Binûn

A'râf Suresi — 24. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

[الْحَجِّ: ٢] .

[el-Hac 2].

[سورة الأعراف (٧) : آية ١٩٩]

[A‘râf Suresi (7), Âyet 199]

خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ (١٩٩)

{ خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ } “Sen af yolunu tut, iyiliği emret ve cahillerden yüz çevir.”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى أَنَّ اللَّه هُوَ الَّذِي يَتَوَلَّاهُ، وَأَنَّ الْأَصْنَامَ وَعَابِدِيهَا لَا يَقْدِرُونَ عَلَى الْإِيذَاءِ وَالْإِضْرَارِ، بين فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَا هُوَ الْمَنْهَجُ الْقَوِيمُ وَالصِّرَاطُ الْمُسْتَقِيمُ فِي مُعَامَلَةِ النَّاسِ فَقَالَ: خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ: الْعَفْوُ الْفَضْلُ وَمَا أَتَى مِنْ غَيْرِ كُلْفَةٍ.

Bil ki Allah Teâlâ, önceki ayette kendisini dost edinenin Allah olduğunu, putların ve onlara tapanların eziyet ve zarar vermeye güç yetiremeyeceklerini beyan edince; bu ayette de insanlarla muamelede dosdoğru yolun ve müstakim caddenin ne olduğunu açıklayarak: { خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ } “Sen af yolunu tut, iyiliği emret” buyurmuştur. Dil ehli şöyle demiştir: Af (الْعَفْو), fazlalık [olan] ve külfetsizce gelendir.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: الْحُقُوقُ الَّتِي تُسْتَوْفَى مِنَ النَّاسِ وَتُؤْخَذُ مِنْهُمْ، إِمَّا أَنْ يَجُوزَ إِدْخَالُ الْمُسَاهَلَةِ وَالْمُسَامَحَةِ فِيهَا، وَإِمَّا أَنْ لَا يَجُوزَ.

Bunu bildiğinde deriz ki: İnsanlardan tahsil edilen ve onlardan alınan haklara ya kolaylık ve müsamaha dahil edilmesi caizdir ya da caiz değildir.

أَمَّا الْقِسْمُ الْأَوَّلُ: فَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: خُذِ الْعَفْوَ وَيَدْخُلُ فِيهِ تَرْكُ التَّشَدُّدِ فِي كُلِّ مَا يَتَعَلَّقُ بِالْحُقُوقِ الْمَالِيَّةِ وَيَدْخُلُ فِيهِ أَيْضًا التَّخَلُّقُ مَعَ النَّاسِ بِالْخُلُقِ الطَّيِّبِ، وَتَرْكُ الْغِلْظَةِ وَالْفَظَاظَةِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ [آلِ عِمْرَانَ: ١٥٩] ومن هذا الباب أن يدعو الْخَلْقَ إِلَى الدِّينِ الْحَقِّ بِالرِّفْقِ وَاللُّطْفِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَجادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ

Birinci kısma gelince: { خُذِ الْعَفْوَ } “Sen af yolunu tut” buyruğuyla kastedilen budur. Malî haklarla ilgili her hususta katılığı terk etmek bunun içine girdiği gibi, insanlara karşı güzel ahlakla muamele etmek, kaba ve katı davranmayı terk etmek de bunun içine girer; nitekim Allah Teâlâ: { وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ } [Âl-i İmrân 159] “Eğer kaba ve katı kalpli olsaydın, şüphesProphet etrafından dağılıp giderlerdi” buyurmuştur. İnsanları hak dine yumuşaklık ve nezaketle davet etmek de bu kabildendir; nitekim Allah Teâlâ: { وَجادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ }

[النَّحْلِ: ١٢٥] .

[en-Nahl 125] “Onlarla en güzel şekilde mücadele et” buyurmuştur.

وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّانِي: وَهُوَ الَّذِي لَا يَجُوزُ دُخُولُ الْمُسَاهَلَةِ وَالْمُسَامَحَةِ فِيهِ، فَالْحُكْمُ فِيهِ أَنْ يَأْمُرَ بِالْمَعْرُوفِ، وَالْعُرْفُ، وَالْعَارِفَةُ، وَالْمَعْرُوفُ هُوَ كُلُّ أَمْرٍ عُرِفَ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ الْإِتْيَانِ بِهِ، وَأَنَّ وُجُودَهُ خَيْرٌ مِنْ عَدَمِهِ، وَذَلِكَ لأن في هَذَا الْقِسْمَ لَوِ اقْتَصَرَ عَلَى الْأَخْذِ بِالْعَفْوِ وَلَمْ يَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَلَمْ يَكْشِفْ عَنْ حَقِيقَةِ الْحَالِ، لَكَانَ ذَلِكَ سَعْيًا فِي تَغْيِيرِ الدِّينِ وَإِبْطَالِ الْحَقِّ وَأَنَّهُ لَا يَجُوزُ، ثُمَّ إِنَّهُ إِذَا أَمَرَ بِالْعُرْفِ وَرَغَّبَ فِيهِ وَنَهَى عَنِ الْمُنْكَرِ وَنَفَّرَ عَنْهُ، فَرُبَّمَا

İkinci kısma gelince: Bu, içine kolaylık ve müsamahanın dahil edilmesinin caiz olmadığı kısımdır. Bundaki hüküm ise marufu emretmektir. el-Urf (الْعُرْف), el-ârife (الْعَارِفَة) ve el-ma‘rûf (الْمَعْرُوف); yerine getirilmesinin zorunlu olduğu ve varlığının yokluğundan daha hayırlı olduğu bilinen her iştir. Çünkü bu kısımda eğer sadece affı tutmakla yetinilse, örfü (iyiliği) emretmese ve işin hakikatini açığa çıkarmasaydı, bu durum dini değiştirmeye ve hakkı iptal etmeye yönelik bir çaba olurdu; bu ise caiz değildir. Sonra o, örfü emredip ona teşvik ettiğinde, münkerden nehyedip ondan nefret ettirdiğinde, muhtemelen

أَقْدَمَ بَعْضَ الْجَاهِلِينَ عَلَى السَّفَاهَةِ وَالْإِيذَاءِ فَلِهَذَا السَّبَبِ قَالَ تَعَالَى فِي آخِرِ الْآيَةِ: وَأَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ وَقَالَ فِي آيَةٍ أُخْرَى: وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً [الْفُرْقَانِ: ٧٢] وَقَالَ: وَالَّذِينَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ٣] وَقَالَ فِي صِفَةِ أَهْلِ الْجَنَّةِ: لَا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً وَلا تَأْثِيماً [الْوَاقِعَةِ: ٢٥] وَإِذَا أَحَاطَ عَقْلُكَ بِهَذَا التَّقْسِيمِ، عَلِمْتَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى مَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ فِيمَا يَتَعَلَّقُ بِمُعَامَلَةِ الْإِنْسَانِ مَعَ الْغَيْرِ.

cahillerden bazıları beyinsizliğe ve eziyet etmeye yeltenir. İşte bu sebeple Allah Teâlâ ayetin sonunda: { وَأَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ } “ve cahillerden yüz çevir” buyurmuştur. Başka bir ayette de: { وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً } [el-Furkân 72] “Boş ve faydasız bir şeye rastladıklarında vakarla geçerler” buyurmuş; yine: { وَالَّذِينَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ } [el-Mü'minûn 3] “Onlar ki boş ve faydasız şeylerden yüz çevirirler” buyurmuş ve cennet ehlinin sıfatı hakkında da: { لَا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً وَلا تَأْثِيماً } [el-Vâkıa 25] “Orada ne boş bir söz ne de günaha sokan bir lakırdı işitirler” buyurmuştur. Aklın bu taksimi kavradığında anlarsın ki bu ayet, insanın başkalarıyla olan muamelesine taalluk eden ahlak güzelliklerini (mehâsin-i ahlâkı) bütünüyle kapsamaktadır.

قَالَ عِكْرِمَةُ: لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ قَالَ ﵇: «يَا جِبْرِيلُ مَا هَذَا؟ قَالَ يَا مُحَمَّدُ إِنَّ رَبَّكَ يَقُولُ هُوَ أَنْ تَصِلَ مَنْ قَطَعَكَ وَتُعْطِيَ مَنْ حَرَمَكَ وَتَعْفُوَ عَمَّنْ ظَلَمَكَ»

İkrime şöyle demiştir: Bu ayet indiğinde [Resûlullah] aleyhisselâm: «Ey Cibrîl, bu nedir?» diye sordu. O da: «Ey Muhammed, Rabbin sana: “Seninle ilişkisini kesenle bağ kurman, sana vermeyene vermen ve sana zulmedeni bağışlamandır” buyuruyor» dedi.

قَالَ أَهْلُ الْعِلْمِ: تَفْسِيرُ جِبْرِيلَ مُطَابِقٌ لِلَفْظِ الْآيَةِ لِأَنَّكَ لَوْ وَصَلْتَ مَنْ قَطَعَكَ، فَقَدْ عَفَوْتَ عَنْهُ، وَإِذَا آتَيْتَ مَنْ حَرَمَكَ فَقَدْ آتَيْتَ بِالْمَعْرُوفِ، وَإِذَا عَفَوْتَ عَمَّنْ ظَلَمَكَ فَقَدْ أَعْرَضْتَ عَنِ الْجَاهِلِينَ،

İlim ehli şöyle demiştir: Cibrîl'in tefsiri ayetin lafzına mutabıktır; çünkü sen seninle bağını kesenle bağ kurarsan, onu affetmiş olursun; sana vermeyene verirsen, marufu yapmış olursun; sana zulmedeni bağışlarsan, cahillerden yüz çevirmiş olursun.

وَقَالَ جَعْفَرٌ الصَّادِقُ ﵁: وَلَيْسَ فِي الْقُرْآنِ آيَةٌ أَجْمَعُ لِمَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ،

Ca‘fer es-Sâdık radıyallâhu anh da şöyle demiştir: «Kur'an'da güzel ahlakı bu ayetten daha çok kendinde toplayan başka bir ayet yoktur.»

وَلِلْمُفَسِّرِينَ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ طَرِيقٌ آخَرُ فَقَالُوا: خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ أَيْ مَا عَفَا لَكَ مِنْ أَمْوَالِهِمْ، أَيْ مَا أَتَوْكَ بِهِ عَفْوًا فَخُذْهُ، وَلَا تَسْأَلْ عَمَّا وَرَاءَ ذَلِكَ. قَالُوا: كَانَ هَذَا قَبْلَ فَرِيضَةِ الصَّدَقَةِ فَلَمَّا نَزَلَتْ آيَةُ وُجُوبِ الزَّكَاةِ صَارَتْ هَذِهِ الْآيَةُ مَنْسُوخَةً إِلَّا قَوْلَهُ: وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ أَيْ بِإِظْهَارِ الدِّينِ الْحَقِّ، وَتَقْرِيرِ دَلَائِلِهِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ أَيِ الْمُشْرِكِينَ قَالُوا: وَهَذَا مَنْسُوخٌ بِآيَةِ السَّيْفِ فَعَلَى هَذِهِ الطَّرِيقَةِ جَمِيعُ الْآيَةِ مَنْسُوخَةٌ إِلَّا قَوْلَهُ:

Müfessirlerin bu ayetin tefsirinde başka bir yolu daha vardır; şöyle demişlerdir: { خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ } “Sen af yolunu tut, iyiliği emret” yani mallarından senin için kolay olanı, yani sana gönül rızasıyla/külfetsizce getirdiklerini al, bunun ötesindekini isteme. Dediler ki: Bu, sadaka farz kılınmadan önceydi; zekâtın farziyeti ayeti inince, hak dini açığa çıkarmak ve delillerini ikame etmek manasındaki { وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ } “iyiliği emret” buyruğu hariç bu ayet mensuh oldu. { وَأَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ } “ve cahillerden yüz çevir” yani müşriklerden [yüz çevir] buyruğu hakkında da dediler ki: Bu da kılıç ayetiyle mensuhtur. Dolayısıyla bu yaklaşıma göre şu buyruk hariç ayetin tamamı mensuhtur:

وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ.

{ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ } “İyiliği emret.”

وَاعْلَمْ أَنَّ تَخْصِيصَ قَوْلِهِ: خُذِ الْعَفْوَ بِمَا ذَكَرَهُ تَقْيِيدٌ لِلْمُطْلَقِ مِنْ غَيْرِ دَلِيلٍ، وَأَيْضًا فَهَذَا الْكَلَامُ إِذَا حَمَلْنَاهُ عَلَى أَدَاءِ الزَّكَاةِ لَمْ يَكُنْ إِيجَابُ الزَّكَاةِ بِالْمَقَادِيرِ الْمَخْصُوصَةِ مُنَافِيًا لِذَلِكَ، لِأَنَّ آخِذَ الزَّكَاةِ مَأْمُورٌ بِأَنْ لَا يَأْخُذَ كَرَائِمَ أَمْوَالِ النَّاسِ وَلَا يُشَدِّدِ الْأَمْرَ عَلَى الْمُزَكِّي فَلَمْ يَكُنْ إِيجَابُ الزَّكَاةِ سَبَبًا لِصَيْرُورَةِ هَذِهِ الآية منسوخة.

Bil ki O'nun: { خُذِ الْعَفْوَ } “Sen af yolunu tut” buyruğunu bu zikredilenle tahsis etmek, mutlak olanı delilsiz takyit etmektir. Ayrıca biz bu sözü zekâtın ödenmesine hamletsek bile, belirli miktarlarla zekâtın farz kılınması buna zıt düşmez; çünkü zekâtı toplayan kişi, insanların mallarının en kıymetlilerini almamakla ve zekât verene işi zorlaştırmamakla emrolunmuştur. Dolayısıyla zekâtın farz kılınması, bu ayetin mensuh olmasına bir sebep teşkil etmez.

وأما قَوْلُهُ: وَأَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ فَالْمَقْصُودُ مِنْهُ أَمْرُ الرَّسُولِ ﷺ بِأَنْ يَصْبِرَ عَلَى سُوءِ أَخْلَاقِهِمْ، وَأَنْ لَا يُقَابِلَ أَقْوَالَهُمُ الرَّكِيكَةَ وَلَا أَفْعَالَهُمُ الْخَسِيسَةَ بِأَمْثَالِهَا، وَلَيْسَ فِيهِ دَلَالَةٌ عَلَى امْتِنَاعِهِ مِنَ الْقِتَالِ، لِأَنَّهُ لَا يَمْتَنِعُ أَنْ يُؤْمَرَ ﵇ بِالْإِعْرَاضِ عَنِ الْجَاهِلِينَ مَعَ الْأَمْرِ بِقِتَالِ الْمُشْرِكِينَ فَإِنَّهُ لَيْسَ مِنَ الْمُتَنَاقِضِ أَنْ يُقَالَ الشَّارِعُ لَا يُقَابِلُ سَفَاهَتَهُمْ بِمِثْلِهَا؟ وَلَكِنْ قَاتَلَهُمْ وَإِذَا كَانَ الْجَمْعُ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ مُمْكِنًا فَحِينَئِذٍ لَا حَاجَةَ إِلَى الْتِزَامِ النَّسْخِ، إِلَّا أَنَّ الظَّاهِرِيَّةَ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ مَشْغُوفُونَ بِتَكْثِيرِ النَّاسِخِ وَالْمَنْسُوخِ مِنْ غَيْرِ ضَرُورَةٍ ولا حاجة.

O'nun: { وَأَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ } “ve cahillerden yüz çevir” buyruğuna gelince; bundan maksat, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem onların kötü ahlaklarına sabretmesini, onların tutarsız sözlerine ve alçakça fiillerine benzerleriyle karşılık vermemesini emretmektir. Bunda savaştan kaçınmasına dair bir delalet yoktur; çünkü [Peygamber] aleyhisselâm'a müşriklerle savaşması emredilmişken aynı zamanda cahillerden yüz çevirmesinin emredilmesi imkânsız değildir. Zira «Şâri‘ (kanun koyucu), onların beyinsizliğine benzeriyle karşılık vermedi fakat onlarla savaştı» denilmesinde bir çelişki yoktur. İki emri bir arada cem etmek mümkün olduğuna göre, bu durumda nesh görüşüne sarılmaya gerek yoktur. Ancak zâhir ehli müfessirler, hiçbir zaruret ve ihtiyaç olmaksızın nâsih ve mensûhu çoğaltmaya pek düşkündürler.

[سورة الأعراف (٧) : آية ٢٠٠]

[A‘râf Suresi (7), Âyet 200]

وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٠٠)

{ وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Eğer şeytandan gelen bir kışkırtma seni dürterse hemen Allah'a sığın. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”

وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: [في شأن نزول الآية]

BİRİNCİ MESELE: [Ayetin nüzul sebebi hakkında]

قَالَ أَبُو زَيْدٍ: لَمَّا نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ [الأعراف: ١٩٩] قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: كَيْفَ يَا رَبِّ وَالْغَضَبُ؟ فَنَزَلَ قَوْلُهُ: وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ.

Ebû Zeyd şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: { وَأَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ } [el-A‘râf 199] “ve cahillerden yüz çevir” buyruğu indiğinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Öfke gelince nasıl olacak ey Rabbim?» dedi. Bunun üzerine O'nun: { وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ } “Eğer seni dürterse” buyruğu indi.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ نَزْغَ الشَّيْطَانِ، عِبَارَةٌ عَنْ وَسَاوِسِهِ وَنَخْسِهِ فِي الْقَلْبِ بِمَا يُسَوِّلُ للإنسان من المعاصي، عن أبي زيد نزعت بَيْنَ الْقَوْمِ إِذَا أَفْسَدْتُ مَا بَيْنَهُمْ، وَقِيلَ النَّزْغُ الْإِزْعَاجُ، وَأَكْثَرُ مَا يَكُونُ عِنْدَ الْغَضَبِ، وَأَصْلُهُ الْإِزْعَاجُ بِالْحَرَكَةِ إِلَى الشَّرِّ، وَتَقْرِيرُ الْكَلَامِ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَهُ بِالْعُرْفِ فَعِنْدَ ذَلِكَ رُبَّمَا يُهَيِّجُ سَفِيهٌ وَيُظْهِرُ السَّفَاهَةَ فَعِنْدَ ذَلِكَ أَمَرَهُ تَعَالَى بِالسُّكُوتِ عَنْ مُقَابَلَتِهِ فَقَالَ: وَأَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ وَلَمَّا كَانَ مِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ عِنْدَ إِقْدَامِ السَّفِيهِ عَلَى السَّفَاهَةِ يُهَيِّجُ الْغَضَبَ وَالْغَيْظَ وَلَا يَبْقَى الْإِنْسَانُ عَلَى حَالَةِ السَّلَامَةِ وعند تلك

İKİNCİ MESELE: Bil ki şeytanın nezği (نَزْغ), insana günahları süsleyip göstermek suretiyle onun vesveselerinden ve kalbe dürtüşünden ibarettir. Ebû Zeyd'den nakledildiğine göre: (نزعت بَيْنَ الْقَوْمِ), «insanların arasını bozduğum zaman» denir. Nezğin rahatsız edip kışkırtmak (iz‘âc) olduğu da söylenmiştir; bu da çoğunlukla öfke anında olur. Aslı ise şerre doğru hareket ettirerek kışkırtmaktır. Sözün takriri şudur: Allah Teâlâ ona marufu emrettiğinde, o esnada belki bir beyinsiz galeyana gelip beyinsizlik gösterir. İşte o esnada Allah Teâlâ ona mukabelede bulunmayıp susmasını emrederek: { وَأَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ } “ve cahillerden yüz çevir” buyurmuştur. Malumdur ki beyinsizin beyinsizliğe yeltenmesi anında öfke ve gayz kabarır, insan selamet halinde kalamaz ve o

الْحَالَةِ يَجِدُ الشَّيْطَانُ مَجَالًا فِي حَمْلِ ذَلِكَ الْإِنْسَانِ عَلَى مَا لَا يَنْبَغِي، لَا جَرَمَ بَيَّنَ تَعَالَى مَا يَجْرِي مَجْرَى الْعِلَاجِ لِهَذَا الْغَرَضِ فَقَالَ: فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ وَالْكَلَامُ فِي تَفْسِيرِ الِاسْتِعَاذَةِ قَدْ سَبَقَ فِي أَوَّلِ الْكِتَابِ عَلَى الِاسْتِقْصَاءِ.

durumda şeytan, o insanı uygunsuz bir şeye sevk etmek için bir zemin bulur. Hiç şüphesiz Allah Teâlâ bu maksat için adeta bir ilaç mesabesinde olan şeyi beyan ederek: { فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ } “hemen Allah'a sığın” buyurmuştur. İstiâzenin tefsirine dair söz, kitabın başında etraflıca geçmişti.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: احْتَجَّ الطَّاعِنُونَ فِي عِصْمَةِ الْأَنْبِيَاءِ بِهَذِهِ الْآيَةِ وَقَالُوا: لَوْلَا أَنَّهُ يَجُوزُ مِنَ الرَّسُولِ الْإِقْدَامُ عَلَى الْمَعْصِيَةِ أَوِ الذَّنْبِ، وَإِلَّا لَمْ يَقُلْ لَهُ وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ وَالْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ:

ÜÇÜNCÜ MESELE: Peygamberlerin ismet sıfatına dil uzatanlar bu ayeti delil getirerek şöyle demişlerdir: «Şayet Resûl'den masiyete veya günaha yeltenmek caiz olmasaydı, ona: { وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ } “Eğer şeytandan gelen bir kışkırtma seni dürterse hemen Allah'a sığın” denilmezdi.» Buna birkaç yönden cevap verilir:

الْأَوَّلُ: أَنَّ حَاصِلَ هَذَا الْكَلَامِ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ لَهُ: إِنْ حَصَلَ فِي قَلْبِكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ، كَمَا أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ [الزُّمَرِ: ٦٥] وَلَمْ يَدُلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ أَشْرَكَ. وَقَالَ: لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا [الْأَنْبِيَاءِ: ٢٢] وَلَمْ يَدُلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ حَصَلَ فِيهِمَا آلِهَةٌ. الثَّانِي: هَبْ أَنَّا سَلَّمْنَا أَنَّ الشَّيْطَانَ يُوَسْوِسُ لِلرَّسُولِ ﵇، إِلَّا أَنَّ هَذَا لَا يَقْدَحُ فِي عِصْمَتِهِ، إِنَّمَا الْقَادِحُ/ فِي عِصْمَتِهِ لَوْ قَبِلَ الرَّسُولُ وَسْوَسَتَهُ، وَالْآيَةُ لَا تَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ.

Birincisi: Bu sözün özeti şudur ki, Allah Teâlâ ona: «Eğer kalbinde şeytandan bir dürtü meydana gelirse» demiştir; nitekim Allah Teâlâ: { لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ } [ez-Zümer 65] “Andolsun, eğer ortak koşarsan amelin mutlaka boşa çıkar” buyurmuştur fakat bu onun şirk koştuğuna delalet etmemiştir. Yine: { لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا } [el-Enbiyâ 22] “Eğer o ikisinde (yerde ve gökte) Allah'tan başka ilahlar olsaydı, ikisi de mutlaka bozulup gitmişti” buyurmuştur fakat bu da ikisinde ilahların var olduğuna delalet etmemiştir. İkincisi: Faraza şeytanın Resûl'e aleyhisselâm vesvese verdiğini kabul etsek bile bu durum onun ismetine halel getirmez. Onun ismetine halel getirecek olan şey, ancak Resûl'ün şeytanın vesvesesini kabul etmesi durumudur; ayet ise buna delalet etmemektedir.

عَنِ الشَّعْبِيِّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّه ﷺ: «مَا مِنْ إِنْسَانٍ إِلَّا وَمَعَهُ شَيْطَانٌ» قَالُوا: وَأَنْتَ يَا رَسُولَ اللَّه قَالَ: وَأَنَا وَلَكِنَّهُ أَسْلَمَ بِعَوْنِ اللَّه، فَلَقَدْ أَتَانِي فَأَخَذْتُ بِحَلْقِهِ، وَلَوْلَا دَعْوَةُ سُلَيْمَانَ لَأَصْبَحَ فِي الْمَسْجِدِ طَرِيحًا،

Şa‘bî'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Hiçbir insan yoktur ki beraberinde bir şeytan bulunmasın.» «Senin de mi ey Allah'ın Resûlü?» dediler. O da: «Benim de, fakat o Allah'ın yardımıyla teslim oldu (müslüman oldu). Nitekim o bana gelmişti de ben onun boğazından tuttum; Süleyman'ın duası olmasaydı sabahleyin mescitte yere serilmiş olacaktı» buyurdu.

وَهَذَا كَالدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ الشَّيْطَانَ يُوَسْوِسُ إِلَى الرَّسُولِ ﷺ، وَقَالَ تَعَالَى: وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ إِلَّا إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ [الْحَجِّ: ٥٢] الثَّالِثُ: هَبْ أَنَّا سَلَّمْنَا أَنَّ الشَّيْطَانَ يُوَسْوِسُ.

Bu da şeytanın Resûl'e sallallâhu aleyhi ve sellem vesvese verdiğine bir delil gibidir; nitekim Allah Teâlâ: { وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ إِلَّا إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ } [el-Hac 52] “Senden önce hiçbir resûl ve hiçbir nebî göndermedik ki, o bir şey arzuladığı (veya okuduğu) zaman, şeytan onun arzusuna (okumasına) bir vesvese atmış olmasın” buyurmuştur. Üçüncüsü: Faraza şeytanın vesvese verdiğini

وَأَنَّهُ ﵊ يَقْبَلُ أَثَرَ وَسْوَسَتِهِ، إِلَّا أَنَّا نَخُصُّ هَذِهِ الْحَالَةَ بِتَرْكِ الْأَفْضَلِ وَالْأَوْلَى.

ve onun da aleyhisselâm bu vesvesenin eserini kabul ettiğini teslim etsek bile, biz bu durumu en faziletli ve en evla olanı terk etmeye hasrederiz.

قَالَ ﵊: «وَإِنَّهُ لَيُغَانُ عَلَى قَلْبِي وَإِنِّي لَأَسْتَغْفِرُ اللَّه فِي الْيَوْمِ وَاللَّيْلَةِ سَبْعِينَ مَرَّةً» .

[Resûlullah] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz kalbime bir perde çekilir de ben günde ve gecede yetmiş defa Allah'tan bağışlanma dilerim.»

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: الِاسْتِعَاذَةُ باللَّه عِنْدَ هَذِهِ الْحَالَةِ أَنْ يَتَذَكَّرَ الْمَرْءُ عَظِيمَ نِعَمِ اللَّه عَلَيْهِ وَشَدِيدَ عِقَابِهِ فَيَدْعُوهُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ إِلَى الْإِعْرَاضِ عَنْ مُقْتَضَى الطَّبْعِ وَالْإِقْبَالِ عَلَى أَمْرِ الشَّرْعِ.

DÖRDÜNCÜ MESELE: Bu durumda Allah'a sığınmak; kişinin Allah'ın üzerindeki büyük nimetlerini ve O'nun şiddetli azabını hatırlamasıdır. Bu iki hususun her biri onu nefsin tabiatının gerektirdiğinden yüz çevirmeye ve şeriatın emrine yönelmeye davet eder.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: هَذَا الْخِطَابُ وَإِنْ خَصَّ اللَّه بِهِ الرَّسُولَ إِلَّا أَنَّهُ تَأْدِيبٌ عَامٌّ لِجَمِيعِ الْمُكَلَّفِينَ لِأَنَّ الِاسْتِعَاذَةَ باللَّه عَلَى السَّبِيلِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ لُطْفٌ مَانِعٌ مِنْ تَأْثِيرِ وَسَاوِسِ الشَّيْطَانِ، وَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى: فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ [النَّحْلِ: ٩٧، ٩٨] إذا ثَبَتَ بِالنَّصِّ أَنَّ لِهَذِهِ الِاسْتِعَاذَةِ أَثَرًا فِي دفع نزع الشَّيْطَانِ، وَجَبَتِ الْمُوَاظَبَةُ عَلَيْهِ فِي أَكْثَرِ الْأَحْوَالِ.

BEŞİNCİ MESELE: Allah Teâlâ bu hitabı Resûl'e has kılmış olsa da bu, bütün mükellefler için umumi bir terbiyedir. Çünkü zikrettiğimiz şekilde Allah'a sığınmak, şeytanın vesveselerinin tesir etmesine engel olan ilahi bir lütuftur. Bundan dolayı Allah Teâlâ: { فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ } [en-Nahl 98-99] “Kur'an okuduğun zaman, kovulmuş şeytandan Allah'a sığın. Gerçek şu ki, iman edip de yalnız Rablerine tevekkül edenler üzerinde onun hiçbir hâkimiyeti yoktur” buyurmuştur. Bu sığınmanın şeytanın kışkırtmasını defetmede bir tesiri olduğu nass ile sabit olunca, çoğu hallerde buna devam etmek vacip olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: قَوْلُهُ: إِنَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ يَدُلُّ على أن الاستعاذة بلسان لَا تُفِيدُ إِلَّا إِذَا حَضَرَ فِي الْقَلْبِ الْعِلْمُ بِمَعْنَى الِاسْتِعَاذَةِ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: اذْكُرْ لَفْظَ الِاسْتِعَاذَةِ بِلِسَانِكَ فَإِنِّي سَمِيعٌ وَاسْتَحْضِرْ مَعَانِيَ الِاسْتِعَاذَةِ بِعَقْلِكَ وَقَلْبِكَ فَإِنِّي عَلِيمٌ بِمَا فِي ضَمِيرِكَ، وَفِي الْحَقِيقَةِ الْقَوْلُ اللِّسَانِيُّ بِدُونِ الْمَعَارِفِ القلبية عديم الفائدة والأثر.

ALTINCI MESELE: O'nun: { إِنَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” buyruğu delalet eder ki, dille sığınmak ancak kalpte istiâzenin manasına dair bilgi hazır olduğunda fayda verir. Adeta Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: «İstiâze lafzını dilinle zikret, çünkü Ben işitenim; istiâzenin manalarını da aklında ve kalbinde hazır bulundur, çünkü Ben senin içindekini hakkıyla bilenim.» Hakikatte kalbî marifetler olmaksızın sırf dille söylenen söz, faydasız ve tesirsizdir.

[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٢٠١ الى ٢٠٢]

[A‘râf Suresi (7), Âyetler 201-202]

إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّيْطانِ تَذَكَّرُوا فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ (٢٠١) وَإِخْوانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الغَيِّ ثُمَّ لَا يُقْصِرُونَ (٢٠٢)

{ إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّيْطانِ تَذَكَّرُوا فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ (٢٠١) وَإِخْوانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الغَيِّ ثُمَّ لَا يُقْصِرُونَ (٢٠٢) } “Takvaya erenler, kendilerine şeytandan bir vesvese dokunduğu zaman iyice düşünürler, bir de bakarsın ki onlar gerçeği görüvermişlerdir. Onların (şeytanların) kardeşleri ise onları sapıklığa sürüklerler, sonra da bundan hiç geri durmazlar.”

[في قَوْلِهِ تَعَالَى إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّيْطانِ تَذَكَّرُوا فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ] فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّيْطانِ تَذَكَّرُوا فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ } “Takvaya erenler, kendilerine şeytandan bir vesvese dokunduğu zaman iyice düşünürler, bir de bakarsın ki onlar gerçeği görüvermişlerdir” buyruğu hakkında] Ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى أَنَّ الرَّسُولَ ﷺ قَدْ يَنْزَغُهُ الشَّيْطَانُ وَبَيَّنَ أَنَّ عِلَاجَ هَذِهِ الْحَالَةِ الِاسْتِعَاذَةُ باللَّه، ثُمَّ بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ حَالَ الْمُتَّقِينَ يَزِيدُ عَلَى حَالِ الرَّسُولِ فِي هَذَا الْبَابِ، لِأَنَّ الرَّسُولَ لَا يَحْصُلُ لَهُ مِنَ الشَّيْطَانِ إِلَّا النَّزْغُ الَّذِي هُوَ كَالِابْتِدَاءِ فِي الْوَسْوَسَةِ، وَجَوَّزَ فِي الْمُتَّقِينَ مَا يَزِيدُ عَلَيْهِ وهو

BİRİNCİ MESELE: Bil ki Allah Teâlâ önceki ayette Resûl'ü sallallâhu aleyhi ve sellem şeytanın dürtebileceğini ve bu durumun ilacının Allah'a sığınmak olduğunu beyan etmiş; ardından bu ayette takva sahiplerinin bu husustaki durumunun Resûl'ün durumundan daha fazla olduğunu açıklamıştır. Çünkü Resûl için şeytandan ancak vesvesenin başlangıcı mesabesinde olan dürtü (nezğ) meydana gelir; takva sahipleri için ise bundan daha fazlası caiz görülmüştür ki o da

أَنْ يَمَسَّهُمْ طَائِفٌ مِنَ الشَّيْطَانِ، وَهَذَا الْمَسُّ يَكُونُ لَا مَحَالَةَ أَبْلَغَ مِنَ النَّزْغِ.

kendilerine şeytandan bir vesvesenin/hayalin dokunmasıdır. Bu dokunma (mess) ise şüphesiz dürtmeden (nezğden) daha ileri bir derecedir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَالْكِسَائِيُّ طَيْفٌ بِغَيْرِ أَلِفٍ، وَالْبَاقُونَ طائِفٌ بِالْأَلِفِ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀: اخْتَلَفُوا فِي الطَّيْفِ فَقِيلَ إنه مصدر، وَقَالَ أَبُو زَيْدٍ يُقَالُ: طَافَ يَطُوفُ طَوْفَا وَطَوَافًا إِذَا أَقْبَلَ وَأَدْبَرَ. وَأَطَافَ يُطِيفُ إِطَافَةً إِذَا جَعَلَ يَسْتَدِيرُ بِالْقَوْمِ وَيَأْتِيهِمْ مِنْ نَوَاحِيهِمْ، وَطَافَ الْخَيَالُ يَطِيفُ طَيْفًا إِذَا أَلَمَّ فِي الْمَنَامِ. قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: وَجَائِزٌ أَنْ يَكُونَ طَيْفٌ أَصْلُهُ طَيِّفٌ. إِلَّا أَنَّهُمُ اسْتَثْقَلُوا التَّشْدِيدَ، فَحَذَفُوا إِحْدَى الْيَاءَيْنِ وَأَبْقَوْا يَاءً سَاكِنَةً، فَعَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ هُوَ مَصْدَرٌ، وَعَلَى مَا قَالَهُ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ هُوَ مِنْ بَابٍ هَيْنٍ وَهَيِّنٍ وَمَيْتٍ وَمَيِّتٍ، وَيَشْهَدُ لِصِحَّةِ قَوْلِ ابْنِ الْأَنْبَارِيِّ قِرَاءَةُ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ إِذَا مَسَّهُمْ طَيِّفٌ بِالتَّشْدِيدِ. هَذَا هُوَ الْأَصْلُ فِي الطَّيْفِ، ثُمَّ سُمِّيَ الْجُنُونُ وَالْغَضَبُ وَالْوَسْوَسَةُ طَيْفًا، لِأَنَّهُ لَمَّةٌ مِنْ لَمَّةِ الشَّيْطَانِ تُشْبِهُ لَمَّةَ الْخَيَالِ. قَالَ الْأَزْهَرِيُّ:

İKİNCİ MESELE: İbn Kesîr, Ebû Amr ve Kisâî elifsiz olarak (طَيْفٌ) tayfun şeklinde; diğerleri ise elifle (طائِفٌ) tâifün şeklinde okumuşlardır. Vâhidî rahimehullâh şöyle demiştir: Tayf (الطَّيْف) hakkında ihtilaf ettiler; bunun mastar olduğu söylendi. Ebû Zeyd şöyle demiştir: Bir kimse gelip gittiğinde (طَافَ يَطُوفُ طَوْفَا وَطَوَافًا) denir. Bir topluluğun etrafında dönüp onlara her taraflarından geldiğinde (أَطَافَ يُطِيفُ إِطَافَةً) denir. Hayal uykuda gelip göründüğünde (طَافَ الْخَيَالُ يَطِيفُ طَيْفًا) denir. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: (طَيْفٌ) kelimesinin aslının (طَيِّفٌ) olması caizdir; ancak şeddeyi ağır bularak ya'lardan birini hazfettiler ve bir sakin ya bıraktılar. Birinci görüşe göre bu bir mastardır; İbnü'l-Enbârî'nin dediğine göre ise (هَيْن) ve (هَيِّن), (مَيْت) ve (مَيِّt) babındandır. Saîd b. Cübeyr'in şeddeli olarak (إِذَا مَسَّهُمْ طَيِّفٌ) kıraati, İbnü'l-Enbârî'nin sözünün sıhhatine şahitlik eder. Tayf kelimesinin aslı budur; sonra cinnet, öfke ve vesveseye de tayf denilmiştir, çünkü bu şeytanın çarpmalarından bir çarpma olup hayalin görünmesine benzer. Ezherî şöyle demiştir:

الطَّيْفُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ الْجُنُونُ، ثُمَّ قِيلَ لِلْغَضَبِ طَيْفٌ، لِأَنَّ الْغَضْبَانَ يُشْبِهُ الْمَجْنُونَ. وَأَمَّا الطَّائِفُ فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى الطَّيْفِ، مِثْلَ الْعَافِيَةِ وَالْعَاقِبَةِ وَنَحْوِ ذَلِكَ مِمَّا جَاءَ الْمَصْدَرُ فِيهِ عَلَى فَاعِلٍ وَفَاعِلَةٍ. قَالَ الْفَرَّاءُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: الطَّائِفُ وَالطَّيْفُ سَوَاءٌ، وَهُوَ مَا كَانَ كَالْخَيَالِ الَّذِي يُلِمُّ بِالْإِنْسَانِ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: الطَّيْفُ كَالْخَطْرَةِ وَالطَّائِفُ كَالْخَاطِرِ.

Arap kelamında et-tayf (الطَّيْف) delilik/cinnet demektir; sonradan öfkeye de tayf denilmiştir, çünkü öfkeli kimse deliye benzer. et-Tâif (الطَّائِف) kelimesine gelince; el-âfiye ve el-âkıbe gibi mastarı fâil ve fâile kalıbında gelen kelimeler kabilinden olarak tayf manasında olması caizdir. Ferrâ bu ayet hakkında şöyle demiştir: et-Tâif ile et-tayf birdir; bu da insana arız olan hayal gibi şeylerdir. Onlardan bazısı da şöyle demiştir: et-Tayf hatıra (akla gelen şey) gibi, et-tâif ise hatıra getiren (akla düşüren) gibidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اعْلَمْ أَنَّ الْغَضَبَ إِنَّمَا يَهِيجُ بِالْإِنْسَانِ إِذَا اسْتَقْبَحَ مِنَ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِ عَمَلًا مِنَ الْأَعْمَالِ، ثُمَّ اعْتَقَدَ فِي نَفْسِهِ كَوْنَهُ قَادِرًا، وَاعْتَقَدَ فِي الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِ كَوْنَهُ عَاجِزًا عَنِ الدَّفْعِ، فَعِنْدَ حُصُولِ هَذِهِ الِاعْتِقَادَاتِ الثَّلَاثَةِ إِذَا كان واقعاً في ظلمات عالم الأجسام فيغتروا بِظَوَاهِرِ الْأُمُورِ، فَأَمَّا إِذَا انْكَشَفَ لَهُ نُورٌ مِنْ عَالَمِ الْغَيْبِ زَالَتْ هَذِهِ الِاعْتِقَادَاتُ الثَّلَاثَةُ مِنْ جِهَاتٍ كَثِيرَةٍ. أَمَّا الِاعْتِقَادُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ اسْتِقْبَاحُ ذَلِكَ الْفِعْلِ مِنَ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِ، فَإِذَا انْكَشَفَ لَهُ أَنَّهُ إِنَّمَا أَقْدَمَ عَلَى ذَلِكَ الْعَمَلِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى خَلَقَ فِيهِ دَاعِيَةً جَازِمَةً رَاسِخَةً، وَمَتَى خَلَقَ اللَّه فِيهِ تِلْكَ الدَّاعِيَةَ امْتَنَعَ مِنْهُ أَنْ لَا يَقْدَمَ عَلَى ذَلِكَ الْعَمَلِ، فَإِذَا تَجَلَّى هَذَا الْمَعْنَى زَالَ الْغَضَبُ، وَأَيْضًا فَقَدْ يَخْطُرُ بِبَالِ الْإِنْسَانِ أَنَّ اللَّه تَعَالَى عَلِمَ مِنْهُ هَذِهِ الْحَالَةَ، وَمَتَى كَانَ كَذَلِكَ فَلَا سَبِيلَ لَهُ إِلَى تَرْكِهَا، فَعِنْدَ ذَلِكَ يَفِرُّ غَضَبُهُ، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ

ÜÇÜNCÜ MESELE: Bil ki öfke, insanda ancak öfkelenilen kimseden bir davranışı çirkin gördüğünde, sonra kendisinin muktedir olduğuna ve öfkelenilen kimsenin ise bunu defetmekten aciz olduğuna inandığında alevlenir. Bu üç inanç hasıl olduğunda; eğer kişi cisimler aleminin karanlıkları içinde bulunuyorsa işlerin zâhirine aldanır. Fakat gayb aleminden kendisine bir nur açılırsa, bu üç inanç pek çok yönden zail olur. Birinci inanca gelince: Bu, öfkelenilen kimseden o fiilin çirkin görülmesidir. Eğer ona, o kimsenin bu işe ancak Allah Teâlâ onda kesin ve köklü bir saik (arzu) yarattığı için yeltendiği ve Allah onda bu saiki yarattığı zaman o işe yeltenmemesinin imkânsız olduğu açığa çıkarsa, bu mana tecelli ettiğinde öfke zail olur. Ayrıca insanın hatırına, Allah Teâlâ'nın o kimseden bu hali ezelde bildiği gelebilir; durum böyle olunca onun bunu terk etmesine imkân yoktur. İşte o anda öfkesi kaçar gider. [Peygamber] aleyhisselâm'ın şu sözüyle işaret edilen mana

بِقَوْلِهِ ﵊: «مَنْ عَرَفَ سِرَّ اللَّه فِي الْقَدَرِ هَانَتْ عَلَيْهِ الْمَصَائِبُ»

da budur: «Kaderdeki Allah'ın sırrını bilen kimseye musibetler hafif gelir.»

/ وَأَمَّا الِاعْتِقَادُ الثَّانِي وَالثَّالِثُ: وَهُوَ اعْتِقَادُهُ فِي نَفْسِهِ كَوْنَهُ قَادِرًا، وَكَوْنَ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِ عَاجِزًا، فَهَذَانِ الِاعْتِقَادَانِ أَيْضًا فَاسِدَانِ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ يَعْتَقِدُ أَنَّهُ كَمْ أَسَاءَ فِي الْعَمَلِ، واللَّه كَانَ قَادِرًا عَلَيْهِ، وَهُوَ كَانَ أَسِيرًا فِي قَبْضَةِ قُدْرَةِ اللَّه تَعَالَى، ثُمَّ إِنَّهُ تَجَاوَزَ عَنْهُ. وَثَانِيهَا: أَنَّ الْمَغْضُوبَ عَلَيْهِ كَمَا أَنَّهُ عَاجِزٌ فِي يَدِ الْغَضْبَانِ، فَكَذَلِكَ الْغَضْبَانُ عَاجِزٌ بِالنِّسْبَةِ إِلَى قُدْرَةِ اللَّه. وَثَالِثُهَا: أَنْ يَتَذَكَّرَ الْغَضْبَانُ مَا أَمَرَهُ اللَّه بِهِ مِنْ تَرْكِ إِمْضَاءِ الْغَضَبِ وَالرُّجُوعِ إِلَى تَرْكِ الْإِيذَاءِ وَالْإِيحَاشِ. وَرَابِعُهَا: أَنْ يَتَذَكَّرَ أَنَّهُ إِذَا أَمْضَى الْغَضَبَ وَانْتَقَمَ كَانَ شريكاً للسباع المؤذية والحياة الْقَاتِلَةِ، وَإِنْ تَرَكَ الِانْتِقَامَ وَاخْتَارَ الْعَفْوَ كَانَ شَرِيكًا لِأَكَابِرِ الْأَنْبِيَاءِ وَالْأَوْلِيَاءِ. وَخَامِسُهَا: أَنْ يَتَذَكَّرَ أَنَّهُ رُبَّمَا انْقَلَبَ ذَلِكَ الضَّعِيفُ قَوِيًّا قَادِرًا عَلَيْهِ، فَحِينَئِذٍ يَنْتَقِمُ مِنْهُ عَلَى أَسْوَأِ الْوُجُوهِ، أَمَّا إِذَا عَفَا كَانَ ذَلِكَ إِحْسَانًا مِنْهُ إِلَيْهِ، وَبِالْجُمْلَةِ فَالْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّيْطانِ تَذَكَّرُوا مَا ذَكَرْنَاهُ مِنَ الِاعْتِقَادَاتِ الثَّلَاثَةِ، وَالْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ:

İkinci ve üçüncü inanca, yani kendisinin muktedir, öfkelenilen kimsenin ise aciz olduğuna inanmasına gelince; bu iki inanç da birkaç yönden fasittir: Birincisi: Kendisinin amelde ne kadar kötülük yaptığını, Allah'ın ise ona güç yetirdiğini ve kendisinin Allah Teâlâ'nın kudret kabzasında bir esir olduğunu, buna rağmen O'nun kendisini bağışladığını düşünür. İkincisi: Öfkelenilen kimse öfkelenenin elinde nasıl aciz ise, öfkelenen kimse de Allah'ın kudretine nispetle öylece acizdir. Üçüncüsü: Öfkeli kimse, Allah'ın kendisine öfkeyi yürürlüğe koymayı terk etmeyi, eziyet ve kırgınlığı bırakmaya dönmeyi emrettiğini hatırlar. Dördüncüsü: Hatırlar ki, eğer öfkesini yürürlüğe koyup intikam alırsa eziyet verici yırtıcı hayvanlara ve öldürücü yılanlara ortak olur; şayet intikamı terk edip affı seçerse büyük peygamberlere ve velilere ortak olur. Beşincisi: Hatırlar ki, belki de o zayıf kimse gün gelir güçlü ve ona muktedir bir hale dönüşür; o takdirde ondan en kötü şekilde intikam alır. Halbuki affederse bu, onun o kimseye bir ihsanı olur. Velhasıl, Allah Teâlâ'nın: { إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّيْطانِ تَذَكَّرُوا } “kendilerine şeytandan bir vesvese dokunduğu zaman iyice düşünürler” buyruğundan maksat zikrettiğimiz bu üç inançtır. O'nun:

تَذَكَّرُوا مَا ذَكَرْنَاهُ مِنَ الْوُجُوهِ الَّتِي تُفِيدُ ضَعْفَ تِلْكَ الِاعْتِقَادَاتِ وَقَوْلُهُ: فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ مَعْنَاهُ أَنَّهُ إِذَا حَضَرَتْ هَذِهِ التَّذَكُّرَاتُ فِي عُقُولِهِمْ، فَفِي الْحَالِ يَزُولُ مَسُّ طَائِفِ الشَّيْطَانِ، وَيَحْصُلُ الِاسْتِبْصَارُ وَالِانْكِشَافُ وَالتَّجَلِّي وَيَحْصُلُ الْخَلَاصُ مِنْ وَسْوَسَةِ الشيطان.

{ تَذَكَّرُوا } “İyice düşünürler” buyruğundan maksat, o inançların zayıflığını bildiren zikrettiğimiz vecihlerdir. O'nun: { فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ } “bir de bakarsın ki onlar gerçeği görüvermişlerdir” buyruğunun manası ise şudur: Bu tezekkürler akıllarında hazır olduğunda, derhal şeytanın tayfının dokunması zail olur; basiret, inkişaf ve tecelli hasıl olur ve şeytanın vesvesesinden kurtuluş gerçekleşir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ مَعْنَى (إذا) هاهنا لِلْمُفَاجَأَةِ، كَقَوْلِكَ خَرَجْتُ فَإِذَا زَيْدٌ وَإِذَا فِي قَوْلِهِ: إِذا مَسَّهُمْ يَسْتَدْعِي جَزَاءً، كَقَوْلِكَ آتِيكَ إِذَا احْمَرَّ الْبُسْرُ.

DÖRDÜNCÜ MESELE: O'nun: { فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ } “Bir de bakarsın ki onlar gerçeği görüvermişlerdir” buyruğunda geçen (إِذَا) edatı burada sürprizlik/ansızınlık (müfâcee) bildirir; tıpkı senin «Dışarı çıktım, bir de baktım ki Zeyd (خَرَجْتُ فَإِذَا زَيْدٌ)» demen gibidir. { إِذا مَسَّهُمْ } “Onlara dokunduğu zaman” buyruğundaki (إِذَا) ise senin «Ham koruk kızardığı zaman sana gelirim (آتِيكَ إِذَا احْمَرَّ الْبُسْرُ)» demen gibi bir ceza (şartın cevabını) gerektirir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِخْوانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الغَيِّ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { وَإِخْوانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الغَيِّ } “Onların kardeşleri ise onları sapıklığa sürüklerler” buyruğuna gelince; bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الْكِنَايَةَ فِي قَوْلِهِ: وَإِخْوانُهُمْ إِلَى مَاذَا تَعُودُ عَلَى قَوْلَيْنِ.

BİRİNCİ MESELE: { وَإِخْوانُهُمْ } “Onların kardeşleri” buyruğundaki zamirin neye döndüğü hususunda iki görüş üzere ihtilaf etmişlerdir.

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ الْأَظْهَرُ أَنَّ الْمَعْنَى: وَإِخْوَانُ الشَّيَاطِينِ يَمُدُّونَ الشَّيَاطِينَ فِي الْغَيِّ، وَذَلِكَ لِأَنَّ شَيَاطِينَ الْإِنْسِ إِخْوَانٌ لِشَيَاطِينِ الْجِنِّ، فَشَيَاطِينُ الْإِنْسِ يُغْوُونَ النَّاسَ، فَيَكُونُ ذَلِكَ إِمْدَادًا مِنْهُمْ لِشَيَاطِينِ الْجِنِّ عَلَى الْإِغْوَاءِ وَالْإِضْلَالِ.

Birinci görüş: Daha açık olan bu görüşe göre mana şudur: Şeytanların kardeşleri, şeytanlara sapıklık hususunda destek verirler. Çünkü insan şeytanları, cin şeytanlarının kardeşleridir. İnsan şeytanları insanları azdırırlar; bu da cin şeytanlarına azdırma ve saptırma konusunda onların bir desteği olur.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ إِخْوَانَ الشَّيَاطِينِ هُمُ النَّاسُ الَّذِينَ لَيْسُوا بِمُتَّقِينَ، فَإِنَّ الشَّيَاطِينَ يَكُونُونَ مَدَدًا لَهُمْ فِيهِ، وَالْقَوْلَانِ مَبْنِيَّانِ عَلَى أَنَّ لِكُلِّ كَافِرٍ أَخًا مِنَ الشَّيَاطِينِ.

İkinci görüş: Şeytanların kardeşleri, takva sahibi olmayan insanlardır; şeytanlar ise o sapıklıkta onlara destek olurlar. Bu iki görüş de her kâfirin şeytanlardan bir kardeşi olduğu esasına dayanır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: تَفْسِيرُ الْإِمْدَادِ تَقْوِيَةُ تِلْكَ الْوَسْوَسَةِ وَالْإِقَامَةُ عَلَيْهَا وَشَغْلُ النَّفْسِ عَنِ الْوُقُوفِ عَلَى قَبَائِحِهَا وَمَعَايِبِهَا.

İKİNCİ MESELE: İmdadın (desteklemenin) tefsiri; o vesveseyi kuvvetlendirmek, onda ısrar etmek ve nefsi kendi çirkinliklerini ve ayıplarını görmekten alıkoymaktır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَرَأَ نَافِعٌ يَمُدُّونَهُمْ بِضَمِّ الْيَاءِ وَكَسْرِ الْمِيمِ مِنَ الْإِمْدَادِ، وَالْبَاقُونَ يَمُدُّونَهُمْ بِفَتْحِ الْيَاءِ وَضَمِّ الْمِيمِ، وَهُمَا لُغَتَانِ مَدَّ يَمُدُّ وَأَمَدَّ يُمِدُّ، وَقِيلَ مَدَّ مَعْنَاهُ جَذَبَ، وَأَمَدَّ مَعْنَاهُ مِنَ الْإِمْدَادِ. / قَالَ الْوَاحِدِيُّ، عَامَّةُ مَا جَاءَ فِي التَّنْزِيلِ مِمَّا يُحْمَدُ وَيُسْتَحَبُّ أَمْدَدْتُ عَلَى أَفْعَلْتُ، كَقَوْلِهِ: أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مالٍ وَبَنِينَ [الْمُؤْمِنُونَ: ٥٥] وَقَوْلِهِ: وَأَمْدَدْناهُمْ بِفاكِهَةٍ [الطور: ٢٢] وقوله: أَتُمِدُّونَنِ بِمالٍ [النَّمْلِ: ٣٦] وَمَا كَانَ بِخِلَافِهِ فَإِنَّهُ يَجِيءُ عَلَى مَدَدْتُ قَالَ: وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ [البقرة: ١٥] فالوجه هاهنا قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ وَهِيَ فَتْحُ الْيَاءِ وَمَنْ ضَمَّ الْيَاءَ اسْتَعْمَلَ مَا هُوَ الْخَيْرُ لِضِدِّهِ كَقَوْلِهِ: فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ [الانشقاق: ٢٤] وَقَوْلِهِ: ثُمَّ لَا يُقْصِرُونَ قَالَ اللَّيْثُ: الْإِقْصَارُ الْكَفُّ عَنِ الشَّيْءِ قَالَ أَبُو زَيْدٍ: أَقْصَرَ فُلَانٌ عَنِ الشَّرِّ يُقْصِرُ إِقْصَارًا إِذَا كَفَّ عَنْهُ وَانْتَهَى قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: ثُمَّ لَا يُقْصِرُونَ عَنِ الضَّلَالِ، وَالْإِضْلَالِ، أَمَّا الْغَاوِي فَفِي الضلال وأما المغوي ففي الإضلال.

ÜÇÜNCÜ MESELE: Nâfi‘, if‘âl babından (el-İmdâd) olarak yâ'nın dammesi ve mîm'in kesresiyle (يُمِدُّونَهُمْ) şeklinde; diğerleri ise yâ'nın fethası ve mîm'in dammesiyle (يَمُدُّونَهُمْ) şeklinde okumuşlardır. Bunlar (مَدَّ يَمُدُّ) ve (أَمَدَّ يُمِدُّ) şeklinde iki ayrı lügattir. (مَدَّ) kelimesinin çekti/uzattı, (أَمَدَّ) kelimesinin ise yardım ve destek verdi (el-imdad) manasında olduğu söylenmiştir. Vâhidî şöyle demiştir: Kur'an'da övülen ve müstahap olan şeyler için gelen kullanımların ekserisi { أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مالٍ وَبَنِينَ } [el-Mü'minûn 55] “Kendilerine mal ve evlat vermekle yardım ettiğimiz...”, { وَأَمْدَدْناهُمْ بِفاكِهَةٍ } [et-Tûr 22] “Onlara meyve takviye ettik” ve { أَتُمِدُّونَنِ بِمالٍ } [en-Neml 36] “Bana mal ile yardım mı ediyorsunuz?” ayetlerinde olduğu gibi (أَفْعَلْتُ) kalıbında (أَمْدَدْتُ) şeklinde gelir. Bunun aksi olanlar ise (مَدَدْتُ) kalıbında gelir; nitekim: { وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ } [el-Bakara 15] “Onları azgınlıkları içinde bocalayıp dururlarken uzatır (mühlet verir)” buyurmuştur. Dolayısıyla buradaki tercih edilen vecih, cumhurun kıraati olan yâ'nın fethası iledir. Yâ'yı damme ile okuyan ise, { فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ } [el-İnşikâk 24] “Onları can yakıcı bir azapla müjdele” ayetinde olduğu gibi hayır için olan bir lafzı zıddı için kullanmıştır. O'nun: { ثُمَّ لَا يُقْصِرُونَ } “Sonra da hiç geri durmazlar” buyruğuna gelince; Leys: İksâr (الْإِقْصَار), bir şeyden el çekmektir, demiştir. Ebû Zeyd: Falan kişi şerden el çekip vazgeçtiğinde (أَقْصَرَ فُلَانٌ عَنِ الشَّرِّ يُقْصِرُ إِقْصَارًا) denir, demiştir. İbn Abbâs şöyle demiştir: «Sonra sapıklıktan ve saptırmaktan geri durmazlar. Sapan kimse sapıklıkta, saptıran kimse de saptırmakta [geri durmaz].»

[سورة الأعراف (٧) : آية ٢٠٣]

[A'râf Suresi (7), Âyet 203]

وَإِذا لَمْ تَأْتِهِمْ بِآيَةٍ قالُوا لَوْلا اجْتَبَيْتَها قُلْ إِنَّما أَتَّبِعُ مَا يُوحى إِلَيَّ مِنْ رَبِّي هَذَا بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدىً وَرَحْمَةٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٢٠٣)

{ وَإِذا لَمْ تَأْتِهِمْ بِآيَةٍ قالُوا لَوْلا اجْتَبَيْتَها قُلْ إِنَّما أَتَّبِعُ مَا يُوحى إِلَيَّ مِنْ رَبِّي هَذَا بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدىً وَرَحْمَةٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “Onlara bir ayet (mucize) getirmediğin zaman: «Onu da bir yerlerden derleyip toplasaydın (uydursaydın) ya!» derler. De ki: «Ben ancak Rabbimden bana vahyolunana uyarım. Bu (Kur'an), Rabbinizden gelen basiretlerdir (delillerdir), inanan bir topluluk için bir hidayet ve bir rahmettir.»”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى: لَمَّا بَيَّنَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى أَنَّ شَيَاطِينَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ لَا يُقْصِرُونَ فِي الْإِغْوَاءِ وَالْإِضْلَالِ بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ نَوْعًا مِنْ أَنْوَاعِ الْإِغْوَاءِ وَالْإِضْلَالِ وَهُوَ أَنَّهُمْ كَانُوا يَطْلُبُونَ آيَاتٍ مُعَيَّنَةً وَمُعْجِزَاتٍ مَخْصُوصَةً عَلَى سَبِيلِ التَّعَنُّتِ كَقَوْلِهِ: وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً [الْإِسْرَاءِ: ٩٠] ثُمَّ أَعَادَ: أَنَّهُ ﵊ مَا كَانَ يَأْتِيهِمْ، فَعِنْدَ ذَلِكَ قَالُوا: لَوْلا اجْتَبَيْتَها قَالَ الْفَرَّاءُ: تَقُولُ الْعَرَبُ اجْتَبَيْتُ الْكَلَامَ وَاخْتَلَقْتُهُ وَارْتَجَلْتُهُ إِذَا افْتَعَلْتَهُ مِنْ قِبَلِ نَفْسِكَ، وَالْمَعْنَى لَوْلَا تَقَوَّلْتَهَا وَافْتَعَلْتَهَا وَجِئْتَ بِهَا مِنْ عِنْدِ نَفْسِكَ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ: مَا هَذَا إِلَّا إِفْكٌ مُفْتَرىً [سَبَأٍ: ٤٣] أَوْ يُقَالُ هَلَّا اقْتَرَحْتَهَا عَلَى إِلَهِكَ وَمَعْبُودِكَ إِنْ كُنْتَ صَادِقًا فِي أَنَّ اللَّه يَقْبَلُ دُعَاءَكَ وَيُجِيبُ الْتِمَاسَكَ وَعِنْدَ هَذَا أَمَرَ رَسُولَهُ أَنْ يَذْكُرَ الْجَوَابَ الشَّافِيَ، وَهُوَ قَوْلُهُ: قُلْ إِنَّما أَتَّبِعُ مَا يُوحى إِلَيَّ مِنْ رَبِّي وَمَعْنَاهُ لَيْسَ لِي أَنْ أَقْتَرِحَ عَلَى رَبِّي فِي أَمْرٍ مِنَ الْأُمُورِ، وَإِنَّمَا أَنْتَظِرُ الْوَحْيَ فَكُلُّ شَيْءٍ

Bil ki Allah Teâlâ, önceki ayette cin ve insan şeytanlarının saptırma ve azdırmaktan geri durmadıklarını beyan edince, bu ayette de saptırma ve azdırmanın bir çeşidini beyan etmiştir. O da şudur: Onlar, { وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً } [el-İsrâ 90] “Ve dediler ki: «Bizim için yerden bir pınar fışkırtmadıkça sana asla inanmayacağız»” buyruğunda olduğu gibi, inat ve taannüt yoluyla belirli ayetler ve özel mucizeler talep ediyorlardı. Sonra [Allah Teâlâ], Peygamber (aleyhisselâm)'ın onların [bu isteklerini] getirmediğini zikretti; bunun üzerine onlar: { لَوْلا اجْتَبَيْتَها } “Onu derleyip toplasaydın (uydursaydın) ya!” dediler. Ferrâ şöyle demiştir: Araplar bir sözü kendi tarafından uydurup düzdüğünde (ve irticalen söylediğinde) (اجْتَبَيْتُ الْكَلَامَ وَاخْتَلَقْتُهُ وَارْتَجَلْتُهُ) derler. Manası: «Onu kendiliğinden uydurup düzseydin ve kendi nefsinden getirseydin ya!» demektir. Çünkü onlar: { مَا هَذَا إِلَّا إِفْكٌ مُفْتَرىً } [Sebe 43] “Bu, uydurulmuş bir yalandan başka bir şey değildir” diyorlardı. Ya da şöyle denilir: «Eğer Allah'ın senin duanı kabul ettiği ve isteğine icabet ettiği iddiasında doğru sözlü isen, bunu İlahından ve Mabudundan talep etseydin ya!» Bunun üzerine [Allah], Resûlü'ne tatmin edici cevabı vermesini emretti ki bu da O'nun: { قُلْ إِنَّما أَتَّبِعُ مَا يُوحى إِلَيَّ مِنْ رَبِّي } “De ki: «Ben ancak Rabbimden bana vahyolunana uyarım»” buyruğudur. Bunun manası şudur: Hiçbir meselede Rabbime teklifte bulunup [şunu bunu yap diye] istemek benim haddim değildir; ben ancak vahyi beklerim. Bana lütfettiği her şeyi

أَكْرَمَنِي بِهِ قُلْتُهُ، وَإِلَّا فَالْوَاجِبُ السُّكُوتُ وَتَرْكُ الِاقْتِرَاحِ، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ عَدَمَ الْإِتْيَانِ بِتِلْكَ الْمُعْجِزَاتِ الَّتِي اقْتَرَحَهَا لَا يَقْدَحُ فِي الْغَرَضِ، لِأَنَّ ظُهُورَ الْقُرْآنِ عَلَى وَفْقِ دَعْوَاهُ مُعْجِزَةٌ بَالِغَةٌ بَاهِرَةٌ، فَإِذَا ظَهَرَتْ هَذِهِ الْمُعْجِزَةُ الْوَاحِدَةُ كَانَتْ كَافِيَةً فِي تَصْحِيحِ النُّبُوَّةِ، فَكَانَ طَلَبُ الزِّيَادَةِ مِنْ بَابِ التَّعَنُّتِ، فَذَكَرَ فِي وَصْفِ الْقُرْآنِ أَلْفَاظًا ثَلَاثَةً: أَوَّلُهَا:

söylerim; aksi takdirde susmak ve teklifte bulunmayı terk etmek vaciptir. Sonra onların teklif ettiği o mucizeleri getirmemenin asıl maksada halel getirmeyeceğini beyan etti; çünkü Kur'an'ın onun davasına uygun olarak zuhur etmesi apaçık ve erişilmez bir mucizedir. Bu tek mucize zuhur ettiğinde peygamberliğin doğruluğu için kâfi gelmektedir; dolayısıyla fazlasını talep etmek inat ve taannüt kabilindendir. Böylece Kur'an'ın vasfında üç lafız zikretti. İlki:

قَوْلُهُ: هَذَا بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ أَصْلُ الْبَصِيرَةِ الْإِبْصَارُ، وَلَمَّا كَانَ الْقُرْآنُ سَبَبًا لِبَصَائِرِ الْعُقُولِ فِي دَلَائِلِ التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ وَالْمَعَادِ، أَطْلَقَ عَلَيْهِ لَفْظَ الْبَصِيرَةِ، تَسْمِيَةً لِلسَّبَبِ بِاسْمِ الْمُسَبِّبِ. وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ: وَهُدىً وَالْفَرْقُ بَيْنَ هَذِهِ الْمَرْتَبَةِ وَمَا قَبْلَهَا أَنَّ النَّاسَ فِي مَعَارِفِ/ التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ وَالْمَعَادِ قِسْمَانِ: أَحَدُهُمَا: الَّذِينَ بَلَغُوا فِي هَذِهِ الْمَعَارِفِ إِلَى حَيْثُ صَارُوا كَالْمُشَاهِدِينَ لَهَا وَهُمْ أَصْحَابُ عَيْنِ الْيَقِينِ. وَالثَّانِي: الَّذِينَ مَا بَلَغُوا إِلَى ذَلِكَ الْحَدِّ إِلَّا أَنَّهُمْ وَصَلُوا إِلَى دَرَجَاتِ الْمُسْتَدِلِّينَ: وَهُمْ أَصْحَابُ عِلْمِ الْيَقِينِ، فَالْقُرْآنُ فِي حَقِّ الْأَوَّلِينَ وَهُمُ السَّابِقُونَ بَصَائِرُ، وَفِي حَقِّ الْقِسْمِ الثَّانِي وَهُمُ الْمُقْتَصِدُونَ هَدًى، وَفِي حَقِّ عَامَّةِ الْمُؤْمِنِينَ رَحْمَةٌ، وَلَمَّا كَانَتِ الْفِرَقُ الثَّلَاثُ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لا جرم قال: لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ.

O'nun: { هَذَا بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ } “Bu Rabbinizden gelen basiretlerdir” buyruğudur. Basiretin aslı görmektir (el-ibsâr). Kur'an, tevhit, nübüvvet ve mead (ahiret) delillerinde akılların basiretlerine (kavrayışlarına) sebep olduğu için, sebebe müsebbebin (sonucun) adını verme kabilinden ona basiret lafzı verilmiştir. İkincisi: O'nun: { وَهُدىً } “Ve bir hidayettir” buyruğudur. Bu mertebe ile önceki mertebe arasındaki fark şudur: İnsanlar tevhit, nübüvvet ve ahiret marifetlerinde iki kısımdır: Birincisi, bu marifetlerde onları bizzat müşahede eder gibi olan kimselerdir ki bunlar ayne'l-yakîn sahipleridir. İkincisi, o dereceye ulaşamayıp ancak istidlâl ehlinin derecelerine varabilenlerdir ki bunlar ilme'l-yakîn sahipleridir. Kur'an, birinciler yani önde gidenler (es-Sâbikûn) hakkında basiretlerdir; ikinci kısım yani orta derecedekiler (el-Muktesidûn) hakkında hidayettir; müminlerin geneli hakkında ise rahmettir. Bu üç fırka da müminlerden olduğu için şüphesiz: { لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “İnanan bir topluluk için” buyurmuştur.

[سورة الأعراف (٧) : آية ٢٠٤]

[A'râf Suresi (7), Âyet 204]

وَإِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٢٠٤)

{ وَإِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ } “Kur'an okunduğu zaman onu dinleyin ve susun ki size merhamet edilsin.”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا عَظَّمَ شَأْنَ القرآن بقوله: هذا بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ [الأعراف: ٢٠٣] أَرْدَفَهُ بِقَوْلِهِ: وَإِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bil ki Allah Teâlâ, { هذا بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ } [el-A'râf 203] “Bu, Rabbinizden gelen basiretlerdir” buyruğuyla Kur'an'ın şanını yüceltince, hemen peşinden: { وَإِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ } “Kur'an okunduğu zaman onu dinleyin ve susun ki size merhamet edilsin” buyruğunu getirmiştir. Bu ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْإِنْصَاتُ السُّكُوتُ وَالِاسْتِمَاعُ، يُقَالُ: نَصَتَ، وَأَنْصَتَ، وَانْتَصَتَ، بِمَعْنًى وَاحِدٍ.

BİRİNCİ MESELE: İnsât (el-İnsât), susmak ve dinlemektir. (نَصَتَ), (أَنْصَتَ) ve (انْتَصَتَ) aynı anlamda kullanılır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لَا شَكَّ أن قوله: فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا أمره، وَظَاهِرُ الْأَمْرِ لِلْوُجُوبِ، فَمُقْتَضَاهُ أَنْ يَكُونَ الِاسْتِمَاعُ وَالسُّكُوتُ وَاجِبًا، وَلِلنَّاسِ فِيهِ أَقْوَالٌ.

İKİNCİ MESELE: Hiç şüphe yok ki O'nun: { فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا } “Onu dinleyin ve susun” buyruğu bir emirdir; emrin zahiri ise vücub (farziyet) ifade eder. Dolayısıyla bunun gereği, dinlemenin ve susmanın farz olmasıdır. İlim ehlinin bu hususta farklı görüşleri vardır.

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَقَوْلُ أَهْلِ الظَّاهِرِ أَنَّا نُجْرِي هَذِهِ الْآيَةَ عَلَى عُمُومِهَا فَفِي أَيِّ مَوْضِعٍ قَرَأَ الْإِنْسَانُ الْقُرْآنَ وَجَبَ عَلَى كُلِّ أَحَدٍ اسْتِمَاعُهُ وَالسُّكُوتُ، فَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ يَجِبُ الْإِنْصَاتُ لِعَابِرِي الطَّرِيقِ، وَمُعَلِّمِي الصِّبْيَانِ.

BİRİNCİ GÖRÜŞ: Bu, Hasan[-ı Basrî]'nin ve Zâhirîlerin görüşüdür. Biz bu ayeti umumîliği üzere uygularız; dolayısıyla bir insan nerede Kur'an okursa okusun, herkesin onu dinlemesi ve susması farzdır. Bu görüşe göre, yoldan geçenleri ve çocuklara ders veren öğretmenleri dinleyip susmak da farzdır.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي تَحْرِيمِ الْكَلَامِ فِي الصَّلَاةِ. قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ ﵁: كَانُوا يَتَكَلَّمُونَ فِي الصَّلَاةِ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، وَأُمِرُوا بِالْإِنْصَاتِ، وَقَالَ قَتَادَةُ: كَانَ الرَّجُلُ يَأْتِي وَهُمْ فِي الصَّلَاةِ فَيَسْأَلُهُمْ، كَمْ صَلَّيْتُمْ وَكَمْ بَقِيَ؟ وَكَانُوا يَتَكَلَّمُونَ فِي الصَّلَاةِ بِحَوَائِجِهِمْ، فَأَنْزَلَ اللَّه تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ.

İKİNCİ GÖRÜŞ: Bu ayet, namazda konuşmanın haram kılınması hakkında inmiştir. Ebû Hureyre (radıyallâhu anh) şöyle demiştir: «Namazda konuşurlardı; bunun üzerine bu ayet indi ve susmaları emrolundu.» Katâde de şöyle demiştir: «Kişi namaz kılmakta olanların yanına gelir, onlara: 'Kaç rekât kıldınız, kaç kaldı?' diye sorardı; namazda ihtiyaçlarını konuşurlardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.»

وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي تَرْكِ الْجَهْرِ بِالْقِرَاءَةِ وَرَاءَ الْإِمَامِ.

ÜÇÜNCÜ GÖRÜŞ: Ayet, imamın arkasında sesli kıraati terk etmek hakkında inmiştir.

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ قَرَأَ رَسُولُ اللَّه ﷺ فِي الصَّلَاةِ الْمَكْتُوبَةِ وَقَرَأَ أَصْحَابُهُ وَرَاءَهُ رَافِعِينَ أَصْوَاتَهُمْ، فَخَلَطُوا عَلَيْهِ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ

İbn Abbâs şöyle demiştir: «Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) farz namazda okudu, ashabı da onun arkasında seslerini yükselterek okudular ve onun [kıraatini] karıştırdılar. Bunun üzerine bu ayet indi.»

وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ وَأَصْحَابِهِ.

Bu, Ebû Hanîfe ve ashabının görüşüdür.

والقول الرَّابِعُ: أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي السُّكُوتِ عِنْدَ الْخُطْبَةِ، وَهَذَا قَوْلُ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَمُجَاهِدٍ وَعَطَاءٍ وَهَذَا الْقَوْلُ مَنْقُولٌ عَنِ الشَّافِعِيِّ ﵀، وَكَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ قَدِ اسْتَبْعَدَ هَذَا الْقَوْلَ، وَقَالَ اللَّفْظُ/ عَامٌّ وَكَيْفَ يَجُوزُ قَصْرُهُ عَلَى هَذِهِ الصُّورَةِ الْوَاحِدَةِ. وَأَقُولُ هَذَا الْقَوْلُ فِي غَايَةِ الْبُعْدِ لِأَنَّ لَفْظَةَ إِذَا تُفِيدُ الِارْتِبَاطَ، وَلَا تُفِيدُ التَّكْرَارَ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا قَالَ لِامْرَأَتِهِ إِذَا دَخَلْتِ الدَّارَ فَأَنْتِ طَالِقٌ، فَدَخَلَتِ الدَّارَ مَرَّةً وَاحِدَةً طُلِّقَتْ طَلْقَةً وَاحِدَةً، فَإِذَا دَخَلَتِ الدَّارَ ثَانِيًا لَمْ تُطَلَّقْ بِالِاتِّفَاقِ لِأَنَّ كَلِمَةَ (إِذَا) لَا تُفِيدُ التَّكْرَارَ.

DÖRDÜNCÜ GÖRÜŞ: Hutbe esnasında susmak hakkında inmiştir. Bu, Saîd b. Cübeyr, Mücâhid ve Atâ'nın görüşüdür. Bu görüş İmam Şâfiî (rahimehullâh)'den de nakledilmiştir. İnsanların çoğu bu görüşü uzak görmüş ve şöyle demiştir: «Lafız umumidir; onu bu tek surete hasretmek nasıl caiz olabilir?» Ben derim ki: Bu görüş [yani lafzı tek hutbeye hasretmek] son derece uzaktır; çünkü (إِذَا) edatı şart ve irtibat ifade eder, tekrar (tekerrür) ifade etmez. Bunun delili şudur: Bir kimse karısına: «Eve girdiğinde (izâ dehalti'd-dâra) boşsun» dese ve kadın eve bir kere girse bir talakla boşanır; eve ikinci defa girdiğinde ise ittifakla boşanmaz. Çünkü (إِذَا) kelimesi tekerrür ifade etmez.

إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَوْلُهُ: وَإِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا لَا يُفِيدُ إِلَّا وُجُوبَ الْإِنْصَاتِ مَرَّةً وَاحِدَةً، فَلَمَّا أَوْجَبْنَا الِاسْتِمَاعَ عِنْدَ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ فِي الْخُطْبَةِ، فَقَدْ وَفَّيْنَا بِمُوجَبِ اللَّفْظِ وَلَمْ يَبْقِ فِي اللَّفْظِ دَلَالَةٌ

Bu sabit olduğuna göre şöyle deriz: O'nun: { وَإِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا } “Kur'an okunduğu zaman onu dinleyin ve susun” buyruğu, ancak bir kere susmanın farziyetini ifade eder. Hutbede Kur'an okunduğunda dinlemeyi farz kıldığımızda lafzın gereğini yerine getirmiş oluruz ve lafızda

عَلَى مَا وَرَاءَ هَذِهِ الصُّورَةِ، سَلَّمْنَا أَنَّ اللَّفْظَ يُفِيدُ الْعُمُومَ إِلَّا أَنَّا نَقُولُ بِمُوجَبِ الْآيَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ ﵀: يَسْكُتُ الْإِمَامُ، وَحِينَئِذٍ يَقْرَأُ الْمَأْمُومُ الْفَاتِحَةَ فِي حَالِ سَكْتَةِ الْإِمَامِ كَمَا قَالَ أَبُو سَلَمَةَ لِلْإِمَامِ سَكْتَتَانِ، فَاغْتَنِمِ الْقِرَاءَةَ فِي أَيِّهِمَا شِئْتَ، وَهَذَا السُّؤَالُ أَوْرَدَهُ الْوَاحِدِيُّ فِي «الْبَسِيطِ» .

bu suretin ötesine dair bir delalet kalmaz. Lafzın umumi olduğunu kabul etsek bile, biz yine de ayetin gereğini söylüyoruz. Çünkü Şâfiî (rahimehullâh)'ye göre imam susar; bu esnada cemaat, imamın susma anında Fâtiha'yı okur. Nitekim Ebû Seleme: «İmamın iki susuşu vardır; hangisinde dilersen onda okumayı ganimet bil» demiştir. Bu itirazı Vâhidî el-Basît'te zikretmiştir.

وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: سُكُوتُ الْإِمَامِ إِمَّا أَنْ نَقُولَ: إِنَّهُ مِنَ الْوَاجِبَاتِ أَوْ لَيْسَ مِنَ الْوَاجِبَاتِ وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ بِالْإِجْمَاعِ وَالثَّانِي يَقْتَضِي أَنْ يَجُوزَ لَهُ أَنْ لَا يَسْكُتَ. فَبِتَقْدِيرِ: أَنْ لَا يَسْكُتَ يَلْزَمُ أَنْ تَحْصُلَ قِرَاءَةُ الْمَأْمُومِ مَعَ قِرَاءَةِ الْإِمَامِ، وَذَلِكَ يُفْضِي إِلَى تَرْكِ الِاسْتِمَاعِ، وَإِلَى تَرْكِ السُّكُوتِ عِنْدَ قِرَاءَةِ الْإِمَامِ، وَذَلِكَ عَلَى خِلَافِ النَّصِّ، وَأَيْضًا فَهَذَا السُّكُوتُ لَيْسَ لَهُ حَدٌّ مَحْدُودٌ وَمِقْدَارٌ مَخْصُوصٌ وَالسَّكْتَةُ لِلْمَأْمُومِينَ مُخْتَلِفَةٌ بِالثِّقَلِ وَالْخِفَّةِ، فَرُبَّمَا لَا يَتَمَكَّنُ الْمَأْمُومُ مِنْ إِتْمَامِ قِرَاءَةِ الْفَاتِحَةِ فِي مِقْدَارِ سُكُوتِ الْإِمَامِ، وَحِينَئِذٍ يَلْزَمُ الْمَحْذُورُ الْمَذْكُورُ، وَأَيْضًا فَالْإِمَامُ إِنَّمَا يَبْقَى سَاكِتًا لِيَتَمَكَّنَ الْمَأْمُومُ مِنْ إِتْمَامِ الْقِرَاءَةِ، وَحِينَئِذٍ يَنْقَلِبُ الْإِمَامُ مَأْمُومًا، وَالْمَأْمُومُ إِمَامًا، لِأَنَّ الْإِمَامَ فِي هَذَا السُّكُوتِ يَصِيرُ كَالتَّابِعِ لِلْمَأْمُومِ، وَذَلِكَ غَيْرُ جَائِزٍ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا السُّؤَالَ الَّذِي أَوْرَدَهُ الْوَاحِدِيُّ غَيْرُ جَائِزٍ، وَذَكَرَ الْوَاحِدِيُّ سُؤَالًا ثَانِيًا عَلَى التَّمَسُّكِ بِالْآيَةِ. فَقَالَ: إِنَّ الْإِنْصَاتَ هُوَ تَرْكُ الْجَهْرِ وَالْعَرَبُ تُسَمِّي تَارِكَ الْجَهْرِ مُنْصِتًا، وَإِنْ كَانَ يَقْرَأُ فِي نَفْسِهِ إِذَا لَمْ يُسْمِعْ أَحَدًا.

Birisi şöyle diyebilir: İmamın susması hakkında ya bunun vaciplerden olduğunu söyleriz ya da vaciplerden olmadığını. Birincisi icma ile bâtıldır. İkincisi ise susmamasının caiz olmasını gerektirir. Susmadığı takdirde, cemaatin kıraatinin imamın kıraatiyle birlikte gerçekleşmesi gerekir ki bu da imam okurken dinlemeyi ve susmayı terk etmeye yol açar; bu ise nassa aykırıdır. Ayrıca bu susmanın belirlenmiş bir sınırı ve belirli bir miktarı yoktur; cemaatin kıraat hızı ise ağırlık ve hafiflik (yavaşlık ve serilik) bakımından farklıdır. Dolayısıyla cemaatten biri imamın susma miktarı içinde Fâtiha kıraatini tamamlamaya imkân bulamayabilir; bu durumda söz konusu sakınca yine doğar. Ayrıca imam, ancak cemaatin kıraati tamamlamasına imkân tanımak için suskun kalır; bu durumda imam cemaate, cemaat de imama dönüşmüş olur. Çünkü imam bu susuşta sanki cemaate uyan (tâbi) konumuna geçer; bu ise caiz değildir. Dolayısıyla Vâhidî'nin getirdiği bu itirazın caiz olmadığı sabit olmuştur. Vâhidî, ayete tutunmaya dair ikinci bir itiraz zikrederek şöyle demiştir: «İnsât (susmak), cehri (sesli okumayı) terk etmektir. Araplar, kimseye işittirmediği sürece içinden okusa bile cehri terk eden kimseye 'munsıt' (susan) derler.»

وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: إِنَّهُ تَعَالَى أَمَرَهُ أَوَّلًا بِالِاسْتِمَاعِ وَاشْتِغَالُهُ بِالْقِرَاءَةِ يَمْنَعُهُ مِنَ الِاسْتِمَاعِ، لِأَنَّ السَّمَاعَ غَيْرٌ، وَالِاسْتِمَاعَ غَيْرٌ، فَالِاسْتِمَاعُ عِبَارَةٌ عَنْ كَوْنِهِ بِحَيْثُ يُحِيطُ بِذَلِكَ الْكَلَامِ الْمَسْمُوعِ عَلَى الْوَجْهِ الْكَامِلِ، قَالَ تَعَالَى لِمُوسَى ﵇: وَأَنَا اخْتَرْتُكَ فَاسْتَمِعْ لِما يُوحى [طه: ١٣] وَالْمُرَادُ مَا ذَكَرْنَاهُ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا وَظَهَرَ أَنَّ الِاشْتِغَالَ بِالْقِرَاءَةِ مِمَّا يَمْنَعُ مِنَ الِاسْتِمَاعِ عَلِمْنَا أَنَّ الْأَمْرَ بِالِاسْتِمَاعِ يُفِيدُ النَّهْيَ عَنِ الْقِرَاءَةِ.

Buna karşı şöyle denilebilir: Allah Teâlâ ona ilk önce dinlemeyi (istimâ) emretmiştir; kişinin kıraatle meşgul olması ise onu dinlemekten alıkoyar. Çünkü semâ (işitmek) başkadır, istimâ (kulak verip dinlemek) başkadır. İstimâ, işitilen o kelâmı tam manasıyla kavrayacak durumda bulunmaktan ibarettir. Nitekim Allah Teâlâ Mûsâ (aleyhisselâm)'a: { وَأَنَا اخْتَرْتُكَ فَاسْتَمِعْ لِما يُوحى } [Tâhâ 13] “Ben seni seçtim; öyleyse vahyolunanı dinle” buyurmuştur ve murad zikrettiğimiz şeydir. Bu sabit olup kıraatle meşgul olmanın dinlemeye engel olduğu açıkça ortaya çıkınca anlarız ki dinleme emri, kıraatten nehyetmeyi (okumamayı) ifade eder.

السُّؤَالُ الثَّالِثُ: وَهُوَ الْمُعْتَمَدُ أَنْ نَقُولَ: الْفُقَهَاءُ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهُ يَجُوزُ تَخْصِيصُ عُمُومِ الْقُرْآنِ/ بِخَبَرِ الْوَاحِدِ فَهَبْ أَنَّ عُمُومَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا يُوجِبُ سُكُوتَ الْمَأْمُومِ عِنْدَ قِرَاءَةِ الْإِمَامِ، إِلَّا أَنَّ

ÜÇÜNCÜ İTİRAZ: İtimat edilen [cevap] şudur: Fakihler Kur'an'ın umumunun haber-i vâhid ile tahsis edilmesinin caiz olduğu hususunda icma etmişlerdir. Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا } “Kur'an okunduğu zaman onu dinleyin ve susun” buyruğunun umumunun, imam okurken cemaatin susmasını vacip kıldığını bir an için kabul etsek bile,

قَوْلَهُ ﵊: «لَا صَلَاةَ لِمَنْ لَمْ يَقْرَأْ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ»

Peygamber (aleyhisselâm)'ın: «Fâtihatu'l-Kitâb'ı okumayanın namazı yoktur»

وَقَوْلَهُ: «لَا صَلَاةَ إِلَّا بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ»

ve: «Fâtihatu'l-Kitâb olmadan namaz olmaz» buyrukları,

أَخَصُّ مِنْ ذَلِكَ الْعُمُومِ، وَثَبَتَ أَنَّ تَخْصِيصَ عُمُومِ الْقُرْآنِ بِخَبَرِ الْوَاحِدِ لَازِمٌ فَوَجَبَ الْمَصِيرُ إِلَى تَخْصِيصِ عُمُومِ هَذِهِ الْآيَةِ بِهَذَا الْخَبَرِ، وَهَذَا السُّؤَالُ حَسَنٌ.

bu umumdan daha hastır. Kur'an'ın umumunun haber-i vâhid ile tahsis edilmesinin lazım olduğu sabit olduğuna göre, bu ayetin umumunu bu haber ile tahsis etme yoluna gitmek vacip olmuştur; bu da güzel bir itirazdır.

وَالسُّؤَالُ الرَّابِعُ: أَنْ نَقُولَ: مَذْهَبُ مَالِكٍ وَهُوَ الْقَوْلُ الْقَدِيمُ لِلشَّافِعِيِّ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ لِلْمَأْمُومِ أَنْ يَقْرَأَ الْفَاتِحَةَ فِي الصَّلَوَاتِ الْجَهْرِيَّةِ، عَمَلًا بِمُقْتَضَى هَذَا النَّصِّ، وَيَجِبُ عَلَيْهِ الْقِرَاءَةُ فِي الصَّلَوَاتِ السِّرِّيَّةِ، لِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ لَا دَلَالَةَ فِيهَا عَلَى هَذِهِ الْحَالَةِ، وَهَذَا أَيْضًا سُؤَالٌ حَسَنٌ، وَفِي الْآيَةِ قَوْلٌ خَامِسٌ وَهُوَ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَإِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا خِطَابٌ مَعَ الْكُفَّارِ فِي ابْتِدَاءِ التَّبْلِيغِ وَلَيْسَ خِطَابًا مَعَ الْمُسْلِمِينَ، وَهَذَا قَوْلٌ حَسَنٌ مُنَاسِبٌ وَتَقْرِيرُهُ أَنَّ اللَّه تَعَالَى حَكَى قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ أَقْوَامًا مِنَ الْكُفَّارِ يَطْلُبُونَ آيَاتٍ مَخْصُوصَةً وَمُعْجِزَاتٍ مَخْصُوصَةً، فَإِذَا كَانَ النَّبِيُّ ﵊ لَا يَأْتِيهِمْ بِهَا قَالُوا لَوْلَا اجْتَبَيْتَهَا، فَأَمَرَ اللَّه رَسُولَهُ أَنْ يَقُولَ جَوَابًا عَنْ كَلَامِهِمْ إِنَّهُ لَيْسَ لِي أَنْ أَقْتَرِحَ عَلَى رَبِّي، وَلَيْسَ لِي إِلَّا أَنْ أَنْتَظِرَ الْوَحْيَ، ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ إِنَّمَا تَرَكَ الْإِتْيَانَ بِتِلْكَ الْمُعْجِزَاتِ الَّتِي اقْتَرَحُوهَا فِي صِحَّةِ النُّبُوَّةِ، لِأَنَّ الْقُرْآنَ مُعْجِزَةٌ تَامَّةٌ كَافِيَةٌ فِي إِثْبَاتِ النُّبُوَّةِ وَعَبَّرَ اللَّه تَعَالَى عَنْ هَذَا الْمَعْنَى بِقَوْلِهِ: هَذَا بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدىً وَرَحْمَةٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ [الأعراف: ٢٠٣] فَلَوْ قُلْنَا إِنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَإِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا الْمُرَادُ مِنْهُ قِرَاءَةُ الْمَأْمُومِ خَلْفَ الْإِمَامِ لَمْ يَحْصُلْ بَيْنَ هَذِهِ

DÖRDÜNCÜ İTİRAZ: Şöyle dememizdir: Mâlik'in mezhebi —ki bu Şâfiî'nin de kavl-i kadîmidir—, bu nassın gereğince amel ederek aşikâre (sesli) namazlarda imama uyan kimsenin Fâtiha okumasının caiz olmadığı; gizli (sessiz) namazlarda ise okumasının vacip olduğu şeklindedir. Çünkü bu ayette bu sessiz kılınan duruma dair bir delalet yoktur; bu da güzel bir itirazdır. Ayet hakkında beşinci bir görüş daha vardır ki o da şudur: Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا } “Kur'an okunduğu zaman onu dinleyin ve susun” buyruğu, tebliğin başlangıcında kâfirlere yönelik bir hitaptır, Müslümanlara yönelik bir hitap değildir. Bu gayet güzel ve münasip bir görüştür. Bunun açıklaması şudur: Allah Teâlâ bu ayetten önce kâfirlerden bazı toplulukların belirli ayetler ve özel mucizeler talep ettiklerini; Peygamber (aleyhisselâm) onlara bunları getirmediğinde: «Onu kendiliğinden uydursaydın ya!» dediklerini hikâye etmiştir. Bunun üzerine Allah, Resûlü'ne onların sözlerine cevaben: «Rabbime teklifte bulunmak benim haddim değildir; benim vazifem ancak vahyi beklemektir» demesini emretmiştir. Sonra Teâlâ, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in peygamberliğin sıhhati hususunda onların teklif ettiği o mucizeleri getirmeyi terk ediş sebebini açıklamıştır; çünkü Kur'an, nübüvveti ispat hususunda kâfi gelen tam bir mucizedir. Allah Teâlâ bu manayı: { هَذَا بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدىً وَرَحْمَةٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } [el-A'râf 203] “Bu (Kur'an), Rabbinizden gelen basiretlerdir, inanan bir topluluk için bir hidayet ve bir rahmettir” buyruğuyla ifade etmiştir. Eğer Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا } “Kur'an okunduğu zaman onu dinleyin ve susun” buyruğundan muradın imamın arkasındaki cemaatin kıraati olduğunu söyleseydik, bu

الْآيَةِ وَبَيْنَ مَا قَبْلَهَا تَعَلُّقٌ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ، وَانْقَطَعَ النَّظْمُ، وَحَصَلَ فَسَادُ التَّرْتِيبِ، وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ بِكَلَامِ اللَّه تَعَالَى، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ شَيْئًا آخَرَ سِوَى هَذَا الْوَجْهِ وَتَقْرِيرُهُ أَنَّهُ لَمَّا ادَّعَى كَوْنَ الْقُرْآنِ بَصَائِرَ وَهُدًى وَرَحْمَةً، مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ معجزة دالة على صدق محمد ﵊، وَكَوْنُهُ كَذَلِكَ لَا يَظْهَرُ إِلَّا بِشَرْطٍ مَخْصُوصٍ، وَهُوَ أَنَّ النَّبِيَّ ﵊ إِذَا قَرَأَ الْقُرْآنَ عَلَى أُولَئِكَ الْكُفَّارِ اسْتَمَعُوا لَهُ وَأَنْصَتُوا حَتَّى يَقِفُوا عَلَى فَصَاحَتِهِ، وَيُحِيطُوا بِمَا فِيهِ مِنَ الْعُلُومِ الْكَثِيرَةِ، فَحِينَئِذٍ يَظْهَرُ لَهُمْ كَوْنُهُ مُعْجِزًا دَالًّا عَلَى صِدْقِ مُحَمَّدٍ ﷺ، فَيَسْتَعِينُوا بِهَذَا الْقُرْآنِ عَلَى طَلَبِ سَائِرِ الْمُعْجِزَاتِ، وَيَظْهَرُ لَهُمْ صِدْقُ قَوْلِهِ فِي صِفَةِ الْقُرْآنِ: أَنَّهُ بَصَائِرُ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ فَثَبَتَ أَنَّا إِذَا حَمَلْنَا الْآيَةَ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ اسْتَقَامَ النَّظْمُ وَحَصَلَ التَّرْتِيبُ الْحَسَنُ الْمُفِيدُ، وَلَوْ حَمَلْنَا الْآيَةَ عَلَى مَنْعِ الْمَأْمُومِ مِنَ الْقِرَاءَةِ خَلْفَ الْإِمَامِ فَسَدَ النَّظْمُ وَاخْتَلَّ التَّرْتِيبُ، فَثَبَتَ أَنَّ حَمْلَهُ عَلَى مَا ذَكَرْنَاهُ أَوْلَى، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا ظَهَرَ أَنَّ قَوْلَهُ: وَإِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ خِطَابٌ مَعَ الْكُفَّارِ عِنْدَ قِرَاءَةِ الرَّسُولِ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنُ فِي مَعْرِضِ الِاحْتِجَاجِ/ بِكَوْنِهِ مُعْجِزًا عَلَى صِدْقِ نُبُوَّتِهِ، وَعِنْدَ هَذَا يَسْقُطُ اسْتِدْلَالُ الْخُصُومِ بِهَذِهِ الْآيَةِ مِنْ كُلِّ الْوُجُوهِ، وَمِمَّا يُقَوِّي أَنَّ حَمْلَ الْآيَةِ عَلَى مَا ذَكَرْنَاهُ أَوْلَى، وُجُوهٌ:

ayet ile öncesi arasında hiçbir vecihle irtibat kurulamaz, nazım kopar ve tertip bozulurdu; bu ise Allah Teâlâ'nın kelâmına yakışmaz. Dolayısıyla bundan muradın bu vechinden başka bir şey olması vacip olmuştur. Bunun açıklaması şudur: Kur'an'ın Muhammed (aleyhisselâm)'ın doğruluğuna delalet eden bir mucize olması cihetiyle basiretler, hidayet ve rahmet olduğunu iddia edince; onun böyle oluşu ancak özel bir şartla ortaya çıkar. O da Peygamber (aleyhisselâm) Kur'an'ı o kâfirlere okuduğu zaman, onun fesahatini kavramaları ve içerdiği pek çok ilmi ihata edebilmeleri için onu dinlemeleri ve susmalarıdır. İşte o zaman onun muciz olduğu ve Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in doğruluğuna delalet ettiği kendilerine zahir olur; böylece diğer mucizeleri talep etme hususunda bu Kur'an ile yetinirler ve Kur'an'ın vasfı hakkındaki «Onun basiretler, hidayet ve rahmet olduğu» sözünün doğruluğu onlara açıkça görünür. Böylece sabit oldu ki ayeti bu veche hamledersek nazım istikamet bulur, güzel ve faydalı bir tertip hâsıl olur. Şayet ayeti cemaatin imam arkasında okumasının menedilmesine hamledersek nazım bozulur ve tertip altüst olur. Dolayısıyla onu zikrettiğimiz manaya hamletmenin daha evla olduğu sabit olmuştur. Bu sabit olduğuna göre ortaya çıkmıştır ki O'nun: { وَإِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ } “Kur'an okunduğu zaman onu dinleyin” buyruğu, Resûl'ün peygamberliğinin doğruluğuna muciz oluşunu delil getirme makamında onlara Kur'an okuduğu esnada kâfirlere yönelik bir hitaptır. Bu durumda muhaliflerin bu ayetle delil getirmeleri her bakımdan düşer. Ayeti zikrettiğimiz manaya hamletmenin daha evla olduğunu kuvvetlendiren birkaç vecih vardır:

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنِ الْكُفَّارِ أَنَّهُمْ قَالُوا: لَا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَغْلِبُونَ [فُصِّلَتْ: ٢٦] فَلَمَّا حَكَى عَنْهُمْ ذَلِكَ نَاسَبَ أَنْ يَأْمُرَهُمْ بِالِاسْتِمَاعِ وَالسُّكُوتِ، حَتَّى يُمْكِنَهُمُ الْوُقُوفُ عَلَى مَا فِي الْقُرْآنِ مِنَ الْوُجُوهِ الْكَثِيرَةِ الْبَالِغَةِ إِلَى حَدِّ الْإِعْجَازِ.

BİRİNCİ VECİH: Allah Teâlâ kâfirlerden, onların: { لَا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَغْلِبُونَ } [Fussilet 26] “Bu Kur'an'ı dinlemeyin ve onun hakkında yaygara yapın, belki üstün gelirsiniz” dediklerini nakletmiştir. Onlardan bunu nakledince, Kur'an'daki mucize derecesine ulaşan pek çok veche vâkıf olabilmeleri için onlara dinlemeyi ve susmayı emretmesi münasip düşmüştür.

وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ: هَذَا بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدىً وَرَحْمَةٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ فَحَكَمَ تَعَالَى بِكَوْنِ هَذَا الْقُرْآنِ رَحْمَةً لِلْمُؤْمِنِينَ عَلَى سَبِيلِ الْقَطْعِ وَالْجَزْمِ.

İKİNCİ VECİH: Allah Teâlâ bu ayetten önce: { هَذَا بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدىً وَرَحْمَةٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “Bu Rabbinizden gelen basiretlerdir, inanan bir topluluk için bir hidayet ve bir rahmettir” buyurarak bu Kur'an'ın kesin ve kat'i bir surette müminler için bir rahmet olduğuna hükmetmiştir.

ثُمَّ قَالَ: وَإِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ وَلَوْ كَانَ الْمُخَاطَبُونَ بِقَوْلِهِ: فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا هُمُ الْمُؤْمِنُونَ لَمَا قَالَ: لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ لِأَنَّهُ جَزَمَ تَعَالَى قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ بِكَوْنِ الْقُرْآنِ رَحْمَةً لِلْمُؤْمِنِينَ قَطْعًا فَكَيْفَ يَقُولُ بَعْدَهُ مِنْ غَيْرِ فَصْلٍ لَعَلَّ اسْتِمَاعَ الْقُرْآنِ يَكُونُ رَحْمَةً لِلْمُؤْمِنِينَ؟ أَمَّا إِذَا قُلْنَا: إِنَّ الْمُخَاطَبِينَ بِقَوْلِهِ:

Sonra da: { وَإِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ } “Kur'an okunduğu zaman onu dinleyin ve susun ki size merhamet edilsin” buyurmuştur. Eğer { فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا } “Onu dinleyin ve susun” buyruğuyla muhatap olanlar müminler olsaydı, { لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ } “Umulur ki merhamet olunursunuz” demezdi; zira O Teâlâ bu ayetten önce Kur'an'ın müminler için kat'i bir surette rahmet olduğuna kesin hüküm vermiştir; öyleyse bundan hemen sonra araya fasıla girmeksizin «Kur'an'ı dinlemek müminler için umulur ki rahmet olur» nasıl diyebilir? Şayet O'nun:

فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا هُمُ الْكَافِرُونَ، صَحَّ حِينَئِذٍ قَوْلُهُ: لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ لِأَنَّ الْمَعْنَى فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا فَلَعَلَّكُمْ تَطَّلِعُونَ عَلَى مَا فِيهِ مِنْ دَلَائِلِ الْإِعْجَازِ، فَتُؤْمِنُوا بِالرَّسُولِ فَتَصِيرُوا مَرْحُومِينَ، فَثَبَتَ أَنَّا لَوْ حَمَلْنَاهُ عَلَى مَا قُلْنَاهُ حَسُنَ قَوْلُهُ: لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ وَلَوْ قُلْنَا إِنَّ الْخِطَابَ خِطَابٌ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ لَمْ يَحْسُنْ ذِكْرُ لَفْظِ «لَعَلَّ» فِيهِ.

{ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا } “Onu dinleyin ve susun” buyruğuyla muhatap olanların kâfirler olduğunu söylersek, o vakit { لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ } “Umulur ki merhamet olunursunuz” buyruğu doğru ve yerinde olur. Çünkü mana şöyledir: Onu dinleyin ve susun; umulur ki onda bulunan icaz delillerine muttali olursunuz da Resûl'e iman edip merhamete erdirilenlerden olursunuz. Böylece sabit oldu ki biz ayeti söylediğimiz manaya hamledersek { لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ } “Umulur ki merhamet olunursunuz” buyruğu güzel oturur; şayet hitabın müminlere olduğunu söylersek onda «umulur ki (le‘alle)» lafzının zikredilmesi uygun düşmez.

فَثَبَتَ أَنَّ حَمْلَ الْآيَةِ عَلَى التَّأْوِيلِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ أَوْلَى، وَحِينَئِذٍ يَسْقُطُ اسْتِدْلَالُ الْخَصْمِ بِهِ مِنْ كُلِّ الْوُجُوهِ، لِأَنَّا بَيَّنَّا بِالدَّلِيلِ أَنَّ هَذَا الْخِطَابَ مَا يَتَنَاوَلُ الْمُؤْمِنِينَ، وَإِنَّمَا تَنَاوَلَ الْكُفَّارَ فِي أَوَّلِ زَمَانِ تَبْلِيغِ الوحي والدعوة.

Böylece ayeti zikrettiğimiz tefsire hamletmenin daha evla olduğu sabit olmuştur; bu durumda hasmın bununla delil getirmesi her bakımdan düşer. Çünkü biz bu hitabın müminleri kapsamadığını, ancak vahyin ve davetin tebliğinin ilk zamanlarında kâfirleri kapsadığını delille beyan etmiş olduk.

[سورة الأعراف (٧) : آية ٢٠٥]

[A'râf Suresi (7), Âyet 205]

وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعاً وَخِيفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ وَلا تَكُنْ مِنَ الْغافِلِينَ (٢٠٥)

{ وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعاً وَخِيفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ وَلا تَكُنْ مِنَ الْغافِلِينَ } “Rabbini içinden yalvararak ve korkarak, yüksek olmayan bir sesle sabah akşam an ve gafillerden olma!”

فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bu ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: [في أن الْآيَةُ جَارِيَةً مَجْرَى أَمْرِ اللَّه مُحَمَّدًا ﷺ بِأَنْ يَقْرَأَ الْقُرْآنَ عَلَى القوم بصوت عال رفيع] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: وَإِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا [الْأَعْرَافِ: ٢٠٤] اعْلَمْ أَنَّ قَارِئًا يَقْرَأُ الْقُرْآنَ بِصَوْتٍ عَالٍ حَتَّى يُمْكِنَهُمُ اسْتِمَاعُ الْقُرْآنَ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ ذَلِكَ الْقَارِئَ لَيْسَ إِلَّا الرَّسُولُ ﵇، فَكَانَتْ هَذِهِ الْآيَةُ جَارِيَةً مَجْرَى أَمْرِ اللَّه مُحَمَّدًا ﷺ بِأَنْ يَقْرَأَ الْقُرْآنَ عَلَى الْقَوْمِ بِصَوْتٍ عَالٍ رَفِيعٍ،

BİRİNCİ MESELE: [Ayetin, Allah'ın Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e Kur'an'ı topluluğa yüksek ve gür sesle okumasını emretmesi makamında cereyan ettiğine dairdir]. Bil ki Allah Teâlâ: { وَإِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا } [el-A'râf 204] “Kur'an okunduğu zaman onu dinleyin ve susun” buyurduğunda, bir okuyucunun Kur'an'ı dinlemeleri mümkün olsun diye yüksek sesle okuduğunu bildirmiştir. Malumdur ki o okuyucu Resûl (aleyhisselâm)'dan başkası değildir. Dolayısıyla bu ayet, Allah'ın Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e Kur'an'ı topluluğa yüksek ve gür bir sesle okumasını emretmesi makamında cereyan etmekteydi.

وَإِنَّمَا أَمَرَهُ بِذَلِكَ لِيَحْصُلَ الْمَقْصُودُ مِنْ تَبْلِيغِ الْوَحْيِ وَالرِّسَالَةِ، ثُمَّ إِنَّهُ/ تَعَالَى أَرْدَفَ ذَلِكَ الْأَمْرَ، بِأَنْ أَمَرَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِأَنْ يَذْكُرَ رَبَّهُ فِي نَفْسِهِ، وَالْفَائِدَةُ فِيهِ: أَنَّ انْتِفَاعَ الْإِنْسَانِ بِالذِّكْرِ إِنَّمَا يَكْمُلُ إِذَا وَقَعَ الذِّكْرُ بِهَذِهِ الصِّفَةِ، لِأَنَّهُ بِهَذَا الشَّرْطِ أَقْرَبُ إِلَى الْإِخْلَاصِ وَالتَّضَرُّعِ.

Ona bunu ancak vahyin ve risaletin tebliğinden maksat hâsıl olsun diye emretmiştir. Sonra Teâlâ bu emrin peşinden, bu ayette ona Rabbini kendi içinde anmasını emretmiştir. Bundaki fayda şudur: İnsanın zikirden istifadesi ancak zikir bu vasıfla vaki olduğunda kemale erer; zira bu şartla ihlasa ve tazarruya daha yakındır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ رَسُولَهُ بِالذِّكْرِ مُقَيَّدًا بِقُيُودٍ.

İKİNCİ MESELE: Allah Teâlâ Resûlü'ne zikri birtakım kayıtlarla kayıtlayarak emretmiştir.

الْقَيْدُ الْأَوَّلُ: وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ وَالْمُرَادُ بِذِكْرِ اللَّه فِي نَفْسِهِ كَوْنُهُ عَارِفًا بِمَعَانِي الْأَذْكَارِ الَّتِي يَقُولُهَا بِلِسَانِهِ مُسْتَحْضِرًا لِصِفَاتِ الْكَمَالِ وَالْعِزِّ وَالْعُلُوِّ وَالْجَلَالِ وَالْعَظَمَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الذِّكْرَ بِاللِّسَانِ إِذَا كَانَ عَارِيًا عَنِ الذِّكْرِ بِالْقَلْبِ كَانَ عَدِيمَ الْفَائِدَةِ. أَلَا تَرَى أَنَّ الْفُقَهَاءَ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا قَالَ: بِعْتُ وَاشْتَرَيْتُ مَعَ أَنَّهُ لَا يَعْرِفُ مَعَانِيَ هَذِهِ الْأَلْفَاظِ وَلَا يَفْهَمُ مِنْهَا شَيْئًا، فَإِنَّهُ لَا يَنْعَقِدُ الْبَيْعُ والشراء، فكذا هاهنا وَيَتَفَرَّعُ عَلَى مَا ذَكَرْنَا أَحْكَامٌ:

BİRİNCİ KAYIT: { وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ } “Rabbini içinden an” buyruğudur. Allah'ı kendi içinde anmaktan murat; diliyle söylediği zikirlerin manalarını bilmesi, kemal, izzet, ululuk, celal ve azamet sıfatlarını zihninde hazır bulundurmasıdır. Çünkü dille yapılan zikir, kalpteki zikirden soyutlandığında faydasız olur. Görmez misin ki fakihler; bir adam bu lafızların manalarını bilmediği ve onlardan hiçbir şey anlamadığı halde «Sattım ve satın aldım» dese, alım satımın münakit olmayacağı (geçerli sayılmayacağı) hususunda icma etmişlerdir. İşte burada da durum böyledir. Zikrettiğimiz bu husustan birtakım hükümler dallanıp budaklanır:

الْحُكْمُ الْأَوَّلُ سَمِعْتُ أَنَّ بَعْضَ الْأَكَابِرِ مِنْ أَصْحَابِ الْقُلُوبِ كَانَ إِذَا أَرَادَ أَنْ يَأْمُرَ وَاحِدًا مِنَ الْمُرِيدِينَ بِالْخَلْوَةِ وَالذِّكْرِ، أَمَرَهُ بِالْخَلْوَةِ وَالتَّصْفِيَةِ أَرْبَعِينَ يَوْمًا، ثُمَّ عِنْدَ اسْتِكْمَالِ هَذِهِ الْمُدَّةِ وَحُصُولِ التَّصْفِيَةِ التَّامَّةِ، يَقْرَأُ عَلَيْهِ الْأَسْمَاءَ التِّسْعَةَ وَالتِّسْعِينَ، وَيَقُولُ لِذَلِكَ الْمُرِيدِ اعْتَبِرْ حَالَ قَلْبِكَ عِنْدَ سَمَاعِ هَذِهِ الْأَسْمَاءِ، فَكُلُّ اسْمٍ وَجَدْتَ قَلْبَكَ عِنْدَ سَمَاعِهِ قَوِيَ تَأَثُّرُهُ وَعَظُمَ شَوْقُهُ، فَاعْرِفْ أَنَّ اللَّه إِنَّمَا يَفْتَحُ أَبْوَابَ الْمُكَاشَفَاتِ عَلَيْكَ بِوَاسِطَةِ الْمُوَاظَبَةِ عَلَى ذِكْرِ ذَلِكَ الِاسْمِ بِعَيْنِهِ، وَهَذَا طَرِيقٌ حَسَنٌ لَطِيفٌ فِي هَذَا الْبَابِ.

BİRİNCİ HÜKÜM: Gönül ehli büyük zatlardan birinin, müritlerinden birine halvet ve zikir emretmek istediğinde, ona kırk gün halvet ve tasfiye (arınma) emrettiğini işittim. Sonra bu müddet tamamlanıp tam bir tasfiye hâsıl olunca, ona doksan dokuz esmayı okur ve o müride şöyle dermiş: «Bu isimleri dinlerken kalbinin haline bak; bu isimleri işittiğinde kalbinde tesiri kuvvetlenen ve şevki büyüyen hangi isim olursa bil ki Allah, mükaşefe kapılarını sana ancak bizzat o ismin zikrine devam etmek vasıtasıyla açacaktır.» Bu, bu babda gayet güzel ve latif bir yoldur.

الْحُكْمُ الثَّانِي قَالَ الْمُتَكَلِّمُونَ: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى إِثْبَاتِ كَلَامِ النَّفْسِ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ رَسُولَهُ بِأَنْ يَذْكُرَ رَبَّهُ فِي نَفْسِهِ وَجَبَ الِاعْتِرَافُ بِحُصُولِ الذِّكْرِ النَّفْسَانِيِّ وَلَا مَعْنَى لِكَلَامِ النَّفْسِ إِلَّا ذَلِكَ.

İKİNCİ HÜKÜM: Kelâmcılar şöyle demiştir: Bu ayet kelâm-ı nefsînin ispatına delalet eder; çünkü Teâlâ, Resûlü'ne Rabbini kendi içinde zikretmesini emredince nefsanî zikrin varlığını itiraf etmek vacip olmuştur. Kelâm-ı nefsînin manası da bundan başka bir şey değildir.

فَإِنْ قَالُوا: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الذِّكْرِ النَّفْسَانِيِّ الْعِلْمَ وَالْمَعْرِفَةَ؟

Eğer: «Nefsanî zikirden muradın ilim ve marifet olması niçin caiz olmasın?» derlerse,

قُلْنَا: هَذَا بَاطِلٌ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ لَا قُدْرَةَ لَهُ عَلَى تَحْصِيلِ الْعِلْمِ بِالشَّيْءِ ابْتِدَاءً لِأَنَّهُ إِمَّا أَنْ يَطْلُبَهُ حَالَ حُصُولِهِ أَوْ حَالَ عَدَمِ حُصُولِهِ. وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ لِأَنَّهُ يَقْتَضِي تَحْصِيلَ الْحَاصِلِ وَهُوَ مُحَالٌ. وَالثَّانِي بَاطِلٌ لأن ما لا يكون منصوراً، كَانَ الذِّهْنُ غَافِلًا عَنْهُ وَالْغَافِلُ عَنِ الشَّيْءِ يَمْتَنِعُ كَوْنُهُ طَالِبًا لَهُ فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا قُدْرَةَ لِلْإِنْسَانِ عَلَى تَحْصِيلِ التَّصَوُّرَاتِ، فَامْتَنَعَ وُرُودُ الْأَمْرِ بِهِ، وَالْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى وُرُودِ الْأَمْرِ بِالذِّكْرِ النَّفْسَانِيِّ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الذِّكْرُ النَّفْسَانِيُّ مَعْنًى مُغَايِرًا لِلْمَعْرِفَةِ وَالْعِلْمِ وَالتَّصَوُّرِ، وَذَلِكَ هُوَ الْمَطْلُوبُ.

Biz deriz ki: Bu bâtıldır; çünkü insanın bir şeye dair ilmi başlangıçta elde etmeye gücü yetmez. Zira insan onu ya var olduğu halde talep eder ya da yok olduğu halde. Birincisi bâtıldır; çünkü hâsıl olanı tahsil etmeyi (tahsîl-i hâsıl) gerektirir ki bu muhaldir. İkincisi de bâtıldır; çünkü tasavvur edilmeyen bir şeyden zihin gafildir, bir şeyden gafil olanın ise onu talep etmesi imkânsızdır. Böylece insanın tasavvurları elde etmeye gücünün yetmediği sabit olmuş, dolayısıyla bununla emrin gelmesi imkânsızlaşmıştır. Ayet ise nefsanî zikirle emrin geldiğine delalet etmektedir. O halde nefsanî zikrin; marifet, ilim ve tasavvurdan farklı bir mana olması vacip olmuştur ki matlup olan da budur.

الْحُكْمُ الثَّالِثُ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ وَلَمْ يَقُلْ: وَاذْكُرْ إِلَهَكَ وَلَا سَائِرَ الْأَسْمَاءِ، وَإِنَّمَا سَمَّاهُ فِي هَذَا الْمَقَامِ بِاسْمِ كَوْنِهِ رَبًّا، وَأَضَافَ نَفْسَهُ إِلَيْهِ، وَكُلُّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى نِهَايَةِ الرَّحْمَةِ وَالتَّقْرِيبِ وَالْفَضْلِ وَالْإِحْسَانِ، وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ، أَنْ يَصِيرَ الْعَبْدُ فرحاً مبتهجاً عِنْدَ سَمَاعِ هَذَا الِاسْمِ، لِأَنَّ لَفْظَ الرَّبِّ مُشْعِرٌ بِالتَّرْبِيَةِ وَالْفَضْلِ، وَعِنْدَ

ÜÇÜNCÜ HÜKÜM: Allah Teâlâ: { وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ } “Rabbini içinden an” buyurmuş; «İlahını an» veya diğer isimleri dememiştir. Aksine bu makamda Kendisini Rab olma ismiyle isimlendirmiş ve Peygamber'in nefsini Kendisine izafe etmiştir. Bütün bunlar nihai rahmete, yakınlaştırmaya, lütuf ve ihsana delalet eder. Bundan maksat; Rab lafzı terbiyeyi ve lütfu hissettirdiği için kulun bu ismi işittiğinde sevinçli ve neşeli olmasıdır.

سَمَاعِ هَذَا الِاسْمِ يَتَذَكَّرُ الْعَبْدُ أَقْسَامَ نِعَمِ اللَّه عَلَيْهِ، وَبِالْحَقِيقَةِ لَا يَصِلُ عَقْلُهُ إِلَى أَقَلِّ أَقْسَامِهَا، كَمَا قَالَ تَعَالَى:

Kul bu ismi işittiğinde Allah'ın üzerindeki nimetlerinin kısımlarını hatırlar; hakikatte ise aklı o nimetlerin en az bir kısmına dahi erişemez. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها [إِبْرَاهِيمَ: ٣٤] فَعِنْدَ انْكِشَافِ هَذَا الْمَقَامِ فِي الْقَلْبِ يَقْوَى الرَّجَاءُ، فَإِذَا سَمِعَ بَعْدَ ذَلِكَ قَوْلَهُ: تَضَرُّعاً وَخِيفَةً عَظُمَ الْخَوْفُ، وَحِينَئِذٍ تَحْصُلُ فِي الْقَلْبِ مُوجِبَاتُ الرَّجَاءِ وَمُوجِبَاتُ الْخَوْفِ، وَعِنْدَهُ يَكْمُلُ الْإِيمَانُ عَلَى مَا

{ وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها } [İbrâhîm 34] “Eğer Allah'ın nimetini sayacak olsanız sayamazsınız.” Bu makam kalpte inkişaf ettiğinde recâ (ümit) kuvvetlenir. Bundan sonra O'nun: { تَضَرُّعاً وَخِيفَةً } “Yalvararak ve korkarak” buyruğunu işitince korku büyür; işte o vakit kalpte recânın gerekleri ve havfın (korkunun) gerekleri hâsıl olur. Bununla beraber Peygamber (aleyhisselâm)'ın:

قَالَ ﵇: «لَوْ وُزِنَ خَوْفُ الْمُؤْمِنِ ورجاؤه لاعتدلا»

«Müminin korkusu ile ümidi tartılsa denk gelirdi» buyruğu üzere iman kemale erer.

إلا أن هنا دَقِيقَةً، وَهِيَ أَنَّ سَمَاعَ لَفْظِ الرَّبِّ يُوجِبُ الرَّجَاءَ وَسَمَاعَ لَفْظِ التَّضَرُّعِ وَالْخِيفَةِ يُوجِبُ الْخَوْفَ، فَلَمَّا وَقَعَ الِابْتِدَاءُ بِمَا يُوجِبُ الرَّجَاءَ، عَلِمْنَا أَنْ جَانِبَ الرَّجَاءِ أَقْوَى.

Ancak burada ince bir nükte vardır: Rab lafzını işitmek ümidi gerektirir, tazarru ve hîfe (korku) lafzını işitmek ise korkuyu gerektirir. Ümidi gerektiren ile başlandığına göre, ümit tarafının daha kuvvetli olduğunu anlarız.

الْقَيْدُ الثَّانِي: مِنَ الْقُيُودِ الْمُعْتَبَرَةِ فِي الذِّكْرِ حُصُولُ التَّضَرُّعِ، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: تَضَرُّعاً وَهَذَا الْقَيْدُ مُعْتَبَرٌ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ، وَالْمَعْقُولُ. أَمَّا الْقُرْآنُ فَقَوْلُهُ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ مِنْ ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً [الْأَنْعَامِ: ٦٣] وَأَمَّا الْمَعْقُولُ: فَلِأَنَّ كَمَالَ حَالِ الْإِنْسَانِ إِنَّمَا يَحْصُلُ بِانْكِشَافِ أَمْرَيْنِ: أَحَدُهُمَا: عِزَّةُ الرُّبُوبِيَّةِ، وَهَذَا الْمَقْصُودُ، إِنَّمَا يَتِمُّ بِقَوْلِهِ: وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ الثَّانِي: بِمُشَاهَدَةِ ذِلَّةِ الْعُبُودِيَّةِ وَذَلِكَ إِنَّمَا يَكْمُلُ بِقَوْلِهِ: تَضَرُّعاً فَالِانْتِقَالُ مِنَ الذِّكْرِ إِلَى التَّضَرُّعِ يُشْبِهُ النُّزُولَ مِنَ الْمِعْرَاجِ، وَالِانْتِقَالُ مِنَ التَّضَرُّعِ إِلَى الذِّكْرِ يُشْبِهُ الصُّعُودَ، وَبِهِمَا يَتِمُّ معراج الأرواح القدسية وهاهنا بَحْثٌ وَهُوَ أَنَّ مَعْرِفَةَ اللَّه مِنْ لَوَازِمِهَا التَّضَرُّعُ، وَالْخَوْفُ، وَالذِّكْرُ الْقَلْبِيُّ يَمْتَنِعُ انْفِكَاكُهُ عَنِ التَّضَرُّعِ وَالْخَوْفِ، فَمَا الْفَائِدَةُ فِي اعْتِبَارِ هَذَا التَّضَرُّعِ وَالْخَوْفِ؟ وَأُجِيبَ عَنْهُ بِأَنَّ الْمَعْرِفَةَ لَا يَلْزَمُهَا التَّضَرُّعُ وَالْخَوْفُ عَلَى الْإِطْلَاقِ، لِأَنَّهُ رُبَّمَا اسْتَحْكَمَ فِي عَقْلِ الْإِنْسَانِ أَنَّهُ تَعَالَى لَا يُعَاقِبُ أَحَدًا لِأَنَّ ذَلِكَ الْعِقَابَ إِيذَاءٌ لِلْغَيْرِ، وَلَا فَائِدَةَ لِلْحَقِّ فِيهِ. وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ لَا يُعَذِّبُ فَإِذَا اعْتَقَدَ هَذَا، لَمْ يَكْمُلِ التَّضَرُّعُ وَالْخَوْفُ. فَلِهَذَا السَّبَبِ نَصَّ اللَّه تَعَالَى عَلَى أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْهُ وَأُجِيبَ عَنْهُ بِأَنَّ الْخَوْفَ عَلَى قِسْمَيْنِ: الْأَوَّلُ: خَوْفُ الْعِقَابِ، وهو مقام المبتدين. وَالثَّانِي: خَوْفُ الْجَلَالِ وَهُوَ مَقَامُ الْمُحَقِّقِينَ، وَهَذَا الْخَوْفُ مُمْتَنِعُ الزَّوَالِ وَكُلُّ مَنْ كَانَ أَعْرَفَ بِجَلَالِ اللَّه كَانَ هَذَا الْخَوْفُ فِي قَلْبِهِ أَكْمَلَ، وَأُجِيبَ عَنْ هَذَا الْجَوَابِ بِأَنَّ لِأَصْحَابِ الْمُكَاشَفَاتِ مَقَامَيْنِ: مُكَاشَفَةُ الْجَمَالِ، وَمُكَاشَفَةُ/ الْجَلَالِ، فَإِذَا كُوشِفُوا بِالْجَمَالِ عَاشُوا، وَإِذَا كُوشِفُوا بِالْجَلَالِ طَاشُوا، وَلَا بُدَّ فِي مَقَامِ الذِّكْرِ مِنْ رِعَايَةِ الْجَانِبَيْنِ.

İKİNCİ KAYIT: Zikirde muteber olan kayıtlardan biri tazarruun hâsıl olmasıdır. Allah Teâlâ'nın: { تَضَرُّعاً } “Yalvararak” buyruğuyla işaret edilen budur. Bu kayıt muteberdir; Kur'an ve akıl buna delalet eder. Kur'an'a gelince; En'âm Suresi'ndeki: { قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ مِنْ ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً } [el-En'âm 63] “De ki: Karayı ve denizin karanlıklarından sizi kim kurtarır? Ki O'na yalvara yakara ve gizlice dua edersiniz” buyruğudur. Akla gelince; zira insanın halinin kemali ancak iki şeyin inkişafıyla hâsıl olur: Birincisi, rububiyetin izzetidir; bu maksat ancak O'nun: { وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ } “Rabbini içinden an” buyruğuyla tamamlanır. İkincisi, ubudiyetin (kulluğun) zilletini müşahede etmektir; bu da ancak O'nun: { تَضَرُّعاً } “Yalvararak” buyruğuyla kemale erer. Dolayısıyla zikirden tazarruya intikal etmek miracdan inişe benzer; tazarrudan zikre intikal etmek ise yükselişe benzer. Kutsî ruhların miracı da bu ikisiyle tamamlanır. Burada şöyle bir inceleme vardır: Allah'ı tanımanın gereklerinden biri tazarru ve korkudur; kalbî zikrin ise tazarru ve korkudan ayrılması imkânsızdır. O halde bu tazarru ve korkuyu ayrıca dikkate almanın faydası nedir? Buna şöyle cevap verilmiştir: Marifet, mutlak olarak tazarru ve korkuyu gerektirmez; çünkü bazen insanın aklında Teâlâ'nın hiç kimseye azap etmeyeceği fikri yerleşebilir; zira bu azap başkasına eziyettir ve Hak Teâlâ için bunda bir fayda yoktur. Durum böyle olunca da azap etmez [diye düşünür]. Bunu benimsediğinde tazarru ve korku tam olmaz. İşte bu sebeple Allah Teâlâ bunun mutlaka gerekli olduğunu açıkça belirtmiştir. Buna ayrıca şöyle cevap verilmiştir: Korku iki kısımdır: Birincisi, azap korkusudur ki bu yeni başlayanların (mübtedîlerin) makamıdır. İkincisi, celal korkusudur ki bu muhakkiklerin makamıdır. Bu korkunun zeval bulması imkânsızdır; kim Allah'ın celalini daha çok bilirse bu korku onun kalbinde daha mükemmel olur. Bu cevaba da şöyle karşılık verilmiştir: Mükaşefe ehli için iki makam vardır: Cemal mükaşefesi ve celal mükaşefesi. Cemal tecelli ettiğinde hayat bulurlar, celal tecelli ettiğinde kendilerinden geçerler. Zikir makamında bu iki ciheti de gözetmek kaçınılmazdır.

الْقَيْدُ الثَّالِثُ: قَوْلُهُ: وَخِيفَةً وَفِي قِرَاءَةٍ أخرى وَخِيفَةً وَقَالَ الزَّجَّاجُ: أَصْلُهَا «خِوْفَةً» فَقُلِبَتِ الْوَاوُ يَاءً لِانْكِسَارِ مَا قَبْلَهَا، أَقُولُ هَذَا الْخَوْفُ يَقَعُ عَلَى وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: خَوْفُ التَّقْصِيرِ فِي الْأَعْمَالِ. وَثَانِيهَا: خَوْفُ الْخَاتِمَةِ. وَالْمُحَقِّقُونَ خَوْفُهُمْ مِنَ السَّابِقَةِ، لِأَنَّهُ إِنَّمَا يَظْهَرُ فِي الْخَاتِمَةِ مَا سَبَقَ الْحُكْمُ بِهِ فِي الْفَاتِحَةِ، وَلِذَلِكَ

ÜÇÜNCÜ KAYIT: O'nun: { وَخِيفَةً } “Ve korkarak” buyruğudur. Diğer bir kıraatte de (وَخِيفَةً) şeklindedir. Zeccâc: Aslı (خِوْفَةً) idi; kendisinden önceki harf kesreli olduğu için vâv harfi yâ'ya dönüştü, demiştir. Ben derim ki: Bu korku birkaç vecihle vaki olur: Birincisi, amellerde kusur etme korkusudur. İkincisi, son nefes (hâtime) korkusudur. Muhakkiklerin korkusu ise geçmişteki takdirden (sâbıkadan) dolayıdır; çünkü son nefeste ancak başlangıçta hükmolunan şey açığa çıkar. Bundan dolayı

كَانَ ﵇ يَقُولُ: «جَفَّ الْقَلَمُ بِمَا هُوَ كَائِنٌ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ» .

Peygamber (aleyhisselâm) şöyle buyururdu: «Kıyamet gününe kadar olacak şeylere dair kalem kurumuştur (takdir kesinleşmiştir).»