Binûn

A'râf Suresi — 23. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

روى الْحَسَنُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «وَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ لَتَقُومَنَّ السَّاعَةُ وَإِنَّ الرَّجُلَ لِيَرْفَعُ اللُّقْمَةَ إِلَى فِيهِ حَتَّى تَحُولَ السَّاعَةُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ ذَلِكَ» .

Hasan[-ı Basrî], Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Muhammed'in nefsi elinde olana yemin olsun ki, kişi lokmasını ağzına kaldırırken kıyamet mutlaka kopacaktır; öyle ki kıyamet kendisi ile o [lokma] arasına girecektir.»

ثُمَّ قال تعالى: يَسْئَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْها وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Sonra Allah Teâlâ: { يَسْئَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْها } “Sanki sen onu iyice biliyormuşsun gibi sana soruyorlar” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي الْحَفِيِّ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: الْحَفِيُّ الْبَارُّ اللَّطِيفُ قَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: يُقَالُ حَفَى بِي حَفَاوَةً وَتَحَفَّى بِي تَحَفِّيًا، وَالْحَفَى الْكَلَامُ وَاللِّقَاءُ الْحَسَنُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّهُ كانَ بِي حَفِيًّا أَيْ بَارًّا لَطِيفًا يُجِيبُ دُعَائِي إِذَا دَعَوْتُهُ، فَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَسْأَلُونَكَ كَأَنَّكَ بَارٌّ بِهِمْ لَطِيفُ الْعِشْرَةِ مَعَهُمْ/ وَعَلَى هَذَا قَوْلُ الْحَسَنِ وَقَتَادَةَ وَالسُّدِّيِّ، وَيُؤَيِّدُ هَذَا الْقَوْلَ مَا رُوِيَ فِي تَفْسِيرِهِ أَنَّ قُرَيْشًا قَالَتْ لِمُحَمَّدٍ ﵇: إِنَّ بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ قَرَابَةً، فَاذْكُرْ لَنَا متى الساعة. فقال تعالى: يَسْئَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْها أَيْ كَأَنَّكَ صَدِيقٌ لَهُمْ بَارٌّ بِمَعْنَى أَنَّكَ لَا تَكُونُ حَفِيًّا بِهِمْ مَا دَامُوا عَلَى كُفْرِهِمْ.

Birinci Mesele: Hafiyy (حَفِيّ) kelimesinde birkaç vecih vardır: Birincisi: Hafiyy; iyiliksever, lütufkâr demektir. İbnü'l-A‘râbî şöyle demiştir: Bir kimseye lütufta bulunup hürmet göstermek anlamında «حَفَى بِي حَفَاوَةً» ve «تَحَفَّى بِي تَحَفِّيًا» denir. Hafâ (حَفَى) ise güzel söz ve güzel karşılamadır. Allah Teâlâ'nın: { إِنَّهُ كانَ بِي حَفِيًّا } “Şüphesiz O, bana karşı çok lütufkârdır” [Meryem 47] buyruğu da bu kabildendir; yani çok iyiliksever ve lütufkârdır, dua ettiğimde duama icabet eder demektir. Bu takdire göre [mana]: «Sanki sen onlara karşı çok iyiliksever ve onlarla muaşereti pek lütufkâr birisiymişsin gibi sana soruyorlar» şeklindedir. Hasan[-ı Basrî], Katâde ve es-Süddî'nin görüşü de bu doğrultudadır. Bu görüşü, tefsirinde rivayet edilen şu rivayet de desteklemektedir: Kureyş, Muhammed'e aleyhisselâm: «Bizimle senin aranda akrabalık vardır; kıyametin ne zaman kopacağını bize söyle» demişti. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { يَسْئَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْها } buyurdu. Yani sanki sen onlara sadık bir dost ve iyilikseversin; oysa sen onlar küfürleri üzere kaldıkları müddetçe onlara lütufkâr davranacak değilsin demektir.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: حَفِيٌّ عَنْها أَيْ كَثِيرُ السُّؤَالِ عَنْهَا شَدِيدُ الطَّلَبِ لِمَعْرِفَتِهَا، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ حَفِيٌّ فَعِيلٌ مِنَ الْإِحْفَاءِ وَهُوَ الْإِلْحَاحُ وَالْإِلْحَافُ فِي السُّؤَالِ، وَمَنْ أَكْثَرَ السُّؤَالَ وَالْبَحْثَ عَنِ الشَّيْءِ عَلِمَهُ، قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ هُوَ مِنْ قَوْلِهِمْ تَحَفَّى فِي الْمَسْأَلَةِ، أَيِ اسْتَقْصَى. فَقَوْلُهُ: كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْها أَيْ كَأَنَّكَ أَكْثَرْتَ السُّؤَالَ عَنْهَا وَبَالَغْتَ فِي طَلَبِ عِلْمِهَا. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : هَذَا التَّرْتِيبُ يُفِيدُ الْمُبَالَغَةَ وَمِنْهُ إِحْفَاءُ الشَّارِبِ، وَإِحْفَاءُ الْبَقْلِ اسْتِئْصَالُهُ، وَأَحْفَى فِي الْمَسْأَلَةِ إِذَا أَلْحَفَ، وَحَفِيَ بِفُلَانٍ وَتَحَفَّى بِهِ بَالَغَ فِي الْبِرِّ بِهِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ: فَالْقَوْلَانِ الْأَوَّلَانِ مُتَقَارِبَانِ.

İkinci görüş: { حَفِيٌّ عَنْها }, yani onu çokça soran, onu bilmeyi şiddetle talep eden demektir. Bu görüşe göre «hafiyy», soruda ısrar etmek ve üstelemek anlamına gelen «ihfâ» (إِحْفَاء) kökünden faîl (فَعِيل) veznindedir. Bir şeyi çokça sorup araştıran kimse onu bilir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Bu, onların soruda derinlemesine araştırma yapmayı ifade eden «تَحَفَّى فِي الْمَسْأَلَةِ» (meseleyi enine boyuna sordu) sözündendir. Dolayısıyla O'nun: { كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْها } buyruğu, «sanki sen onu çokça sormuşsun ve onun bilgisine ulaşmak için pek ileri gitmişsin gibi» demektir. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Bu yapı mübalağa ifade eder; bıyığı kökünden kesmek anlamına gelen «إِحْفَاءُ الشَّارِبِ» ve otu kökünden koparmak anlamına gelen «إِحْفَاءُ الْبَقْلِ» ifadeleri de bu köktendir. Soruda ısrar ettiği zaman «أَحْفَى فِي الْمَسْأَلَةِ» denir. Birine çokça iyilik ve ikramda bulunduğu zaman ise «حَفِيَ بِفُلَانٍ وَتَحَفَّى بِهِ» denir. Bu takdire göre önceki iki görüş birbirine yakındır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي قَوْلِهِ: عَنْها وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ فِيهِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ وَالتَّقْدِيرُ: يَسْأَلُونَكَ عَنْهَا كَأَنَّكَ حَفِيٌّ بِهَا ثُمَّ حَذَفَ قَوْلَهُ: «بِهَا» لِطُولِ الْكَلَامِ وَلِأَنَّهُ مَعْلُومٌ لَا يَحْصُلُ الِالْتِبَاسُ بِسَبَبِ حَذْفِهِ. وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ: يَسْأَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ بِهِمْ لِأَنَّ لَفْظَ الْحَفِيِّ يَجُوزُ أَنْ يُعَدَّى تَارَةً بِالْبَاءِ وَأُخْرَى بِكَلِمَةِ عَنْ وَيُؤَكَّدُ هَذَا الْوَجْهُ بِقِرَاءَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ (كَأَنَّكَ حفي بها) .

İkinci Mesele: O'nun { عَنْها } “ondan” buyruğunda iki vecih vardır: Birincisi: Bunda bir takdim ve tehir bulunmasıdır; takdiri şöyledir: «Sanki sen onu iyice biliyormuşsun gibi sana ondan soruyorlar (يَسْأَلُونَكَ عَنْهَا كَأَنَّكَ حَفِيٌّ بِهَا)». Daha sonra söz uzamasın diye ve bilindiği, hazfedilmesi bir karışıklığa yol açmayacağı için «بِهَا» lafzı hazfedilmiştir. İkincisi: Takdirin, «sanki sen onlara karşı pek lütufkârmışsın gibi sana soruyorlar» şeklinde olmasıdır; çünkü «hafiyy» lafzı bazen «بِـ» harf-i ceriyle bazen de «عَنْ» edatıyla geçişli kılınabilir. Bu veçhi, İbn Mes‘ûd'un { كَأَنَّكَ حفي بها } kıraati de teyit etmektedir.

المسألة الثالثة: قوله: يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْساها سُؤَالٌ عَنْ وَقْتِ قيام الساعة وقوله ثانياً:

Üçüncü Mesele: O'nun: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْساها } “Sana kıyametin ne zaman kopacağını soruyorlar” buyruğu, kıyametin kopma vaktine dair bir sorudur. İkinci olarak gelen:

يَسْئَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْها سُؤَالٌ عَنْ كُنْهِ ثِقَلِ السَّاعَةِ وَشِدَّتِهَا وَمَهَابَتِهَا، فَلَمْ يَلْزَمِ التَّكْرَارُ:

{ يَسْئَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْها } “Sanki sen onu iyice biliyormuşsun gibi sana soruyorlar” buyruğu ise kıyametin ağırlığının, şiddetinin ve dehşetinin mahiyetine dair bir sorudur; dolayısıyla bir tekrar gerekmemiştir.

أَجَابَ عَنِ الْأَوَّلِ بِقَوْلِهِ: إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي.

Birinciye: { إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي } “De ki: Onun bilgisi ancak Rabbimin katındadır” buyruğuyla cevap vermiştir.

وَأَجَابَ عَنِ الثَّانِي بِقَوْلِهِ: إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ اللَّهِ وَالْفَرْقُ بَيْنَ الصُّورَتَيْنِ أَنَّ السُّؤَالَ الْأَوَّلَ كَانَ وَاقِعًا عَنْ وَقْتِ قِيَامِ السَّاعَةِ. وَالسُّؤَالُ الثَّانِي كَانَ وَاقِعًا عَنْ مِقْدَارِ شِدَّتِهَا وَمَهَابَتِهَا، وَأَعْظَمُ أَسْمَاءِ اللَّه مَهَابَةً وَعَظَمَةً هُوَ قَوْلُهُ عِنْدَ السُّؤَالِ عَنْ مِقْدَارِ شِدَّةِ الْقِيَامَةِ الِاسْمُ الدَّالُّ عَلَى غَايَةِ الْمَهَابَةِ، وَهُوَ قَوْلُنَا اللَّه ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى خَتَمَ هَذِهِ الْآيَةَ بِقَوْلِهِ: وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ وَفِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ السَّبَبَ الَّذِي لِأَجْلِهِ أَخْفَيْتُ مَعْرِفَةَ وَقْتِهِ الْمُعَيَّنِ عَنِ الخلق.

İkinciye ise: { إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ اللَّهِ } “De ki: Onun bilgisi ancak Allah katındadır” buyruğuyla cevap vermiştir. Bu iki durum arasındaki fark şudur: Birinci soru kıyametin kopma vakti hakkında vuku bulmuştu; ikinci soru ise onun şiddetinin ve dehşetinin derecesi hakkında vuku bulmuştu. Allah'ın isimlerinin heybet ve azamet bakımından en büyüğü ise, kıyametin şiddetinin derecesi sorulduğunda zikredilen ve son derece heybet bildiren «Allah» lafzımızdır. Sonra Allah Teâlâ bu ayeti: { وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ } “Fakat insanların çoğu bilmezler” buyruğuyla bitirmiştir. Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Fakat insanların çoğu, onun muayyen vaktinin bilgisini mahlûkattan niçin gizlediğimin sebebini bilmezler.

[سورة الأعراف (٧) : آية ١٨٨]

[A‘râf Suresi (7), Ayet 188]

قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعاً وَلا ضَرًّا إِلاَّ مَا شاءَ اللَّهُ وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ وَما مَسَّنِيَ السُّوءُ إِنْ أَنَا إِلاَّ نَذِيرٌ وَبَشِيرٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (١٨٨)

{ قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعاً وَلا ضَرًّا إِلاَّ مَا شاءَ اللَّهُ وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ وَما مَسَّنِيَ السُّوءُ إِنْ أَنَا إِلاَّ نَذِيرٌ وَبَشِيرٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (١٨٨) } “De ki: 'Allah'ın dilediği dışında ben kendime ne bir fayda sağlayabilirim ne de bir zarar verebilirim. Eğer gaybı bilseydim elbette hayrı artırırdım ve bana hiçbir kötülük dokunmazdı. Ben, inanan bir kavim için bir uyarıcı ve müjdeleyiciden başkası değilim.'”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعاً وَلا ضَرًّا إِلَّا مَا شاءَ اللَّهُ وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لَاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ] فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعاً وَلا ضَرًّا إِلَّا مَا شاءَ اللَّهُ وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لَاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ } buyruğuna dair] Bu ayette meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي تَعَلُّقِ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ: لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعاً وَلا ضَرًّا أَيْ أَنَا لَا أَدَّعِي عِلْمَ الْغَيْبِ إِنْ أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ وَبَشِيرٌ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ يُونُسَ: وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرًّا وَلا نَفْعاً إِلَّا مَا شاءَ اللَّهُ لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ [يونس: ٤٨، ٤٩] الثاني:

Birinci Mesele: Bu ayetin önceki kısımla irtibatında birkaç vecih vardır: Birincisi: O'nun: { لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعاً وَلا ضَرًّا } buyruğu, «Ben gaybı bildiğimi iddia etmiyorum; ben ancak bir uyarıcı ve müjdeleyiciyim» demektir. Bunun benzeri, Allah Teâlâ'nın Yûnus suresindeki şu buyruğudur: { وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ * قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرًّا وَلا نَفْعاً إِلَّا مَا شاءَ اللَّهُ لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ } “'Eğer doğru söyleyenler iseniz bu vaat ne zaman?' derler. De ki: 'Ben Allah'ın dilediği dışında kendime ne bir zarar ne de bir fayda verme gücüne sahibim. Her ümmetin bir eceli vardır.'” [Yûnus 48-49]. İkincisi:

رُوِيَ أَنَّ أَهْلَ مَكَّةَ قَالُوا: يَا مُحَمَّدُ أَلَا يُخْبِرُكَ رَبُّكَ بِالرُّخْصِ وَالْغَلَاءِ حَتَّى نَشْتَرِيَ فَنَرْبَحَ، وَبِالْأَرْضِ الَّتِي تَجْدُبُ لِنَرْتَحِلَ إِلَى الْأَرْضِ الْخِصْبَةِ. فَأَنْزَلَ اللَّه تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ: الثَّالِثُ:

Rivayet edildiğine göre Mekke ehli şöyle demiştir: «Ey Muhammed! Rabbine sorsan da bize ucuzluk ve pahalılık [zamanlarını] haber verse, böylece satın alıp kâr etsek; kuraklığa uğrayacak yeri bildirse de verimli topraklara göç etsek ya!» Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirmiştir. Üçüncüsü:

قَالَ بَعْضُهُمْ: لَمَّا رَجَعَ ﵊ مِنْ غَزْوَةِ بَنِي الْمُصْطَلِقِ جَاءَتْ رِيحٌ فِي الطَّرِيقِ فَفَرَّتِ الدَّوَابُّ مِنْهَا، فَأُخْبِرَ النَّبِيُّ ﷺ بِمَوْتِ رِفَاعَةَ بِالْمَدِينَةِ وَكَانَ فِيهِ غَيْظٌ لِلْمُنَافِقِينَ. وَقَالَ انْظُرُوا أَيْنَ نَاقَتِي، فَقَالَ عَبْدُ اللَّه بْنُ أُبَيٍّ مَعَ قَوْمِهِ أَلَا تَعْجَبُونَ مِنْ هَذَا الرَّجُلِ يُخْبِرُ عَنْ مَوْتِ رَجُلٍ بِالْمَدِينَةِ وَلَا يَعْرِفُ أَيْنَ نَاقَتُهُ. فَقَالَ ﵊: «إِنَّ نَاسًا مِنَ الْمُنَافِقِينَ. قَالُوا كَيْتَ وَكَيْتَ وَنَاقَتِي فِي هَذَا الشِّعْبِ قَدْ تَعَلَّقَ زِمَامُهَا بِشَجَرَةٍ» فَوَجَدَهَا عَلَى مَا قَالَ، فَأَنْزَلَ اللَّه تَعَالَى: قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعاً وَلا ضَرًّا إِلَّا مَا شاءَ اللَّهُ.

Bazıları şöyle demiştir: [Resûlullah] aleyhisselâm Benî Mustalîk Gazvesi'nden dönerken yolda şiddetli bir rüzgâr çıktı ve binekler ondan kaçıştı. Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'de Rifâa'nın öldüğü haber verildi; bu olay münafıkları öfkelendirmişti. [Peygamber]: «Devem nerede, bakın» dedi. Bunun üzerine Abdullah b. Übeyy kendi kavmiyle birlikte: «Şu adama şaşmaz mısınız? Medine'deki bir adamın ölümünü haber veriyor da devesinin nerede olduğunu bilmiyor!» dedi. Bunun üzerine [Resûlullah] aleyhisselâm: «Münafıklardan birtakım kimseler şöyle şöyle dediler. Oysa devem şu vadidedir, yuları bir ağaca takılmıştır» buyurdu ve onu aynen dediği gibi buldular. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعاً وَلا ضَرًّا إِلَّا مَا شاءَ اللَّهُ } ayetini indirdi.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ الْقَوْمَ لَمَّا طَالَبُوهُ بِالْإِخْبَارِ عَنِ الْغُيُوبِ وَطَالَبُوهُ بِإِعْطَاءِ الْأَمْوَالِ الْكَثِيرَةِ وَالدَّوْلَةِ الْعَظِيمَةِ ذَكَرَ أَنَّ قُدْرَتَهُ قَاصِرَةٌ وَعِلْمَهُ قَلِيلٌ، وَبَيَّنَ أَنَّ كُلَّ مَنْ كَانَ عَبْدًا كَانَ كَذَلِكَ وَالْقُدْرَةُ الْكَامِلَةُ وَالْعِلْمُ الْمُحِيطُ لَيْسَا إِلَّا للَّه تَعَالَى، فَالْعَبْدُ كَيْفَ يَحْصُلُ لَهُ هَذِهِ الْقُدْرَةُ، وَهَذَا الْعِلْمُ؟ وَاحْتَجَّ أَصْحَابُنَا فِي مَسْأَلَةِ خَلْقِ الْأَعْمَالِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعاً وَلا ضَرًّا إِلَّا مَا شاءَ اللَّهُ وَالْإِيمَانُ نَفْعٌ وَالْكُفْرُ ضُرٌّ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَحْصُلَا إِلَّا بِمَشِيئَةِ اللَّه تَعَالَى، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْإِيمَانَ وَالْكُفْرَ لَا يَحْصُلَانِ إِلَّا بِمَشِيئَةِ اللَّه سُبْحَانَهُ، وَتَقْرِيرُهُ مَا ذَكَرْنَاهُ مِرَارًا أَنَّ الْقُدْرَةَ عَلَى/ الْكُفْرِ إِنْ لَمْ تَكُنْ صَالِحَةً لِلْإِيمَانِ، فَخَالِقُ تِلْكَ الْقُدْرَةِ يَكُونُ مُرِيدًا لِلْكُفْرِ، وَإِنْ كَانَتْ صَالِحَةً لِلْإِيمَانِ، فَخَالِقُ تِلْكَ الْقُدْرَةِ يَكُونُ مُرِيدًا للكفر، وَإِنْ كَانَتْ صَالِحَةً لِلْإِيمَانِ امْتَنَعَ صُدُورُ الْكُفْرِ عَنْهَا بَدَلًا عَنِ الْإِيمَانِ إِلَّا عِنْدَ حُدُوثِ دَاعِيَةٍ جَازِمَةٍ، فَخَالِقُ تِلْكَ الدَّاعِيَةِ الْجَازِمَةِ يَكُونُ مُرِيدًا لِلْكُفْرِ، فَثَبَتَ أَنَّ عَلَى جَمِيعِ التَّقَادِيرِ: لَا يَمْلِكُ الْعَبْدُ لِنَفْسِهِ نَفْعًا وَلَا ضُرًّا إِلَّا مَا شَاءَ اللَّه.

İkinci Mesele: Bil ki o topluluk kendisinden gaybları haber vermesini, çokça mal ve büyük bir saltanat vermesini talep edince, [Peygamber] kendi kudretinin sınırlı, bilgisinin az olduğunu zikretmiş; kul olan herkesin bu durumda olduğunu, tam kudret ve kuşatıcı ilmin ancak Allah Teâlâ'ya ait olduğunu beyan etmiştir. Kulda böylesi bir kudret ve ilim nasıl hâsıl olabilir? Bizim mezhep arkadaşlarımız amellerin yaratılması meselesinde Allah Teâlâ'nın: { قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعاً وَلا ضَرًّا إِلَّا مَا شاءَ اللَّهُ } buyruğunu delil getirmişlerdir. İman bir fayda, küfür ise bir zarardır; dolayısıyla bunların ancak Allah Teâlâ'nın dilemesiyle hâsıl olması vaciptir. Bu da imanın ve küfrün ancak Allah Sübhânehu'nun dilemesiyle meydana geldiğine delalet eder. Bunun açıklaması defalarca zikrettiğimiz şu husustur: Küfre olan kudret şayet imana elverişli değilse, o kudretin yaratıcısı küfrü irade etmiş olur. Şayet imana elverişli ise, kesin bir yönlendirici saik (dâiye) ortaya çıkmadıkça ondan imanın yerine küfrün sadır olması imkânsızdır; o kesin saiki yaratan da küfrü irade etmiş olur. Böylece sabit olmuştur ki bütün takdirlere göre: Kul, Allah'ın dilediği dışında kendisi için ne bir faydaya ne de bir zarara maliktir.

أَجَابَ الْقَاضِي عَنْهُ بِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ ظَاهِرَ قَوْلِهِ: قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعاً وَلا ضَرًّا إِلَّا مَا شاءَ اللَّهُ وَإِنْ كَانَ عَامًّا بِحَسَبِ اللَّفْظِ إِلَّا أَنَّا ذَكَرْنَا أَنَّ سَبَبَ نُزُولِهِ هُوَ أَنَّ الْكُفَّارَ قَالُوا: يَا مُحَمَّدُ أَلَا يُخْبِرُكَ رَبُّكَ بِوَقْتِ السِّعْرِ الرَّخِيصِ قَبْلَ أَنْ يَغْلُوَ، حَتَّى نَشْتَرِيَ الرَّخِيصَ فَنَرْبَحَ عَلَيْهِ عِنْدَ الْغَلَاءِ، فَيُحْمَلُ اللَّفْظُ الْعَامُّ عَلَى سَبَبِ نُزُولِهِ، وَالْمُرَادُ بِالنَّفْعِ: تَمَلُّكُ الْأَمْوَالِ وَغَيْرِهَا، وَالْمُرَادُ بِالضَّرِّ وَقْتُ الْقَحْطِ، وَالْأَمْرَاضِ وَغَيْرِهَا. الثَّانِي: الْمُرَادُ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعًا وَلَا ضَرًّا فِيمَا يَتَّصِلُ بِعِلْمِ الْغَيْبِ، وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ ذَلِكَ قَوْلُهُ: وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لَاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ الثَّالِثُ: الْمُرَادُ: لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي مِنَ الضُّرِّ وَالنَّفْعِ إِلَّا قَدْرَ مَا شَاءَ اللَّه أَنْ يُقَدِّرَنِي عَلَيْهِ وَيُمَكِّنَنِي مِنْهُ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ بَيَانُ أَنَّهُ لَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ إِلَّا إِذَا أَقْدَرَهُ اللَّه عَلَيْهِ.

Kadı buna birkaç vecihle cevap vermiştir: Birincisi: O'nun: { قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعاً وَلا ضَرًّا إِلَّا مَا شاءَ اللَّهُ } buyruğunun zahiri lafız itibarıyla genel olsa da, nüzul sebebinin kâfirlerin: «Ey Muhammed! Rabbine söylesen de fiyatlar yükselmeden önce ucuzluk vaktini bize haber verse, biz de ucuzken alıp pahalılaştığında bundan kâr etsek» demeleri olduğunu zikretmiştik. Dolayısıyla genel lafız nüzul sebebine hamledilir. Faydadan kasıt mallara ve diğer şeylere sahip olmak; zarardan kasıt ise kıtlık vakti, hastalıklar ve benzerleridir. İkincisi: Kasıt, «Gayb ilmiyle irtibatlı hususlarda kendim için ne bir faydaya ne de bir zarara malikim» demektir. Kastın bu olduğuna delil O'nun: { وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لَاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ } buyruğudur. Üçüncüsü: Kasıt, «Allah'ın beni muktedir kılmayı ve imkân vermeyi dilediği miktar dışında, kendim için bir zarar ve faydaya malik değilim» demektir. Bu sözden maksat, Allah kendisini muktedir kılmadıkça hiçbir şeye gücünün yetmeyeceğini beyan etmektir.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْوُجُوهَ بِأَسْرِهَا عُدُولٌ عَنْ ظَاهِرِ اللَّفْظِ، وَكَيْفَ يَجُوزُ الْمَصِيرُ إِلَيْهِ مَعَ أَنَّا أَقَمْنَا الْبُرْهَانَ الْقَاطِعَ الْعَقْلِيَّ عَلَى أَنَّ الْحَقَّ لَيْسَ إِلَّا مَا دَلَّ عَلَيْهِ ظَاهِرُ لَفْظِ هَذِهِ الْآيَةِ، واللَّه أَعْلَمُ.

Bil ki bu vecihlerin tamamı lafzın zahirinden sapmaktır. Biz bu ayetin lafzının zahirinin gösterdiği şeyin hak olduğuna dair kesin aklî delil ortaya koymuşken, bu tevillere gitmek nasıl caiz olur? Doğrusunu en iyi Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: احْتَجَّ الرَّسُولُ ﷺ عَلَى عَدَمِ عِلْمِهِ بِالْغَيْبِ بِقَوْلِهِ: وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لَاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ وَاخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ مِنْ هَذَا الْخَيْرِ. فَقِيلَ الْمُرَادُ مِنْهُ: جَلْبُ مَنَافِعِ الدُّنْيَا وَخَيْرَاتِهَا، وَدَفْعُ آفَاتِهَا وَمَضَرَّاتِهَا، وَيَدْخُلُ فِيهِ مَا يَتَّصِلُ بِالْخِصْبِ وَالْجَدْبِ وَالْأَرْبَاحِ وَالْأَكْسَابِ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ مِنْهُ مَا يَتَّصِلُ بِأَمْرِ الدِّينِ، يَعْنِي: لَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ كُنْتُ أَعْلَمُ أَنَّ الدَّعْوَى إِلَى الدِّينِ الْحَقِّ تُؤَثِّرُ فِي هَذَا وَلَا تُؤَثِّرُ فِي ذَاكَ، فَكَيْفَ أَشْتَغِلُ بِدَعْوَةِ هَذَا دُونَ ذَاكَ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ مِنْهُ: مَا يَتَّصِلُ بِالْجَوَابِ عَنِ السُّؤَالَاتِ، وَالتَّقْدِيرُ: لَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لَاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ.

Üçüncü Mesele: Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem gaybı bilmediğine: { وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لَاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ } “Eğer gaybı bilseydim elbette hayrı artırırdım” buyruğuyla delil getirmiştir. Bu «hayır»dan ne kastedildiği konusunda ihtilaf etmişlerdir. Denildi ki: Bundan kasıt, dünya menfaatlerini ve hayırlarını celbetmek, afetlerini ve zararlarını defetmektir; bolluk, kıtlık, kârlar ve kazançlarla ilgili hususlar da buna dâhildir. Denildi ki: Bundan kasıt, din işiyle irtibatlı hususlardır. Yani: «Şayet gaybı bilseydim, hak dine yapılan davetin şuna tesir edip buna tesir etmeyeceğini bilirdim; o halde bunu bırakıp da diğeriyle davet için nasıl meşgul olayım?» Denildi ki: Bundan kasıt, sorulara cevap vermekle ilgili hususlardır. Takdiri şöyledir: «Eğer gaybı bilseydim hayrı artırırdım...

وَالْجَوَابُ: عَنْ هَذِهِ الْمَسَائِلِ الَّتِي سَأَلُوهُ عَنْهَا مِثْلَ السُّؤَالِ عَنْ وَقْتِ قِيَامِ السَّاعَةِ وَغَيْرِهِ.

ve bana kıyametin kopma vakti ve benzeri hususlar hakkında sordukları bu meselelerin cevabını [verirdim].»

أَمَّا قَوْلُهُ: وَما مَسَّنِيَ السُّوءُ فَفِيهِ قَوْلَانِ:

O'nun: { وَما مَسَّنِيَ السُّوءُ } “ve bana hiçbir kötülük dokunmazdı” buyruğuna gelince, bunda iki görüş vardır:

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: قَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀: تَمَّ الْكَلَامُ عِنْدَ قَوْلِهِ: وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لَاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ ثم قَالَ: وَما مَسَّنِيَ السُّوءُ أَيْ لَيْسَ بِي جُنُونٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ نَسَبُوهُ إِلَى الْجُنُونِ كَمَا ذَكَرْنَا فِي قَوْلِهِ:

Birinci görüş: el-Vâhidî rahimehullâh şöyle demiştir: Söz, O'nun: { وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لَاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ } buyruğunda tamamlanmıştır. Sonra: { وَما مَسَّنِيَ السُّوءُ } buyurmuştur; yani bende delilik yoktur demektir. Bu da onların kendisini delilikle itham etmelerinden ötürüdür; nitekim Allah Teâlâ'nın:

/ مَا بِصاحِبِهِمْ مِنْ جِنَّةٍ وَهَذَا الْقَوْلُ عِنْدِي بَعِيدٌ جِدًّا وَيُوجِبُ تَفَكُّكَ نَظْمِ الْآيَةِ.

{ مَا بِصاحِبِهِمْ مِنْ جِنَّةٍ } “Arkadaşlarında hiçbir delilik yoktur” buyruğunda bunu zikretmiştik. Bu görüş bana göre son derece uzaktır ve ayetin nazmının çözülmesini gerektirir.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُ تَمَامُ الْكَلَامِ الْأَوَّلِ، وَالتَّقْدِيرُ: وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لَاسْتَكْثَرْتُ مِنْ تَحْصِيلِ الْخَيْرِ، وَلَاحْتَرَزْتُ عَنِ الشَّرِّ حَتَّى صِرْتُ بِحَيْثُ لَا يَمَسُّنِي سُوءٌ. وَلَمَّا لَمْ يَكُنِ الْأَمْرُ كَذَلِكَ ظَهَرَ أَنَّ عِلْمَ الْغَيْبِ غَيْرُ حَاصِلٍ عِنْدِي، وَلَمَّا بَيَّنَ بِمَا سَبَقَ أَنَّهُ لَا يَقْدِرُ إِلَّا عَلَى مَا أَقْدَرَهُ اللَّه عَلَيْهِ، وَلَا يَعْلَمُ إِلَّا مَا أَعْطَاهُ اللَّه الْعِلْمَ بِهِ قَالَ:

İkinci görüş: Bu, önceki sözün tamamlayıcısıdır. Takdiri şöyledir: «Şayet gaybı bilseydim, hayrı elde etmeyi çoğaltırdım ve bana hiçbir kötülük dokunmayacak derecede şerden sakınırdım. Durum böyle olmadığına göre gayb ilminin bende bulunmadığı ortaya çıkmıştır.» [Resûlullah] daha önce Allah'ın kendisini muktedir kıldığı şeyden başkasına gücünün yetmeyeceğini ve Allah'ın kendisine bildirdiği şeyden başkasını bilemeyeceğini beyan edince şöyle buyurmuştur:

إِنْ أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ وَبَشِيرٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ وَالنَّذِيرُ مُبَالَغَةٌ فِي الْإِنْذَارِ بِالْعِقَابِ عَلَى فِعْلِ الْمَعَاصِي وَتَرْكِ الْوَاجِبَاتِ، وَالْبَشِيرُ مُبَالَغَةٌ فِي الْبِشَارَةِ بِالثَّوَابِ عَلَى فِعْلِ الْوَاجِبَاتِ وَتَرْكِ الْمَعَاصِي وَقَوْلُهُ: لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ فِيهِ قَوْلَانِ:

{ إِنْ أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ وَبَشِيرٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “Ben, inanan bir kavim için bir uyarıcı ve müjdeleyiciden başkası değilim”. Nezîr (نَذِير), günahları işleme ve vacipleri terk etme karşılığında cezalandırma ile uyarmada mübalağadır. Beşîr (بَشِير) ise vacipleri işleme ve günahları terk etme karşılığında sevap ile müjdelemede mübalağadır. O'nun: { لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } buyruğunda iki görüş vardır:

أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ نَذِيرٌ وَبَشِيرٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَالْكَافِرِينَ إِلَّا أَنَّهُ ذَكَرَ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ وَتَرَكَ ذِكْرَ الثَّانِيَةِ لِأَنَّ ذِكْرَ إِحْدَاهُمَا، يُفِيدُ ذِكْرَ الْأُخْرَى كَقَوْلِهِ: سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ [النَّحْلِ: ٨١] وَالثَّانِي: أَنَّهُ ﵊ وَإِنْ كَانَ نَذِيرًا وَبَشِيرًا لِلْكُلِّ إِلَّا أَنَّ الْمُنْتَفِعَ بِتِلْكَ النِّذَارَةِ وَالْبِشَارَةِ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ. فَلِهَذَا السَّبَبِ خَصَّهُمُ اللَّه بِالذِّكْرِ، وَقَدْ بَالَغْنَا فِي تَقْرِيرِ هَذَا الْمَعْنَى فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: هُدىً لِلْمُتَّقِينَ [الْبَقَرَةِ: ٢] .

Birincisi: O, müminler için de kâfirler için de uyarıcı ve müjdeleyicidir; ancak iki gruptan birini zikretmiş, ikincisini zikretmeyi bırakmıştır. Çünkü birini zikretmek diğerini de zikretme faydasını verir; nitekim O'nun: { سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ } “Sizi sıcaktan koruyan elbiseler” [Nahl 81] buyruğu böyledir. İkincisi: [Resûlullah] aleyhisselâm herkes için uyarıcı ve müjdeleyici olsa da, o uyarı ve müjdeden faydalananlar müminlerdir. İşte bu sebeple Allah onları özellikle zikretmiştir. Bu mananın açıklamasını Allah Teâlâ'nın: { هُدىً لِلْمُتَّقِينَ } “Müttakiler için bir hidayettir” [Bakara 2] buyruğunun tefsirinde ayrıntılı olarak ortaya koymuştuk.

[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٨٩ الى ١٩٠]

[A‘râf Suresi (7), Ayet 189-190]

هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْها زَوْجَها لِيَسْكُنَ إِلَيْها فَلَمَّا تَغَشَّاها حَمَلَتْ حَمْلاً خَفِيفاً فَمَرَّتْ بِهِ فَلَمَّا أَثْقَلَتْ دَعَوَا اللَّهَ رَبَّهُما لَئِنْ آتَيْتَنا صالِحاً لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ (١٨٩) فَلَمَّا آتاهُما صالِحاً جَعَلا لَهُ شُرَكاءَ فِيما آتاهُما فَتَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ (١٩٠)

{ هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْها زَوْجَها لِيَسْكُنَ إِلَيْها فَلَمَّا تَغَشَّاها حَمَلَتْ حَمْلاً خَفِيفاً فَمَرَّتْ بِهِ فَلَمَّا أَثْقَلَتْ دَعَوَا اللَّهَ رَبَّهُما لَئِنْ آتَيْتَنا صالِحاً لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ (١٨٩) فَلَمَّا آتاهُما صالِحاً جَعَلا لَهُ شُرَكاءَ فِيما آتاهُما فَتَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ (١٩٠) } “O, sizi tek bir nefisten yaratan ve kendisiyle huzur bulsun diye ondan eşini var edendir. Eşini örtüp bürüyünce hafif bir yük yüklendi ve onu bir süre taşıdı. Ağırlaşınca ikisi Rableri olan Allah'a: 'Eğer bize kusursuz, salih bir çocuk verirsen elbette şükredenlerden olacağız' diye dua ettiler. Fakat Allah kendilerine kusursuz bir çocuk verince, O'nun kendilerine verdiği şey hususunda O'na ortaklar koştular. Allah, onların koştukları ortaklardan yücedir.”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى رَجَعَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ إلى تقرير أمر التوحيد وإبطال الشرك وفيه مَسَائِلُ:

Bil ki Allah Teâlâ bu ayette tevhid meselesini ortaya koymaya ve şirki iptal etmeye dönmüştür; bunda meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْمَرْوِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَهِيَ نَفْسُ آدَمَ وَخَلَقَ مِنْها زَوْجَها أَيْ حَوَّاءَ خَلَقَهَا اللَّه مِنْ ضِلْعِ آدَمَ ﵇ مِنْ غَيْرِ أَذًى فَلَمَّا تَغَشَّاها آدَمُ حَمَلَتْ حَمْلًا خَفِيفاً ... فَلَمَّا أَثْقَلَتْ أَيْ ثَقُلَ الْوَلَدُ فِي بَطْنِهَا أَتَاهَا إِبْلِيسُ فِي صُورَةِ رَجُلٍ وَقَالَ: مَا هَذَا يَا حَوَّاءُ/ إِنِّي أَخَافُ أَنْ يَكُونَ كَلْبًا أَوْ بَهِيمَةً وَمَا يُدْرِيكِ مِنْ أَيْنَ يَخْرُجُ؟ أَمِنْ دُبُرِكِ فَيَقْتُلُكِ أَوْ يَنْشَقُّ بَطْنُكِ؟ فَخَافَتْ حَوَّاءُ، وَذَكَرَتْ ذَلِكَ لِآدَمَ ﵇، فَلَمْ يَزَالَا فِي هَمٍّ مِنْ ذَلِكَ، ثُمَّ أَتَاهَا وَقَالَ: إِنْ سَأَلْتِ اللَّه أَنْ يَجْعَلَهُ صَالِحًا سَوِيًّا مِثْلَكِ وَيُسَهِّلَ خُرُوجَهُ مِنْ بَطْنِكِ تسميه عبد الحرث، وكان اسم إبليس في الملائكة الحرث فَذَلِكَ قَوْلُهُ: فَلَمَّا آتاهُما صالِحاً جَعَلا لَهُ شُرَكاءَ فِيما آتاهُما أَيْ لَمَّا آتَاهُمَا اللَّه وَلَدًا سَوِيًّا صَالِحًا جَعَلَا لَهُ شَرِيكًا أَيْ جَعَلَ آدَمُ وَحَوَّاءُ له شريكاً، والمراد به الحرث هَذَا تَمَامُ الْقِصَّةِ.

Birinci Mesele: İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre { هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ } Âdem'in nefsidir. { وَخَلَقَ مِنْها زَوْجَها } yani Havvâ'dır; Allah onu Âdem'in aleyhisselâm bir kaburga kemiğinden acı vermeksizin yaratmıştır. { فَلَمَّا تَغَشَّاها } Âdem onunla birlikte olunca, { حَمَلَتْ حَمْلًا خَفِيفاً } hafif bir yük yüklendi... { فَلَمَّا أَثْقَلَتْ } yani çocuk karnında ağırlaşınca İblis ona bir adam suretinde gelip: «Bu nedir ey Havvâ? Ben onun bir köpek veya bir hayvan olmasından korkuyorum; onun nereden çıkacağını ne biliyorsun? Arkandan çıkıp seni öldürür veya karnın mı yarılır?» dedi. Bunun üzerine Havvâ korktu ve bunu Âdem'e aleyhisselâm anlattı. Bundan ötürü ikisi de endişe içinde kaldılar. Sonra İblis ona gelip: «Eğer Allah'tan onu senin gibi düzgün ve kusursuz kılmasını, karnından çıkışını kolaylaştırmasını istersen, ona Abdülhâris adını verir misin?» dedi. İblis'in melekler arasındaki adı Hâris idi. İşte O'nun: { فَلَمَّا آتاهُما صالِحاً جَعَلا لَهُ شُرَكاءَ فِيما آتاهُما } buyruğu budur; yani Allah onlara düzgün ve salih bir çocuk verince O'na ortak koştular, yani Âdem ve Havvâ O'na bir ortak kıldılar; bundan kasıt Hâris'tir. Kıssanın tamamı böyledir.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا التَّأْوِيلَ فَاسِدٌ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: فَتَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الَّذِينَ أَتَوْا بِهَذَا الشِّرْكِ جَمَاعَةٌ. الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ بَعْدَهُ: أَيُشْرِكُونَ مَا لَا يَخْلُقُ شَيْئاً وَهُمْ يُخْلَقُونَ [الْأَعْرَافِ: ١٩١] وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ الرَّدُّ عَلَى مَنْ جَعَلَ الْأَصْنَامَ شُرَكَاءَ للَّه تَعَالَى، وَمَا جَرَى لِإِبْلِيسَ اللَّعِينِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ ذِكْرٌ. الثَّالِثُ: لَوْ كَانَ الْمُرَادُ إِبْلِيسَ لَقَالَ: أَيُشْرِكُونَ مَنْ لَا يَخْلُقُ شَيْئًا، وَلَمْ يَقُلْ مَا لَا يَخْلُقُ شَيْئًا، لِأَنَّ الْعَاقِلَ إِنَّمَا يُذْكَرُ بِصِيغَةِ «مَنْ» لَا بِصِيغَةِ «مَا» الرَّابِعُ: أَنَّ آدَمَ ﵇ كَانَ أَشَدَّ النَّاسِ مَعْرِفَةً بِإِبْلِيسَ، وَكَانَ عَالِمًا بِجَمِيعِ الْأَسْمَاءِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها فَكَانَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ قَدْ عَلِمَ أن اسم إبليس هو الحرث فَمَعَ الْعَدَاوَةِ الشَّدِيدَةِ الَّتِي بَيْنَهُ وَبَيْنَ آدَمَ ومع علمه بأن اسمه هو الحرث كيف سمى ولد نفسه بعبد الحرث؟ وَكَيْفَ ضَاقَتْ عَلَيْهِ الْأَسْمَاءُ حَتَّى إِنَّهُ لَمْ يَجِدْ سِوَى هَذَا الِاسْمِ؟

Bil ki bu tevil bâtıldır ve buna şu vecihler delalet eder: Birincisi: Allah Teâlâ: { فَتَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ } “Allah, onların koştukları ortaklardan yücedir” buyurmuştur. Bu da bu şirki işleyenlerin bir topluluk olduğuna delalet eder. İkincisi: Allah Teâlâ bundan sonra: { أَيُشْرِكُونَ مَا لَا يَخْلُقُ شَيْئاً وَهُمْ يُخْلَقُونَ } “Hiçbir şeyi yaratamayan, kendileri yaratılmış olan varlıkları mı ortak koşuyorlar?” [A‘râf 191] buyurmuştur. Bu da bu ayetten maksadın, putları Allah Teâlâ'ya ortak koşanları reddetmek olduğuna delalet eder; bu ayette lânetli İblis'e dair hiçbir bahis geçmemiştir. Üçüncüsü: Şayet kastedilen İblis olsaydı «مَا لَا يَخْلُقُ شَيْئًا» (hiçbir şey yaratmayan şeyleri) demez, «أَيُشْرِكُونَ مَنْ لَا يَخْلُقُ شَيْئًا» (hiçbir şey yaratmayan kimseleri) derdi. Çünkü akıl sahibi varlıklar «mâ» (مَا) sigasıyla değil, ancak «men» (مَنْ) sigasıyla zikredilir. Dördüncüsü: Âdem aleyhisselâm insanlar içinde İblis'i en iyi tanıyanıydı ve Allah Teâlâ'nın: { وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها } “Âdem'e bütün isimleri öğretti” [Bakara 31] buyurduğu gibi bütün isimleri bilmekteydi. Dolayısıyla İblis'in adının Hâris olduğunu mutlaka bilmiş olması gerekirdi. Kendisi ile İblis arasındaki bu derece şiddetli düşmanlığa ve onun adının Hâris olduğunu bilmesine rağmen, kendi çocuğuna nasıl Abdülhâris adını verir? İsimler ona bu kadar mı dar geldi de bu isimden başkasını bulamadı?

الْخَامِسُ: أَنَّ الْوَاحِدَ مِنَّا لَوْ حَصَلَ لَهُ وَلَدٌ يَرْجُو مِنْهُ الْخَيْرَ وَالصَّلَاحَ، فَجَاءَهُ إِنْسَانٌ وَدَعَاهُ إِلَى أَنْ يُسَمِّيَهُ بِمِثْلِ هَذِهِ الْأَسْمَاءِ لَزَجَرَهُ وَأَنْكَرَ عَلَيْهِ أَشَدَّ الْإِنْكَارِ. فَآدَمُ ﵇ مَعَ نُبُوَّتِهِ وَعِلْمِهِ الْكَثِيرِ الَّذِي حَصَلَ مِنْ قَوْلِهِ: وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها [البقرة: ٣١] وَتَجَارِبِهِ الْكَثِيرَةِ الَّتِي حَصَلَتْ لَهُ بِسَبَبِ الزَّلَّةِ الَّتِي وَقَعَ فِيهَا لِأَجْلِ وَسْوَسَةِ إِبْلِيسَ، كَيْفَ لَمْ يَتَنَبَّهْ لِهَذَا الْقَدْرِ وَكَيْفَ لَمْ يَعْرِفْ أَنَّ ذَلِكَ مِنَ الْأَفْعَالِ الْمُنْكَرَةِ الَّتِي يَجِبُ عَلَى الْعَاقِلِ الِاحْتِرَازُ مِنْهَا السَّادِسُ: أَنَّ بِتَقْدِيرِ أن آدم ﵇، سماه بعبد الحرث، فَلَا يَخْلُو إِمَّا أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ جَعَلَ هَذَا اللَّفْظَ اسْمَ عَلَمٍ لَهُ، أَوْ جَعَلَهُ صِفَةً لَهُ، بِمَعْنَى أَنَّهُ أَخْبَرَ بِهَذَا اللَّفْظِ أنه عبد الحرث وَمَخْلُوقٌ مِنْ قِبَلِهِ. فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلُ لَمْ يَكُنْ هَذَا شِرْكًا باللَّه لِأَنَّ أَسْمَاءَ الْأَعْلَامِ وَالْأَلْقَابِ لَا تُفِيدُ فِي الْمُسَمَّيَاتِ فَائِدَةً، فَلَمْ يَلْزَمْ مِنَ التَّسْمِيَةِ بِهَذَا اللَّفْظِ حُصُولُ الْإِشْرَاكِ، وَإِنْ كَانَ الثَّانِيَ كَانَ هَذَا قَوْلًا بِأَنَّ آدَمَ ﵇ اعْتَقَدَ أَنَّ للَّه شَرِيكًا فِي الْخَلْقِ وَالْإِيجَادِ وَالتَّكْوِينِ وَذَلِكَ يُوجِبُ الْجَزْمَ بِتَكْفِيرِ آدَمَ، وَذَلِكَ لَا يَقُولُهُ عَاقِلٌ. فَثَبَتَ بِهَذِهِ الْوُجُوهِ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ فَاسِدٌ وَيَجِبُ عَلَى الْعَاقِلِ الْمُسْلِمِ أَنْ لَا يَلْتَفِتَ إِلَيْهِ.

Beşincisi: Bizden birinin hayrını ve salahını umduğu bir çocuğu olsa, bir insan gelip onu bu tür isimlerle adlandırmaya davet etse, onu azarlar ve buna son derece şiddetle karşı çıkardı. Âdem aleyhisselâm peygamberliğiyle, O'nun: { وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها } [Bakara 31] buyruğundan hâsıl olan engin ilmiyle ve İblis'in vesvesesi sebebiyle içine düştüğü zelle neticesinde edindiği bunca tecrübeyle bu kadarcık şeye nasıl dikkat etmedi ve bunun aklı başında bir kimsenin sakınması gereken münker fiillerden olduğunu nasıl bilemedi? Altıncısı: Âdem'in aleyhisselâm ona Abdülhâris adını verdiği varsayılsa bile, durum iki ihtimalden uzak değildir: Ya bu lafzı onun için bir özel isim kıldığı söylenir ya da onun bir vasfı kıldığı, yani bu lafızla onun Hâris'in kulu ve onun tarafından yaratılmış olduğunu haber verdiği söylenir. Eğer birincisi ise bu Allah'a şirk olmaz; çünkü özel isimler ve lakaplar isimlendirilenlerde bir hakikat bildirmez, dolayısıyla bu lafızla adlandırmaktan şirk koşma neticesi çıkmaz. Eğer ikincisi ise bu, Âdem'in aleyhisselâm Allah'ın yaratmada, var etmede ve şekillendirmede bir ortağı olduğuna inandığını söylemek olur ki bu da Âdem'in kâfir olduğunu kesin olarak söylemeyi gerektirir; bunu ise hiçbir akıl sahibi söylemez. Bu vecihlerle sabit olmuştur ki bu görüş bâtıldır ve akıl sahibi her Müslümanın buna iltifat etmemesi vaciptir.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: فِي تَأْوِيلِ الْآيَةِ وُجُوهٌ صَحِيحَةٌ سَلِيمَةٌ خَالِيَةٌ عَنْ هَذِهِ الْمَفَاسِدِ.

Bunu bildiğine göre deriz ki: Ayetin tevilinde bu sakıncalardan uzak, sahih ve sağlam vecihler vardır.

التَّأْوِيلُ الْأَوَّلُ: مَا ذَكَرَهُ الْقَفَّالُ فَقَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ هَذِهِ الْقِصَّةَ عَلَى تَمْثِيلِ ضَرْبِ الْمَثَلِ/ وَبَيَانِ أَنَّ هَذِهِ الْحَالَةَ صُورَةُ حَالَةِ هَؤُلَاءِ الْمُشْرِكِينَ فِي جَهْلِهِمْ، وَقَوْلِهِمْ بِالشِّرْكِ، وَتَقْرِيرُ هَذَا الْكَلَامِ كَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: هُوَ الَّذِي خَلَقَ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْ جِنْسِهَا زَوْجَهَا إِنْسَانًا يُسَاوِيهِ فِي الْإِنْسَانِيَّةِ، فَلَمَّا تَغَشَّى الزَّوْجُ زَوْجَتَهُ وَظَهَرَ الْحَمْلُ، دَعَا الزَّوْجُ وَالزَّوْجَةُ رَبَّهُمَا لَئِنْ آتَيْتَنَا وَلَدًا صَالِحًا سَوِيًّا لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ لِآلَائِكَ وَنَعْمَائِكَ. فَلَمَّا آتَاهُمَا اللَّه وَلَدًا صَالِحًا سَوِيًّا، جَعَلَ الزَّوْجُ وَالزَّوْجَةُ للَّه شُرَكَاءَ فِيمَا آتَاهُمَا، لِأَنَّهُمْ تَارَةً يَنْسُبُونَ ذَلِكَ الْوَلَدَ إِلَى الطَّبَائِعِ كَمَا هُوَ قَوْلُ الطَّبَائِعِيِّينَ، وَتَارَةً إِلَى الْكَوَاكِبِ كَمَا هُوَ قَوْلُ الْمُنَجِّمِينَ، وَتَارَةً إِلَى الْأَصْنَامِ وَالْأَوْثَانِ كَمَا هُوَ قَوْلُ عَبَدَةِ الْأَصْنَامِ.

Birinci Tevil: el-Kaffâl'in zikrettiği görüştür. O şöyle demiştir: Allah Teâlâ bu kıssayı bir temsil ve darb-ı mesel kabilinden zikretmiştir; bu halin, şu müşriklerin cehaletlerindeki ve şirk iddialarındaki hallerinin bir tablosu olduğunu beyan etmiştir. Bu sözün açıklaması sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: O, her birinizi tek bir nefisten yaratan ve onun kendi cinsinden, insanlıkta kendisine denk bir eş var edendir. Erkek eşiyle birlikte olup hamilelik zahir olunca, karı-koca Rablerine: «Eğer bize kusursuz, salih bir çocuk verirsen nimetlerine ve ihsanlarına mutlaka şükredenlerden olacağız» diye dua ettiler. Allah kendilerine kusursuz, salih bir çocuk verince karı-koca, kendilerine verdiği şey hususunda Allah'a ortaklar koştular; çünkü onlar bazen o çocuğu tabiatçıların dediği gibi tabiatlara, bazen müneccimlerin dediği gibi yıldızlara, bazen de putperestlerin dediği gibi putlara ve heykellere nispet ederler.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَتَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ أَيْ تَنَزَّهَ اللَّه عَنْ ذَلِكَ الشِّرْكِ، وَهَذَا جَوَابٌ فِي غَايَةِ الصِّحَّةِ وَالسَّدَادِ.

Sonra Allah Teâlâ: { فَتَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ } “Allah, onların koştukları ortaklardan yücedir” buyurmuştur; yani Allah o şirkten münezzehtir. Bu son derece sahih ve isabetli bir cevaptır.

التَّأْوِيلُ الثَّانِي: بِأَنْ يَكُونَ الْخِطَابُ لِقُرَيْشٍ الَّذِينَ كَانُوا فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّه ﷺ، وَهُمْ آلُ قُصَيٍّ، وَالْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسِ قُصَيٍّ وَجَعَلَ مِنْ جِنْسِهَا زَوْجَهَا عَرَبِيَّةً قُرَشِيَّةً لِيَسْكُنَ إِلَيْهَا، فَلَمَّا آتَاهُمَا مَا طَلَبَا مِنَ الْوَلَدِ الصَّالِحِ السَّوِيِّ جَعَلَا لَهُ شُرَكَاءَ فِيمَا آتَاهُمَا حَيْثُ سَمَّيَا أَوْلَادَهُمَا الْأَرْبَعَةَ بِعَبْدِ مَنَافٍ، وَعَبْدِ الْعُزَّى، وَعَبْدِ قُصَيٍّ، وَعَبْدِ اللَّاتِ، وَجَعَلَ الضَّمِيرَ فِي يُشْرِكُونَ لَهُمَا وَلِأَعْقَابِهِمَا الَّذِينَ اقْتَدَوْا بِهِمَا فِي الشِّرْكِ.

İkinci Tevil: Hitabın, Allah Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde yaşayan Kureyşlilere, yani Kusayy ailesine yönelik olmasıdır. O'nun: «O, sizi Kusayy'ın nefsinden yaratan ve kendisiyle huzur bulsun diye kendi cinsinden Arap ve Kureyşli bir eş var edendir» buyruğundan kasıt budur. Allah ikisine talep ettikleri salih ve kusursuz çocuğu verince, dört çocuklarına Abdümenâf, Abdüluzzâ, Abdükusay ve Abdüllât adlarını vermek suretiyle kendilerine verdiği şey hususunda O'na ortaklar koştular. { يُشْرِكُونَ } fiilindeki zamiri de hem o ikisine hem de şirkte onlara uyan zürriyetlerine raci kılmıştır.

التَّأْوِيلُ الثَّالِثُ: أَنْ نُسَلِّمَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ وَرَدَتْ فِي شَرْحِ قِصَّةِ آدَمَ ﵇ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَفِي دَفْعِ هَذَا الْإِشْكَالِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُشْرِكِينَ كَانُوا يَقُولُونَ إِنَّ آدَمَ ﵇ كَانَ يَعْبُدُ الْأَصْنَامَ، وَيَرْجِعُ فِي طَلَبِ الْخَيْرِ وَدَفْعِ الشَّرِّ إِلَيْهَا، فَذَكَرَ تَعَالَى قِصَّةَ آدَمَ وَحَوَّاءَ ﵉، وَحَكَى عَنْهُمَا أَنَّهُمَا قَالَا: لَئِنْ آتَيْتَنا صالِحاً لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ أي ذكرا أنه تعالى لو آتاهما ولداً سوياً صَالِحًا لَاشْتَغَلُوا بِشُكْرِ تِلْكَ النِّعْمَةِ، ثُمَّ قَالَ:

Üçüncü Tevil: Bu ayetin Âdem'in aleyhisselâm kıssasını açıklamak üzere geldiğini kabul etmemizdir. Bu takdire göre bu müşkilin giderilmesinde birkaç vecih vardır: Birincisi: Müşrikler, Âdem'in aleyhisselâm putlara taptığını, hayrı isteme ve şerri defetmede onlara başvurduğunu söylüyorlardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ Âdem ve Havvâ'nın aleyhimesselâm kıssasını zikredip onların: { لَئِنْ آتَيْتَنا صالِحاً لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ } “Eğer bize kusursuz, salih bir çocuk verirsen elbette şükredenlerden olacağız” dediklerini nakletti; yani Allah Teâlâ kendilerine kusursuz, salih bir çocuk verirse o nimete şükretmekle meşgul olacaklarını zikrettiler. Sonra:

فَلَمَّا آتاهُما صالِحاً جَعَلا لَهُ شُرَكاءَ فَقَوْلُهُ: جَعَلا لَهُ شُرَكاءَ وَرَدَ بِمَعْنَى الِاسْتِفْهَامِ عَلَى سَبِيلِ الْإِنْكَارِ وَالتَّبْعِيدِ، وَالتَّقْرِيرُ: فَلَمَّا آتَاهُمَا صَالِحًا أجعلا لَهُ شُرَكَاءَ فِيمَا آتَاهُمَا؟ ثُمَّ قَالَ: فَتَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ أَيْ تَعَالَى اللَّه عَنْ شِرْكِ هَؤُلَاءِ الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ يَقُولُونَ بِالشِّرْكِ وَيَنْسُبُونَهُ إِلَى آدَمَ ﵇، وَنَظِيرُهُ أَنْ يُنْعِمَ رَجُلٌ عَلَى رَجُلٍ بِوُجُوهٍ كَثِيرَةٍ مِنَ الْإِنْعَامِ، ثُمَّ يُقَالُ لِذَلِكَ الْمُنْعِمِ: إِنَّ ذَلِكَ الْمُنْعَمَ عَلَيْهِ يَقْصِدُ ذَمَّكَ وَإِيصَالَ الشَّرِّ إِلَيْكَ، فَيَقُولُ ذَلِكَ الْمُنْعِمُ: فَعَلْتُ فِي حَقِّ فُلَانٍ كَذَا وأحسنت إليه بكذا وكذا وَأَحْسَنْتُ إِلَيْهِ بِكَذَا وَكَذَا، ثُمَّ إِنَّهُ يُقَابِلُنِي بالشر والإساءة والبغي؟ على التبعيد فكذا هاهنا.

{ فَلَمَّا آتاهُما صالِحاً جَعَلا لَهُ شُرَكاءَ } “Fakat Allah kendilerine kusursuz bir çocuk verince, O'na ortaklar koştular” buyurdu. O'nun: { جَعَلا لَهُ شُرَكاءَ } buyruğu inkâr ve akıldan uzak görme (istib‘âd) yoluyla istifham manasında varit olmuştur. Takdiri şöyledir: «Allah kendilerine kusursuz bir çocuk verince, O'nun kendilerine verdiği şey hususunda O'na ortaklar mı koştular?!» Sonra: { فَتَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ } “Allah, onların koştukları ortaklardan yücedir” buyurdu; yani Allah, şirki savunan ve onu Âdem'e aleyhisselâm nispet eden şu müşriklerin şirkinden yücedir. Bunun benzeri şudur: Bir adam başka bir adama pek çok yönden iyilikte bulunur. Sonra o iyilik yapana: «O iyilik yaptığın kimse seni yermeyi ve sana kötülük ulaştırmayı hedefliyor» denilir. Bunun üzerine o iyilik yapan zat, [bunu] uzak görerek: «Ben falancaya şöyle şöyle yaptım, ona şu ve şu iyiliklerde bulundum; sonra o beni kötülük, fenalık ve haksızlıkla mı karşılıyor?!» der. İşte burada da durum böyledir.

الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي الْجَوَابِ أَنْ نَقُولَ: إِنَّ هَذِهِ الْقِصَّةَ مِنْ أَوَّلِهَا إِلَى آخِرِهَا فِي حَقِّ آدَمَ وَحَوَّاءَ/ وَلَا إِشْكَالَ فِي شَيْءٍ مِنْ أَلْفَاظِهَا إِلَّا قَوْلِهِ: فَلَمَّا آتاهُما صالِحاً جَعَلا لَهُ شُرَكاءَ فِيما آتاهُما فَنَقُولُ: التَّقْدِيرُ، فَلَمَّا آتَاهُمَا وَلَدًا صَالِحًا سَوِيًّا جَعَلَا لَهُ شُرَكَاءَ أَيْ جَعَلَ أَوْلَادَهُمَا لَهُ شُرَكَاءَ عَلَى حَذْفِ الْمُضَافِ وَإِقَامَةِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ مَقَامَهُ، وَكَذَا فِيمَا آتَاهُمَا، أَيْ فِيمَا آتَى أَوْلَادَهُمَا وَنَظِيرُهُ قوله: وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ [يُوسُفَ: ٨٢] أَيْ وَاسْأَلْ أَهْلَ الْقَرْيَةِ.

Cevaptaki İkinci Vecih: Bu kıssanın başından sonuna kadar Âdem ve Havvâ hakkında olduğunu söylememizdir. O'nun: { فَلَمَّا آتاهُما صالِحاً جَعَلا لَهُ شُرَكاءَ فِيما آتاهُما } buyruğu dışında lafızlarından hiçbirinde bir müşkillik yoktur. Deriz ki: Takdiri şöyledir: «Allah o ikisine salih ve kusursuz bir çocuk verince, o ikisi O'na ortaklar kıldılar; yani muzafın hazfedilip muzafun ileyhin onun yerine ikame edilmesi kuralına göre, çocukları O'na ortaklar kıldılar.» { فِيما آتاهُما } “kendilerine verdiği şey hususunda” ifadesi de böyledir; yani çocuklarına verdiği şey hususunda demektir. Bunun benzeri O'nun: { وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ } “O şehre sor” [Yûsuf 82] yani şehir ehline sor buyruğudur.

فَإِنْ قِيلَ: فَعَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ مَا الْفَائِدَةُ فِي التَّثْنِيَةِ فِي قَوْلِهِ: جَعَلا لَهُ شُرَكاءَ.

Eğer: «Bu tevile göre O'nun: { جَعَلا لَهُ شُرَكاءَ } buyruğundaki tesniyenin (ikil sîgasının) faydası nedir?» denilirse,

قُلْنَا: لِأَنَّ وَلَدَهُ قِسْمَانِ ذَكَرٌ وَأُنْثَى فَقَوْلُهُ: جَعَلا الْمُرَادُ مِنْهُ الذَّكَرُ وَالْأُنْثَى مَرَّةً عَبَّرَ عَنْهُمَا بلفظ التثنية

Deriz ki: Çünkü onun çocuğu erkek ve dişi olmak üzere iki kısımdır. Dolayısıyla O'nun: { جَعَلا } buyruğundan kasıt erkek ve dişidir. İki sınıf ve iki nevi oldukları için

لِكَوْنِهِمَا صِنْفَيْنِ وَنَوْعَيْنِ، وَمَرَّةً عَبَّرَ عَنْهُمَا بِلَفْظِ الْجَمْعِ، وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَتَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ.

bazen onlardan tesniye lafzıyla bahsetmiş, bazen de çoğul lafzıyla bahsetmiştir ki bu da Allah Teâlâ'nın: { فَتَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ } “Allah, onların koştukları ortaklardan yücedir” buyruğudur.

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: فِي الْجَوَابِ سَلَّمْنَا أَنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ: جَعَلا لَهُ شُرَكاءَ فِيما آتاهُما عَائِدٌ إِلَى آدَمَ وَحَوَّاءَ ﵉، إِلَّا أَنَّهُ قِيلَ: إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا آتَاهُمَا الْوَلَدَ الصَّالِحَ عَزَمَا عَلَى أَنْ يَجْعَلَاهُ وَقْفًا عَلَى خِدْمَةِ اللَّه وَطَاعَتِهِ وَعُبُودِيَّتِهِ عَلَى الْإِطْلَاقِ. ثُمَّ بَدَا لَهُمْ فِي ذَلِكَ، فَتَارَةً كَانُوا يَنْتَفِعُونَ بِهِ فِي مَصَالِحِ الدُّنْيَا وَمَنَافِعِهَا، وَتَارَةً كَانُوا يَأْمُرُونَهُ بِخِدْمَةِ اللَّه وَطَاعَتِهِ. وَهَذَا الْعَمَلُ وَإِنْ كَانَ مِنَّا قُرْبَةً وَطَاعَةً، إِلَّا أَنَّ حَسَنَاتِ الْأَبْرَارِ سَيِّئَاتُ الْمُقَرَّبِينَ، فَلِهَذَا قَالَ تَعَالَى: فَتَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ وَالْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ مَا

Cevaptaki Üçüncü Vecih: { جَعَلا لَهُ شُرَكاءَ فِيما آتاهُما } buyruğundaki zamirin Âdem ve Havvâ'ya aleyhimesselâm raci olduğunu kabul etmemizdir. Ancak şöyle denilmiştir: Allah Teâlâ kendilerine salih bir çocuk verince, onu mutlak surette Allah'ın hizmetine, taatine ve kulluğuna adamaya azmettiler. Sonra bu hususta fikir değiştirdiler; bazen ondan dünyanın maslahatlarında ve menfaatlerinde faydalanıyorlar, bazen de ona Allah'ın hizmetini ve taatini emrediyorlardı. Bu amel her ne kadar bizim için bir kurbet ve taat olsa da ebrârın (iyilerin) hasenâtı, mukarreblerin seyyiâtıdır. İşte bu sebeple Allah Teâlâ: { فَتَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ } buyurmuştur. Bu ayetten kastedilen mana,

نُقِلَ عَنْهُ ﵊ أَنَّهُ قَالَ حَاكِيًا عَنِ اللَّه سُبْحَانَهُ: «أَنَا أَغْنَى الْأَغْنِيَاءِ عَنِ الشِّرْكِ، مَنْ عَمِلَ عَمَلًا أَشْرَكَ فِيهِ غَيْرِي تَرْكُتُهُ وَشِرْكَهُ»

[Resûlullah'tan] aleyhisselâm Allah Sübhânehu'dan naklen şöyle buyurduğu rivayet edilen hadistir: «Ben ortakların şirkten en müstağni olanıyım. Kim içine benden başkasını ortak ettiği bir amel işlerse, onu da şirkini de terk ederim.»

وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ: فَالْإِشْكَالُ زَائِلٌ.

Bu takdire göre de müşkil zail olmuştur.

الْوَجْهُ الرَّابِعُ: فِي التَّأْوِيلِ أَنْ نَقُولَ: سَلَّمْنَا صِحَّةَ تِلْكَ الْقِصَّةِ الْمَذْكُورَةِ، إلا أنا نقول: إنهم سموا بعيد الحرث لِأَجْلِ أَنَّهُمُ اعْتَقَدُوا أَنَّهُ إِنَّمَا سَلِمَ مِنَ الْآفَةِ وَالْمَرَضِ بِسَبَبِ دُعَاءِ ذَلِكَ الشَّخْصِ الْمُسَمَّى بالحرث، وَقَدْ يُسَمَّى الْمُنْعَمُ عَلَيْهِ عَبْدًا لِلْمُنْعِمِ. يُقَالُ فِي الْمَثَلِ: أَنَا عَبْدُ مَنْ تَعَلَّمْتُ مِنْهُ حَرْفًا، وَرَأَيْتُ بَعْضَ الْأَفَاضِلِ كَتَبَ عَلَى عُنْوَانٍ: كِتَابَةُ عَبْدِ وُدِّهِ فُلَانٌ. قَالَ الشَّاعِرُ:

Tevildeki Dördüncü Vecih: Zikredilen o kıssanın sıhhatini kabul ettiğimizi söylememizdir; ancak biz deriz ki: Onlar Abdülhâris diye adlandırdılar; çünkü o çocuğun afetten ve hastalıktan Hâris adı verilen o şahsın duası sebebiyle kurtulduğuna inanmışlardı. İyilik görülen kimse bazen iyilik edenin kulu/kölesi (abdi) olarak adlandırılır. Meselde: «Bana bir harf öğretenin kulu/kölesi olurum» denilir. Fazilet sahiplerinden bazısının bir mektup başlığına: «Dostunun kulu/kölesi filanın yazısı» yazdığını gördüm. Şair şöyle demiştir:

وَإِنِّي لَعَبْدُ الضَّيْفِ مَا دَامَ ثَاوِيًا ... وَلَا شِيمَةَ لِي بَعْدَهَا تُشْبِهُ الْعَبْدَا

«Kaldığı müddetçe ben misafirin kuluyum kölesiyim / Ondan sonra ise köleye benzeyen hiçbir huyum yoktur.»

فَآدَمُ وَحَوَّاءُ ﵉ سميا ذلك الولد بعبد الحرث تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّهُ إِنَّمَا سَلِمَ مِنَ الْآفَاتِ بِبَرَكَةِ دُعَائِهِ، وَهَذَا لَا يَقْدَحُ فِي كَوْنِهِ عَبْدَ اللَّه مِنْ جِهَةِ أَنَّهُ مَمْلُوكُهُ وَمَخْلُوقُهُ، إِلَّا أَنَّا قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ حَسَنَاتِ الْأَبْرَارِ سَيِّئَاتُ الْمُقَرَّبِينَ فَلَمَّا حَصَلَ الِاشْتِرَاكُ فِي لَفْظِ الْعَبْدِ لَا جَرَمَ صَارَ آدَمُ ﵇ مُعَاتَبًا فِي هَذَا الْعَمَلِ بِسَبَبِ الِاشْتِرَاكِ الْحَاصِلِ فِي مُجَرَّدِ لَفْظِ الْعَبْدِ، فَهَذَا جُمْلَةُ مَا نَقُولُهُ فِي تَأْوِيلِ هَذِهِ الْآيَةِ.

Âdem ve Havvâ aleyhimesselâm, o çocuğun afetlerden ancak onun duasının bereketiyle kurtulduğuna dikkat çekmek üzere o çocuğu Abdülhâris olarak adlandırdılar. Bu durum, Allah'ın mülkü ve mahlûku olması cihetiyle onun Allah'ın kulu olmasına halel getirmez. Ancak biz ebrârın hasenâtının mukarreblerin seyyiâtı olduğunu zikretmiştik. «Abd» (kul/köle) lafzında ortaklık hâsıl olunca, sırf abd lafzında meydana gelen bu ortaklık sebebiyle Âdem aleyhisselâm şüphesiz bu fiilinden ötürü muaheze edilmiştir. İşte bu ayetin tevili hakkında söyleyeceklerimizin özeti budur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي تَفْسِيرِ أَلْفَاظِ الْآيَةِ وَفِيهَا مَبَاحِثُ:

İkinci Mesele: Ayetin lafızlarının tefsirine dairdir ve bunda birkaç bahis vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ المشهور أنها نفس آدم وقوله: / خَلَقَ مِنْها زَوْجَها الْمُرَادُ حَوَّاءُ. قَالُوا وَمَعْنَى كَوْنِهَا مَخْلُوقَةً مِنْ نَفْسِ آدَمَ، أَنَّهُ تَعَالَى خَلَقَهَا مِنْ ضِلْعٍ مِنْ أَضْلَاعِ آدَمَ.

Birinci Bahis: O'nun: { هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ } “O, sizi tek bir nefisten yaratandır” buyruğudur. Meşhur olan, onun Âdem'in nefsi olduğudur. O'nun: { خَلَقَ مِنْها زَوْجَها } “ondan eşini var etti” buyruğundan kasıt ise Havvâ'dır. Âlimler dediler ki: Onun Âdem'in nefsinden yaratılmış olmasının manası, Allah Teâlâ'nın onu Âdem'in kaburga kemiklerinden bir kaburga kemiğinden yaratmış olmasıdır.

قَالُوا: وَالْحِكْمَةُ فِيهِ أَنَّ الْجِنْسَ إِلَى الْجِنْسِ أَمْيَلُ، وَالْجِنْسِيَّةُ عِلَّةُ الضَّمِّ، وَأَقُولُ هَذَا الْكَلَامُ مُشْكِلٌ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا كَانَ قَادِرًا عَلَى أَنْ يَخْلُقَ آدَمَ ابْتِدَاءً فَمَا الَّذِي حَمَلَنَا عَلَى أَنْ نَقُولَ إِنَّهُ تَعَالَى خَلَقَ حَوَّاءَ مِنْ جُزْءٍ أَجْزَاءِ آدَمَ؟ وَلِمَ لَا نَقُولُ: إِنَّهُ تَعَالَى خَلَقَ حَوَّاءَ أَيْضًا ابْتِدَاءً؟ وَأَيْضًا الَّذِي يَقْدِرُ عَلَى خَلْقِ إِنْسَانٍ مِنْ عَظْمِ وَاحِدٍ فَلِمَ لَا يَقْدِرُ عَلَى خَلْقِهِ ابْتِدَاءً، وَأَيْضًا الَّذِي يُقَالُ: إِنَّ عَدَدَ أَضْلَاعِ الْجَانِبِ الْأَيْسَرِ أَنْقَصُ مِنْ عَدَدِ أَضْلَاعِ الْجَانِبِ الْأَيْمَنِ فِيهِ مُؤَاخَذَةٌ تُنْبِي عَنْ خِلَافِ الْحِسِّ وَالتَّشْرِيحِ. بَقِيَ أَنْ يُقَالَ: إِذًا لَمْ نَقُلَ بِذَلِكَ، فَمَا الْمُرَادُ من كلمة (من) في قوله: وَجَعَلَ مِنْها زَوْجَها فَنَقُولُ: قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ الْإِشَارَةَ إلى الشيء تارة تكون بِحَسَبِ شَخْصِهِ، وَأُخْرَى بِحَسَبِ نَوْعِهِ

Dediler ki: «Bunun hikmeti, cinsin kendi cinsine daha meyilli olması ve aynı cinsten oluşun kaynaşma sebebi olmasıdır.» Ben derim ki: Bu söz müşküldür; zira Allah Teâlâ Âdem'i yoktan/müstakil olarak yaratmaya kādir olduğuna göre, bizi Havvâ'yı Âdem'in parçalarından bir parçadan yarattığını söylemeye sevk eden şey nedir? Niçin Allah Teâlâ'nın Havvâ'yı da müstakil olarak yarattığını söylemeyelim? Ayrıca tek bir kemikten bir insan yaratmaya kādir olan [Zât], onu niçin yoktan/müstakil olarak yaratmaya kādir olmasın? Yine sol taraftaki kaburga kemiklerinin sayısının sağ taraftaki kaburga kemiklerinin sayısından eksik olduğuna dair söylenen sözde, duyuya ve anatomiye (teşrih) aykırılığı bildiren bir itiraz vardır. Geriye şöyle denilmesi kalır: Şayet bunu söylemezsek O'nun: { وَجَعَلَ مِنْها زَوْجَها } “ondan da eşini var etti” buyruğundaki (من) kelimesinden maksat nedir? Deriz ki: Bir şeye işaret etmenin bazen onun şahsı bakımından, bazen de türü bakımından olduğunu zikretmiştik.

قَالَ ﵊: «هَذَا وُضُوءٌ لَا يَقْبَلُ اللَّه الصَّلَاةَ إِلَّا بِهِ»

[Nebi] aleyhisselâm: «Bu, Allah'ın kendisi olmadan namazı kabul etmeyeceği bir abdesttir» buyurmuştur.

وَلَيْسَ الْمُرَادُ ذَلِكَ الْفَرْدَ الْمُعَيَّنَ بَلِ الْمُرَادُ ذَلِكَ النَّوْعُ.

Burada kastedilen o muayyen fert değil, o türdür.

وَقَالَ ﵊: «فِي يَوْمِ عَاشُورَاءَ هَذَا هُوَ الْيَوْمُ الَّذِي أَظْهَرَ اللَّه فِيهِ مُوسَى عَلَى فِرْعَوْنَ»

Yine [Nebi] aleyhisselâm: «Aşure gününde; işte bu, Allah'ın Mûsâ'yı Firavun'a galip kıldığı gündür» buyurmuştur.

وَالْمُرَادُ خَلَقَ مِنَ النَّوْعِ الْإِنْسَانِيِّ زَوْجَةَ آدَمَ، وَالْمَقْصُودُ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ زَوْجَ آدَمَ إِنْسَانًا مِثْلَهُ قَوْلُهُ: فَلَمَّا تَغَشَّاها أَيْ جَامَعَهَا، وَالْغِشْيَانُ إِتْيَانُ الرَّجُلِ الْمَرْأَةَ وَقَدْ غَشَّاهَا وَتَغَشَّاهَا إِذَا عَلَاهَا، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ إِذَا عَلَاهَا فَقَدْ صَارَ كَالْغَاشِيَةِ لَهَا، وَمِثْلُهُ يُجَلِّلُهَا، وَهُوَ يُشْبِهُ التَّغَطِّيَ وَاللُّبْسَ. قَالَ تَعَالَى: هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ

Maksat, insan türünden Âdem'in eşini yarattığıdır. Amaç ise Allah Teâlâ'nın Âdem'in eşini onun gibi bir insan kıldığına dikkat çekmektir. O'nun: { فَلَمَّا تَغَشَّاها } “Onu bürüyüp örtünce” buyruğu, yani onunla cinsi münasebette bulununca demektir. Gışyân (غِشْيَان), erkeğin kadına yaklaşmasıdır. Üstüne çıktığı zaman kadını örtüp bürüdü anlamında (غَشَّاهَا وَتَغَشَّاهَا) denir. Bu da onun üstüne çıktığında kadına bürgü/örtü gibi olmasındandır. Bunun benzeri (يُجَلِّلُهَا) ifadesidir ki örtünmeye ve giyinmeye benzer. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ

لِباسٌ لَهُنَ

لِباسٌ لَهُنَ } “Onlar sizin için birer elbise, siz de onlar için birer elbisesiniz.”

وَقَوْلُهُ: حَمَلَتْ حَمْلًا خَفِيفاً قَالُوا يُرِيدُ النُّطْفَةَ وَالْمَنِيَّ وَالْحَمْلُ بِالْفَتْحِ مَا كَانَ فِي الْبَطْنِ أَوْ عَلَى رَأْسِ الشَّجَرِ، وَالْحِمْلُ بِكَسْرِ الْحَاءِ مَا حُمِلَ عَلَى ظَهْرٍ أَوْ عَلَى الدَّابَّةِ. وَقَوْلُهُ: فَمَرَّتْ بِهِ أَيِ اسْتَمَرَّتْ بِالْمَاءِ وَالْحَمْلِ عَلَى سَبِيلِ الْخِفَّةِ، وَالْمُرَادُ أَنَّهَا كَانَتْ تَقُومُ وَتَقْعُدُ وَتَمْشِي مِنْ غَيْرِ ثِقَلٍ. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : وَقَرَأَ يَحْيَى بْنُ يَعْمُرَ فَمَرَّتْ بِهِ بِالتَّخْفِيفِ وَقَرَأَ غَيْرُهُ (فَمَارَتْ بِهِ) مِنَ الْمِرْيَةِ. كقوله: أَفَتُمارُونَهُ [النجم: ١٢] وفي قراءة أخرى أفتمرونه مَعْنَاهُ وَقَعَ فِي نَفْسِهَا ظَنُّ الْحَمْلِ وَارْتَابَتْ فِيهِ فَلَمَّا أَثْقَلَتْ أَيْ صَارَتْ إِلَى حَالِ الثِّقَلِ وَدَنَتْ وِلَادَتُهَا دَعَوَا اللَّهَ رَبَّهُما يَعْنِي آدَمَ وَحَوَّاءَ لَئِنْ آتَيْتَنا صالِحاً أَيْ وَلَدًا سَوِيًّا مِثْلَنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ لِآلَائِكَ وَنَعْمَائِكَ فَلَمَّا آتاهُما اللَّه صالِحاً جَعَلا لَهُ شُرَكاءَ فِيما آتاهُما وَالْكَلَامُ فِي تَفْسِيرِهِ قَدْ مَرَّ بِالِاسْتِقْصَاءِ قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عَامِرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَعَاصِمٌ، فِي رِوَايَةِ حَفْصٍ (عَنْهُ شُرَكَاءَ) بِصِيغَةِ الْجَمْعِ وَقَرَأَ نَافِعٌ وَعَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ أَبِي بَكْرٍ (عَنْهُ شِرْكًا) بِكَسْرِ الشِّينِ وَتَنْوِينِ الْكَافِ وَمَعْنَاهُ جَعَلَا لَهُ نُظَرَاءَ ذَوِي شِرْكٍ وَهُمُ الشُّرَكَاءُ، أَوْ يُقَالُ مَعْنَاهُ أَحْدَثَا للَّه إِشْرَاكًا فِي الْوَلَدِ وَمَنْ قَرَأَ شُرَكاءَ فَحُجَّتُهُ قَوْلُهُ: أَمْ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ خَلَقُوا [الرَّعْدِ: ١٦] وَأَرَادَ بِالشُّرَكَاءِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِبْلِيسَ لِأَنَّ مَنْ أَطَاعَ إِبْلِيسَ فَقَدْ أَطَاعَ جَمِيعَ الشَّيَاطِينِ، هَذَا إِذَا حَمَلْنَا هَذِهِ الْآيَةَ عَلَى الْقِصَّةِ الْمَشْهُورَةِ، أَمَّا إِذَا لَمْ نَقُلْ بِهِ فَلَا حَاجَةَ إِلَى التَّأْوِيلِ واللَّه أَعْلَمُ.

O'nun: { حَمَلَتْ حَمْلًا خَفِيفاً } “hafif bir yük yüklendi” buyruğu hakkında dediler ki: Nutfe ve meniyi kastetmektedir. Fetha ile el-haml (الْحَمْل), karında veya ağacın tepesinde olan şeydir. Ha harfinin kesresiyle el-hıml (الْحِمْل) ise sırtta veya binek üzerinde taşınan şeydir. O'nun: { فَمَرَّتْ بِهِ } “onunla [bir müddet] gidip geldi” buyruğu; yani suyu ve yükü hafif bir şekilde taşımaya devam etti demektir. Maksat, onun ağırlaşmaksızın kalkıp oturması ve yürümesidir. Keşşâf sahibi şöyle dedi: Yahyâ b. Ya‘mer şeddesiz olarak (فَمَرَّتْ بِهِ) şeklinde okumuştur. Başkası ise şüphe (mirye) kökünden (فَمَارَتْ بِهِ) şeklinde okumuştur. Nitekim: { أَفَتُمارُونَهُ } [en-Necm 12] “O halde siz onunla tartışıyor musunuz?” buyruğunda da böyledir; diğer bir kıraatte ise (أفتمرونه) şeklindedir. Bunun manası: İçine gebelik zannı düştü ve bundan şüphelendi demektir. { فَلَمَّا أَثْقَلَتْ } “Ağırlaşınca”, yani ağırlık durumuna ulaşıp doğumu yaklaşınca, { دَعَوَا اللَّهَ رَبَّهُما } “Rableri olan Allah'a dua ettiler”; yani Âdem ve Havvâ, { لَئِنْ آتَيْتَنا صالِحاً } “Eğer bize kusursuz [bir çocuk] verirsen”, yani bizim gibi düzgün bir çocuk verirsen, { لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ } “elbette şükredenlerden olacağız”; [yani] nimetlerine ve ihsanlarına şükredenlerden olacağız [diye dua ettiler]. { فَلَمَّا آتاهُما صالِحاً جَعَلا لَهُ شُرَكاءَ فِيما آتاهُما } “Fakat [Allah] onlara kusursuz [bir çocuk] verince, kendilerine verdiği şeyde O'na ortaklar koştular.” Bunun tefsirine dair açıklama etraflıca geçmişti. İbn Kesîr, İbn Âmir, Ebû Amr, Hamza, Kisâî ve Hafs rivayetiyle Âsım, çoğul sığasıyla (شُرَكَاءَ) şeklinde okumuşlardır. Nâfi ve Ebû Bekr rivayetiyle Âsım ise şîn harfinin kesresi ve kâf harfinin tenvini ile (شِرْكًا) şeklinde okumuşlardır. Bunun manası: O'na ortaklık sahibi benzerler kıldılar demektir ki onlar da ortaklardır; yahut O'nun için çocukta bir ortaklık ihdas ettiler denilir. (شُرَكاءَ) şeklinde okuyanın delili: { أَمْ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ خَلَقُوا } [er-Ra‘d 16] “Yoksa Allah'a yaratan ortaklar mı buldular?” buyruğudur. Bu ayetteki ortaklar ile İblis'i kastetmiştir; çünkü İblis'e itaat eden kimse bütün şeytanlara itaat etmiş olur. Bu, ayeti meşhur kıssaya hamletmemiz halindedir; şayet bunu söylemezsek tevile gerek kalmaz. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٩١ الى ١٩٤]

[A‘râf Suresi (7), 191-194. Ayetler]

أَيُشْرِكُونَ مَا لَا يَخْلُقُ شَيْئاً وَهُمْ يُخْلَقُونَ (١٩١) وَلا يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ نَصْراً وَلا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ (١٩٢) وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدى لَا يَتَّبِعُوكُمْ سَواءٌ عَلَيْكُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صامِتُونَ (١٩٣) إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عِبادٌ أَمْثالُكُمْ فَادْعُوهُمْ فَلْيَسْتَجِيبُوا لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١٩٤)

{ أَيُشْرِكُونَ مَا لَا يَخْلُقُ شَيْئاً وَهُمْ يُخْلَقُونَ (١٩١) وَلا يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ نَصْراً وَلا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ (١٩٢) وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدى لَا يَتَّبِعُوكُمْ سَواءٌ عَلَيْكُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صامِتُونَ (١٩٣) إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عِبادٌ أَمْثالُكُمْ فَادْعُوهُمْ فَلْيَسْتَجِيبُوا لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١٩٤) } “Hiçbir şeyi yaratamayan ve kendileri yaratılan şeyleri mi ortak koşuyorlar? (191) Hâlbuki onlar bunlara hiçbir yardımda bulunamazlar, kendilerine de yardım edemezler. (192) Onları doğru yola çağırsanız size uymazlar. Onları ha çağırmışsınız, ha susmuşsunuz, sizin için birdir. (193) Allah'tan başka yalvardıklarınız sizin gibi kullardır. Eğer doğru sözlü iseniz, haydi onları çağırın da size cevap versinler! (194)”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى أَيُشْرِكُونَ مَا لَا يَخْلُقُ شَيْئاً وَهُمْ يُخْلَقُونَ] اعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مِنْ أَقْوَى الدَّلَائِلِ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: فَتَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ مَا ذَكَرَهُ مِنْ قِصَّةِ إِبْلِيسَ إِذْ لَوْ كَانَ الْمُرَادُ ذَلِكَ لَكَانَتْ هَذِهِ الْآيَةُ أَجْنَبِيَّةً عَنْهَا بِالْكُلِّيَّةِ، وَكَانَ ذَلِكَ غَايَةَ الْفَسَادِ فِي النَّظْمِ وَالتَّرْتِيبِ، بَلِ الْمُرَادُ مَا ذَكَرْنَاهُ فِي سَائِرِ الْأَجْوِبَةِ مِنْ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الْآيَةِ السَّابِقَةِ الرَّدُّ عَلَى عَبَدَةِ الْأَوْثَانِ. وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { أَيُشْرِكُونَ مَا لَا يَخْلُقُ شَيْئاً وَهُمْ يُخْلَقُونَ } “Hiçbir şeyi yaratamayan ve kendileri yaratılan şeyleri mi ortak koşuyorlar?” buyruğu hakkında] Bil ki bu ayet, O'nun: { فَتَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ } “Allah, onların ortak koştuklarından yücedir” buyruğundan maksadın İblis kıssasında zikredilen şey olmadığına dair en kuvvetli delillerdendir. Çünkü eğer maksat o olsaydı, bu ayet o kıssaya bütünüyle yabancı kalır ve bu durum nazım ile tertipte son derece bozukluk teşkil ederdi. Aksine maksat, diğer cevaplarda zikrettiğimiz üzere önceki ayetten kastın putperestlere reddiye olmasıdır. Bu ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ إِقَامَةُ الْحُجَّةِ عَلَى أَنَّ الْأَوْثَانَ لَا تَصْلُحُ لِلْإِلَهِيَّةِ فَقَوْلُهُ: أَيُشْرِكُونَ مَا لَا يَخْلُقُ شَيْئاً وَهُمْ يُخْلَقُونَ مَعْنَاهُ أَيَعْبُدُونَ مَا لَا يَقْدِرُ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ شَيْئًا؟ وَهُمْ يُخْلَقُونَ. أَيْ وَهُمْ مَخْلُوقُونَ يَعْنِي الْأَصْنَامَ.

Birinci Mesele: Bu ayetten maksat, putların ilahlığa elverişli olmadığına dair delil getirmektir. O'nun: { أَيُشْرِكُونَ مَا لَا يَخْلُقُ شَيْئاً وَهُمْ يُخْلَقُونَ } “Hiçbir şeyi yaratamayan ve kendileri yaratılan şeyleri mi ortak koşuyorlar?” buyruğunun manası: Hiçbir şeyi yaratmaya gücü yetmeyen şeylere mi kulluk ediyorlar? { وَهُمْ يُخْلَقُونَ } “hâlbuki kendileri yaratılmaktadır”; yani onlar yaratılmışlardır, putları kastetmektedir.

فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ وَحَّدَ يَخْلُقُ ثُمَّ جَمَعَ فَقَالَ: وَهُمْ يُخْلَقُونَ وَأَيْضًا فَكَيْفَ ذَكَرَ الْوَاوَ وَالنُّونَ فِي جَمْعِ غَيْرِ النَّاسِ؟

Şayet: «Nasıl oldu da [önce] { يَخْلُقُ } şeklinde tekil getirdi, sonra çoğul yaparak { وَهُمْ يُخْلَقُونَ } buyurdu? Ayrıca insan dışındaki varlıkların çoğulunda vav ve nûn harfini nasıl kullandı?» denilirse;

وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أَنَّ لَفْظَ (مَا) تَقَعُ عَلَى الْوَاحِدِ وَالِاثْنَيْنِ والجمع، فهذه من صيغ الوحدان يحسب ظَاهِرِ لَفْظِهَا. وَمُحْتَمِلَةٌ لِلْجَمْعِ فاللَّه تَعَالَى اعْتَبَرَ الْجِهَتَيْنِ فَوَحَّدَ قَوْلَهُ: يَخْلُقُ رِعَايَةً لِحُكْمِ ظَاهِرِ اللَّفْظِ وَجَمَعَ قَوْلَهُ: وَهُمْ يُخْلَقُونَ رِعَايَةً لِجَانِبِ المعنى.

Birincisine cevap şudur: (مَا) lafzı tekile, ikile ve çoğula delalet eder; lafzının zahiri bakımından tekil sığalarındandır, çoğul olma ihtimali de vardır. Allah Teâlâ her iki ciheti de gözetmiş; lafzın zahirinin hükmüne riayet ederek { يَخْلُقُ } buyruğunu tekil getirmiş, mana cihetine riayet ederek de { وَهُمْ يُخْلَقُونَ } buyruğunu çoğul getirmiştir.

وَالْجَوَابُ عَنِ الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّ الْجَمْعَ بِالْوَاوِ وَالنُّونِ فِي غَيْرِ مَنْ يَعْقِلُ كَيْفَ يَجُوزُ؟ فَنَقُولُ: لَمَّا اعْتَقَدَ عَابِدُوهَا أَنَّهَا تَعْقِلُ وَتُمَيِّزُ فَوَرَدَ هَذَا اللَّفْظُ بِنَاءً عَلَى مَا يَعْتَقِدُونَهُ وَيَتَصَوَّرُونَهُ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ [الأنبياء: ٣٣] وَقَوْلُهُ: وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِي ساجِدِينَ [يُوسُفَ: ٤] وقوله: يا أَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَساكِنَكُمْ [النَّمْلِ: ١٨] .

İkincisine, yani «Akıl sahibi olmayan varlıklarda vav ve nûn ile çoğul yapılması nasıl caiz olur?» sorusuna cevabımız ise şudur: Onlara tapanlar bunların akıl ettiğine ve temyiz gücüne sahip olduğuna inandıkları için bu lafız, onların inançlarına ve tasavvurlarına binaen gelmiştir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruklarıdır: { وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ } [el-Enbiyâ 33] “Her biri bir yörüngede yüzmektedirler”, { وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِي ساجِدِينَ } [Yûsuf 4] “Güneşi ve ayı gördüm; onları bana secde ederlerken [gördüm]” ve { يا أَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَساكِنَكُمْ } [en-Neml 18] “Ey karıncalar, yuvalarınıza girin!”

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: أَيُشْرِكُونَ مَا لَا يَخْلُقُ شَيْئاً وَهُمْ يُخْلَقُونَ احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْعَبْدَ غَيْرُ مُوجِدٍ وَلَا خَالِقٍ لِأَفْعَالِهِ، قَالُوا: لِأَنَّهُ تَعَالَى طَعَنَ فِي إِلَهِيَّةِ الْأَجْسَامِ بِسَبَبِ أَنَّهَا لَا تَخْلُقُ شَيْئًا وَهَذَا الطَّعْنُ إِنَّمَا يَتِمُّ لَوْ قُلْنَا إِنَّ بِتَقْدِيرِ أَنَّهَا كَانَتْ خَالِقَةً لِشَيْءٍ لَمْ يَتَوَجَّهِ الطَّعْنُ فِي إِلَهِيَّتِهَا، وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ كُلَّ مَنْ كَانَ خَالِقًا كَانَ إِلَهًا، فَلَوْ كَانَ الْعَبْدُ خَالِقًا لِأَفْعَالِ نَفْسِهِ كَانَ إِلَهًا وَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ بَاطِلًا، عَلِمْنَا أَنَّ الْعَبْدَ غَيْرُ خَالِقٍ لِأَفْعَالِ نَفْسِهِ.

İkinci Mesele: O'nun: { أَيُشْرِكُونَ مَا لَا يَخْلُقُ شَيْئاً وَهُمْ يُخْلَقُونَ } “Hiçbir şeyi yaratamayan ve kendileri yaratılan şeyleri mi ortak koşuyorlar?” buyruğu hakkında ashabımız, kulun fiillerini icat edici ve yaratıcı olmadığına dair bu ayeti delil getirmiş ve şöyle demişlerdir: Çünkü Allah Teâlâ cisimlerin hiçbir şey yaratamamaları sebebiyle ilahlıklarını reddetmiştir. Bu reddiye ise ancak cisimlerin bir şey yarattığı takdirde ilahlıklarına itiraz yöneltilemeyeceğini söylersek tamam olur. Bu da yaratıcı olan herkesin ilah olmasını iktiza eder. Şayet kul kendi fiillerinin yaratıcısı olsaydı ilah olurdu. Bu ise bâtıl olduğuna göre, kulun kendi fiillerinin yaratıcısı olmadığını anlarız.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ نَصْراً يُرِيدُ أَنَّ الْأَصْنَامَ لَا تَنْصُرُ مَنْ أَطَاعَهَا وَلَا تَنْتَصِرُ مِمَّنْ عَصَاهَا. وَالنَّصْرُ: الْمَعُونَةُ عَلَى الْعَدُوِّ وَالْمَعْنَى أَنَّ الْمَعْبُودَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ قَادِرًا عَلَى إِيصَالِ النَّفْعِ وَدَفْعِ الضَّرَرِ وَهَذِهِ الْأَصْنَامُ لَيْسَتْ كَذَلِكَ. فَكَيْفَ يَلِيقُ بِالْعَاقِلِ عِبَادَتُهَا؟

Allah Teâlâ'nın: { وَلا يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ نَصْراً } “Hâlbuki onlar bunlara hiçbir yardımda bulunamazlar” buyruğuna gelince; putların, kendilerine itaat edenlere yardım edemeyeceklerini ve kendilerine isyan edenlerden de intikam alamayacaklarını kastetmektedir. Nasr (النَّصْر), düşmana karşı yardım etmektir. Mana şudur: Mabudun fayda ulaştırmaya ve zararı defetmeye kādir olması vaciptir; bu putlar ise böyle değildir. O halde akıl sahibine bunlara tapmak nasıl yakışır?

ثُمَّ قَالَ: وَلا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ أَيْ وَلَا يَدْفَعُونَ عَنْ أَنْفُسِهِمْ مَكْرُوهًا فَإِنَّ مَنْ أَرَادَ كَسْرَهُمْ لَمْ يَقْدِرُوا عَلَى دَفْعِهِ.

Sonra: { وَلا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ } “kendilerine de yardım edemezler” buyurdu; yani kendilerinden hoşlanılmayan bir şeyi defedemezler; zira onları kırmak isteyen olsa buna engel olmaya güçleri yetmez.

ثُمَّ قَالَ: وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدى لا يَتَّبِعُوكُمْ [إلى آخر الآية] وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَثْبَتَ بِالْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ أَنَّهُ لَا قُدْرَةَ لِهَذِهِ الْأَصْنَامِ عَلَى أَمْرٍ مِنَ الْأُمُورِ، بَيَّنَ بِهَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ لَا عِلْمَ لَهَا بِشَيْءٍ مِنَ الْأَشْيَاءِ، وَالْمَعْنَى أَنَّ هَذَا الْمَعْبُودَ الَّذِي يَعْبُدُهُ الْمُشْرِكُونَ مَعْلُومٌ مِنْ حَالِهِ أَنَّهُ كَمَا لَا يَنْفَعُ وَلَا يَضُرُّ، فكذا لا يصح فيه إذا دعى إِلَى الْخَيْرِ الِاتِّبَاعُ. وَلَا يُفَصِّلُ حَالَ مَنْ يُخَاطِبُهُ مِمَّنْ يَسْكُتُ عَنْهُ، ثُمَّ قَوَّى هَذَا الْكَلَامَ بِقَوْلِهِ: سَواءٌ عَلَيْكُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صامِتُونَ وَهَذَا مِثْلُ قَوْلُهُ: سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ [الْبَقَرَةِ: ٦] وَذَكَرْنَا مَا فِيهِ مِنَ الْمَبَاحِثِ فِي تِلْكَ الْآيَةِ إِلَّا أَنَّ الْفَرْقَ فِي تِلْكَ الْآيَةِ عَطْفُ الْفِعْلِ عَلَى الفعل، وهاهنا عَطَفَ الِاسْمَ عَلَى الْفِعْلِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ:

Sonra [ayetin sonuna kadar]: { وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدى لا يَتَّبِعُوكُمْ } “Onları doğru yola çağırsanız size uymazlar” buyurdu. Bil ki Allah Teâlâ önceki ayetle bu putların hiçbir işe güçlerinin yetmediğini ispat edince, bu ayetle de onların hiçbir şeyi bilmediklerini beyan etmiştir. Mana şudur: Müşriklerin taptığı bu mabudun durumundan bilinmektedir ki fayda ve zarar veremediği gibi, hayra çağrıldığında tabi olması da sahih olmaz; kendisine hitap eden ile susanın halini ayırt edemez. Sonra Allah Teâlâ bu sözü şu buyruğuyla pekiştirdi: { سَواءٌ عَلَيْكُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صامِتُونَ } “Onları ha çağırmışsınız, ha susmuşsunuz, sizin için birdir.” Bu, O'nun şu buyruğu gibidir: { سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ } [el-Bakara 6] “Onları uyarsan da uyarmasan da onlar için birdir.” O ayetteki bahisleri zikretmiştik; ancak o ayetteki fark, fiilin fiil üzerine atfedilmesidir. Burada ise ismi fiil üzerine atfetmiştir. Çünkü O'nun:

أَدَعَوْتُمُوهُمْ جُمْلَةٌ فِعْلِيَّةٌ: وَقَوْلَهُ: أَمْ أَنْتُمْ صامِتُونَ جُمْلَةٌ اسْمِيَّةٌ.

{ أَدَعَوْتُمُوهُمْ } “Onları çağırdınız mı” buyruğu fiil cümlesidir; { أَمْ أَنْتُمْ صامِتُونَ } “yoksa susanlar mısınız” buyruğu ise isim cümlesidir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ ثَبَتَ أَنَّ عَطْفَ الْجُمْلَةِ الِاسْمِيَّةِ عَلَى الْفِعْلِيَّةِ لَا يَجُوزُ إِلَّا لِفَائِدَةٍ وَحِكْمَةٍ، وَتِلْكَ الْفَائِدَةُ هِيَ أَنَّ صِيغَةَ الْفِعْلِ مُشْعِرَةٌ بِالتَّجَدُّدِ وَالْحُدُوثِ حَالًا بَعْدَ حَالٍ، وَصِيغَةُ الِاسْمِ مُشْعِرَةٌ بِالدَّوَامِ وَالثَّبَاتِ وَالِاسْتِمْرَارِ.

Bil ki isim cümlesinin fiil cümlesine atfedilmesinin ancak bir fayda ve hikmet sebebiyle caiz olduğu sabittir. O fayda da şudur: Fiil sığası halden hale yenilenmeyi ve meydana gelmeyi hissettirir; isim sığası ise devamlılığı, sebatı ve sürekliliği hissettirir.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّ هَؤُلَاءِ الْمُشْرِكِينَ كَانُوا إِذَا وَقَعُوا فِي مُهِمٍّ وَفِي مُعْضِلَةٍ تَضَرَّعُوا إِلَى تِلْكَ الْأَصْنَامِ، وَإِذَا لَمْ تَحْدُثْ تِلْكَ الْوَاقِعَةُ بَقُوا سَاكِتِينَ صَامِتِينَ، فَقِيلَ لَهُمْ لَا فَرْقَ بين إحدائكم دُعَاءَهُمْ وَبَيْنَ أَنْ تَسْتَمِرُّوا عَلَى صَمْتِكُمْ وَسُكُوتِكُمْ، فَهَذَا هُوَ الْفَائِدَةُ فِي هَذِهِ اللَّفْظَةِ، ثُمَّ أَكَّدَ اللَّه بَيَانَ أَنَّهَا لَا تَصْلُحُ لِلْإِلَهِيَّةِ، فَقَالَ:

Bunu bildiğinde deriz ki: Bu müşrikler önemli bir işe ve bir sıkıntıya düştüklerinde o putlara yalvarırlardı; o hadise gerçekleşmediğinde ise suskun ve sessiz kalırlardı. Onlara denildi ki: Sizin onlara dua etmeyi ihdas etmeniz ile suskunluğunuza ve sükûtunuza devam etmeniz arasında hiçbir fark yoktur. İşte bu lafızdaki fayda budur. Sonra Allah onların ilahlığa elverişli olmadığını beyan etmeyi tekit ederek şöyle buyurdu:

إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عِبادٌ أَمْثالُكُمْ وَفِيهِ سُؤَالٌ: وَهُوَ أَنَّهُ كَيْفَ يَحْسُنُ وَصْفُهَا بِأَنَّهَا عِبَادٌ مَعَ أَنَّهَا جَمَادَاتٌ؟ وَجَوَابُهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُشْرِكِينَ لَمَّا/ ادَّعَوْا أَنَّهَا تَضُرُّ وَتَنْفَعُ، وَجَبَ أَنْ يَعْتَقِدُوا فِيهَا كَوْنَهَا عَاقِلَةً فَاهِمَةً، فَلَا جَرَمَ وَرَدَتْ هَذِهِ الْأَلْفَاظُ عَلَى وَفْقِ مُعْتَقَدَاتِهِمْ، وَلِذَلِكَ قَالَ: فَادْعُوهُمْ فَلْيَسْتَجِيبُوا لَكُمْ وَلَمْ يَقُلْ فَادْعُوهُمْ فَلْيَسْتَجِبْنَ لَكُمْ وَقَالَ: إِنَّ الَّذِينَ وَلَمْ يَقُلِ الَّتِي.

{ إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عِبادٌ أَمْثالُكُمْ } “Allah'tan başka yalvardıklarınız sizin gibi kullardır.” Bunda şöyle bir soru vardır: Cansız varlıklar oldukları halde onların «kullar» olarak nitelenmesi nasıl uygun düşer? Bunun cevabı birkaç vecihledir: Birincisi: Müşrikler onların zarar ve fayda verdiğini iddia ettiklerinde, onların akıllı ve anlayan varlıklar olduğuna inanmaları gerekirdi. Dolayısıyla bu lafızlar şüphesiz onların inançlarına uygun olarak gelmiştir. Bundan dolayı: { فَادْعُوهُمْ فَلْيَسْتَجِيبُوا لَكُمْ } “haydi onları çağırın da size cevap versinler” buyurmuş, (فَادْعُوهُمْ فَلْيَسْتَجِبْنَ لَكُمْ) dememiştir; yine { إِنَّ الَّذِينَ } buyurmuş, (الَّتِي) dememiştir.

وَالْجَوَابُ الثَّانِي: أَنَّ هَذَا اللَّغْوَ أُورِدَ فِي مَعْرِضِ الِاسْتِهْزَاءِ بِهِمْ أَيْ قُصَارَى أَمْرِهِمْ أَنْ يَكُونُوا أَحْيَاءً عُقَلَاءَ، فَإِنْ ثَبَتَ ذَلِكَ فَهُمْ عِبَادٌ أَمْثَالُكُمْ وَلَا فَضْلَ لَهُمْ عَلَيْكُمْ، فَلِمَ جَعَلْتُمْ أَنْفُسَكُمْ عَبِيدًا وَجَعَلْتُمُوهَا آلِهَةً وَأَرْبَابًا؟ ثُمَّ أَبْطَلَ أَنْ يَكُونُوا عِبَادًا أَمْثَالَكُمْ. فَقَالَ: أَلَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِها [الأعراف: ١٩٥] ثُمَّ أَكَّدَ هَذَا الْبَيَانَ بِقَوْلِهِ:

İkinci Cevap: Bu ifade onlarla alay etme makamında getirilmiştir; yani onların olabileceği en ileri durum canlı ve akıllı olmalarıdır. Şayet bu sabit olsa bile onlar sizin gibi kullardır ve onların size bir üstünlüğü yoktur; öyleyse niçin kendinizi köleler/kullar kılıp onları ilahlar ve rabler yaptınız? Sonra onların sizin gibi kullar olmasını da iptal etti ve: { أَلَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِها } [el-A‘râf 195] “Onların yürüyecekleri ayakları mı var?” buyurdu. Sonra bu beyanı şu buyruğuyla pekiştirdi:

فَادْعُوهُمْ فَلْيَسْتَجِيبُوا لَكُمْ وَمَعْنَى هَذَا الدُّعَاءِ طَلَبُ الْمَنَافِعِ وَكَشْفُ الْمَضَارِّ مِنْ جِهَتِهِمْ وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ:

{ فَادْعُوهُمْ فَلْيَسْتَجِيبُوا لَكُمْ } “Haydi onları çağırın da size cevap versinler.” Bu duadan maksat, onlardan menfaatleri talep etmek ve zararları gidermektir. O'nun buyruğundaki lâm:

فَلْيَسْتَجِيبُوا لَامُ الْأَمْرِ عَلَى مَعْنَى التَّعْجِيزِ وَالْمَعْنَى أَنَّهُ لَمَّا ظَهَرَ لِكُلِّ عَاقِلٍ أَنَّهَا لَا تَقْدِرُ عَلَى الْإِجَابَةِ ظَهَرَ أَنَّهَا لَا تَصْلُحُ لِلْمَعْبُودِيَّةِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُ إِبْرَاهِيمَ ﵇ لِأَبِيهِ: لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً

{ فَلْيَسْتَجِيبُوا } “cevap versinler”deki aciz bırakma (ta‘cîz) manasında olan emir lâmıdır. Mana şudur: Onların icabete güç yetiremeyeceği her akıl sahibine aşikâr olunca, mabud olmaya elverişli olmadıkları da ortaya çıkmıştır. Bunun benzeri İbrâhim aleyhisselâm'ın babasına söylediği şu sözdür: { لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً }

[مَرْيَمَ: ٤٢] وَقَوْلُهُ: إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ أَيْ فِي ادِّعَاءِ أَنَّهَا آلِهَةٌ وَمُسْتَحِقَّةٌ للعبادة، ولما ثبت بهذه الدلائل الثلاثة اليقينة أَنَّهَا لَا تَصْلُحُ لِلْمَعْبُودِيَّةِ، وَجَبَ عَلَى الْعَاقِلِ أَنْ لَا يَلْتَفِتَ إِلَيْهَا، وَأَنْ لَا يَشْتَغِلَ إِلَّا بِعِبَادَةِ الْإِلَهِ الْقَادِرِ الْعَالِمِ الْحَيِّ الْحَكِيمِ الضار النافع.

[Meryem 42] “İşitmeyen, görmeyen ve sana hiçbir faydası olmayan şeylere niçin tapıyorsun?” O'nun: { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Eğer doğru sözlü iseniz” buyruğu; yani onların ilah oldukları ve ibadete müstahak oldukları iddianızda [doğru sözlü iseniz] demektir. Bu üç kesin delille onların mabud olmaya elverişli olmadığı sabit olunca, akıl sahibine düşen onlara iltifat etmemek ve kādir, alîm, diri, hakîm, zarar ve fayda veren İlah'a ibadetten başkasıyla meşgul olmamaktır.

[سورة الأعراف (٧) : آية ١٩٥]

[A‘râf Suresi (7), 195. Ayet]

أَلَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِها أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ يَبْطِشُونَ بِها أَمْ لَهُمْ أَعْيُنٌ يُبْصِرُونَ بِها أَمْ لَهُمْ آذانٌ يَسْمَعُونَ بِها قُلِ ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ ثُمَّ كِيدُونِ فَلا تُنْظِرُونِ (١٩٥)

{ أَلَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِها أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ يَبْطِشُونَ بِها أَمْ لَهُمْ أَعْيُنٌ يُبْصِرُونَ بِها أَمْ لَهُمْ آذانٌ يَسْمَعُونَ بِها قُلِ ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ ثُمَّ كِيدُونِ فَلا تُنْظِرُونِ (١٩٥) } “Onların yürüyecek ayakları mı var, yoksa tutacak elleri mi var, yoksa görecek gözleri mi var, yoksa işitecek kulakları mı var? De ki: «Ortaklarınızı çağırın, sonra bana tuzak kurun da bana mühlet de vermeyin!» (195)”

اعْلَمْ أَنَّ هَذَا نَوْعٌ آخَرُ مِنَ الدَّلِيلِ فِي بَيَانِ أَنَّهُ يَقْبُحُ مِنَ الْإِنْسَانِ الْعَاقِلِ أَنْ يَشْتَغِلَ بِعِبَادَةِ هَذِهِ الْأَصْنَامِ.

Bil ki bu, akıllı bir insanın bu putlara ibadetle meşgul olmasının çirkin olduğunu beyan etme hususunda başka bir delil türüdür.

وَتَقْرِيرُهُ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَعْضَاءً أَرْبَعَةً، وَهِيَ الْأَرْجُلُ وَالْأَيْدِي وَالْأَعْيُنُ وَالْآذَانُ، وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذِهِ الْأَعْضَاءَ إِذَا حَصَلَ فِي كُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهَا مَا يَلِيقُ بِهَا مِنَ الْقُوَى الْمُحَرِّكَةِ وَالْمُدْرِكَةِ تَكُونُ أَفْضَلَ مِنْهَا إِذَا كَانَتْ خَالِيَةً عَنْ هَذِهِ الْقُوَى، فَالرِّجْلُ الْقَادِرَةُ عَلَى الْمَشْيِ وَالْيَدُ الْقَادِرَةُ عَلَى الْبَطْشِ أَفْضَلُ مِنَ الْيَدِ وَالرِّجْلِ الْخَالِيَتَيْنِ عَنْ قُوَّةِ الْحَرَكَةِ وَالْحَيَاةِ، وَالْعَيْنُ الْبَاصِرَةُ وَالْأُذُنُ السَّامِعَةُ أَفْضَلُ مِنَ الْعَيْنِ وَالْأُذُنِ الْخَالِيَتَيْنِ عَنِ الْقُوَّةِ الْبَاصِرَةِ وَالسَّامِعَةِ، وَعَنْ قُوَّةِ الْحَيَاةِ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا ظَهَرَ أَنَّ الْإِنْسَانَ أَفْضَلُ بِكَثِيرٍ مِنْ هَذِهِ الْأَصْنَامِ، بَلْ لَا نِسْبَةَ لِفَضِيلَةِ الْإِنْسَانِ إِلَى/ فَضْلِ هَذِهِ الْأَصْنَامِ الْبَتَّةَ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَكَيْفَ يَلِيقُ بِالْأَفْضَلِ الْأَكْمَلِ الْأَشْرَفِ أَنْ يَشْتَغِلَ بِعِبَادَةِ الْأَخَسِّ الْأَدْوَنِ الَّذِي لَا يُحِسُّ مِنْهُ فَائِدَةً الْبَتَّةَ، لَا فِي جَلْبِ الْمَنْفَعَةِ وَلَا فِي دَفْعِ الْمَضَرَّةِ. هَذَا هُوَ الْوَجْهُ فِي تَقْرِيرِ هَذَا الدَّلِيلِ الَّذِي ذَكَرَهُ اللَّه تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَقَدْ تَعَلَّقَ بَعْضُ أَغْمَارِ الْمُشَبِّهَةِ وَجْهًا لَهُمْ بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي إِثْبَاتِ هَذِهِ الْأَعْضَاءِ للَّه تَعَالَى. فَقَالُوا: إِنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ عَدَمَ هَذِهِ الْأَعْضَاءِ لِهَذِهِ الْأَصْنَامِ دَلِيلًا عَلَى عَدَمِ إِلَهِيَّتِهَا، فَلَوْ لَمْ تَكُنْ هَذِهِ الْأَعْضَاءُ مَوْجُودَةً للَّه تَعَالَى لَكَانَ عَدَمُهَا دَلِيلًا عَلَى عَدَمِ الْإِلَهِيَّةِ وَذَلِكَ بَاطِلٌ، فَوَجَبَ الْقَوْلُ بِإِثْبَاتِ هَذِهِ الْأَعْضَاءِ للَّه تَعَالَى. وَالْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ:

Bunun açıklaması şudur: Allah Teâlâ bu ayette dört organ zikretmiştir; bunlar ayaklar, eller, gözler ve kulaklardır. Şüphe yok ki bu organlar, her birinde kendisine layık hareket ettirici ve idrak edici güçler bulunduğunda, bu güçlerden yoksun oldukları durumdan daha üstündür. Yürümeye kādir olan ayak ve tutmaya kādir olan el; hareket ve hayat gücünden yoksun olan el ve ayaktan daha üstündür. Gören göz ve işiten kulak da görme ve işitme gücünden ve hayat gücünden yoksun olan göz ve kulaktan daha üstündür. Bu sabit olunca, insanın bu putlardan çok daha üstün olduğu ortaya çıkar; hatta insanın üstünlüğünün bu putların değerine hiçbir nispeti yoktur. Durum böyle olunca, daha üstün, daha kâmil ve daha şerefli olanın; kendisinden ne menfaat temininde ne de zararı defetmede kesinlikle hiçbir fayda hissedilmeyen en aşağı ve en değersiz şeye tapmakla meşgul olması nasıl yakışır? İşte Allah Teâlâ'nın bu ayette zikrettiği bu delilin açıklanış vechi budur. Müşebbihe'nin cahillerinden bazısı, Allah Teâlâ hakkında bu organları ispat etmek için bu ayeti kendilerine bir dayanak edinmişler ve şöyle demişlerdir: «Allah Teâlâ bu putlarda bu organların bulunmayışını onların ilah olmadıklarına delil kılmıştır. Şayet bu organlar Allah Teâlâ için mevcut olmasaydı, bunların yokluğu [O'nun hakkında da] ilah olmamaya delil olurdu; bu ise bâtıldır. Dolayısıyla Allah Teâlâ hakkında bu organları ispat etmeyi söylemek vaciptir.» Buna iki vecihle cevap verilir:

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ: بَيَانُ أَنَّ الْإِنْسَانَ أَفْضَلُ وَأَكْمَلُ حَالًا مِنَ الصَّنَمِ، لِأَنَّ الْإِنْسَانَ لَهُ رِجْلٌ مَاشِيَةٌ، وَيَدٌ بَاطِشَةٌ، وَعَيْنٌ بَاصِرَةٌ، وَأُذُنٌ سَامِعَةٌ، وَالصَّنَمُ رِجْلُهُ غَيْرُ مَاشِيَةٍ، وَيَدُهُ غَيْرُ بَاطِشَةٍ، وَعَيْنُهُ غَيْرُ مُبْصِرَةٍ، وَأُذُنُهُ غَيْرُ سَامِعَةٍ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ الْإِنْسَانُ أَفْضَلَ وَأَكْمَلَ حَالًا مِنَ الصَّنَمِ، وَاشْتِغَالُ الْأَفْضَلِ الْأَكْمَلِ بِعِبَادَةِ الْأَخَسِّ الْأَدْوَنِ جَهْلٌ، فَهَذَا هُوَ الْمَقْصُودُ مِنْ ذِكْرِ هَذَا الْكَلَامِ، لَا مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ وَهْمُ هَؤُلَاءِ الْجُهَّالِ.

Birinci Vecih: Bu ayetten maksat, insanın puttan daha üstün ve halce daha kâmil olduğunu beyan etmektir. Çünkü insanın yürüyen ayağı, tutan eli, gören gözü ve işiten kulağı vardır; putun ise ayağı yürümez, eli tutmaz, gözü görmez ve kulağı işitmez. Durum böyle olunca insan, puttan daha üstün ve halce daha kâmil olur. Daha üstün ve kâmil olanın, en aşağı ve en değersiz şeye kullukla meşgul olması ise cehalettir. İşte bu sözün zikredilmesinden maksat budur; bu cahillerin vehminin gittiği şey değildir.

الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي الْجَوَابِ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ ذِكْرِ هَذَا الْكَلَامِ: تَقْرِيرُ الْحُجَّةِ الَّتِي ذَكَرَهَا قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ وَهِيَ قَوْلُهُ: وَلا يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ نَصْراً وَلا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ [الأعراف: ١٩٢] يَعْنِي كَيْفَ تَحْسُنُ عِبَادَةُ مَنْ لَا يَقْدِرُ عَلَى النَّفْعِ وَالضَّرَرِ، ثُمَّ قَرَّرَ تَعَالَى ذَلِكَ بِأَنَّ هَذِهِ الْأَصْنَامَ لَمْ يَحْصُلْ لَهَا أَرْجُلٌ مَاشِيَةٌ، وَأَيْدٍ بَاطِشَةٌ، وَأَعْيُنٌ

Cevaptaki İkinci Vecih: Bu sözün zikredilmesinden maksat, bu ayetten önce zikrettiği hücceti teyit etmektir; o da: { وَلا يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ نَصْراً وَلا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ } [el-A‘râf 192] “Hâlbuki onlar bunlara hiçbir yardımda bulunamazlar, kendilerine de yardım edemezler” buyruğudur. Yani fayda ve zarara gücü yetmeyen kimseye kulluk etmek nasıl uygun olur? Sonra Allah Teâlâ bunu, bu putların yürüyen ayaklara, tutan ellere, gören gözlere

بَاصِرَةٌ، وَآذَانٌ سَامِعَةٌ، وَمَتَى كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لَمْ تَكُنْ قَادِرَةً عَلَى الْإِنْفَاعِ وَالْإِضْرَارِ، فَامْتَنَعَ كَوْنُهَا آلِهَةً. أَمَّا إِلَهُ الْعَالَمِ تَعَالَى وَتَقَدَّسَ فَهُوَ وَإِنْ كَانَ مُتَعَالِيًا عَنْ هَذِهِ الْجَوَارِحِ وَالْأَعْضَاءِ إِلَّا أَنَّهُ مَوْصُوفٌ بِكَمَالِ الْقُدْرَةِ عَلَى النَّفْعِ وَالضَّرَرِ وَهُوَ مَوْصُوفٌ بِكَمَالِ السَّمْعِ وَالْبَصَرِ فَظَهَرَ الْفَرْقُ بَيْنَ الْبَابَيْنِ.

ve işiten kulaklara sahip olmamasıyla pekiştirdi. Durum böyle olunca fayda ve zarar vermeye güç yetiremezler; böylece onların ilah olmaları imkânsız hale gelir. Âlemlerin İlahı -O yücedir ve münezzehtir- ise her ne kadar bu uzuvlardan ve organlardan yüce olsa da, fayda ve zarar vermeye kemal derecesinde kādirdir ve kemal derecesinde işitme ve görme ile muttasıftır. Böylece iki husus arasındaki fark ortaya çıkmıştır.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلِ ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ ثُمَّ كِيدُونِ قَالَ الْحَسَنُ: إِنَّهُمْ كَانُوا يُخَوِّفُونَ الرَّسُولَ ﵇ بِآلِهَتِهِمْ، فَقَالَ تَعَالَى: قُلِ ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ ثُمَّ كِيدُونِ لِيَظْهَرَ لَكُمْ أَنَّهُ لَا قُدْرَةَ لَهَا عَلَى إِيصَالِ الْمَضَارِّ إِلَيَّ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ، وَأَثْبَتَ نَافِعٌ وَأَبُو عَمْرٍو الْيَاءَ فِي كِيدُونِي وَالْبَاقُونَ حَذَفُوهَا وَمِثْلُهُ فِي قَوْلِهِ: فَلا تُنْظِرُونِ قَالَ الْوَاحِدِيُّ، وَالْقَوْلُ فِيهِ أَنَّ الْفَوَاصِلَ تُشْبِهُ الْقَوَافِيَ، وَقَدْ حَذَفُوا هَذِهِ الْيَاءَاتِ إِذَا كَانَتْ فِي الْقَوَافِي كَقَوْلِهِ:

Allah Teâlâ'nın: { قُلِ ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ ثُمَّ كِيدُونِ } “De ki: «Ortaklarınızı çağırın, sonra bana tuzak kurun!»” buyruğuna gelince; Hasan[-ı Basrî] dedi ki: «Onlar Resûl aleyhisselâm'ı ilahlarıyla korkutuyorlardı.» Bunun üzerine Allah Teâlâ şöyle buyurdu: «Onların bana hiçbir şekilde zarar ulaştırmaya güçlerinin yetmediği size açıkça görünsün diye { قُلِ ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ ثُمَّ كِيدُونِ } “De ki: «Ortaklarınızı çağırın, sonra bana tuzak kurun!»” [de].» Nâfi ve Ebû Amr (كِيدُونِي) kelimesinde yâ harfini sabit kılmış, diğerleri ise hazfetmişlerdir. O'nun: { فَلا تُنْظِرُونِ } buyruğunda da durum böyledir. Vâhidî dedi ki: «Bunun izahı şudur: Âyet sonları (fâsılalar) kafiyelere benzer; kafiyelerde olduğunda bu yâ harflerini hazfetmişlerdir. Nitekim şöyle denilmiştir:

يَلْمِسُ الْأَحْلَاسَ فِي مَنْزِلِهِ ... بِيَدَيْهِ كَالْيَهُودِيِّ الْمُمِلِّ

«Konağında çullara elleriyle dokunur / Usanç veren yahudi gibi.»

وَالَّذِينَ أَثْبَتُوهَا فَلِأَنَّ الْأَصْلَ هُوَ الْإِثْبَاتُ، وَمَعْنَى قَوْلِهِ: فَلا تُنْظِرُونِ أَيْ لَا تمهلوني واعجلوا في كيدي أنتم وشركاؤكم.

Onu sabit kılanlar ise asıl olanın ispat (yazmak) olmasından ötürü sabit kılmışlardır. O'nun: { فَلا تُنْظِرُونِ } buyruğunun manası: «Bana mühlet vermeyin; siz ve ortaklarınız bana tuzak kurmakta acele edin» demektir.

[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٩٦ الى ١٩٨]

[A‘râf Suresi (7), 196-198. Ayetler]

إِنَّ وَلِيِّيَ اللَّهُ الَّذِي نَزَّلَ الْكِتابَ وَهُوَ يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ (١٩٦) وَالَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَكُمْ وَلا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ (١٩٧) وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدى لَا يَسْمَعُوا وَتَراهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ وَهُمْ لا يُبْصِرُونَ (١٩٨)

{ إِنَّ وَلِيِّيَ اللَّهُ الَّذِي نَزَّلَ الْكِتابَ وَهُوَ يَتَوَّلى الصَّالِحِينَ (١٩٦) وَالَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَكُمْ وَلا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ (١٩٧) وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدى لَا يَسْمَعُوا وَتَراهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ وَهُمْ لا يُبْصِرُونَ (١٩٨) } “Şüphesiz benim velim, Kitab'ı indiren Allah'tır ve O, sâlihleri gözetip korur. (196) O'ndan başka yalvardıklarınız ise ne size yardım edebilirler ne de kendilerine yardım edebilirler. (197) Onları doğru yola çağırsanız işitmezler. Onların sana baktıklarını görürsün, hâlbuki onlar görmezler. (198)”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى إِنَّ وَلِيِّيَ اللَّهُ الَّذِي نَزَّلَ الْكِتابَ وَهُوَ يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ] اعْلَمْ أَنَّهُ لَمَّا بَيَّنَ فِي الْآيَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ أَنَّ هَذِهِ الْأَصْنَامَ لَا قُدْرَةَ لَهَا عَلَى النَّفْعِ وَالضُّرِّ بَيَّنَ بِهَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ الْوَاجِبَ عَلَى كُلِّ عَاقِلٍ عِبَادَةُ اللَّه تَعَالَى، لِأَنَّهُ هو الذي يتولى تحصيل منافع الدُّنْيَا أَمَّا تَحْصِيلُ مَنَافِعِ الدِّينِ، فَبِسَبَبِ إِنْزَالِ الْكِتَابِ، وَأَمَّا تَحْصِيلُ مَنَافِعِ الدُّنْيَا، فَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَهُوَ يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ وَلِيِّيَ اللَّهُ الَّذِي نَزَّلَ الْكِتابَ وَهُوَ يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ } “Şüphesiz benim velim, Kitab'ı indiren Allah'tır ve O, sâlihleri gözetip korur” buyruğu hakkında] Bil ki önceki ayetlerde bu putların fayda ve zarar vermeye güçlerinin yetmediğini beyan edince, bu ayetle de her akıl sahibine Allah Teâlâ'ya ibadet etmenin vacip olduğunu beyan etmiştir; çünkü dünya menfaatlerini elde etmeyi üstlenen O'dur. Dinî menfaatlerin elde edilmesi Kitab'ın indirilmesi sebebiyledir; dünya menfaatlerinin elde edilmesi ise O'nun: { وَهُوَ يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ } “ve O, sâlihleri gözetip korur” buyruğundan kastedilendir. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀: قَرَأَ الْقُرَّاءُ وَلِيِّي بِثَلَاثِ يَاءَاتٍ، الْأُولَى يَاءُ فَعِيلٍ وَهِيَ ساكنة، والثانية لام الفعل وهي كسورة، قَدْ أُدْغِمَتِ الْأُولَى فِيهَا فَصَارَ يَاءً مُشَدَّدَةً، وَالثَّالِثَةُ يَاءُ الْإِضَافَةِ، وَرُوِيَ عَنْ أَبِي عَمْرٍو: وَلِيَّ اللَّه بِيَاءٍ مُشَدَّدَةٍ، وَوَجْهُ ذَلِكَ أَنَّهُ حَذَفَ الْيَاءَ الَّتِي هِيَ لَامُ فَعِيلٍ، كَمَا حَذَفَ اللَّامَ مِنْ قَوْلِهِمْ فاماليت بِهِ فَالْهَ، ثُمَّ أُدْغِمَتْ يَاءُ فَعِيلٍ فِي يَاءِ الْإِضَافَةِ، فَقِيلَ وَلِيَّ اللَّه وَهَذِهِ الْفَتْحَةُ فَتْحَةُ يَاءِ الْإِضَافَةِ، وَأَمَّا الْبَاقُونَ فَأَجَازُوا اجْتِمَاعَ ثَلَاثِ يَاءَاتٍ، واللَّه أَعْلَمُ.

Birinci Mesele: Vâhidî rahimehullâh dedi ki: «Kurrâ (وَلِيِّي) kelimesini üç yâ ile okumuştur: Birincisi faîl (فَعِيل) vezninin yâ'sıdır ve sâkindir; ikincisi fiilin lâm'ıdır ve meksûrdur, birinci yâ buna idğam edilmiş ve şeddeli bir yâ olmuştur; üçüncüsü ise izâfet yâ'sıdır. Ebû Amr'dan ise şeddeli tek bir yâ ile (وَلِيَّ اللَّه) şeklinde rivayet edilmiştir. Bunun vechi şudur: Tıpkı (فاماليت بِهِ فَالْهَ) sözlerindeki lâm'ı hazfettikleri gibi, faîl vezninin lâm'ı olan yâ'yı hazfetmiş, sonra faîl'in yâ'sı izâfet yâ'sına idğam edilmiş ve (وَلِيَّ اللَّه) denilmiştir. Bu fetha ise izâfet yâ'sının fethasıdır. Diğer kurrâ ise üç yâ'nın bir araya gelmesini caiz görmüşlerdir.» Doğrusunu en iyi Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: إِنَّ وَلِيِّيَ اللَّه أَيِ الَّذِي يَتَوَلَّى حِفْظِي وَنُصْرَتِي هُوَ اللَّه الَّذِي أَنْزَلَ الْكِتَابَ الْمُشْتَمِلَ عَلَى هَذِهِ الْعُلُومِ العظيمة النافعة في الدين ويتولى الصالحين ينصرهم، فَلَا تَضُرُّهُمْ عَدَاوَةُ مَنْ عَادَاهُمْ، وَفِي ذَلِكَ يَأْمَنُ الْمُشْرِكِينَ مِنْ أَنْ يَضُرَّهُ كَيْدُهُمْ. وَسَمِعْتُ أَنَّ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ مَا كَانَ يَدَّخِرُ لِأَوْلَادِهِ شَيْئًا، فَقِيلَ لَهُ فِيهِ فَقَالَ:

İkinci Mesele: { إِنَّ وَلِيِّيَ اللَّه } “Şüphesiz benim velim Allah'tır”; yani beni korumayı ve bana yardım etmeyi üstlenen, dinde faydalı olan bu yüce ilimleri kapsayan Kitab'ı indiren Allah'tır. { وَيَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ } “ve O, sâlihleri gözetip korur”; onlara yardım eder, dolayısıyla düşmanlık edenlerin düşmanlığı onlara zarar vermez. Bu hususta [Peygamber], müşriklerin tuzaklarının kendisine zarar vermesinden güvendedir. İşittiğime göre Ömer b. Abdilazîz çocukları için hiçbir şey biriktirmezdi; bu husus kendisine söylendiğinde şöyle demiştir:

وَلَدِي إِمَّا أَنْ يَكُونَ مِنَ الصَّالِحِينَ أَوْ مِنَ الْمُجْرِمِينَ، فَإِنْ كَانَ مِنَ الصَّالِحِينَ فَوَلِيُّهُ اللَّه ومن كان اللَّه لَهُ وَلِيًّا فَلَا حَاجَةَ لَهُ إِلَى مَالِي، وَإِنْ كَانَ مِنَ الْمُجْرِمِينَ فَقَدْ قَالَ تَعَالَى: فَلَنْ أَكُونَ ظَهِيراً لِلْمُجْرِمِينَ [الْقَصَصِ: ١٧] وَمَنْ رَدَّهُ اللَّه لَمْ أَشْتَغِلْ بِإِصْلَاحِ مُهِمَّاتِهِ.

«Çocuğum ya sâlihlerden olur ya da mücrimlerden. Eğer sâlihlerden olursa onun velisi Allah'tır; Allah kimin velisi olursa onun benim malıma ihtiyacı yoktur. Şayet mücrimlerden olursa, nitekim Allah Teâlâ: { فَلَنْ أَكُونَ ظَهِيراً لِلْمُجْرِمِينَ } [el-Kasas 17] “Artık suçlulara asla arka çıkmayacağım” buyurmuştur. Allah'ın reddettiği kimsenin işlerini düzeltmekle meşgul olmam.»

أَمَّا قَوْلُهُ: وَالَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَكُمْ وَلا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ فَفِيهِ قَوْلَانِ:

O'nun: { وَالَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَكُمْ وَلا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ } “O'ndan başka yalvardıklarınız ise ne size yardım edebilirler ne de kendilerine yardım edebilirler” buyruğuna gelince, bunda iki görüş vardır:

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ وَصْفُ الْأَصْنَامِ بِهَذِهِ الصِّفَاتِ.

Birinci Görüş: Bundan maksat, putları bu sıfatlarla nitelemektir.

فَإِنْ قَالُوا: فَهَذِهِ الْأَشْيَاءُ قَدْ صَارَتْ مَذْكُورَةً فِي الْآيَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ فَمَا الْفَائِدَةُ فِي تَكْرِيرِهَا؟ فَنَقُولُ: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: إِنَّمَا أُعِيدَ هَذَا الْمَعْنَى لِأَنَّ الْأَوَّلَ مَذْكُورٌ عَلَى جِهَةِ التَّقْرِيعِ وَهَذَا مَذْكُورٌ عَلَى جِهَةِ الْفَرْقِ بَيْنَ مَنْ تَجُوزُ لَهُ الْعِبَادَةُ، وَبَيْنَ مَنْ لَا تَجُوزُ، كَأَنَّهُ قِيلَ: الْإِلَهُ الْمَعْبُودُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ بِحَيْثُ يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ، وَهَذِهِ الْأَصْنَامُ لَيْسَتْ كَذَلِكَ فَلَا تكن صَالِحَةً لِلْإِلَهِيَّةِ.

Şayet: «Bu hususlar önceki ayetlerde zikredilmişti; bunların tekrar edilmesindeki fayda nedir?» derlerse, deriz ki: Vâhidî şöyle demiştir: «Bu mana ancak şu sebeple tekrar edilmiştir: Birincisi azarlama cihetiyle zikredilmiştir; bu ise kendisine ibadet caiz olan ile caiz olmayan arasındaki farkı ortaya koyma cihetiyle zikredilmiştir. Sanki şöyle denilmiştir: Kendisine ibadet edilen İlah'ın sâlihleri gözetip koruyacak vasıfta olması gerekir; bu putlar ise böyle değildir, öyleyse ilahlığa elverişli olamazlar.»

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ هَذِهِ الْأَحْوَالَ الْمَذْكُورَةَ صِفَاتٌ لِهَؤُلَاءِ الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ يَدْعُونَ غَيْرَ اللَّه، يَعْنِي أَنَّ الْكُفَّارَ كَانُوا يُخَوِّفُونَ رَسُولَ اللَّه ﷺ وَأَصْحَابَهُ فَقَالَ تَعَالَى: إِنَّهُمْ لَا يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ. بَلْ إِنَّهُمْ قَدْ بَلَغُوا فِي الْجَهْلِ وَالْحَمَاقَةِ إِلَى أَنَّكَ لَوْ دَعَوْتَهُمْ وَأَظْهَرْتَ أَعْظَمَ أَنْوَاعِ الْحُجَّةِ وَالْبُرْهَانِ لَمْ يَسْمَعُوا بِعُقُولِهِمْ ذَلِكَ الْبَتَّةَ.

İkinci Görüş: Zikredilen bu durumlar, Allah'tan başkasına yalvaran bu müşriklerin sıfatlarıdır. Yani kâfirler Allah'ın Resûlü'nü sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabını korkutuyorlardı; Allah Teâlâ da onların hiçbir şeye güç yetiremeyeceklerini buyurdu. Hatta onlar cehalet ve ahmaklıkta öyle bir noktaya ulaşmışlardır ki, sen onları çağırsan ve en büyük delil ve bürhan çeşitlerini ortaya koysan bile bunu akıllarıyla asla işitmezler.

فَإِنْ قِيلَ: لَمْ يَتَقَدَّمُ ذِكْرُ الْمُشْرِكِينَ، وَإِنَّمَا تَقَدَّمَ ذَكْرُ الْأَصْنَامِ فَكَيْفَ يَصِحُّ مَا ذُكِرَ؟

Şayet: «Müşriklerin bahsi önceden geçmedi, sadece putların bahsi geçti; öyleyse zikredilen şey nasıl sahih olur?» denilirse;

قُلْنَا: قَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُمْ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلِ ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ ثُمَّ كِيدُونِ [الأعراف: ١٩٥] .

Deriz ki: Allah Teâlâ'nın: { قُلِ ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ ثُمَّ كِيدُونِ } [el-A‘râf 195] “De ki: «Ortaklarınızı çağırın, sonra bana tuzak kurun!»” buyruğunda onların bahsi önceden geçmiştir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَتَراهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ وَهُمْ لَا يُبْصِرُونَ فَإِنْ حَمَلْنَا هَذِهِ الصِّفَاتِ عَلَى الْأَصْنَامِ. قُلْنَا:

Allah Teâlâ'nın: { وَتَراهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ وَهُمْ لَا يُبْصِرُونَ } “Onların sana baktıklarını görürsün, hâlbuki onlar görmezler” buyruğuna gelince; şayet bu sıfatları putlara hamledersek deriz ki:

الْمُرَادُ مِنْ كَوْنِهَا نَاظِرَةً كَوْنُهَا مُقَابِلَةً بِوَجْهِهَا وُجُوهَ الْقَوْمِ مِنْ قَوْلِهِمْ: جَبَلَانِ متناظران أي متقابلان، فإن حَمَلْنَاهَا عَلَى الْمُشْرِكِينَ فَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ وَإِنْ كَانُوا يَنْظُرُونَ إِلَى النَّاسِ إِلَّا أَنَّهُمْ لِشِدَّةِ إِعْرَاضِهِمْ عَنِ الْحَقِّ لَمْ يَنْتَفِعُوا بِذَلِكَ النَّظَرِ وَالرُّؤْيَةِ، فَصَارُوا كَأَنَّهُمْ عُمْيٌ، وَهَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ النَّظَرَ غَيْرُ الرُّؤْيَةِ لِأَنَّهُ تَعَالَى أَثْبَتَ النَّظَرَ وَنَفَى الرُّؤْيَةَ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى التَّغَايُرِ، وَأُجِيبَ عَنْ هَذَا الِاسْتِدْلَالِ فَقِيلَ: مَعْنَاهُ تَحْسَبُهُمْ أَنَّهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ مَعَ أَنَّهُمْ فِي الْحَقِيقَةِ لَا يَنْظُرُونَ، أَيْ تَظُنُّ أَنَّهُمْ يَنْظُرُونَكَ مَعَ أَنَّهُمْ لَا يُبْصِرُونَكَ، وَالرُّؤْيَةُ بِمَعْنَى الْحُسْبَانِ وَارِدَةٌ قَالَ تَعَالَى: وَتَرَى النَّاسَ سُكارى وَما هُمْ بِسُكارى

Onların bakıcı olmalarından maksat, yüzlerinin kavmin yüzlerine dönük olmasıdır; nitekim [Arapların]: (جَبَلَانِ متناظران) «Birbirine bakan iki dağ», yani karşı karşıya duran [iki dağ] sözünden alınmadır. Şayet onları müşriklere hamledersek mana şudur: Onlar insanlara baksalar bile haktan şiddetle yüz çevirmeleri sebebiyle bu bakış ve görüşten yararlanamadılar ve sanki kör gibi oldular. Bu ayet, nazarın (bakmanın) rüyetten (görmekten) farklı olduğuna delalet eder; çünkü Allah Teâlâ bakmayı ispat etmiş, görmeyi ise nefyetmiştir. Bu da aralarındaki başkalığa delalet eder. Bu istidlale şöyle cevap verilmiştir: Bunun manası, onlar hakikatte bakmadıkları halde senin onları sana bakıyor sanmandır; yani onlar seni görmedikleri halde senin onları sana bakıyor zannetmendir. Rü’yet kelimesinin zannetmek/sanmak (husbân) manasında gelişi mevcuttur; nitekim Allah Teâlâ: { وَتَرَى النَّاسَ سُكارى وَما هُمْ بِسُكارى } “İnsanları sarhoş görürsün, hâlbuki onlar sarhoş değillerdir” buyurmuştur.