظَاهِرَةً تَدُلُّ عَلَى أَنَّكَ مَوْجُودٌ؟ وَمَعْلُومٌ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ فِي غَايَةِ الْفَسَادِ. الرَّابِعُ: أَنَّهُ لَوْ كَانَ الْمَطْلُوبُ آيَةً تَدُلُّ عَلَى وُجُودِهِ لَأَعْطَاهُ تِلْكَ الْآيَةَ كَمَا أَعْطَاهُ سَائِرَ الْآيَاتِ/ وَلَكَانَ لَا مَعْنَى لِمَنْعِهِ عَنْ ذَلِكَ فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ فَاسِدٌ. وَأَمَّا التَّأْوِيلُ الرَّابِعُ وَهُوَ أَنْ يُقَالَ: الْمَقْصُودُ مِنْهُ إِظْهَارُ آيَةٍ سَمْعِيَّةٍ تُقَوِّي مَا دَلَّ الْعَقْلُ عَلَيْهِ، فَهُوَ أَيْضًا بَعِيدٌ، لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ الْمُرَادُ ذَلِكَ، لَكَانَ الْوَاجِبُ أَنْ يَقُولَ: أُرِيدُ يَا إِلَهِي أَنْ يَقْوَى امْتِنَاعُ رُؤْيَتِكَ بِوُجُوهٍ زَائِدَةٍ عَلَى مَا ظَهَرَ فِي الْعَقْلِ، وَحَيْثُ لَمْ يَقُلْ ذَلِكَ بَلْ طَلَبَ الرُّؤْيَةَ. عَلِمْنَا أَنَّ هَذِهِ التَّأْوِيلَاتِ بِأَسْرِهَا فَاسِدَةٌ.

...{ اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ } “Onların ilahları olduğu gibi bizim için de bir ilah yap” [A'râf 138] dediklerinde: { إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ } “Şüphesiz siz cahillik eden bir kavimsiniz” [A'râf 138] buyruğuyla onları bundan menettiği gibi menederdi. Üçüncüsü: Musa'nın, Allah Teâlâ'nın görülmesinin caiz olmadığına dair kesin deliller getirmesi ve bu delillerle kavmini böyle bir talepte bulunmaktan menetmesi vacip olurdu. Bu delillerden hiçbirini zikretmemesi -oysa bunu zikretmek dar vakitli bir farz idi- Musa aleyhisselâm'a vacibi terk etme nispeti olur ki bu caiz değildir. Dördüncüsü: Rü'yeti talep eden o kavimler ya Musa aleyhisselâm'ın nübüvvetine iman etmişlerdi ya da iman etmemişlerdi. Şayet birincisi ise, bu batıl talepten vazgeçmeleri hususunda Musa aleyhisselâm'ın sırf sözü onlara yeterli gelirdi; dolayısıyla Musa aleyhisselâm'ın dile getirdiği bu soruya ihtiyaç kalmazdı. Şayet ikincisi ise, bu cevaptan faydalanamazlardı; çünkü onlar ona: "Allah'ın rü'yeti menettiğini kabul etmiyoruz, aksine bu senin Allah'a iftira ettiğin bir sözdür" derlerdi. Böylece sabit oldu ki her iki takdirde de kavim için Musa aleyhisselâm'ın { أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ } [A'râf 143] sözünde bir fayda yoktur. Üçüncü tevile gelince: Bu da uzaktır ve buna birkaç vecih delalet eder: Birincisi: Bu takdire göre ayetin anlamı "bana bir iş/emir göster ki senin emrine bakayım" şeklinde olur ve mef'ûl ile muzaf hazfedilmiş olur. Oysa ayetin siyakı bunun batıl olduğuna delalet etmektedir; bu da O'nun: { أَنْظُرْ إِلَيْكَ قالَ لَنْ تَرانِي } [A'râf 143], { فَسَوْفَ تَرَانِي }, { فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ } buyruklarıdır; bütün bunların muzafın hazfine hamledilmesi caiz değildir. İkincisi: Allah Teâlâ ona asa, beyaz el (yed-i beyzâ), tufan, çekirge, haşere, kurbağalar, kan ve dağın gölgelik gibi üzerlerine kaldırılması gibi ötesi olmayan mucizeler göstermiştir; bu hallerden sonra apaçık ve kahredici bir mucize talep etmek nasıl mümkün olabilir? Üçüncüsü: Musa aleyhisselâm Allah ile vasıtasız konuşuyordu; bu halde iken onun: "Bana var olduğuna delalet eden açık ve kahredici bir ayet göster" demesi ona nasıl yakışır? Bilinmektedir ki bu söz son derece fasittir. Dördüncüsü: Şayet talep edilen şey O'nun varlığına delalet eden bir mucize olsaydı, diğer mucizeleri verdiği gibi bu mucizeyi de ona verirdi ve onu bundan menetmenin hiçbir anlamı olmazdı. Böylece bu görüşün de fasit olduğu sabit oldu. Dördüncü tevile, yani: "Maksat aklın delalet ettiği şeyi güçlendirecek sem'î bir mucizenin/delilin açığa çıkmasıdır" denilmesine gelince: Bu da uzaktır; zira murat bu olsaydı onun: "İlahım, senin görülmenin imkansızlığının akılda belirgin olandan daha fazla vecihlerle pekişmesini istiyorum" demesi gerekirdi. Bunu demeyip bilakis rü'yeti talep ettiğine göre, bu tevillerin tamamının fasit olduğunu anlarız.

الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: مِنَ الْوُجُوهِ الْمُسْتَنْبَطَةِ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى جَائِزُ الرُّؤْيَةِ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَوْ كَانَ مُسْتَحِيلَ الرُّؤْيَةِ لَقَالَ: لَا أُرَى أَلَا تَرَى أَنَّهُ لَوْ كَانَ فِي يَدِ رَجُلٍ حَجَرٌ فَقَالَ لَهُ إِنْسَانٌ نَاوِلْنِي هَذَا لِآكُلَهُ فَإِنَّهُ يَقُولُ لَهُ هَذَا لَا يُؤْكَلُ وَلَا يَقُولُ لَهُ لَا تَأْكُلْ. وَلَوْ كَانَ فِي يَدِهِ بَدَلَ الْحَجَرِ تُفَّاحَةٌ لَقَالَ لَهُ: لَا تَأْكُلْهَا أَيْ هَذَا مِمَّا يُؤْكَلُ وَلَكِنَّكَ لَا تَأْكُلُهُ. فَلَمَّا قَالَ تَعَالَى: لَنْ تَرانِي وَلَمْ يَقُلْ لَا أُرَى عَلِمْنَا أَنَّ هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى فِي ذَاتِهِ جَائِزُ الرُّؤْيَةِ.

İkinci Delil: Bu ayetten istinbat edilen ve Allah Teâlâ'nın görülmesinin caiz olduğuna delalet eden vecihlerdendir; zira Allah Teâlâ'nın görülmesi imkansız olsaydı: "Görülmem" (لَا أُرَى) derdi. Görmez misin ki bir adamın elinde taş olsa ve bir insan ona: "Yemem için bunu bana ver" dese, o ona: "Bu yenmez" der; "Sen bunu yeme" demez. Şayet elinde taş yerine elma olsaydı ona: "Onu yeme" derdi; yani "bu yenilecek şeydir fakat sen onu yeme" manasındadır. Allah Teâlâ: "Görülmem" demeyip de { لَنْ تَرانِي } “Beni asla göremezsin” buyurunca, bunun Allah Teâlâ'nın zâtında görülmesinin caiz olduğuna delalet ettiğini anlarız.

الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: مِنَ الْوُجُوهِ الْمُسْتَنْبَطَةِ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ تَعَالَى عَلَّقَ رُؤْيَتَهُ عَلَى أَمْرٍ جَائِزٍ وَالْمُعَلَّقُ عَلَى الْجَائِزِ جَائِزٌ فَيَلْزَمُ كَوْنُ الرُّؤْيَةِ فِي نَفْسِهَا جَائِزَةً. إِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّهُ تَعَالَى عَلَّقَ رُؤْيَتَهُ عَلَى أَمْرٍ جَائِزٍ لِأَنَّهُ تَعَالَى عَلَّقَ رُؤْيَتَهُ عَلَى اسْتِقْرَارِ الْجَبَلِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكانَهُ فَسَوْفَ تَرانِي وَاسْتِقْرَارُ الْجَبَلِ أَمْرٌ جَائِزُ الْوُجُودِ فِي نَفْسِهِ فَثَبَتَ أَنَّهُ تَعَالَى عَلَّقَ رُؤْيَتَهُ عَلَى أَمْرٍ جَائِزِ الْوُجُودِ فِي نَفْسِهِ.

Üçüncü Delil: Bu ayetten istinbat edilen vecihlerdendir: Allah Teâlâ görülmesini caiz olan bir şeye bağlamıştır; caiz olan bir şeye bağlanan şey de caizdir; dolayısıyla rü'yetin kendiliğinde caiz olması gerekir. Allah Teâlâ'nın görülmesini caiz olan bir şeye bağladığını söylememizin sebebi şudur: Allah Teâlâ görülmesini dağın yerinde durmasına bağlamıştır; bunun delili O'nun: { فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكانَهُ فَسَوْفَ تَرانِي } “eğer o yerinde durabilirse sen de beni göreceksin” buyruğudur. Dağın yerinde durması ise bizzat kendinde varlığı caiz olan bir durumdur. Böylece sabit oldu ki Allah Teâlâ görülmesini bizzat kendinde varlığı caiz olan bir şeye bağlamıştır.

إِذَا ثَبَتَ هَذَا وَجَبَ أَنْ تَكُونَ رُؤْيَتُهُ جَائِزَةَ الْوُجُودِ فِي نَفْسِهَا لِأَنَّهُ لَمَّا كَانَ ذَلِكَ الشَّرْطُ أَمْرًا جَائِزَ الْوُجُودِ لَمْ يَلْزَمْ مِنْ فَرْضِ وُقُوعِهِ مُحَالٌ فَبِتَقْدِيرِ حُصُولِ ذَلِكَ الشَّرْطِ إِمَّا أَنْ يَتَرَتَّبَ عَلَيْهِ الْجَزَاءُ الَّذِي هُوَ حُصُولُ الرُّؤْيَةِ أَوْ لَا يَتَرَتَّبَ فَإِنْ تَرَتَّبَ عَلَيْهِ حُصُولُ الرُّؤْيَةِ لَزِمَ الْقَطْعُ بِكَوْنِ الرُّؤْيَةِ جَائِزَةَ الْحُصُولِ وَإِنْ لَمْ يَتَرَتَّبْ عَلَيْهِ حُصُولُ الرُّؤْيَةِ قَدَحَ هَذَا فِي صِحَّةِ قَوْلِهِ، إِنَّهُ مَتَى حَصَلَ ذَلِكَ الشَّرْطُ حَصَلَتِ الرُّؤْيَةُ وَذَلِكَ بَاطِلٌ.

Bu sabit olunca, O'nun görülmesinin de bizzat kendinde varlığı caiz bir şey olması vacip olur. Çünkü bu şart varlığı caiz bir durum olunca, onun vuku bulduğunun varsayılmasından bir imkansızlık doğmaz. Dolayısıyla bu şartın gerçekleştiği takdirde, ceza (şartın sonucu) olan rü'yetin hasıl olması ya buna terettüp eder ya da terettüp etmez. Şayet rü'yetin hasıl olması buna terettüp ederse, rü'yetin meydana gelmesinin caiz olduğuna kesin olarak hükmetmek gerekir. Şayet rü'yetin hasıl olması buna terettüp etmezse, bu durum "o şart gerçekleştiğinde rü'yet de gerçekleşir" sözünün sıhhatini zedeler ki bu da batıldır.

فَإِنْ قِيلَ: إِنَّهُ تَعَالَى عَلَّقَ حُصُولَ الرُّؤْيَةِ عَلَى اسْتِقْرَارِ الْجَبَلِ حَالَ حَرَكَتِهِ وَاسْتِقْرَارُ الْجَبَلِ حَالَ حَرَكَتِهِ مُحَالٌ. فَثَبَتَ أَنَّ حُصُولَ الرُّؤْيَةِ مُعَلَّقٌ عَلَى شَرْطٍ مُمْتَنِعِ الْحُصُولِ لَا عَلَى شَرْطٍ جَائِزِ الْحُصُولِ فَلَمْ يَلْزَمْ صِحَّةُ مَا قُلْتُمُوهُ؟ وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ الشَّرْطَ هُوَ اسْتِقْرَارُ الْجَبَلِ حَالَ حَرَكَتِهِ أَنَّ الْجَبَلَ إِمَّا أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ حَالَ مَا جَعَلَ اسْتِقْرَارَهُ شَرْطًا لِحُصُولِ الرُّؤْيَةِ كَانَ سَاكِنًا أَوْ مُتَحَرِّكًا فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلُ لَزِمَ حُصُولُ الرُّؤْيَةِ بِمُقْتَضَى الِاشْتِرَاطِ وَحَيْثُ لَمْ تَحْصُلْ عَلِمْنَا أَنَّ الْجَبَلَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ مَا كَانَ مُسْتَقِرًّا وَلَمَّا لَمْ يَكُنْ مُسْتَقِرًّا كَانَ مُتَحَرِّكًا. فَثَبَتَ أَنَّ الْجَبَلَ حَالَ مَا جَعَلَ اسْتِقْرَارَهُ شَرْطًا لِحُصُولِ الرُّؤْيَةِ كَانَ مُتَحَرِّكًا لَا سَاكِنًا. فَثَبَتَ أَنَّ الشَّرْطَ هُوَ كَوْنُ الْجَبَلِ مُسْتَقِرًّا حَالَ كَوْنِهِ سَاكِنًا/ فَثَبَتَ أَنَّ الشَّرْطَ الَّذِي عَلَّقَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى حُصُولِهِ حُصُولَ الرُّؤْيَةِ هُوَ كَوْنُ الْجَبَلِ مُسْتَقِرًّا حَالَ كَوْنِهِ مُتَحَرِّكًا وَأَنَّهُ شَرْطٌ مُحَالٌ.

Eğer: "Allah Teâlâ rü'yetin hasıl olmasını, dağın hareketi halindeki istikrarına (durmasına) bağlamıştır; dağın hareket halindeyken durması ise muhaldir (imkansızdır). Dolayısıyla rü'yetin hasıl olmasının gerçekleşmesi caiz olan bir şarta değil, gerçekleşmesi imkansız olan bir şarta bağlandığı sabit olmuştur; bu durumda sizin söylediğinizin sıhhati gerekmez. Şartın dağın hareketi halindeki istikrarı olduğuna delil şudur: Dağın, istikrarının rü'yetin hasıl olmasına şart kılındığı anda ya hareketsiz (sakin) ya da hareketli olduğu söylenecektir; şayet birincisi ise şart koşmanın gereği olarak rü'yetin gerçekleşmesi gerekirdi; gerçekleşmediğine göre dağın o vakitte durmadığını anlarız; durmadığına göre de hareket halindeydi. Böylece istikrarının rü'yetin hasıl olmasına şart kılındığı anda dağın sakin değil hareketli olduğu sabit oldu. Dolayısıyla şartın dağın hareketli iken durması olduğu sabit oldu; böylece Allah Teâlâ'nın rü'yetin hasıl olmasını kendisine bağladığı şartın, dağın hareketli iken durması olduğu ve bunun da muhal bir şart olduğu sabit olmuştur" denilirse;

وَالْجَوَابُ: هُوَ أَنَّ اعْتِبَارَ حَالِ الْجَبَلِ مِنْ حَيْثُ هُوَ مُغَايِرٌ لِاعْتِبَارِ حَالِهِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ مُتَحَرِّكٌ أَوْ سَاكِنٌ وَكَوْنُهُ مُمْتَنِعَ الْخُلُوِّ عَنِ الْحَرَكَةِ وَالسُّكُونِ لَا يَمْنَعُ اعْتِبَارَ حَالِهِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ مُتَحَرِّكٌ أَوْ سَاكِنٌ أَلَا تَرَى أَنَّ الشَّيْءَ لَوْ أَخَذْتَهُ بِشَرْطِ كَوْنِهِ مَوْجُودًا كَانَ وَاجِبَ الْوُجُودِ وَلَوْ أَخَذْتَهُ بِشَرْطِ كَوْنِهِ مَعْدُومًا كَانَ وَاجِبَ الْعَدَمِ فَلَوْ أَخَذْتَهُ مِنْ حَيْثُ هُوَ هُوَ مَعَ قَطْعِ النَّظَرِ عَنْ كَوْنِهِ مَوْجُودًا أَوْ كَوْنِهِ معدوما كان ممكن الوجود فكذا هاهنا الَّذِي جُعِلَ شَرْطًا فِي اللَّفْظِ هُوَ اسْتِقْرَارُ الْجَبَلِ وَهَذَا الْقَدْرُ مُمْكِنُ الْوُجُودِ فَثَبَتَ أَنَّ الْقَدْرَ الَّذِي جُعِلَ شَرْطًا أَمْرٌ مُمْكِنُ الْوُجُودِ جَائِزُ الْحُصُولِ وَهَذَا الْقَدْرُ يَكْفِي لِبِنَاءِ الْمَطْلُوبِ عَلَيْهِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Cevap şudur: Dağın bizzat kendisi olması bakımından durumunun dikkate alınması, hareketli veya sakin olması bakımından durumunun dikkate alınmasından farklıdır. Hareket ve sükûndan hâli olmasının imkansız olması, onun [salt mahiyeti itibarıyla] dikkate alınmasına engel teşkil etmez. Görmez misin ki bir şeyi var olması şartıyla ele alırsan vacibü'l-vücûd (varlığı zorunlu) olur; yok olması şartıyla ele alırsan vâcibü'l-adem (yokluğu zorunlu) olur; şayet onu var veya yok olmasından sarfınazar ederek bizzat kendisi olması bakımından ele alırsan mümkinü'l-vücûd (varlığı mümkün) olur. İşte burada da lafızda şart kılınan şey dağın istikrarıdır ve bu kadarı mümkinü'l-vücûddur. Böylece sabit oldu ki şart kılınan miktar, varlığı mümkün ve meydana gelmesi caiz olan bir durumdur; bu miktar da matlubun üzerine bina edilmesi için yeterlidir. En doğrusunu Allah bilir.

الْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ: مِنَ الْوُجُوهِ الْمُسْتَنْبَطَةِ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ فِي إِثْبَاتِ جَوَازِ الرُّؤْيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا وَهَذَا التَّجَلِّي هُوَ الرُّؤْيَةُ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْعِلْمَ بِالشَّيْءِ يُجَلِّي لِذَلِكَ الشَّيْءِ وَإِبْصَارَ الشَّيْءِ أَيْضًا يُجَلِّي لِذَلِكَ الشَّيْءِ. إِلَّا أَنَّ الْإِبْصَارَ فِي كَوْنِهِ مُجَلِّيًا أَكْمَلُ مِنَ الْعِلْمِ بِهِ وَحَمْلُ اللَّفْظِ عَلَى الْمَفْهُومِ الْأَكْمَلِ أَوْلَى. الثَّانِي: أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ ذِكْرِ هَذِهِ الْآيَةِ تَقْرِيرُ أَنَّ الْإِنْسَانَ لَا يُطِيقُ رُؤْيَةَ اللَّهِ تَعَالَى بِدَلِيلِ أَنَّ الْجَبَلَ مَعَ عَظَمَتِهِ لَمَّا رَأَى اللَّهَ تَعَالَى انْدَكَّ وَتَفَرَّقَتْ أَجْزَاؤُهُ وَلَوْلَا أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ التَّجَلِّي مَا ذَكَرْنَاهُ وَإِلَّا لَمْ يَحْصُلْ هَذَا الْمَقْصُودُ. فَثَبَتَ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا هُوَ أَنَّ الْجَبَلَ لَمَّا رَأَى اللَّهَ تَعَالَى انْدَكَّتْ أَجْزَاؤُهُ وَمَتَى كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ ثَبَتَ أَنَّهُ تَعَالَى جَائِزُ الرُّؤْيَةِ أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنْ يُقَالَ: الْجَبَلُ جَمَادٌ وَالْجَمَادُ يَمْتَنِعُ أَنْ يَرَى شَيْئًا إِلَّا أَنَّا نَقُولُ: لَا يَمْتَنِعُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى خَلَقَ فِي ذَاتِ الْجَبَلِ الْحَيَاةَ وَالْعَقْلَ وَالْفَهْمَ ثُمَّ خَلَقَ فِيهِ رُؤْيَةً مُتَعَلِّقَةً بِذَاتِ اللَّهِ تَعَالَى وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: يا جِبالُ أَوِّبِي مَعَهُ وَالطَّيْرَ [سَبَأٍ: ١٠] وَكَوْنُهُ مُخَاطَبًا بِهَذَا الْخِطَابِ مَشْرُوطٌ بِحُصُولِ الْحَيَاةِ وَالْعَقْلِ فِيهِ فَكَذَا هاهنا فَثَبَتَ بِهَذِهِ الْوُجُوهِ الْأَرْبَعَةِ دَلَالَةُ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى جَائِزُ الرُّؤْيَةِ. أَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ فَقَالُوا: إِنَّهُ ثَبَتَ بِالدَّلَائِلِ الْعَقْلِيَّةِ وَالسَّمْعِيَّةِ أَنَّهُ تَعَالَى تَمْتَنِعُ رُؤْيَتُهُ فَوَجَبَ صَرْفُ هَذِهِ الظَّوَاهِرِ إِلَى التَّأْوِيلَاتِ. أَمَّا دَلَائِلُهُمُ الْعَقْلِيَّةُ فَقَدْ بَيَّنَّا فِي الْكُتُبِ الْعَقْلِيَّةِ ضَعْفَهَا وَسُقُوطَهَا فَلَا حَاجَةَ هُنَا إِلَى ذِكْرِهَا. وَأَمَّا دَلَائِلُهُمُ السَّمْعِيَّةُ فَأَقْوَى مَا لَهُمْ فِي هَذَا الْبَابِ التَّمَسُّكُ بِقَوْلِهِ تعالى: لا تُدْرِكُهُ

Dördüncü Delil: Bu ayetten rü'yetin caiz olduğunu ispat hususunda istinbat edilen vecihlerden [biri de] Allah Teâlâ'nın: { فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا } buyruğudur. Bu tecelli rü'yettir ve buna iki vecih delalet eder: Birincisi: Bir şeyi bilmek o şeyi açığa çıkarır (tecelli ettirir), bir şeyi görmek de o şeyi açığa çıkarır. Ancak görmenin açığa çıkarıcı olması bilmekten daha mükemmeldir; lafzı daha mükemmel olan anlama hamletmek ise evladır. İkincisi: Bu ayetin zikredilmesinden maksat, insanın Allah Teâlâ'yı görmeye güç yetiremeyeceğini takrir etmektir; nitekim bunun delili, azametine rağmen dağın Allah Teâlâ'yı görünce parçalanıp un ufak olması ve parçalarının dağılmasıdır. Şayet tecelliden murat zikrettiğimiz şey olmasaydı bu maksat hasıl olmazdı. Böylece sabit oldu ki Allah Teâlâ'nın: { فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا } buyruğundan [murat], dağın Allah Teâlâ'yı gördüğünde parçalarının un ufak olmasıdır. Durum böyle olunca Allah Teâlâ'nın görülmesinin caiz olduğu sabit olur. Bu hususta en fazla: "Dağ cansız bir varlıktır (cemâddır), cansız varlığın ise bir şeyi görmesi imkansızdır" denilebilir. Ancak biz deriz ki: Allah Teâlâ'nın dağın zâtında hayat, akıl ve fehim yarattığı, sonra da onda Allah Teâlâ'nın zâtına taalluk eden bir görme yarattığı söylenebilir, bu imkansız değildir. Bunun delili Allah Teâlâ'nın: { يا جِبالُ أَوِّبِي مَعَهُ وَالطَّيْرَ } [Sebe 10] buyurmuş olmasıdır; bu hitaba muhatap olması onda hayat ve aklın bulunmasıyla meşruttur; burada da durum böyledir. Böylece bu dört vecihle, bu ayetin Allah Teâlâ'nın görülmesinin caiz olduğuna delaleti sabit oldu. Mu'tezile'ye gelince; onlar şöyle dediler: Akli ve nakli delillerle Allah Teâlâ'nın görülmesinin imkansız olduğu sabit olmuştur; binaenaleyh bu zahirleri tevillere hamletmek vacip olmuştur. Onların akli delillerine gelince; biz bunların zayıflığını ve geçersizliğini kelamî/aklî kitaplarımızda açıkladık, dolayısıyla burada onları zikretmeye gerek yoktur. Nakli delillerine gelince; bu babda dayandıkları en kuvvetli delil Allah Teâlâ'nın şu buyruğuna sarılmalarıdır: { لا تُدْرِكُهُ

الْأَبْصارُ

{ الْأَبْصارُ } [gözler]

[الانعام: ١٠٣] قد سَبَقَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ مَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ مِنَ الْمَبَاحِثِ الدَّقِيقَةِ وَاللَّطَائِفِ الْعَمِيقَةِ وَاعْلَمْ أَنَّ الْقَوْمَ تَمَسَّكُوا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى عَدَمِ الرُّؤْيَةِ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: التَّمَسُّكُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: لَنْ تَرانِي وَتَقْرِيرُ الِاسْتِدْلَالِ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ مُوسَى ﵇ لَا يَرَى اللَّهَ الْبَتَّةَ لَا فِي الدُّنْيَا وَلَا فِي الْقِيَامَةِ وَمَتَى ثَبَتَ هَذَا ثَبَتَ أَنَّ أَحَدًا لَا يَرَاهُ الْبَتَّةَ/ وَمَتَى ثَبَتَ هَذَا ثَبَتَ أَنَّهُ تَعَالَى يَمْتَنِعُ أَنْ يُرَى فَهَذِهِ مُقَدِّمَاتٌ ثَلَاثَةٌ.

} [En'âm 103] “Gözler O'nu idrak edemez”. Bu ayetteki dakik incelemeler ve derin nükteler En'âm Suresi'nde geçmişti. Bil ki bu topluluk, rü'yetin olmamasına dair bu ayete birkaç vecihten tutunmuşlardır: Birincisi: Allah Teâlâ'nın { لَنْ تَرانِي } “Beni asla göremezsin” buyruğuna sarılmaktır. Bu istidlalin takriri şöyle denilmesidir: Bu ayet, Musa aleyhisselâm'ın Allah'ı ne dünyada ne de kıyamette kesinlikle görmeyeceğine delalet eder. Bu sabit olunca, hiç kimsenin O'nu kesinlikle görmeyeceği sabit olur. Bu sabit olunca da O'nun görülmesinin imkansız olduğu sabit olur. İşte bunlar üç önermedir:

أَمَّا الْمُقَدِّمَةُ الْأُولَى: فَتَقْرِيرُهَا مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: مَا نُقِلَ عَنْ أَهْلِ اللُّغَةِ أَنَّ كَلِمَةَ «لَنْ» لِلتَّأْبِيدِ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀: هَذِهِ دَعْوَى بَاطِلَةٌ عَلَى أَهْلِ اللُّغَةِ وَلَيْسَ يَشْهَدُ بِصِحَّتِهِ كِتَابٌ مُعْتَبَرٌ وَلَا نَقْلٌ صَحِيحٌ وَقَالَ أَصْحَابُنَا: الدَّلِيلُ عَلَى فَسَادِهِ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي صِفَةِ الْيَهُودِ وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَداً [الْبَقَرَةِ: ٩٥] مَعَ أَنَّهُمْ يَتَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. وَالثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ: لَنْ تَرانِي يَتَنَاوَلُ الْأَوْقَاتَ كُلَّهَا بِدَلِيلِ صِحَّةِ اسْتِثْنَاءِ أَيِّ وَقْتٍ أُرِيدَ مِنْ هَذِهِ الْكَلِمَةِ وَمُقْتَضَى الِاسْتِثْنَاءِ إِخْرَاجُ مَا لَوْلَاهُ لَدَخَلَ تَحْتَ اللَّفْظِ وَهَذَا أَيْضًا ضَعِيفٌ لِأَنَّ تَأْثِيرَ الِاسْتِثْنَاءِ فِي صَرْفِ الصِّحَّةِ لَا فِي صَرْفِ الْوُجُوبِ عَلَى مَا هُوَ مُقَرَّرٌ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ. الثَّالِثُ: أَنَّ قَوْلَهُ لَنْ أَفْعَلَ كَذَا يُفِيدُ تَأْكِيدَ النَّفْيِ وَمَعْنَاهُ أَنَّ فِعْلَهُ يُنَافِي حَالَتَهُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَنْ يَخْلُقُوا ذُباباً وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ [الْحَجِّ: ٧٣] وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الرُّؤْيَةَ مُنَافِيَةٌ لِلْإِلَهِيَّةِ وَالْجَوَابُ: أَنَّ (لَنْ) لِتَأْكِيدِ نَفْيِ مَا وَقَعَ السُّؤَالُ عَنْهُ وَالسُّؤَالُ إِنَّمَا وَقَعَ عَنْ تَحْصِيلِ الرُّؤْيَةِ فِي الْحَالِ فَكَانَ قَوْلُهُ: لَنْ تَرانِي نَفْيًا لِذَلِكَ الْمَطْلُوبِ فَأَمَّا أَنْ يُفِيدَ النَّفْيَ الدَّائِمَ فَلَا. فَهَذِهِ جُمْلَةُ الْكَلَامِ فِي تَقْرِيرِ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ.

Birinci önermeye gelince; bunun takriri birkaç vecihtendir: Birincisi: Dil ehlinden *len* (لَنْ) kelimesinin te'bid (ebedîlik) için olduğuna dair nakledilen görüştür. Vâhidî rahimehullâh şöyle demiştir: Bu, dil ehline atılmış batıl bir iddiadır; muteber hiçbir kitap ve sahih hiçbir nakil bunun sıhhatine şahitlik etmez. Âlimlerimiz de şöyle demiştir: Bunun fasit olduğuna delil, Yahudilerin sıfatı hakkında Allah Teâlâ'nın: { وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَداً } “Onu asla temenni etmeyeceklerdir” [Bakara 95] buyurmuş olmasıdır; oysa onlar kıyamet gününde ölümü temenni edeceklerdir. İkincisi: { لَنْ تَرانِي } sözü bütün vakitleri kapsar; bunun delili bu kelimeden istenen herhangi bir vaktin istisna edilmesinin sahih olmasıdır; istisnanın gereği ise o olmasaydı lafzın kapsamına girecek olan şeyi çıkarmaktır. Bu da zayıftır; zira fıkıh usulünde yerleştiği üzere istisnanın tesiri vücubun sarfında değil sıhhatin sarfındadır. Üçüncüsü: Bir kimsenin "Bunu asla yapmayacağım" (لَنْ أَفْعَلَ كَذَا) demesi nefyin teyidini ifade eder; manası ise onu yapmanın kendi haline zıt olduğudur; nitekim Allah Teâlâ'nın: { لَنْ يَخْلُقُوا ذُباباً وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ } “Hepsi bir araya gelseler dahi bir sinek bile yaratamazlar” [Hac 73] buyruğunda olduğu gibidir. Bu da rü'yetin ilahlığa zıt olduğuna delalet eder. Cevap şudur: *Len* (لَنْ) edatı, hakkında soru sorulan şeyin nefyini teyit içindir; soru ise rü'yetin halihazırda hasıl olması hakkında vaki olmuştur; dolayısıyla O'nun: { لَنْ تَرانِي } “Beni asla göremezsin” buyruğu bu talebin nefyi olmuştur; yoksa daimi bir nefiy ifade etmez. İşte bu meselenin takriri hakkındaki sözün özeti budur.

أَمَّا الْمُقَدِّمَةُ الثَّانِيَةُ: فَقَالُوا: الْقَائِلُ اثْنَانِ: قَائِلٌ يَقُولُ: إِنَّ الْمُؤْمِنِينَ يَرَوْنَ اللَّهَ وَمُوسَى أَيْضًا يَرَاهُ وَقَائِلٌ يَنْفِي الرُّؤْيَةَ عَنِ الْكُلِّ أَمَّا الْقَوْلُ بِإِثْبَاتِهِ لِغَيْرِ مُوسَى وَنَفْيِهِ عَنْ مُوسَى فَهُوَ قَوْلٌ خَارِقٌ لِلْإِجْمَاعِ وَهُوَ بَاطِلٌ.

İkinci önermeye gelince; onlar şöyle dediler: Görüş bildiren iki kısımdır: Müminlerin Allah'ı göreceğini ve Musa'nın da O'nu göreceğini söyleyen kimse; bir de rü'yeti herkesten nefyeden kimse. Musa'nın dışındakiler için bunu ispat edip Musa'dan nefyetmeye dair görüşe gelince, bu icmayı bozan bir görüştür ve batıldır.

وَأَمَّا الْمُقَدِّمَةُ الثَّالِثَةُ: فَهِيَ أَنَّ كُلَّ مَنْ نَفَى الْوُقُوعَ نَفَى الصِّحَّةَ فَالْقَوْلُ بِثُبُوتِ الصِّحَّةِ مَعَ نَفْيِ الْوُقُوعِ قَوْلٌ عَلَى خِلَافِ الْإِجْمَاعِ وَهُوَ بَاطِلٌ. وَاعْلَمْ أَنَّ بِنَاءَ هَذِهِ الدَّلَالَةِ عَلَى صِحَّةِ الْمُقَدِّمَةِ الْأَوْلَى فَلَمَّا ثَبَتَ ضَعْفُهَا سَقَطَ هَذَا الِاسْتِدْلَالُ بِالْكُلِّيَّةِ.

Üçüncü önermeye gelince; o da vuku bulmayı nefyeden herkesin [bunun] sıhhatini/caizliğini de nefyetmiş olmasıdır; dolayısıyla vuku bulmayı nefyetmekle birlikte sıhhatin sübutunu savunmak icmaya muhalif bir görüştür ve batıldır. Bil ki bu delaletin dayanağı birinci önermenin sıhhatidir; onun zayıflığı sabit olunca bu istidlal de bütünüyle düşmüştür.

الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ لِلْقَوْمِ: أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْ مُوسَى ﵇ أَنَّهُ خَرَّ صَعِقًا وَلَوْ كَانَتِ الرُّؤْيَةُ جَائِزَةً. فَلِمَ خَرَّ عِنْدَ سُؤَالِهَا صَعِقًا؟

Bu topluluğun ikinci delili: Allah Teâlâ Musa aleyhisselâm'ın bayılarak yere düştüğünü hikaye etmiştir; şayet rü'yet caiz olsaydı, onu istediğinde niçin bayılarak yere düşsün?

وَالْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّهُ ﵇ لَمَّا أَفَاقَ قَالَ سُبْحَانَكَ وَهَذِهِ الْكَلِمَةُ لِلتَّنْزِيهِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ تَنْزِيهَ اللَّهِ تَعَالَى عَمَّا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ وَالَّذِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ هُوَ رُؤْيَةُ اللَّهِ تَعَالَى فَكَانَ قَوْلُهُ: سُبْحانَكَ تَنْزِيهًا لَهُ عَنِ الرُّؤْيَةِ فَثَبَتَ بِهَذَا أَنَّ نَفْيَ الرُّؤْيَةِ تَنْزِيهُ اللَّهِ تَعَالَى وَتَنْزِيهُ اللَّهِ إِنَّمَا يَكُونُ عَنِ النَّقَائِصِ وَالْآفَاتِ، فَوَجَبَ كَوْنُ الرُّؤْيَةِ مِنَ النَّقَائِصِ وَالْآفَاتِ، وَذَلِكَ عَلَى اللَّهِ مُحَالٌ فَثَبَتَ أَنَّ الرُّؤْيَةَ عَلَى اللَّهِ مُمْتَنِعَةٌ.

Üçüncü Delil: Musa aleyhisselâm ayılınca: { سُبْحانَكَ } “Seni tenzih ederim” dedi; bu kelime tenzih içindir. Dolayısıyla bundan muradın Allah Teâlâ'yı daha önce zikredilen şeyden tenzih etmek olması vacip olur. Daha önce zikredilen şey ise Allah Teâlâ'nın görülmesidir; dolayısıyla onun { سُبْحانَكَ } sözü O'nu görülmekten tenzih etmektir. Böylece rü'yetin nefsinin Allah Teâlâ'yı tenzih olduğu sabit oldu; Allah'ın tenzih edilmesi ise ancak noksanlıklardan ve kusurlardan olur; öyleyse rü'yetin noksanlıklardan ve kusurlardan olması vacip olur; bu ise Allah hakkında muhaldir. Böylece rü'yetin Allah hakkında imkansız olduğu sabit olmuştur.

وَالْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ مُوسَى لَمَّا أَفَاقَ أَنَّهُ قَالَ: تُبْتُ إِلَيْكَ وَلَوْلَا أَنَّ طَلَبَ الرُّؤْيَةِ ذَنْبٌ لَمَا تَابَ مِنْهُ وَلَوْلَا أَنَّهُ ذَنْبٌ يُنَافِي صِحَّةَ الْإِسْلَامِ لَمَا قَالَ: وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ.

Dördüncü Delil: Allah Teâlâ'nın Musa'dan ayıldığında: { تُبْتُ إِلَيْكَ } “Sana tövbe ettim” dediğini hikaye etmesidir. Şayet rü'yeti talep etmek bir günah olmasaydı ondan tövbe etmezdi; şayet İslam'ın sıhhatine zıt olan bir günah olmasaydı da { وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ } “Ve ben inananların ilkiyim” demezdi.

وَاعْلَمْ أَنَّ أَصْحَابَنَا قَالُوا: الرُّؤْيَةُ كَانَتْ جَائِزَةً إِلَّا أَنَّهُ ﵇ سَأَلَهَا بِغَيْرِ الْإِذْنِ وَحَسَنَاتُ الْأَبْرَارِ

Bil ki bizim ashabımız şöyle dediler: Rü'yet caiz idi; ancak o [Musa] aleyhisselâm bunu izin almaksızın istedi. "Ebrarın iyilikleri,

سيئات المقربين فكانت التوبة عَنْ هَذَا الْمَعْنَى لَا عَمَّا ذَكَرُوهُ فَهَذَا جُمْلَةُ الْكَلَامِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالصَّوَابِ.

mukarreblerin kötülükleridir." Dolayısıyla tövbe, onların zikrettikleri şeyden ötürü değil, bu manadan dolayı idi. Bu ayet hakkındaki sözlerin özeti budur. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: فِي الْبَحْثِ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ. نُقِلَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: جَاءَ مُوسَى ﵇ وَمَعَهُ السَّبْعُونَ وَصَعِدَ مُوسَى الْجَبَلَ وَبَقِيَ السَّبْعُونَ فِي أَسْفَلِ الْجَبَلِ وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسَى وَكَتَبَ لَهُ فِي الْأَلْوَاحِ كِتَابًا وَقَرَّبَهُ نَجِيًّا فَلَمَّا سَمِعَ مُوسَى صَرِيرَ الْقَلَمِ عَظُمَ شَوْقُهُ فَقَالَ: رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : ثَانِي مَفْعُولَيْ أَرِنِي مَحْذُوفٌ أَيْ أَرِنِي نَفْسَكَ أَنْظُرْ إِلَيْكَ وَفِي لَفْظِ الْآيَةِ سُؤَالَاتٌ:

Dördüncü Mesele: Bu ayet hakkındaki inceleme. İbn Abbas'tan şöyle rivayet edilmiştir: Musa aleyhisselâm beraberinde yetmiş kişiyle geldi; Musa dağa çıktı, yetmiş kişi ise dağın eteğinde kaldı. Allah Musa ile konuştu, onun için levhalara bir yazı yazdı ve gizlice konuşmak için onu [kendisine] yaklaştırdı. Musa kalemin cızırtısını işitince şevki arttı ve: { رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ } “Rabbim! Bana [kendini] göster, sana bakayım” dedi. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { أَرِنِي } fiilinin ikinci mefulü mahzuftur; yani "Bana kendini göster, sana bakayım" demektir. Ayetin lafzında bazı sorular vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: النَّظَرُ: إِمَّا أَنْ يَكُونَ عِبَارَةً عَنِ الرُّؤْيَةِ أَوْ عَنْ مُقَدِّمَتِهَا وَهِيَ تَقْلِيبُ الْحَدَقَةِ السَّلِيمَةِ إِلَى جَانِبِ الْمَرْئِيِّ الْتِمَاسًا لِرُؤْيَتِهِ، وَعَلَى التَّقْدِيرِ الْأَوَّلِ: يَكُونُ الْمَعْنَى أَرِنِي حَتَّى أَرَاكَ وَهَذَا فَاسِدٌ، وَعَلَى التَّقْدِيرِ الثَّانِي: يَكُونُ الْمَعْنَى أَرِنِي حَتَّى أُقَلِّبَ الْحَدَقَةَ إِلَى جَانِبِكَ وَهَذَا فَاسِدٌ لِوَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ يَقْتَضِي إِثْبَاتَ الْجِهَةِ لِلَّهِ تَعَالَى. وَالثَّانِي: أَنَّ تَقْلِيبَ الْحَدَقَةِ إِلَى جِهَةِ الْمَرْئِيِّ مُقَدِّمَةٌ لِلرُّؤْيَةِ فَجَعَلَهُ كَالنَّتِيجَةِ عَنِ الرُّؤْيَةِ وَذَلِكَ فَاسِدٌ.

Birinci Soru: Nazar (bakmak); ya rü'yetten (görmekten) ibarettir ya da onun mukaddimesinden (öncülünden) ibarettir ki o da görmeyi arzulayarak sağlam göz bebeğini görülen nesnenin tarafına çevirmektir. Birinci takdire göre mana, "Bana [kendini] göster ki seni göreyim" olur; bu ise fasittir. İkinci takdire göre mana, "Bana [kendini] göster ki göz bebeğimi senin tarafına çevireyim" olur; bu da iki yönden fasittir: Birincisi: Bu, Allah Teâlâ hakkında cihet (yön) ispatını gerektirir. İkincisi: Göz bebeğini görülenin cihetine çevirmek görmenin mukaddimesidir; dolayısıyla onu görmenin bir neticesi gibi kılmıştır ki bu da fasittir.

وَالْجَوَابُ: أَنَّ قَوْلَهُ: أَرِنِي مَعْنَاهُ اجْعَلْنِي مُتَمَكِّنًا مِنْ رُؤْيَتِكَ حَتَّى أَنْظُرَ إِلَيْكَ وَأَرَاكَ.

Cevap: Onun { أَرِنِي } “Bana göster” sözünün manası; "Sana bakıp seni görebilmem için beni seni görmeye muktedir kıl" demektir.

السُّؤَالُ الثَّانِي: كَيْفَ قَالَ: لَنْ تَرانِي وَلَمْ يَقُلْ لَنْ تَنْظُرَ إِلَيَّ حَتَّى يَكُونَ مُطَابِقًا لِقَوْلِهِ: أَنْظُرْ إِلَيْكَ.

İkinci Soru: Onun { أَنْظُرْ إِلَيْكَ } “Sana bakayım” sözüne mutabık olması için "Bana bakamazsın" demeyip de nasıl { لَنْ تَرانِي } “Beni asla göremezsin” demiştir?

وَالْجَوَابُ: أَنَّ النَّظَرَ لَمَّا كَانَ مُقَدِّمَةً لِلرُّؤْيَةِ كَانَ الْمَقْصُودُ هُوَ الرُّؤْيَةَ لَا النَّظَرَ الَّذِي لَا رُؤْيَةَ مَعَهُ.

Cevap: Bakmak, görmenin mukaddimesi (öncülü) olduğu için kastedilen şey, beraberinde görme bulunmayan bakış değil, bizzat görmenin kendisidir.

وَالسُّؤَالُ الثَّالِثُ: كَيْفَ اتَّصَلَ الِاسْتِدْرَاكُ فِي قَوْلِهِ: وَلكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ بِمَا قَبْلَهُ؟

Üçüncü Soru: { وَلكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ } “Fakat dağa bak” buyruğundaki istidrak (düzeltme), kendisinden önceki söze nasıl bağlanmıştır?

وَالْجَوَابُ: الْمَقْصُودُ مِنْهُ تَعْظِيمُ أَمْرِ الرُّؤْيَةِ وَأَنَّ أَحَدًا لَا يَقْوَى عَلَى رُؤْيَةِ اللَّهِ تَعَالَى إِلَّا إِذَا قَوَّاهُ اللَّهُ تَعَالَى بِمَعُونَتِهِ وَتَأْيِيدِهِ أَلَا تَرَى أَنَّهُ لَمَّا ظَهَرَ أَثَرُ التَّجَلِّي وَالرُّؤْيَةِ لِلْجَبَلِ انْدَكَّ وَتَفَرَّقَ فَهَذَا مِنْ هَذَا الْوَجْهِ يَدُلُّ عَلَى تَعْظِيمِ أَمْرِ الرُّؤْيَةِ.

Cevap: Bundan maksat rü'yet işinin büyüklüğünü ve Allah Teâlâ yardımı ve teyidi ile güçlendirmedikçe hiç kimsenin Allah Teâlâ'yı görmeye güç yetiremeyeceğini açıklamaktır. Görmez misin ki tecellî ve rü'yetin eseri dağa zahir olunca dağ parçalanıp ufalandı; işte bu yönden bu durum rü'yet işinin büyüklüğüne delalet eder.

أَمَّا قَوْلُهُ: فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ فَقَالَ الزَّجَّاجُ: تَجَلَّى أَيْ ظَهَرَ وَبَانَ وَمِنْهُ يُقَالُ جَلَوْتُ الْعَرُوسَ إِذَا أَبْرَزْتَهَا وَجَلَوْتُ الْمِرْآةَ وَالسَّيْفَ إِذَا أَزَلْتَ مَا عَلَيْهِمَا مِنَ الصَّدَأِ، وَقَوْلُهُ: جَعَلَهُ دَكًّا قَالَ الزَّجَّاجُ: يجوز دَكًّا بالتنوين ودَكَّاءَ بِغَيْرِ تَنْوِينٍ أَيْ جَعَلَهُ مَدْقُوقًا مَعَ الْأَرْضِ يُقَالُ: دَكَكْتُ الشَّيْءَ إِذَا دَقَقْتَهُ أَدُكُّهُ دَكًّا وَالدَّكَّاءُ وَالدَّكَّاوَاتُ: الرَّوَابِي الَّتِي تَكُونُ مَعَ الْأَرْضِ نَاشِزَةً. فَعَلَى هَذَا الدَّكُّ مَصْدَرٌ وَالدَّكَّاءُ اسْمٌ. ثُمَّ رَوَى الْوَاحِدِيُّ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْأَخْفَشِ فِي قَوْلِهِ: جَعَلَهُ دَكًّا أَنَّهُ قَالَ: دَكَّهُ دَكًّا مَصْدَرٌ مُؤَكِّدٌ وَيَجُوزُ جَعْلُهُ ذَا دَكٍّ. قَالَ وَمَنْ قَرَأَ دَكَّاءَ مَمْدُودًا أَرَادَ جَعْلَهُ دَكَّاءَ أَيْ أَرْضًا مُرْتَفِعَةً وَهُوَ/ مُوَافِقٌ لِمَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: جَعَلَهُ تُرَابًا. وَقَوْلُهُ: وَخَرَّ مُوسى صَعِقاً قَالَ اللَّيْثُ: الصَّعْقُ مِثْلُ الْغَشْيِ يَأْخُذُ الْإِنْسَانَ وَالصَّعْقَةُ الْغَشْيَةُ. يُقَالُ:

Allah Teâlâ'nın: { فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ } “Rabbi dağa tecelli edince” buyruğuna gelince; Zeccâc şöyle demiştir: Tecellî etti (تَجَلَّى), yani zahir ve aşikar oldu demektir. Nitekim gelini ortaya çıkardığında "gelini açığa çıkardım" (جَلَوْتُ الْعَرُوسَ), aynanın ve kılıcın üzerindeki pası giderdiğinde "aynayı ve kılıcı parlattım" (جَلَوْتُ الْمِرْآةَ وَالسَّيْفَ) denilir. { جَعَلَهُ دَكًّا } “Onu yerle bir etti” buyruğu hakkında Zeccâc şöyle demiştir: Tenvin ile { دَكًّا } da tenvinsiz olarak { دَكَّاءَ } şeklinde de caizdir; yani onu yerle bir edilmiş kıldı. Bir şeyi ufaladığın zaman "şeyi ufaladım" (دَكَكْتُ الشَّيْءَ أَدُكُّهُ دَكًّا) denilir. ed-Dekkâ (الدَّكَّاءُ) ve ed-Dekkâvât (الدَّكَّاوَاتُ) ise yerle birlikte yükselmiş olan tepelerdir. Buna göre ed-Dekk (الدَّكُّ) mastar, ed-Dekkâ (الدَّكَّاءُ) ise isimdir. Sonra Vâhidî senediyle Ahfeş'ten nakletmiştir ki o, Allah Teâlâ'nın: { جَعَلَهُ دَكًّا } buyruğu hakkında şöyle demiştir: "Onu yerle bir etmekle dümdüz etti" ifadesindeki mastar tekit edicidir; onun "dümdüz kılınmış" (ذَا دَكٍّ) anlamında olması da caizdir. Ahfeş dedi ki: Kim med ile { دَكَّاءَ } şeklinde okursa onu dekkâ yani yükselmiş bir yer kılmayı kastetmiştir ki bu, İbn Abbas'tan rivayet edilen "Onu toprak kıldı" sözüne uygundur. { وَخَرَّ مُوسى صَعِقاً } “Musa bayılarak yere düştü” buyruğuna gelince; Leys şöyle demiştir: es-Sa'k (الصَّعْقُ), insanı yakalayan baygınlık gibidir; es-Sa'ka (الصَّعْقَةُ) ise bayılmadır. Şöyle denilir:

صَعِقَ الرَّجُلُ وَصُعِقَ فَمَنْ قَالَ صَعِقَ فَهُوَ صَعِقٌ. وَمَنْ قَالَ صُعِقَ فَهُوَ مَصْعُوقٌ. وَيُقَالُ أَيْضًا: صَعِقَ إِذَا مَاتَ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ [الزُّمَرِ: ٦٨] فَسَّرُوهُ بِالْمَوْتِ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ:

Adam bayıldı (صَعِقَ الرَّجُلُ) ve bayıltıldı (صُعِقَ); kim { صَعِقَ } derse o baygındır (صَعِقٌ), kim de { صُعِقَ } derse o bayıltılmıştır (مَصْعُوقٌ). Öldüğü zaman da (صَعِقَ) denilir; Allah Teâlâ'nın: { فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ } “Göklerde kim var, yerde kim varsa hepsi bayılıp öldü” [Zümer 68] buyruğu da bundandır ki onu ölümle tefsir etmişlerdir. Yine O'nun şu buyruğu da bundandır:

يَوْمَهُمُ الَّذِي فِيهِ يُصْعَقُونَ أَيْ يَمُوتُونَ. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : صَعِقَ أَصْلُهُ من الصاعقة ويقال لها:

{ يَوْمَهُمُ الَّذِي فِيهِ يُصْعَقُونَ } “Çarpılıp ölecekleri günlerini” yani ölecekleri [günü]. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Sa'ika (صَعِقَ) kelimesinin aslı sâika (الصاعقة) kelimesindendir ve ona:

الصاقعة من صقعه إِذَا ضَرَبَهُ عَلَى رَأْسِهِ.

Sâkia (الصاقعة) da denilir; bu da başına vurduğu zaman kullanılan { صَقَعَهُ } tabirindendir.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: فَسَّرَ ابْنُ عَبَّاسٍ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَخَرَّ مُوسى صَعِقاً بِالْغَشْيِ وَفَسَّرَهُ قَتَادَةُ بِالْمَوْتِ وَالْأَوَّلُ أَقْوَى لِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَمَّا أَفاقَ قَالَ الزَّجَّاجُ: وَلَا يَكَادُ يُقَالُ لِلْمَيِّتِ: قَدْ أَفَاقَ مِنْ مَوْتِهِ وَلَكِنْ يُقَالُ

Bunu bildiğinde deriz ki: İbn Abbas Allah Teâlâ'nın: { وَخَرَّ مُوسى صَعِقاً } “Musa bayılarak yere düştü” buyruğunu baygınlık ile tefsir etmiş, Katâde ise ölüm ile tefsir etmiştir. Birincisi Allah Teâlâ'nın: { فَلَمَّا أَفاقَ } “Ayılınca” buyruğu sebebiyle daha kuvvetlidir. Zeccâc şöyle demiştir: Ölü hakkında "ölümünden ayıldı" denilmez; fakat

لِلَّذِي يُغْشَى عَلَيْهِ: إِنَّهُ أَفَاقَ مِنْ غَشْيِهِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ فِي الَّذِينَ مَاتُوا: ثُمَّ بَعَثْناكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ [الْبَقَرَةِ:

bayılan kimse için "baygınlığından ayıldı" denilir. Zira Allah Teâlâ ölenler hakkında: { ثُمَّ بَعَثْناكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ } “Sonra ölümünüzün ardından sizi dirilttik” [Bakara

٥٦] .

56] buyurmuştur.

أَمَّا قَوْلُهُ: قالَ سُبْحانَكَ أَيْ تَنْزِيهًا لَكَ عَنْ أَنْ يَسْأَلَكَ غَيْرُكَ شَيْئًا بِغَيْرِ إِذْنِكَ تُبْتُ إِلَيْكَ وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: تُبْتُ إِلَيْكَ مِنْ سُؤَالِ الرُّؤْيَةِ فِي الدُّنْيَا. الثَّانِي: تُبْتُ إِلَيْكَ مِنْ سُؤَالِ الرُّؤْيَةِ بِغَيْرِ إِذْنِكَ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّكَ لَا تُرَى فِي الدُّنْيَا أَوْ يُقَالُ: وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّهُ لَا يَجُوزُ السؤال منك الا بإذنك.

Allah Teâlâ'nın: { قالَ سُبْحانَكَ } “[Musa] Seni tenzih ederim dedi” buyruğuna gelince; yani "Başkalarının senden iznin olmaksızın bir şey istemesinden seni tenzih ederim" demektir. { تُبْتُ إِلَيْكَ } “Sana tövbe ettim” ifadesinde iki vecih vardır: Birincisi: "Dünyada rü'yet talebinde bulunmaktan sana tövbe ettim." İkincisi: "İznin olmaksızın rü'yet talebinde bulunmaktan sana tövbe ettim; { وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ } “ve ben” senin dünyada görülmeyeceğine “inananların ilkiyim”." Yahut şöyle denilir: "Ve ben senden izinsiz talepte bulunmanın caiz olmadığına inananların ilkiyim."

[سورة الأعراف (٧) : آية ١٤٤]

[A'râf Suresi (7), Âyet 144]

قالَ يَا مُوسى إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ بِرِسالاتِي وَبِكَلامِي فَخُذْ مَا آتَيْتُكَ وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ (١٤٤)

{ قالَ يَا مُوسى إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ بِرِسالاتِي وَبِكَلامِي فَخُذْ مَا آتَيْتُكَ وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ } “[Allah] buyurdu ki: Ey Musa! Şüphesiz ben, risaletlerimle ve seninle konuşmamla seni insanlar üzerine seçtim. Öyleyse sana verdiğimi al ve şükredenlerden ol!” (144)

اعْلَمْ أَنَّ مُوسَى ﵇ لَمَّا طَلَبَ الرُّؤْيَةَ وَمَنَعَهُ اللَّهُ مِنْهَا، عَدَّدَ اللَّهُ عَلَيْهِ وُجُوهَ نِعَمِهِ الْعَظِيمَةِ الَّتِي لَهُ عَلَيْهِ وَأَمَرَهُ أَنْ يَشْتَغِلَ بِشُكْرِهَا كَأَنَّهُ قَالَ لَهُ إِنْ كُنْتُ قَدْ مَنَعْتُكَ الرُّؤْيَةَ فَقَدْ أَعْطَيْتُكَ مِنَ النِّعَمِ الْعَظِيمَةِ كَذَا وَكَذَا فَلَا يَضِيقُ صَدْرُكَ بِسَبَبِ مَنْعِ الرُّؤْيَةِ وَانْظُرْ إِلَى سَائِرِ أَنْوَاعِ النِّعَمِ الَّتِي خَصَصْتُكَ بِهَا وَاشْتَغِلْ بِشُكْرِهَا. وَالْمَقْصُودُ تَسْلِيَةُ مُوسَى ﵇ عَنْ مَنْعِ الرُّؤْيَةِ وَهَذَا أَيْضًا أَحَدُ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الرُّؤْيَا جَائِزَةٌ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى إِذْ لَوْ كَانَتْ مُمْتَنِعَةً فِي نَفْسِهَا لَمَا كَانَ إِلَى ذِكْرِ هَذَا الْقَدْرِ حَاجَةٌ.

Bil ki Musa aleyhisselâm rü'yeti talep edip Allah da onu bundan menedince, Allah ona olan büyük nimetlerinin çeşitlerini saymış ve bu nimetlerin şükrüyle meşgul olmasını emretmiştir. Sanki ona şöyle demiştir: "Eğer seni rü'yetten menettiysem, sana şu ve şu büyük nimetleri verdim; dolayısıyla rü'yetten menedilme sebebiyle göğsün daralmasın; seni kendisiyle özel kıldığım diğer nimet türlerine bak ve bunlara şükretmekle meşgul ol." Maksat Musa aleyhisselâm'ı rü'yetten menedilmesi hususunda teselli etmektir. Bu da rü'yetin Allah Teâlâ hakkında caiz olduğuna delalet eden hususlardan biridir; zira şayet bizatihi imkansız olsaydı bu kadarlık teselliye ihtiyaç kalmazdı.

وَاعْلَمْ أَنَّ الِاصْطِفَاءَ اسْتِخْلَاصُ الصَّفْوَةِ فَقَوْلُهُ: اصْطَفَيْتُكَ أَيِ اتَّخَذْتُكَ صَفْوَةً عَلَى النَّاسِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ فَضَّلْتُكَ عَلَى النَّاسِ وَلَمَّا ذَكَرَ أَنَّهُ تَعَالَى اصْطَفَاهُ ذَكَرَ الْأَمْرَ الَّذِي بِهِ حَصَلَ هَذَا الِاصْطِفَاءُ فَقَالَ:

Bil ki ıstıfâ (الِاصْطِفَاءُ), seçkini/özü seçip ayırmaktır. O'nun { اصْطَفَيْتُكَ } sözü; yani "Seni insanların üzerinde seçkin kıldım" demektir. İbn Abbas: "Seni insanlara üstün kıldım demektir" demiştir. Allah Teâlâ onu seçtiğini zikredince, bu seçimin kendisiyle gerçekleştiği hususu zikredip şöyle buyurmuştur:

بِرِسالاتِي وَبِكَلامِي قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَنَافِعٌ بِرِسَالَتِي عَلَى الْوَاحِدِ وَالْبَاقُونَ بِرِسالاتِي عَلَى الْجَمْعِ وَذَلِكَ أَنَّهُ تَعَالَى أَوْحَى إِلَيْهِ مَرَّةً بَعْدَ أُخْرَى وَمَنْ قَرَأَ بِرِسَالَتِي فَلِأَنَّ الرِّسَالَةَ تَجْرِي مَجْرَى الْمَصْدَرِ فَيَجُوزُ إِفْرَادُهَا فِي مَوْضِعِ الْجَمْعِ وَإِنَّمَا قَالَ: اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ وَلَمْ يَقُلْ عَلَى الْخَلْقِ لِأَنَّ الْمَلَائِكَةَ قَدْ تَسْمَعُ كَلَامَ اللَّهِ مِنْ غَيْرِ وَاسِطَةٍ كَمَا سَمِعَهُ مُوسَى ﵇.

{ بِرِسالاتِي وَبِكَلامِي } “Risaletlerimle ve seninle konuşmamla”. İbn Kesîr ve Nâfi tekil olarak "risaletimle" (بِرِسَالَتِي), diğer kıraat imamları ise çoğul olarak { بِرِسالاتِي } “risaletlerimle” şeklinde okumuşlardır. Zira Allah Teâlâ ona defalarca vahyetmiştir. "Risaletimle" şeklinde okuyana gelince; risalet lafzı mastar hükmünde olduğu için çoğul yerinde tekil getirilmesi caizdir. Allah Teâlâ'nın "bütün yaratılmışlar üzerine" demeyip de { اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ } “Seni insanlar üzerine seçtim” buyurması ise meleklerin de tıpkı Musa aleyhisselâm'ın işittiği gibi Allah'ın kelamını vasıtasız işitebilmelerinden ötürüdür.

فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ اصْطَفَاهُ عَلَى النَّاسِ بِرِسَالَاتِهِ مَعَ أَنَّ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ قَدْ سَاوَاهُ فِي الرِّسَالَةِ؟

Eğer: "İnsanlardan pek çoğu risalet konusunda onunla eşit iken, onu risaletleriyle insanlar üzerine nasıl seçkin kılmıştır?" denilirse,

قُلْنَا: إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُ خَصَّهُ مِنْ دُونِ النَّاسِ بِمَجْمُوعِ الْأَمْرَيْنِ وَهُوَ الرِّسَالَةُ مَعَ الْكَلَامِ بِغَيْرِ وَاسِطَةٍ وَهَذَا الْمَجْمُوعُ مَا حَصَلَ لِغَيْرِهِ فَثَبَتَ انه انما حصل التخصيص هاهنا لِأَنَّهُ سَمِعَ ذَلِكَ الْكَلَامَ بِغَيْرِ وَاسِطَةٍ وَإِنَّمَا كَانَ الْكَلَامُ بِغَيْرِ وَاسِطَةٍ سَبَبًا لِمَزِيدِ الشَّرَفِ بِنَاءً عَلَى الْعُرْفِ الظَّاهِرِ لِأَنَّ مَنْ سَمِعَ كَلَامَ الْمَلِكِ الْعَظِيمِ مِنْ فَلْقِ فِيهِ كَانَ أَعْلَى حَالًا وَأَشْرَفَ مَرْتَبَةً مِمَّنْ سَمِعَهُ بِوَاسِطَةِ الْحُجَّابِ وَالنُّوَّابِ وَلَمَّا ذَكَرَ هَذَيْنِ النَّوْعَيْنِ مِنَ النِّعْمَةِ الْعَظِيمَةِ. قَالَ: فَخُذْ مَا آتَيْتُكَ وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ يَعْنِي فَخُذْ هَذِهِ النِّعْمَةَ وَلَا يَضِيقُ قَلْبُكَ بِسَبَبِ مَنْعِكَ الرُّؤْيَةَ وَاشْتَغِلْ بِشُكْرِ الْفَوْزِ بِهَذِهِ النِّعْمَةِ وَالِاشْتِغَالُ بِشُكْرِهَا إِنَّمَا يَكُونُ بالقيام بلوازمها علما وعملا. والله اعلم.

Deriz ki: Allah Teâlâ, risalet ile birlikte vasıtasız kelamın oluşturduğu iki durumun bütünüyle onu insanların arasından seçtiğini beyan etmiştir; bu bütünlük ise başkasına nasip olmamıştır. Böylece burada tahsisin, o kelamı vasıtasız işitmesinden dolayı gerçekleştiği sabit olmuştur. Vasıtasız konuşmanın daha fazla şerefe sebep olması ise açık örfe göredir; zira büyük hükümdarın sözünü bizzat onun ağzından işiten kimsenin hali ve mertebesi, onu vezirler ve vekiller vasıtasıyla işitenden daha üstün ve daha şereflidir. Allah Teâlâ büyük nimetin bu iki türünü zikredince: { فَخُذْ مَا آتَيْتُكَ وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ } “Öyleyse sana verdiğimi al ve şükredenlerden ol!” buyurdu. Yani "Bu nimeti al, rü'yetten menedilmen sebebiyle kalbin daralmasın ve bu nimete kavuşmanın şükrüyle meşgul ol." Bu nimetin şükrüyle meşgul olmak ise ilim ve amel bakımından gereklerini yerine getirmekle olur. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

[سورة الأعراف (٧) : آية ١٤٥]

[A'râf Suresi (7), Âyet 145]

وَكَتَبْنا لَهُ فِي الْأَلْواحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْعِظَةً وَتَفْصِيلاً لِكُلِّ شَيْءٍ فَخُذْها بِقُوَّةٍ وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِها سَأُرِيكُمْ دارَ الْفاسِقِينَ (١٤٥)

{ وَكَتَبْنا لَهُ فِي الْأَلْواحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْعِظَةً وَتَفْصِيلاً لِكُلِّ شَيْءٍ فَخُذْها بِقُوَّةٍ وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِها سَأُرِيكُمْ دارَ الْفاسِقِينَ } “Biz onun için levhalarda her şeyden bir öğüt ve her şeyi açıklayan bir beyan yazdık. 'Öyleyse bunları kuvvetle tut ve kavmine de onların en güzeline sarılmalarını emret! Yakında size yoldan çıkmış fasıkların yurdunu göstereceğim.'” (145)

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّهُ خَصَّ مُوسَى ﵇ بِالرِّسَالَةِ ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ تَفْصِيلَ تِلْكَ الرِّسَالَةِ فَقَالَ:

Bil ki Allah Teâlâ Musa aleyhisselâm'ı risaletle seçtiğini beyan edince bu ayette o risaletin ayrıntısını zikrederek şöyle buyurmuştur:

وَكَتَبْنا لَهُ فِي الْأَلْواحِ نَقَلَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» عَنْ بَعْضِهِمْ: أَنَّ مُوسَى خَرَّ صَعِقًا يَوْمَ عَرَفَةَ. وَأَعْطَاهُ اللَّهُ تَعَالَى التَّوْرَاةَ يَوْمَ النَّحْرِ وذكروا في عدد الألواح وكفى جَوْهَرِهَا وَطُولِهَا أَنَّهَا كَانَتْ عَشَرَةَ أَلْوَاحٍ. وَقِيلَ: سَبْعَةٌ وَقِيلَ إِنَّهَا كَانَتْ مِنْ زُمُرُّدَةٍ جَاءَ بِهَا جِبْرِيلُ ﵇. وَقِيلَ مِنْ زَبَرْجَدَةٍ خَضْرَاءَ وَيَاقُوتَةٍ حَمْرَاءَ. وَقَالَ الْحَسَنُ:

{ وَكَتَبْنا لَهُ فِي الْأَلْواحِ } “Biz onun için levhalarda yazdık”. Keşşâf sahibi bazılarından şunu nakletmiştir: Musa Arefe günü bayılarak yere düşmüş, Allah Teâlâ ise Tevrat'ı ona Kurban günü vermiştir. Levhaların sayısı, mahiyeti ve uzunluğu hakkında onların on levha olduğu zikredilmiştir. Yedi levha olduğu da söylenmiştir. Cibrîl aleyhisselâm'ın getirdiği bir zümrütten olduğu söylenmiştir. Yeşil zebercet ve kırmızı yakuttan olduğu da söylenmiştir. Hasan[-ı Basrî] ise şöyle demiştir:

كَانَتْ مِنْ خَشَبٍ نَزَلَتْ مِنَ السَّمَاءِ. وَقَالَ وَهْبٌ: كَانَتْ مِنْ صَخْرَةٍ صَمَّاءَ لَيَّنَهَا اللَّهُ لِمُوسَى ﵇ وَأَمَّا كَيْفِيَّةُ الْكِتَابَةِ فَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ كَتَبَهَا جِبْرِيلُ بِالْقَلَمِ الَّذِي كَتَبَ بِهِ الذِّكْرَ وَاسْتَمَدَّ مِنْ نَهْرِ النُّورِ.

"Gökten inen ahşaptan idiler." Vehb ise: "Sert bir kayadandı; Allah onu Musa aleyhisselâm için yumuşattı" demiştir. Yazının keyfiyetine gelince; İbn Cüreyc: "Cibrîl onu, Zikr'i yazdığı kalemle yazdı ve nur nehrinden mürekkep aldı" demiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَيْسَ فِي لَفْظِ الْآيَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى كَيْفِيَّةِ تِلْكَ الْأَلْوَاحِ، وَعَلَى كَيْفِيَّةِ تِلْكَ الْكِتَابَةِ فَإِنْ ثَبَتَ ذَلِكَ التَّفْصِيلُ بِدَلِيلٍ مُنْفَصِلٍ قَوِيٍّ، وَجَبَ الْقَوْلُ بِهِ وَإِلَّا وَجَبَ السُّكُوتُ عَنْهُ وَأَمَّا قَوْلُهُ: مِنْ كُلِّ شَيْءٍ فَلَا شُبْهَةَ فِيهِ أَنَّهُ لَيْسَ عَلَى الْعُمُومِ بَلِ الْمُرَادُ مِنْ كُلِّ مَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ مُوسَى وَقَوْمُهُ فِي دِينِهِمْ مِنَ الْحَلَالِ وَالْحَرَامِ وَالْمَحَاسِنِ وَالْمَقَابِحِ.

Bil ki ayetin lafzında o levhaların niteliğine ve o yazılışın keyfiyetine delalet eden bir şey yoktur. Eğer bu tafsilat müstakil ve kuvvetli bir delille sabit olursa onu söylemek vacip olur; aksi takdirde susmak vacip olur. O'nun: { مِنْ كُلِّ شَيْءٍ } “Her şeyden” buyruğuna gelince; şüphe yoktur ki bu umumi değildir; bilakis bundan murat Musa ve kavminin dinlerinde helal, haram, güzellikler ve çirkinlikler namına ihtiyaç duydukları her şeydir.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: مَوْعِظَةً وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ فَهُوَ كَالْبَيَانِ لِلْجُمْلَةِ الَّتِي قَدَّمَهَا بِقَوْلِهِ: مِنْ كُلِّ شَيْءٍ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَسَمَهُ إِلَى ضَرْبَيْنِ: أَحَدُهُمَا: مَوْعِظَةً وَالْآخَرُ تَفْصِيلًا لِمَا يَجِبُ أَنْ يُعْلَمَ مِنَ الْأَحْكَامِ فَيَدْخُلُ فِي الْمَوْعِظَةِ كُلُّ مَا ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى مِنَ الْأُمُورِ الَّتِي تُوجِبُ الرَّغْبَةَ فِي الطَّاعَةِ وَالنَّفْرَةِ عَنِ الْمَعْصِيَةِ وَذَلِكَ بِذِكْرِ الْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ وَلَمَّا قَرَّرَ ذَلِكَ أَوَّلًا أَتْبَعَهُ بِشَرْحِ أَقْسَامِ الْأَحْكَامِ وَتَفْصِيلِ الْحَلَالِ وَالْحَرَامِ فَقَالَ: وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ وَلَمَّا شَرَحَ ذَلِكَ قَالَ لِمُوسَى: فَخُذْها بِقُوَّةٍ أَيْ بِعَزِيمَةٍ قَوِيَّةٍ وَنِيَّةٍ صَادِقَةٍ ثُمَّ أَمَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى أَنْ يَأْمُرَ قَوْمَهُ بِأَنْ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِهَا وَظَاهِرُ ذَلِكَ أَنَّ بَيْنَ التَّكْلِيفَيْنِ فَرْقًا لِيَكُونَ فِي هَذَا التَّفْصِيلِ فَائِدَةٌ وَلِذَلِكَ قَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ: إِنَّ التَّكْلِيفَ كَانَ عَلَى مُوسَى ﵇ أَشَدَّ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمْ يُرَخِّصْ لَهُ مَا رَخَّصَ لِغَيْرِهِ وَقَالَ بَعْضُهُمْ بَلْ خَصَّهُ مِنْ حَيْثُ كَلَّفَهُ الْبَلَاغَ وَالْأَدَاءَ. وَإِنْ كَانَ مُشَارِكًا لِقَوْمِهِ فِيمَا عَدَاهُ وَفِي قَوْلِهِ: وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِها.

Allah Teâlâ'nın: { مَوْعِظَةً وَتَفْصِيلاً لِكُلِّ شَيْءٍ } “Bir öğüt ve her şeyi açıklayan bir beyan” buyruğuna gelince; bu, daha önce { مِنْ كُلِّ شَيْءٍ } “Her şeyden” buyruğuyla geçen ifadenin bir açıklaması gibidir. Çünkü Allah Teâlâ onu iki kısma ayırmıştır: Birincisi "öğüt", diğeri ise bilinmesi vacip olan hükümlerin "açıklanmasıdır". Dolayısıyla öğüt kapsamına, Allah Teâlâ'nın itaate rağbeti ve isyandan nefret etmeyi gerektiren hususlardan zikrettiği her şey girer ki bu da vaad ve vaid zikredilerek yapılır. Allah Teâlâ bunu önce ortaya koyunca arkasından hükümlerin kısımlarını açıklamayı, helal ve haramı tafsil etmeyi ekleyerek: { وَتَفْصِيلاً لِكُلِّ شَيْءٍ } “ve her şeyi açıklayan bir beyan” buyurmuştur. Bunu açıklayınca da Musa'ya: { فَخُذْها بِقُوَّةٍ } “Öyleyse bunları kuvvetle tut” yani güçlü bir azim ve samimi bir niyetle tut, buyurmuştur. Sonra Allah Teâlâ ona, kavmine bunların en güzeline sarılmalarını emretmesini buyurmuştur. Bunun zahiri, bu tafsilatta bir fayda olsun diye iki mükellefiyet arasında fark olduğunu gösterir. Bundan ötürü bazı müfessirler şöyle demiştir: Musa aleyhisselâm üzerindeki mükellefiyet daha ağırdı; zira Allah Teâlâ başkalarına tanıdığı ruhsatı ona tanımamıştı. Bazıları ise şöyle demiştir: Bilakis diğer hususlarda kavmiyle ortak olsa da tebliğ ve eda ile mükellef kılınması yönüyle onu tahsis etmiştir. O'nun: { وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِها } “Kavmine de onların en güzeline sarılmalarını emret” buyruğunda

سُؤَالٌ: وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا تُعُبِّدَ بِكُلِّ مَا فِي التَّوْرَاةِ وَجَبَ كَوْنُ الْكُلِّ مَأْمُورًا بِهِ وَظَاهِرُ قَوْلِهِ: يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِها يَقْتَضِي ان فيه ما لبس بِأَحْسَنَ وَأَنَّهُ لَا يَجُوزُ لَهُمُ الْأَخْذُ بِهِ وَذَلِكَ مُتَنَاقِضٌ وَذَكَرَ الْعُلَمَاءُ فِي الْجَوَابِ عَنْهُ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: أَنَّ تِلْكَ التَّكَالِيفَ مِنْهَا مَا هُوَ حَسَنٌ وَمِنْهَا مَا هُوَ أَحْسَنُ كَالْقِصَاصِ وَالْعَفْوِ وَالِانْتِصَارِ وَالصَّبْرِ، أَيْ فَمُرْهُمْ أَنْ يَحْمِلُوا أَنْفُسَهُمْ عَلَى الْأَخْذِ بِمَا هُوَ أَدْخَلُ فِي الْحُسْنِ وَأَكْثَرُ لِلثَّوَابِ كَقَوْلِهِ: وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ [الزُّمَرِ: ٥٥] وَقَوْلِهِ: الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ [الزُّمَرِ: ١٨] .

bir soru vardır: O da Allah Teâlâ Tevrat'taki her şey ile ibadeti gerekli kıldığına göre hepsinin emredilmiş olması vaciptir. { يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِها } “Onların en güzeline sarılsınlar” ifadesinin zahiri ise orada en güzel olmayan bir şeyin bulunduğunu ve onların buna sarılmasının caiz olmadığını iktiza eder; bu ise çelişkidir. Âlimler buna cevap olarak şu vecihleri zikretmişlerdir: Birincisi: Bu mükellefiyetlerden bir kısmı güzel (hasen), bir kısmı da kısas ile af, hakkını alma ile sabır gibi daha güzeldir (ahsen). Yani onlara, nefislerini güzellikte daha ileri ve sevabı daha çok olanı almaya yöneltmelerini emret; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ } “Size indirilmiş olanın en güzeline uyun” [Zümer 55] ve: { الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ } “Onlar sözü dinlerler ve en güzeline uyarlar” [Zümer 18].

فَإِنْ قَالُوا: فَلَمَّا أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى بِالْأَخْذِ بِالْأَحْسَنِ فَقَدْ مَنَعَ مِنَ الْأَخْذِ بِذَلِكَ الْحَسَنِ وَذَلِكَ يَقْدَحُ فِي كَوْنِهِ حَسَنًا فَنَقُولُ يُحْمَلُ أَمْرُ اللَّهِ تَعَالَى بِالْأَخْذِ بِالْأَحْسَنِ عَلَى النَّدْبِ حَتَّى يَزُولَ هَذَا التَّنَاقُضُ.

Eğer: "Allah Teâlâ en güzeli (ahseni) almayı emredince o güzeli (haseni) almaktan menetmiş olur; bu da onun güzel olmasına halel getirir" derlerse, deriz ki: Bu çelişkinin ortadan kalkması için Allah Teâlâ'nın en güzeli alma emri mendubiyete hamledilir.

الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي الْجَوَابِ قَالَ قُطْرُبٌ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِها أَيْ بِحُسْنِهَا وَكُلُّهَا حَسَنٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ [الْعَنْكَبُوتِ: ٤٥] وَقَوْلِ الْفَرَزْدَقِ:

Cevaptaki ikinci vecih: Kutrub şöyle demiştir: { يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِها } yani güzeline sarılsınlar demektir ve onların hepsi güzeldir; nitekim Allah Teâlâ: { وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ } “Allah'ı anmak elbette en büyüktür” [Ankebut 45] buyurmuş ve Ferazdak da şöyle demiştir:

بَيْتًا دَعَائِمُهُ أَعَزُّ وَأَطْوَلُ الْوَجْهُ الثَّالِثُ: قَالَ بَعْضُهُمْ: الْحَسَنُ يَدْخُلُ تَحْتَهُ الْوَاجِبُ وَالْمَنْدُوبُ وَالْمُبَاحُ وَأَحْسَنُ هَذِهِ الثَّلَاثَةِ الْوَاجِبَاتُ وَالْمَنْدُوبَاتُ.

"Direkleri pek aziz ve pek uzun olan bir ev." Üçüncü vecih: Bazıları şöyle demiştir: Güzel kavramının altına vacip, mendup ve mubah girer; bu üçünün en güzeli ise vacipler ve menduplardır.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: سَأُرِيكُمْ دارَ الْفاسِقِينَ فَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ التَّهْدِيدُ وَالْوَعِيدُ عَلَى مُخَالَفَةِ أَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ: فِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنُ وَمُجَاهِدٌ دَارُ الْفَاسِقِينَ هِيَ جَهَنَّمُ أَيْ فَلْيَكُنْ ذِكْرُ جَهَنَّمَ حَاضِرًا فِي خَاطِرِكُمْ لِتَحْذَرُوا أَنْ تَكُونُوا منهم. والثاني: قال قتادة: سأدخلكم الشام وأراكم مَنَازِلَ الْكَافِرِينَ الَّذِينَ كَانُوا مُتَوَطِّنِينَ فِيهَا مِنَ الْجَبَابِرَةِ وَالْعَمَالِقَةِ لِتَعْتَبِرُوا بِهَا وَمَا صَارُوا إِلَيْهِ مِنَ النَّكَالِ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: دارَ الْفاسِقِينَ هِيَ الْمَسَاكِنُ الَّتِي كَانُوا يَمُرُّونَ عَلَيْهَا إِذَا سَافَرُوا مِنْ مَنَازِلِ عَادٍ وَثَمُودَ وَالْقُرُونِ الَّذِينَ أَهْلَكَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى.

Allah Teâlâ'nın: { سَأُرِيكُمْ دارَ الْفاسِقِينَ } “Yakında size yoldan çıkmış fasıkların yurdunu göstereceğim” buyruğuna gelince; bunda iki vecih vardır: Birincisi: Maksadın Allah Teâlâ'nın emrine muhalefet etmeye karşı tehdit ve vaîd (korkutma) olmasıdır. Bu takdire göre iki görüş vardır: Birincisi: İbn Abbas, Hasan ve Mücahid şöyle demişlerdir: Fasıkların yurdu cehennemdir; yani onlardan olmaktan sakınmanız için cehennemin zikri hatırınızda hazır bulunsun. İkincisi: Katâde şöyle demiştir: Sizi Şam'a sokacağım ve ibret almanız ile onların uğradıkları cezayı görmeniz için orada yerleşik bulunan zorbalardan ve Amâlika'dan kâfirlerin yurtlarını size göstereceğim. Kelbî ise şöyle demiştir: Fasıkların yurdu, yolculuk yaptıklarında yanından geçtikleri Âd ve Semûd'un yurtları ile Allah Teâlâ'nın helak ettiği nesillerin meskenleridir.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ الْوَعْدُ وَالْبِشَارَةُ بِأَنَّهُ تَعَالَى سَيُورِثُهُمْ أَرْضَ أَعْدَائِهِمْ وَدِيَارَهُمْ. والله اعلم.

İkinci görüş: Maksadın Allah Teâlâ'nın onları düşmanlarının topraklarına ve yurtlarına varis kılacağına dair vaad ve müjde olmasıdır. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

تم الجزء الرابع عشر ويليه ان شاء الله الجزء الخامس عشر، واوله قَوْلُهُ تَعَالَى سَأَصْرِفُ عَنْ آيَاتِيَ الَّذِينَ يتَكَبَّرُونَ من سورة الأعراف. أعان الله على إكماله.

On dördüncü cüz tamamlandı. İnşallah ardından on beşinci cüz gelecektir; onun başı ise A'râf Suresi'nden Allah Teâlâ'nın: { سَأَصْرِفُ عَنْ آيَاتِيَ الَّذِينَ يتَكَبَّرُونَ } “Âyetlerimden o kimseleri uzaklaştıracağım ki onlar büyüklük taslarlar” buyruğudur. Allah tamamlamaya yardım etsin.

الجزء الخامس عشر

On Beşinci Cüz

[تتمة سورة الأعراف]

[A'râf Suresi'nin Devamı]

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla.

[سورة الأعراف (٧) : آية ١٤٦]

[A'râf Suresi (7), Âyet 146]

سَأَصْرِفُ عَنْ آياتِيَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لَا يُؤْمِنُوا بِها وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ لَا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلاً وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الغَيِّ يَتَّخِذُوهُ سَبِيلاً ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَكانُوا عَنْها غافِلِينَ (١٤٦)

{ سَأَصْرِفُ عَنْ آياتِيَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لَا يُؤْمِنُوا بِها وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ لَا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلاً وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الغَيِّ يَتَّخِذُوهُ سَبِيلاً ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَكانُوا عَنْها غافِلِينَ } “Yeryüzünde haksız yere büyüklük taslayanları ayetlerimden uzaklaştıracağım. Onlar bütün ayetleri görseler de onlara inanmazlar; doğru yolu görseler onu yol edinmezler, azgınlık yolunu görürlerse onu yol edinirler. Bu, onların ayetlerimizi yalanlamaları ve onlardan gafil bulunmaları sebebiyledir.” (146)

[في قَوْلُهُ تَعَالَى سَأَصْرِفُ عَنْ آياتِيَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لا يُؤْمِنُوا بِها] في الآية مسائل:

[Allah Teâlâ'nın: { سَأَصْرِفُ عَنْ آياتِيَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لا يُؤْمِنُوا بِها } “Yeryüzünde haksız yere büyüklük taslayanları ayetlerimden uzaklaştıracağım. Onlar bütün ayetleri görseler de onlara inanmazlar” buyruğu hakkında] Bu ayette birkaç mesele vardır:

المسألة الاولى: [ذكر في الآية ما يعاملهم به] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ قَوْلَهُ: سَأُرِيكُمْ دارَ الْفاسِقِينَ [الْأَعْرَافِ:

Birinci Mesele: [Ayet-i kerimede onlara nasıl muamele edeceğini zikretmiştir] Bil ki Allah Teâlâ önceki ayette: { سَأُرِيكُمْ دارَ الْفاسِقِينَ } “Yakında size yoldan çıkmış fasıkların yurdunu göstereceğim” [A'râf

١٤٥] ذَكَرَ في الْآيَةِ مَا يُعَامِلُهُمْ بِهِ فَقَالَ: سَأَصْرِفُ عَنْ آياتِيَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الْأَرْضِ وَاحْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى قَدْ يَمْنَعُ عَنِ الْإِيمَانِ وَيَصُدُّ عَنْهُ وَذَلِكَ ظَاهِرٌ وَقَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: لَا يُمْكِنُ حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى مَا ذَكَرْتُمُوهُ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ:

145] buyruğunu zikredince, [bu] ayette onlara nasıl muamele edeceğini zikredip: { سَأَصْرِفُ عَنْ آياتِيَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde haksız yere büyüklük taslayanları ayetlerimden uzaklaştıracağım” buyurmuştur. Ashabımız Allah Teâlâ'nın imandan engelleyebileceğine ve ondan alıkoyabileceğine dair bu ayetle delil getirmişlerdir ve bu açıktır. Mutezile ise şöyle demiştir: Ayeti sizin zikrettiğiniz şeye hamletmek mümkün değildir; buna şu vecihler delalet eder:

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: قَالَ الْجُبَّائِيُّ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّهُ تَعَالَى يَصْرِفُهُمْ عَنِ الْإِيمَانِ بِآيَاتِهِ لِأَنَّ قَوْلَهُ:

Birinci Vecih: Cübbâî şöyle demiştir: Bundan maksadın Allah Teâlâ'nın onları ayetlerine inanmaktan alıkoyması olması caiz değildir. Çünkü O'nun:

سَأَصْرِفُ يَتَنَاوَلُ الْمُسْتَقْبَلَ وَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُمْ كَفَرُوا فَكَذَّبُوا مِنْ قَبْلِ هَذَا الصَّرْفِ لِأَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَهُمْ بِكَوْنِهِمْ مُتَكَبِّرِينَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَبِأَنَّهُمْ إِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ لَا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الْغَيِّ يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا فَثَبَتَ أَنَّ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الْكُفْرَ قَدْ حَصَلَ لَهُمْ فِي الزَّمَانِ الْمَاضِي فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْ هَذَا الصَّرْفِ الْكُفْرَ بِاللَّهِ.

{ سَأَصْرِفُ } “Uzaklaştıracağım” sözü geleceği kapsamaktadır; oysa Allah Teâlâ onların bu uzaklaştırmadan önce inkâr edip yalanladıklarını beyan etmiştir. Zira Allah Teâlâ onları yeryüzünde haksız yere büyüklük taslayanlar ve doğru yolu görseler onu yol edinmeyen, azgınlık yolunu görseler onu yol edinen kimseler olarak vasfetmiştir. Böylece ayetin, küfrün onlarda geçmiş zamanda meydana gelmiş olduğuna delalet ettiği sabit olmuştur; bu da bu uzaklaştırmadan muradın Allah'ı inkâr olmadığını gösterir.

الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ: سَأَصْرِفُ عَنْ آياتِيَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الْأَرْضِ مَذْكُورٌ عَلَى وَجْهِ الْعُقُوبَةِ عَلَى التَّكَبُّرِ وَالْكُفْرِ فَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ مِنْ هَذَا الصَّرْفِ هُوَ كُفْرَهُمْ لَكَانَ مَعْنَاهُ أَنَّهُ تَعَالَى/ خَلَقَ فِيهِمُ الْكُفْرَ عُقُوبَةً لَهُمْ عَلَى إِقْدَامِهِمْ عَلَى الْكُفْرِ وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْعُقُوبَةَ عَلَى الْكُفْرِ بِمِثْلِ ذَلِكَ الْفِعْلِ الْمُعَاقَبِ عَلَيْهِ لَا يَجُوزُ فَثَبَتَ أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْ هَذَا الصَّرْفِ الْكُفْرَ.

İkinci Vecih: O'nun: { سَأَصْرِفُ عَنْ آياتِيَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde haksız yere büyüklük taslayanları ayetlerimden uzaklaştıracağım” buyruğu, büyüklük taslamaya ve küfre karşı ceza olarak zikredilmiştir. Şayet bu uzaklaştırmadan murat onların küfrü olsaydı, manası küfre kalkışmalarının cezası olarak Allah Teâlâ'nın onlarda küfrü yaratması olurdu. Bilinmektedir ki küfrün cezası olarak cezalandırılan fiilin aynısıyla ceza verilmesi caiz değildir. Böylece bu uzaklaştırmadan muradın küfür olmadığı sabit olmuştur.

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّهُ لَوْ صَرَفَهُمْ عَنِ الْإِيمَانِ وَصَدَّهُمْ عَنْهُ فَكَيْفَ يُمْكِنُ أَنْ يَقُولَ مَعَ ذَلِكَ فَما لَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ [الِانْشِقَاقِ: ٢٠] فَما لَهُمْ عَنِ التَّذْكِرَةِ مُعْرِضِينَ [الْمُدَّثِّرِ: ٤٩] وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا [الإسراء: ٩٤ الْكَهْفِ: ٥٥] فَثَبَتَ أَنَّ حَمْلَ الْآيَةِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ غَيْرُ مُمْكِنٍ فَوَجَبَ حَمْلُهَا عَلَى وُجُوهٍ أُخْرَى.

Üçüncü Vecih: Şayet onları imandan uzaklaştırmış ve ondan alıkoymuş olsaydı, bununla birlikte: { فَما لَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ } “Onlara ne oluyor ki inanmıyorlar?” [İnşikâk 20], { فَما لَهُمْ عَنِ التَّذْكِرَةِ مُعْرِضِينَ } “Onlara ne oluyor da öğütten yüz çeviriyorlar?” [Müddessir 49] ve { وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا } “İnsanları inanmaktan alıkoyan nedir?” [İsrâ 94, Kehf 55] demesi nasıl mümkün olurdu? Böylece ayetin bu veche hamledilmesinin mümkün olmadığı ve onu başka vecihlere hamletmenin vacip olduğu sabit olmuştur.