Binûn

A'râf Suresi — 25. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَثَالِثُهَا: خَوْفُ أَنِّي كَيْفَ أُقَابِلُ نِعْمَةَ اللَّه الَّتِي لَا حَصْرَ لَهَا وَلَا حَدَّ بِطَاعَاتِي النَّاقِصَةِ وَأَذْكَارِي الْقَاصِرَةِ؟ وَكَانَ الشَّيْخُ أَبُو بَكْرٍ الْوَاسِطِيُّ يَقُولُ: الشُّكْرُ شِرْكٌ، فَسَأَلُونِي عَنْ هَذِهِ الْكَلِمَةِ فَقُلْتُ: لَعَلَّ الْمُرَادَ واللَّه أَعْلَمُ أَنَّ مَنْ حَاوَلَ مُقَابَلَةَ وُجُوهِ إِحْسَانِ اللَّه بِشُكْرِهِ فَقَدْ أَشْرَكَ.

Üçüncüsü: Allah'ın sayısız ve sınırsız nimetine eksik itaatlerim ve kusurlu zikirlerimle nasıl karşılık verebilirim korkusudur. Şeyh Ebû Bekir el-Vâsıtî: «Şükür şirktir» derdi. Bana bu sözü sorduklarında şöyle dedim: Allah en doğrusunu bilir ya, murat şudur ki; kim Allah'ın ihsan tecellilerine kendi şükrüyle denk bir karşılık vermeye kalkışırsa, şirk koşmuş olur.

لِأَنَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَصِيرُ كَأَنَّ الْعَبْدَ يَقُولُ: مِنْكَ النِّعْمَةُ وَمِنِّي الشُّكْرُ، وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذَا شِرْكٌ، فَأَمَّا إِذَا أَتَى بِالشُّكْرِ مَعَ خَوْفِ التَّقْصِيرِ وَمَعَ الِاعْتِرَافِ بِالذُّلِّ وَالْخُضُوعِ، فَهُنَاكَ يُشَمُّ فِيهِ رَائِحَةُ الْعُبُودِيَّةِ.

Çünkü bu takdirde kul sanki: «Nimet senden, şükür benden» demiş gibi olur; şüphesiz ki bu da bir şirktir. Fakat şükrü, kusur korkusuyla, zillet ve boyun eğiş itirafıyla birlikte eda ederse, işte orada kulluk kokusu hissedilir.

وَأَمَّا الْقِرَاءَةُ الثَّانِيَةُ: وَهُوَ قَوْلُهُ: وَخُفْيَةً فَالْإِخْفَاءُ فِي حَقِّ الْمُبْتَدِينَ يُرَادُ لِصَوْنِ الطَّاعَاتِ عَنْ شَوَائِبِ الرِّيَاءِ وَالسُّمْعَةِ، وَفِي حَقِّ الْمُنْتَهِينَ الْمُقَرَّبِينَ مَنْشَؤُهُ الْغَيْرَةُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَحَبَّةَ إِذَا اسْتَكْمَلَتْ أَوْجَبَتِ الْغَيْرَةَ، فَإِذَا كَمُلَ هَذَا التَّوَغُّلُ وَحَصَلَ الْفَنَاءُ، وَقَعَ الذِّكْرُ فِي حِينِ الْإِخْفَاءِ بِنَاءً عَلَى

İkinci kıraate, yani { وَخُفْيَةً } “ve gizlice” buyruğuna gelince: [Zikri] gizlemek, yeni başlayanlar (mübtedîler) hakkında amelleri riya ve şöhret şaibelerinden korumak içindir; nihayete ermiş yakınlar (müntehî mukarrebler) hakkında ise bunun kaynağı gayrettir (kıskançlıktır). Çünkü sevgi kemale erdiğinde gayreti gerektirir. Bu derinleşme kemale erip fena hasıl olunca zikir, gizlilik halinde vaki olur; bu da

قَوْلِهِ ﵇: «مَنْ عَرَفَ اللَّه كَلَّ لِسَانُهُ» .

Peygamber (aleyhisselâm)'ın: «Allah'ı tanıyanın dili tutulur» hadis-i şerifine dayanır.

الْقَيْدُ الرَّابِعُ: قَوْلُهُ: وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ وَالْمُرَادُ مِنْهُ أَنْ يَقَعَ ذَلِكَ الذِّكْرُ بِحَيْثُ يَكُونُ مُتَوَسِّطًا بَيْنَ الْجَهْرِ وَالْمُخَافَتَةِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخافِتْ بِها وَابْتَغِ بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلًا [الْإِسْرَاءُ: ١١٠] وَقَالَ عَنْ زَكَرِيَّا ﵇: إِذْ نَادَى رَبَّهُ نِداءً خَفِيًّا [مَرْيَمَ: ٣] قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَتَفْسِيرُ قَوْلِهِ: وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ الْمَعْنَى أَنْ يَذْكُرَ رَبَّهُ عَلَى وَجْهٍ يُسْمِعُ نَفْسَهُ، فَإِنَّ الْمُرَادَ حُصُولُ الذِّكْرِ اللِّسَانِيِّ، وَالذِّكْرُ اللِّسَانِيُّ إِذَا كَانَ بِحَيْثُ يُسْمِعُ نَفْسَهُ، فَإِنَّهُ يَتَأَثَّرُ الْخَيَالُ مِنْ ذَلِكَ الذِّكْرِ، وَتَأَثُّرُ الْخَيَالِ يُوجِبُ قُوَّةً فِي الذِّكْرِ الْقَلْبِيِّ الرُّوحَانِيِّ، وَلَا يَزَالُ يَتَقَوَّى كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْأَرْكَانِ الثَّلَاثَةِ، وَتَنْعَكِسُ أَنْوَارُ هَذِهِ الْأَذْكَارِ مِنْ بَعْضِهَا إِلَى بَعْضٍ، وَتَصِيرُ هَذِهِ الِانْعِكَاسَاتُ سَبَبًا لِمَزِيدِ الْقُوَّةِ وَالْجَلَاءِ وَالِانْكِشَافِ وَالتَّرَقِّي مِنْ حَضِيضِ ظُلُمَاتِ عَالَمِ الْأَجْسَامِ إِلَى أَنْوَارِ مُدَبِّرِ النُّورِ وَالظَّلَامِ.

DÖRDÜNCÜ KAYIT: { وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ } “Yüksek olmayan bir sesle” buyruğudur. Bundan kastedilen, söz konusu zikrin, tıpkı Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخافِتْ بِها وَابْتَغِ بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلًا } “Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma; bu ikisinin arasında bir yol tut” [İsrâ 110] buyurduğu ve Zekeriyyâ (aleyhisselâm) hakkında: { إِذْ نَادَى رَبَّهُ نِداءً خَفِيًّا } “Hani o, Rabbine gizlice yalvarmıştı” [Meryem 3] dediği gibi açıkça söylemek ile gizli tutmak arasında orta bir halde bulunmasıdır. İbn Abbâs şöyle demiştir: O'nun { وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ } “Yüksek olmayan bir sesle” buyruğunun tefsirinin anlamı, Rabbini ancak kendi işitebileceği bir sesle zikretmesidir. Çünkü amaç lisanî zikrin gerçekleşmesidir. Lisanî zikir insanın kendisinin işitebileceği ölçüde olduğunda, hayal gücü o zikirden etkilenir; hayal gücünün etkilenmesi ise kalbî ve ruhanî zikirde bir güç meydana getirir. Bu üç rüknün her biri sürekli güçlenir, bu zikirlerin nurları birinden diğerine yansır ve bu yansımalar daha fazla kuvvete, berraklığa, keşfe ve cisimler âleminin zifiri karanlıklarının dibinden, nurun ve karanlığın Müdebbir'inin nurlarına doğru yükselmeye vesile olur.

وَالْقَيْدُ الْخَامِسُ: قَوْلُهُ: بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ وهاهنا مَسَائِلُ:

BEŞİNCİ KAYIT: { بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ } “Sabah ve akşam” buyruğudur. Burada birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي لَفْظِ «الْغُدُوِّ» قَوْلَانِ:

BİRİNCİ MESELE: «el-Guduvv» (الْغُدُوِّ) lafzında iki görüş vardır:

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ مَصْدَرٌ يُقَالُ غَدَوْتُ أَغْدُو غدواً غدوا، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: غُدُوُّها شَهْرٌ [سَبَأٍ: ١٢] / أَيْ غُدُوُّهَا لِلسَّيْرِ، ثُمَّ سُمِّيَ وَقْتُ الْغُدُوِّ غُدُوًّا، كَمَا يُقَالُ: دَنَا الصَّبَاحُ أَيْ وَقْتُهُ، وَدَنَا الْمَسَاءُ أَيْ وَقْتُهُ.

Birinci görüş: Bunun bir masdar olduğudur; [Arapçada] «غَدَوْتُ أَغْدُو غَدْوًا وَغُدُوًّا» denir. Allah Teâlâ'nın: { غُدُوُّها شَهْرٌ } “Sabah gidişi bir aylık mesafe idi” [Sebe 12] buyruğu da bundandır; yani onun sabah yürüyüşü demektir. Daha sonra, tıpkı «sabah yaklaştı» yani vakti yaklaştı ve «akşam yaklaştı» yani vakti yaklaştı denildiği gibi, sabah vaktine de «guduvv» adı verilmiştir.

الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْغُدُوُّ جَمْعُ غُدْوَةٍ، قَالَ اللَّيْثُ: الْغُدُوُّ جَمْعٌ مثل الغدوات وواحد الغدوات غدوة، وأما الْآصالِ فَقَالَ الْفَرَّاءُ: وَاحِدُهَا أُصُلٌ وَوَاحِدُ الْأُصُلِ الْأَصِيلُ. قَالَ يُقَالُ جِئْنَاهُمْ مُؤَصِّلِينَ أَيْ عِنْدَ الْآصَالِ، وَيُقَالُ الْأَصِيلُ مَأْخُوذٌ مِنَ الْأَصْلِ وَالْيَوْمُ بِلَيْلَتِهِ، إنما يبتدأ بِالشُّرُوعِ مِنْ أَوَّلِ اللَّيْلِ وَآخَرُ نَهَارِ كُلِّ يَوْمٍ مُتَّصِلٌ بِأَوَّلِ لَيْلِ الْيَوْمِ الثَّانِي، فَسُمِّيَ آخِرُ النَّهَارِ أَصِيلًا، لِكَوْنِهِ مُلَاصِقًا لِمَا هُوَ الْأَصْلُ لِلْيَوْمِ الثَّانِي.

İkinci görüş: «Guduvv» kelimesinin «gudve»nin çoğulu olmasıdır. Leys: «Guduvv, tıpkı gadevât gibi bir çoğuldur; gadevâtın tekili ise gudvedir» demiştir. «el-Âsâl» (الْآصالِ) kelimesine gelince; Ferrâ şöyle demiştir: Tekili «üsül»dür, «üsül»ün tekili de «asîl»dir. Şöyle der: «Onlara müessilîn olarak geldik» yani âsâl vaktinde [geldik] denir. Bir de denilir ki: Asîl kelimesi «asıl»dan türetilmiştir; gün gecesiyle beraber ancak gecenin başlangıcından başlamak suretiyle başlar. Her günün gündüzünün sonu ise ikinci günün gecesinin ilk vaktine bitişiktir. Dolayısıyla gündüzün sonuna, ikinci günün aslı olan geceye bitişik olmasından ötürü «asîl» adı verilmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: خُصَّ الْغُدُوُّ وَالْآصَالُ بِهَذَا الذِّكْرِ، وَالْحِكْمَةُ فِيهِ أَنْ عِنْدَ الْغَدْوَةِ انْقَلَبَ الْإِنْسَانُ مِنَ النَّوْمِ الَّذِي هُوَ كَالْمَوْتِ إِلَى الْيَقَظَةِ الَّتِي هِيَ كَالْحَيَاةِ، وَالْعَالَمُ انْقَلَبَ مِنَ الظُّلْمَةِ الَّتِي هِيَ طَبِيعَةٌ عَدَمِيَّةٌ إِلَى النُّورِ الَّذِي هُوَ طَبِيعَةٌ وُجُودِيَّةٌ. وَأَمَّا عِنْدَ الْآصَالِ فَالْأَمْرُ بِالضِّدِّ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ يَنْقَلِبُ فِيهِ مِنَ الْحَيَاةِ إِلَى الْمَوْتِ، وَالْعَالَمُ يَنْقَلِبُ فِيهِ مِنَ النُّورِ الْخَالِصِ إِلَى الظُّلْمَةِ الْخَالِصَةِ، وَفِي هَذَيْنِ الْوَقْتَيْنِ يَحْصُلُ هَذَانِ النَّوْعَانِ مِنَ التَّغْيِيرِ الْعَجِيبِ الْقَوِيِّ الْقَاهِرِ وَلَا يَقْدِرُ عَلَى مِثْلِ هَذَا التَّغْيِيرِ إِلَّا الْإِلَهُ الْمَوْصُوفُ بِالْحِكْمَةِ الْبَاهِرَةِ وَالْقُدْرَةِ الْغَيْرِ الْمُتَنَاهِيَةِ، فَلِهَذِهِ الْحِكْمَةِ الْعَجِيبَةِ خَصَّ اللَّه تَعَالَى هَذَيْنِ الْوَقْتَيْنِ بِالْأَمْرِ بِالذِّكْرِ. وَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: ذَكَرَ هَذَيْنِ الْوَقْتَيْنِ وَالْمُرَادُ مُدَاوَمَةُ الذِّكْرِ وَالْمُوَاظَبَةُ عَلَيْهِ بِقَدْرِ الْإِمْكَانِ. عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ فِي قَوْلِهِ: الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِهِمْ [الْأَعْرَافِ: ١٩١] لَوْ حَصَلَ لِابْنِ آدَمَ حَالَةٌ رَابِعَةٌ سِوَى هَذِهِ الْأَحْوَالِ لَأَمَرَ اللَّه بِالذِّكْرِ عِنْدَهَا وَالْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ بِالذِّكْرِ عَلَى الدَّوَامِ.

İKİNCİ MESELE: Bu zikir özellikle sabah ve akşam vakitlerine tahsis edilmiştir; bundaki hikmet şudur: Sabah vaktinde insan ölüm gibi olan uykudan hayat gibi olan uyanıklığa, âlem de yokluk tabiatı olan karanlıktan varlık tabiatı olan nura döner. Akşam vaktinde ise durum tam tersidir; zira onda insan hayattan ölüme, âlem de katıksız nurdan katıksız karanlığa döner. Bu iki vakitte böylesine hayret verici, güçlü ve ezici iki tür değişim meydana gelir. Böylesi bir değişime ise ancak göz kamaştırıcı hikmet ve sonsuz kudret sahibi olan İlah güç yetirebilir. İşte bu hayret verici hikmetten ötürü Allah Teâlâ bu iki vakti zikri emretmekle tahsis etmiştir. İnsanlardan bazıları da şöyle demiştir: Bu iki vakit zikredilmiştir, fakat murat imkân ölçüsünde zikre devam etmek ve onda süreklilik göstermektir. İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre o, Allah Teâlâ'nın: { الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِهِمْ } “Onlar ayaktayken, otururken ve yanları üzerine yatarken Allah'ı zikrederler” [Âl-i İmrân 191] buyruğu hakkında şöyle demiştir: «Âdemoğlu için bu hallerin dışında dördüncü bir hal bulunsaydı, Allah onun yanında da zikretmeyi emrederdi.» Bundan murat, Allah Teâlâ'nın zikri sürekli kılmayı emretmiş olmasıdır.

وَالْقَيْدُ السَّادِسُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تَكُنْ مِنَ الْغافِلِينَ وَالْمَعْنَى أَنَّ قَوْلَهُ: بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ دَلَّ عَلَى أَنَّهُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ الذِّكْرُ حَاصِلًا فِي كُلِّ الْأَوْقَاتِ وَقَوْلُهُ: وَلا تَكُنْ مِنَ الْغافِلِينَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الذِّكْرَ الْقَلْبِيَّ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ دَائِمًا، وَأَنْ لَا يَغْفُلَ الْإِنْسَانُ لَحْظَةً وَاحِدَةً عَنِ اسْتِحْضَارِ جَلَالِ اللَّه وَكِبْرِيَائِهِ بِقَدْرِ الطَّاقَةِ الْبَشَرِيَّةِ وَالْقُوَّةِ الْإِنْسَانِيَّةِ، وَتَحْقِيقُ الْقَوْلِ، أَنَّ بَيْنَ الرُّوحِ وَبَيْنَ الْبَدَنِ عَلَاقَةً عَجِيبَةً، لِأَنَّ كُلَّ أَثَرٍ حَصَلَ فِي جَوْهَرِ الرُّوحِ نَزَلَ مِنْهُ أَثَرٌ إِلَى الْبَدَنِ، وَكُلُّ حَالَةٍ حَصَلَتْ فِي الْبَدَنِ صَعَدَتْ مِنْهَا نَتَائِجُ إِلَى الرُّوحِ، أَلَا تَرَى أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا تَخَيَّلَ الشَّيْءَ الْحَامِضَ ضَرِسَ سِنُّهُ، وَإِذَا تَخَيَّلَ حَالَةً مَكْرُوهَةً وَغَضِبَ سَخِنَ بَدَنُهُ، فَهَذِهِ آثَارٌ تَنْزِلُ مِنَ الرُّوحِ إِلَى الْبَدَنِ، وَأَيْضًا

ALTINCI KAYIT: Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَكُنْ مِنَ الْغافِلِينَ } “Ve gafillerden olma” buyruğudur. Anlamı şudur: O'nun: { بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ } “Sabah ve akşam” buyruğu, zikrin her vakitte hasıl olması gerektiğine; { وَلا تَكُنْ مِنَ الْغافِلِينَ } “Ve gafillerden olma” buyruğu ise, kalbî zikrin sürekli olması ve insanın beşerî takat ve insanî güç nispetinde Allah'ın celal ve azametini zihinde hazır tutmaktan bir an bile gafil kalmaması gerektiğine delalet eder. Sözün hakikati şudur: Ruh ile beden arasında hayret verici bir irtibat vardır; zira ruhun cevherinde meydana gelen her eserin bedene bir eseri iner, bedende hasıl olan her halin neticeleri de ruha yükselir. Görmez misin ki insan ekşi bir şeyi hayal ettiğinde dişleri kamaşır, hoşlanılmayan bir hali hayal edip öfkelendiğinde ise bedeni ısınır. İşte bunlar ruhtan bedene inen eserlerdir. Ayrıca

إِذَا وَاظَبَ الْإِنْسَانُ عَلَى عَمَلٍ مِنَ الْأَعْمَالِ وكرر مَرَّاتٍ وَكَرَّاتٍ حَصَلَتْ مَلَكَةٌ قَوِيَّةٌ رَاسِخَةٌ فِي جَوْهَرِ النَّفْسِ فَهَذِهِ آثَارٌ صَعِدَتْ مِنَ الْبَدَنِ إِلَى النَّفْسِ.

İnsan amellerden birine devam edip onu defalarca tekrarladığında nefsin cevherinde güçlü ve köklü bir meleke meydana gelir; bunlar da bedenden nefse yükselen eserlerdir.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِذَا حَضَرَ الذِّكْرَ اللِّسَانِيَّ بِحَيْثُ يُسْمِعُ نَفْسَهُ، حَصَلَ أَثَرٌ مِنْ ذَلِكَ الذِّكْرِ/ اللِّسَانِيِّ فِي الْخَيَالِ، ثُمَّ يَصْعَدُ مِنْ ذَلِكَ الْأَثَرِ الْخَيَالِيِّ مَزِيدُ أَنْوَارٍ وَجَلَايَا إِلَى جَوْهَرِ الرُّوحِ، ثُمَّ تَنْعَكِسُ مِنْ تِلْكَ الْإِشْرَاقَاتِ الرُّوحَانِيَّةِ آثَارٌ زَائِدَةٌ إِلَى اللِّسَانِ وَمِنْهُ إِلَى الْخَيَالِ، ثُمَّ مَرَّةً أُخْرَى إِلَى الْعَقْلِ، وَلَا يَزَالُ تَنْعَكِسُ هَذِهِ الْأَنْوَارُ مِنْ هَذِهِ الْمَرَايَا بَعْضُهَا إِلَى بَعْضٍ، وَيَتَقَوَّى بعضها بعض وَيَسْتَكْمِلُ بَعْضُهَا بِبَعْضٍ، وَلَمَّا كَانَ لَا نِهَايَةَ لِتَزَايُدِ أَنْوَارِ الْمَرَاتِبِ، لَا جَرَمَ لَا نِهَايَةَ لِسَفَرِ الْعَارِفِينَ فِي هَذِهِ الْمَقَامَاتِ الْعَالِيَةِ الْقُدْسِيَّةِ وَذَلِكَ بَحْرٌ لَا سَاحِلَ لَهُ، وَمَطْلُوبٌ لَا نِهَايَةَ لَهُ.

Bunu bildiğinde deriz ki: Lisanî zikir kendisinin işitebileceği ölçüde hazır bulunduğunda, bu lisanî zikirden hayal gücüne bir tesir ulaşır; sonra o hayalî tesirden ruhun cevherine daha fazla nurlar ve parıltılar yükselir; ardından bu ruhanî aydınlanmalardan dile, oradan da hayale, sonra tekrar akla fazladan tesirler yansır. Bu nurlar bu aynalardan birbiri ardınca durmaksızın birbirine yansır, birbirini güçlendirir ve biri diğeriyle kemale erer. Mertebelerin nurlarındaki artışın sonu olmadığı için, şüphesiz ariflerin bu yüce ve kudsî makamlardaki seyrinin de sonu yoktur; bu, sahili olmayan bir deniz ve nihayeti bulunmayan bir hedeftir.

وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ وَإِنْ كَانَ ظَاهِرُهُ خِطَابًا مَعَ النَّبِيِّ ﵇، إِلَّا أَنَّهُ عَامٌّ فِي حَقِّ كُلِّ الْمُكَلَّفِينَ وَلِكُلِّ أَحَدٍ دَرَجَةٌ مَخْصُوصَةٌ وَمَرْتَبَةٌ مُعَيَّنَةٌ بِحَسَبِ اسْتِعْدَادِ جَوْهَرِ نَفْسِهِ النَّاطِقَةِ كَمَا قَالَ فِي صِفَةِ الْمَلَائِكَةِ: وَما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ [الصَّافَّاتِ: ١٦٤] .

Bil ki Allah Teâlâ'nın: { وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ } “Rabbini kendi içinden zikret” buyruğu, lafzı itibarıyla Peygamber (aleyhisselâm)'a bir hitap olsa da bütün mükellefler hakkında umumidir; nitekim meleklerin vasfında: { وَما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ } “Bizden her birinin mutlaka belirlenmiş bir makamı vardır” [Sâffât 164] buyurulduğu gibi, herkesin kendi natık nefsinin cevherinin istidadına göre özel bir derecesi ve belirli bir mertebesi vardır.

[سورة الأعراف (٧) : آية ٢٠٦]

[A'râf Suresi (7): Ayet 206]

إِنَّ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِهِ وَيُسَبِّحُونَهُ وَلَهُ يَسْجُدُونَ (٢٠٦)

{ إِنَّ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِهِ وَيُسَبِّحُونَهُ وَلَهُ يَسْجُدُونَ } “Şüphesiz Rabbinin katında olanlar O'na kulluk etmekten büyüklenmezler, O'nu tesbih ederler ve yalnız O'na secde ederler.” (206)

وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لَمَّا رَغَّبَ اللَّه رَسُولَهُ فِي الذِّكْرِ وَفِي الْمُوَاظَبَةِ عَلَيْهِ ذَكَرَ عَقِيبَهُ مَا يُقَوِّي دَوَاعِيَهُ فِي ذَلِكَ فَقَالَ: إِنَّ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِهِ وَالْمَعْنَى: أَنَّ الْمَلَائِكَةَ مَعَ نِهَايَةِ شَرَفِهِمْ وَغَايَةِ طَهَارَتِهِمْ وَعِصْمَتِهِمْ وَبَرَاءَتِهِمْ عَنْ بَوَاعِثِ الشَّهْوَةِ وَالْغَضَبِ، وَحَوَادِثِ الْحِقْدِ وَالْحَسَدِ، لَمَّا كَانُوا مُوَاظِبِينَ عَلَى الْعُبُودِيَّةِ وَالسُّجُودِ وَالْخُضُوعِ وَالْخُشُوعِ، فَالْإِنْسَانُ مَعَ كَوْنِهِ مُبْتَلًى بِظُلُمَاتِ عَالَمِ الْجُسْمَانِيَّاتِ وَمُسْتَعِدًّا لِلَّذَّاتِ الْبَشَرِيَّةِ وَالْبَوَاعِثِ الْإِنْسَانِيَّةِ أَوْلَى بِالْمُوَاظَبَةِ عَلَى الطَّاعَةِ، وَلِهَذَا السَّبَبِ قَالَ عِيسَى ﵇: وَأَوْصانِي بِالصَّلاةِ وَالزَّكاةِ مَا دُمْتُ حَيًّا [مَرْيَمَ: ٣١] وَقَالَ لِمُحَمَّدٍ ﵇: وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ [الْحِجْرِ:

BİRİNCİ MESELE: Allah Resulü'nü zikre ve ona devam etmeye teşvik edince, bunun hemen ardından bu husustaki şevkini güçlendirecek şeyi zikredip: { إِنَّ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِهِ } “Şüphesiz Rabbinin katında olanlar O'na kulluk etmekten büyüklenmezler” buyurdu. Anlamı şudur: Melekler şereflerinin zirvesinde, temizlik ve ismetlerinin son noktasında olmalarına, şehvet ve öfke saiklerinden, kin ve haset gibi arızalardan arınmış bulunmalarına rağmen kulluğa, secdeye, tazarruya ve huşua devam ettiklerine göre; cismanî âlemin karanlıklarıyla imtihan edilmiş, beşerî lezzetlere ve insanî saiklere meyilli olan insanın itaate devam etmesi daha da evladır. İşte bu sebeple Îsâ (aleyhisselâm): { وَأَوْصانِي بِالصَّلاةِ وَالزَّكاةِ مَا دُمْتُ حَيًّا } “Yaşadığım sürece bana namazı ve zekâtı emretti” [Meryem 31] demiş; Muhammed (aleyhisselâm)'a da: { وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ } “Sana kesin bilgi (ölüm) gelinceye kadar Rabbine kulluk et” [Hicr 99]

٩٩] الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْمُشَبِّهَةُ تَمَسَّكُوا بِقَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ وَقَالُوا لَفْظُ عِنْدَ مُشْعِرٌ بِالْمَكَانِ وَالْجِهَةِ.

buyurmuştur. İKİNCİ MESELE: Müşebbihe, O'nun: { إِنَّ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ } “Şüphesiz Rabbinin katında olanlar” buyruğuna tutunarak: «'İnde' (عِنْدَ / katında) lafzı mekân ve cihet hissettirir» demişlerdir.

وَجَوَابُهُ أَنَّا ذَكَرْنَا الْبَرَاهِينَ الْكَثِيرَةَ الْعَقْلِيَّةَ وَالنَّقْلِيَّةَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ عِنْدَ تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ [الأعراف: ٥٤ يونس: ٣] عَلَى أَنَّهُ يَمْتَنِعُ كَوْنُهُ تَعَالَى حَاصِلًا فِي الْمَكَانِ وَالْجِهَةِ.

Bunun cevabı şudur: Biz bu surede, { ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ } “Sonra Arş'a istiva etti” [A'râf 54, Yûnus 3] ayetinin tefsirinde, Allah Teâlâ'nın mekânda ve cihette bulunmasının imkânsız olduğuna dair pek çok aklî ve naklî delil zikretmiştik.

وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: وَجَبَ الْمَصِيرُ إِلَى التَّأْوِيلِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَبَيَانُهُ مِنْ وُجُوهٍ:

Bu sabit olunca deriz ki: Bu ayette tevil yoluna gitmek vacip olmuştur. Bunun açıklaması birkaç yöndendir:

/ الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَهُوَ مَعَكُمْ [الْحَدِيدِ: ٤] وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذِهِ المعية بالفضل والرحمة لا بالجهة فكذا هاهنا، وَأَيْضًا

Birinci Yön: Allah Teâlâ: { وَهُوَ مَعَكُمْ } “O sizinle beraberdir” [Hadîd 4] buyurmuştur. Şüphe yok ki bu beraberlik cihet bakımından değil lütuf ve rahmet bakımındandır; nitekim burada da böyledir. Ayrıca

جَاءَ فِي الْأَخْبَارِ الرَّبَّانِيَّةِ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: «أَنَا عِنْدَ الْمُنْكَسِرَةِ قُلُوبُهُمْ لِأَجْلِي»

Rabbanî haberlerde Allah Teâlâ'nın şöyle buyurduğu gelmiştir: «Ben, Benim rızam uğruna kalpleri kırık olanların yanındayım.»

وَلَا خِلَافَ أَنَّ هَذِهِ الْعِنْدِيَّةَ لَيْسَتْ لِأَجْلِ الْمَكَانِ وَالْجِهَةِ، فَكَذَا هُنَا.

Bu 'yanında/katında oluşun' mekân ve cihet sebebiyle olmadığı konusunda hiçbir ihtilaf yoktur; burada da durum böyledir.

وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ القرب بالشرف. يقال: لِلْوَزِيرِ قُرْبَةٌ عَظِيمَةٌ مِنَ الْأَمِيرِ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهُ الْقُرْبَ بِالْجِهَةِ، لِأَنَّ الْبَوَّابَ وَالْفَرَّاشَ يَكُونُ أَقْرَبَ إِلَى الْمَلِكِ فِي الْجِهَةِ وَالْحَيِّزِ وَالْمَكَانِ مِنَ الْوَزِيرِ، فَعَلِمْنَا أَنَّ الْقُرْبَ

İkinci Yön: Muradın şeref bakımından yakınlık olmasıdır. Nitekim: «Vezirin hükümdara büyük bir yakınlığı vardır» denilir; bundan maksat cihet yakınlığı değildir. Zira kapıcı ve hizmetkâr, cihet, mekân ve yer tutma bakımından krala vezirden daha yakındır. Böylece anladık ki

الْمُعْتَبَرَ هُوَ الْقُرْبُ بِالشَّرَفِ لَا الْقُرْبُ بِالْجِهَةِ.

İtibara alınan yakınlık cihet yakınlığı değil, şeref yakınlığıdır.

وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّ هَذَا تَشْرِيفٌ لِلْمَلَائِكَةِ بِإِضَافَتِهِمْ إِلَى اللَّه مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ أَسْكَنَهُمْ فِي الْمَكَانِ الَّذِي كَرَّمَهُ وَشَرَّفَهُ وَجَعَلَهُ مَنْزِلَ الْأَنْوَارِ وَمَصْعَدَ الْأَرْوَاحِ وَالطَّاعَاتِ وَالْكَرَامَاتِ.

Üçüncü Yön: Bu, melekleri mükerrem ve müşerref kıldığı, nurların iniş yeri, ruhların, taatlerin ve ikramların yükseliş makamı yaptığı mekânda iskân etmesi cihetiyle meleklerin Allah'a izafe edilerek şereflendirilmesidir.

وَالْوَجْهُ الرَّابِعُ: إِنَّمَا قَالَ تَعَالَى فِي صِفَةِ الْمَلَائِكَةِ: الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ لِأَنَّهُمْ رُسُلُ اللَّه إِلَى الْخَلْقِ كَمَا يُقَالُ: إِنَّ عِنْدَ الْخَلِيفَةِ جَيْشًا عَظِيمًا، وَإِنْ كانوا متفرقين في البلد، فكذا هاهنا. واللَّه أَعْلَمُ.

Dördüncü Yön: Allah Teâlâ meleklerin sıfatı hakkında { الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ } “Rabbinin katında olanlar” buyurmuştur; çünkü onlar Allah'ın yaratılmışlara gönderdiği elçileridir. Nitekim memleketin dört bir yanına dağılmış olsalar bile: «Halifenin yanında büyük bir ordu vardır» denilmesi gibidir; burada da öyledir. Allah en doğrusunu bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: تَمَسَّكَ أَبُو بَكْرٍ الْأَصَمُّ ﵀ بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي إِثْبَاتِ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ أَفْضَلُ مِنَ الْبَشَرِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ رَسُولَهُ بِالْعِبَادَةِ وَالذِّكْرِ قَالَ: إِنَّ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِهِ وَالْمَعْنَى فَأَنْتَ أَوْلَى وَأَحَقُّ بِالْعِبَادَةِ، وَهَذَا الْكَلَامُ إِنَّمَا يَصِحُّ لَوْ كَانَتِ الْمَلَائِكَةُ أَفْضَلَ مِنْهُ.

ÜÇÜNCÜ MESELE: Ebû Bekir el-Esam (rahimehullâh), meleklerin insanlardan daha faziletli olduğunu ispat hususunda bu ayete tutunmuştur; çünkü Teâlâ, Resulü'ne ibadeti ve zikri emrettiğinde: { إِنَّ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِهِ } “Şüphesiz Rabbinin katında olanlar O'na kulluk etmekten büyüklenmezler” buyurmuştur. Anlamı şudur: «O halde sen kulluğa daha layık ve daha hak sahibisin.» Bu söz ise ancak meleklerin ondan daha faziletli olması halinde doğru olur.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: ذَكَرَ مِنْ طَاعَاتِهِمْ أَوَّلًا كَوْنَهُمْ يُسَبِّحُونَ، وَقَدْ عَرَفْتَ أَنَّ التَّسْبِيحَ عِبَارَةٌ عَنْ تَنْزِيهِ اللَّه تَعَالَى مِنْ كُلِّ سُوءٍ، وَذَلِكَ يَرْجِعُ إِلَى الْمَعَارِفِ وَالْعُلُومِ، ثُمَّ لَمَّا ذَكَرَ التَّسْبِيحَ أَرْدَفَهُ بِذِكْرِ السُّجُودِ، وَذَلِكَ يَرْجِعُ إِلَى أَعْمَالِ الْجَوَارِحِ، وَهَذَا التَّرْتِيبُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْأَصْلَ فِي الطَّاعَةِ وَالْعُبُودِيَّةِ أَعْمَالُ الْقُلُوبِ، وَيَتَفَرَّعُ عَلَيْهَا أَعْمَالُ الْجَوَارِحِ. وَأَيْضًا قَوْلُهُ: وَلَهُ يَسْجُدُونَ يُفِيدُ الْحَصْرَ وَمَعْنَاهُ: أَنَّهُمْ لَا يَسْجُدُونَ لِغَيْرِ اللَّه.

DÖRDÜNCÜ MESELE: Onların taatlerinden ilk olarak tesbih etmelerini zikretmiştir. Sen tesbihin, Allah Teâlâ'yı her türlü eksiklikten tenzih etmekten ibaret olduğunu ve bunun marifetlere ve ilimlere raci olduğunu öğrenmiştin. Tesbihi zikrettikten sonra da peşinden secdeyi zikretmiştir; bu da uzuvların amellerine racidir. Bu tertip, taatte ve kullukta aslolanın kalplerin amelleri olduğuna, uzuvların amellerinin ise buna bağlı olarak dallandığına delalet eder. Ayrıca O'nun: { وَلَهُ يَسْجُدُونَ } “Ve yalnız O'na secde ederler” buyruğu hasr bildirir; anlamı: «Onlar Allah'tan başkasına secde etmezler» demektir.

فَإِنْ قِيلَ: فَكَيْفَ الْجَمْعُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ [الْحِجْرِ: ٣٠ ص: ٧٣] وَالْمُرَادُ أَنَّهُمْ سَجَدُوا لِآدَمَ؟

Eğer: «Bununla Allah Teâlâ'nın: { فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ } “Bunun üzerine meleklerin hepsi toptan secde ettiler” [Hicr 30, Sâd 73] buyruğu nasıl bağdaştırılır? Zira oradaki maksat Âdem'e secde etmiş olmalarıdır» denilirse,

وَالْجَوَابُ: قَالَ الشَّيْخُ الْغَزَالِيُّ: الَّذِينَ سَجَدُوا لِآدَمَ مَلَائِكَةُ الْأَرْضِ. فَأَمَّا عظماء ملائكة السموات فَلَا.

Cevap şudur: Şeyh Gazzâlî şöyle demiştir: Âdem'e secde edenler yeryüzü melekleridir. Göklerin büyük meleklerine gelince, onlar secde etmemiştir.

وَقِيلَ أَيْضًا: إِنَّ قَوْلَهُ: وَلَهُ يَسْجُدُونَ يُفِيدُ أَنَّهُمْ مَا سَجَدُوا لِغَيْرِ اللَّه، فَهَذَا يُفِيدُ الْعُمُومَ. وَقَوْلُهُ: فَسَجَدُوا لِآدَمَ خَاصٌّ، وَالْخَاصُّ مُقَدَّمٌ عَلَى الْعَامِّ.

Şöyle de denilmiştir: O'nun: { وَلَهُ يَسْجُدُونَ } “Yalnız O'na secde ederler” buyruğu, onların Allah'tan başkasına secde etmediklerini ifade eder ki bu umum bildirir. { فَسَجَدُوا لِآدَمَ } [“Âdem'e secde ettiler”] ifadesi ise hastır; has olan ise ammdan önce gelir.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْآيَاتِ الدَّالَّةَ عَلَى كَوْنِ الْمَلَائِكَةِ مُسْتَغْرِقِينَ فِي الْعُبُودِيَّةِ كَثِيرَةٌ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْهُمْ:

Bil ki meleklerin kulluğa müstağrak olduklarına delalet eden ayetler pek çoktur; nitekim Allah Teâlâ'nın onlardan naklettiği şu buyrukları gibi:

وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ [الصَّافَّاتِ: ١٦٥، ١٦٦] وَقَوْلِهِ: وَتَرَى الْمَلائِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ [الزُّمَرِ: ٧٥] واللَّه أَعْلَمُ.

{ وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ } “Şüphesiz biz saf bağlayıp duranlarız ve şüphesiz biz tesbih edenleriz” [Sâffât 165, 166] ve O'nun: { وَتَرَى الْمَلائِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ } “Melekleri de Arş'ın etrafını kuşatmış olarak Rablerini hamd ile tesbih ederlerken görürsün” [Zümer 75] buyruğu gibi. Allah en doğrusunu bilir.

وَصَلَّى اللَّه عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ وَعَلَى آلِهِ وَصَحْبِهِ وَسَلَّمَ تسليماً كثيراً.

Allah, Efendimiz ümmî peygamber Muhammed'e, âline ve ashabına çokça salât ve selam eylesin.