Binûn

A'râf Suresi — 22. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَأَمَّا اسْمُ الصِّفَةِ فَنَقُولُ: الصِّفَةُ إِمَّا أَنْ تكون حقيقة أَوْ إِضَافِيَّةً أَوْ سَلْبِيَّةً، أَوْ مَا يَتَرَكَّبُ عَنْ هَذِهِ الثَّلَاثَةِ، وَهِيَ أَرْبَعَةٌ، لِأَنَّهُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ صِفَةً حَقِيقِيَّةً مَعَ إِضَافَةٍ أَوْ مَعَ سَلْبٍ أَوْ صِفَةً سَلْبِيَّةً مَعَ إِضَافَةٍ أَوْ مَجْمُوعَ صِفَةٍ حَقِيقِيَّةٍ وَإِضَافَةٍ وَسَلْبِيَّةٍ. أَمَّا الصِّفَةُ الْحَقِيقِيَّةُ الْعَارِيَةُ عَنِ الْإِضَافَةِ فَكَقَوْلِنَا مَوْجُودٌ عِنْدَ مَنْ يَقُولُ: الْوُجُودُ صِفَةٌ، أَوْ قَوْلُنَا وَاحِدٌ، عِنْدَ مَنْ يَقُولُ: الْوَحْدَةُ صِفَةٌ ثَانِيَةٌ، وَكَقَوْلِنَا حَيٌّ، فَإِنَّ الْحَيَاةَ صِفَةٌ حَقِيقِيَّةٌ عَارِيَةٌ عَنِ النَّسَبِ وَالْإِضَافَاتِ، وَأَمَّا الصِّفَةُ الْإِضَافِيَّةُ الْمَحْضَةُ فَكَقَوْلِنَا: مَذْكُورٌ وَمَعْلُومٌ، وَأَمَّا الصِّفَةُ السَّلْبِيَّةُ، فَكَقَوْلِنَا: الْقُدُّوسُ السَّلَامُ. وَأَمَّا الصِّفَةُ الْحَقِيقِيَّةُ مَعَ الْإِضَافَةِ، فَكَقَوْلِنَا: عَالِمٌ وَقَادِرٌ، فَإِنَّ الْعِلْمَ صِفَةٌ حَقِيقِيَّةٌ، وَلَهُ تَعَلُّقٌ بِالْمَعْلُومِ وَالْقَادِرِ، فَإِنَّ الْقُدْرَةَ صِفَةٌ حَقِيقِيَّةٌ، وَلَهَا تَعَلُّقٌ بِالْمَقْدُورِ، وَأَمَّا الصِّفَةُ الْحَقِيقِيَّةُ مَعَ السَّلْبِيَّةِ. فَكَقَوْلِنَا: قَدِيمٌ أَزَلِيٌّ، لِأَنَّهُ عِبَارَةٌ عَنْ مَوْجُودٍ لَا أَوَّلَ لَهُ. وَأَمَّا الصِّفَةُ الْإِضَافِيَّةُ مَعَ السَّلْبِيَّةِ، فَكَقَوْلِنَا: أَوَّلُ. فَإِنَّهُ هُوَ الَّذِي سَبَقَ غَيْرَهُ وَمَا سَبَقَهُ غَيْرُهُ، وَأَمَّا الصِّفَةُ الْحَقِيقِيَّةُ مَعَ الْإِضَافَةِ وَالسَّلْبِ، فَكَقَوْلِنَا: حَكِيمٌ، فَإِنَّهُ هُوَ الَّذِي يَعْلَمُ حَقَائِقَ الْأَشْيَاءِ، وَلَا يَفْعَلُ مَا لَا يَجُوزُ فِعْلُهُ فَصِفَةُ الْعِلْمِ صِفَةٌ حَقِيقِيَّةٌ، وَكَوْنُ هَذِهِ الصِّفَةِ مُتَعَلِّقَةً بِالْمَعْلُومَاتِ، نَسَبٌ وَإِضَافَاتٌ، وَكَوْنُهُ غَيْرَ فَاعِلٍ لِمَا لَا يَنْبَغِي سَلْبٌ.

Sıfat ismine gelince, deriz ki: Sıfat ya hakiki, ya izafî, ya selbî olur veya bu üçünden mürekkep (bileşik) olur. Bunlar da dört kısımdır; çünkü sıfat ya izafetle birlikte hakiki bir sıfat, ya selb ile birlikte [hakiki bir sıfat], ya izafetle birlikte selbî bir sıfat veya hakiki, izafî ve selbî sıfatın mecmuu (toplamı) olur. İzafetten soyutlanmış hakiki sıfata gelince; bu, varlığın sıfat olduğunu söyleyen kimseye göre «mevcûd» dememiz ya da vahdetin ikinci bir sıfat olduğunu söyleyen kimseye göre «vâhid» dememiz veya «hayy» dememiz gibidir; nitekim hayat, nisbetlerden ve izafetlerden soyutlanmış hakiki bir sıfattır. Sırf izafî sıfata gelince; «mezkûr» ve «ma'lûm» dememiz gibidir. Selbî sıfata gelince; «el-Kuddûs» ve «es-Selâm» dememiz gibidir. İzafetle birlikte hakiki sıfata gelince; «âlim» ve «kâdir» dememiz gibidir; nitekim ilim hakiki bir sıfattır ve malûm ile taalluku vardır; [aynı şekilde] kudret de hakiki bir sıfattır ve makdur ile taalluku vardır. Selb ile birlikte hakiki sıfata gelince; «kadîm» ve «ezelî» dememiz gibidir; çünkü bu, başlangıcı olmayan mevcuttan ibarettir. Selb ile birlikte izafî sıfata gelince; «evvel» dememiz gibidir; zira O, başkasının önüne geçen ve başkası Kendisinin önüne geçmeyendir. İzafet ve selb ile birlikte hakiki sıfata gelince; «hakîm» dememiz gibidir; çünkü O, eşyanın hakikatlerini bilen ve yapılması caiz olmayan şeyi yapmayandır. İlim sıfatı hakiki bir sıfattır; bu sıfatın malumata taalluk etmesi nisbet ve izafetlerdir; O'nun uygunsuz olanı yapmaması ise selbdir.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: السُّلُوبُ، غَيْرُ مُتَنَاهِيَةٍ، وَالْإِضَافَاتُ أَيْضًا غَيْرُ مُتَنَاهِيَةٍ، فَكَوْنُهُ خَالِقًا/ لِلْمَخْلُوقَاتِ صِفَةٌ إِضَافِيَّةٌ، وَكَوْنُهُ مُحْيِيًا وَمُمِيتًا إِضَافَاتٌ مَخْصُوصَةٌ، وَكَوْنُهُ رَازِقًا أَيْضًا إِضَافَةٌ أُخْرَى مَخْصُوصَةٌ. فَيَحْصُلُ بِسَبَبِ هَذَيْنِ النَّوْعَيْنِ مِنَ الِاعْتِبَارَاتِ أَسْمَاءٌ لَا نِهَايَةَ لَهَا للَّه تَعَالَى، لِأَنَّ مَقْدُورَاتِهِ غَيْرُ مُتَنَاهِيَةٍ، وَلَمَّا كَانَ لَا سَبِيلَ إِلَى مَعْرِفَةِ كُنْهِ ذَاتِهِ، وَإِنَّمَا السَّبِيلُ إِلَى مَعْرِفَتِهِ بِمَعْرِفَةِ أَفْعَالِهِ فَكُلُّ مَنْ كَانَ وُقُوفُهُ عَلَى أَسْرَارِ حِكْمَتِهِ فِي مَخْلُوقَاتِهِ أَكْثَرَ، كَانَ عِلْمُهُ بِأَسْمَاءِ اللَّه أَكْثَرَ. وَلَمَّا كَانَ هَذَا بَحْرًا لَا سَاحِلَ لَهُ وَلَا نِهَايَةَ لَهُ، فكذلك لا نِهَايَةَ لَهُ، فَكَذَلِكَ لَا نِهَايَةَ لِمَعْرِفَةِ أَسْمَاءِ اللَّه الْحُسْنَى.

Bunu bildiğine göre deriz ki: Selbler (olumsuz nitelemeler) sonsuzdur, izafetler (ilişkisel nitelemeler) de sonsuzdur. O'nun yaratıkların yaratıcısı olması izafî bir sıfattır; dirilten ve öldüren olması mahsus izafetlerdir; rızık veren olması da diğer bir mahsus izafettir. Bu iki tür itibarlar sebebiyle Allah Teâlâ için nihayetsiz isimler hasıl olur; çünkü O'nun makduratı (güç yetirdiği şeyler) sonsuzdur. Zatının künhünü bilmeye bir yol olmayıp O'nu bilmenin yolu ancak fiillerini bilmekten ibaret olduğuna göre, yaratıklarındaki hikmetinin sırlarına vukufiyeti daha çok olan kimsenin Allah'ın isimlerine dair ilmi de daha çok olur. Bu ise sahili ve nihayeti olmayan bir deniz olduğuna göre, aynı şekilde Allah'ın esmâ-i hüsnâsını bilmenin de nihayeti yoktur.

النَّوْعُ الثَّانِي: فِي تَقْسِيمِ أَسْمَاءِ اللَّه مَا قَالَهُ الْمُتَكَلِّمُونَ: وَهُوَ أَنَّ صِفَاتِ اللَّه تَعَالَى ثَلَاثَةُ أَنْوَاعٍ: مَا يَجِبُ، وَيَجُوزُ، وَيَسْتَحِيلُ عَلَى اللَّه تَعَالَى. وللَّه تَعَالَى بِحَسَبِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْأَقْسَامِ الثَّلَاثَةِ أَسْمَاءٌ مَخْصُوصَةٌ.

Allah'ın İsimlerinin Taksiminde İkinci Nevi: Kelamcıların söylediği görüştür: O da şudur ki, Allah Teâlâ'nın sıfatları üç kısımdır: Allah Teâlâ hakkında vacip olanlar, caiz olanlar ve müstahil olanlar. Allah Teâlâ'nın bu üç kısımdan her birine göre mahsus isimleri vardır.

وَالنَّوْعُ الثَّالِثُ: فِي تَقْسِيمِ أَسْمَاءِ اللَّه أَنَّ صِفَاتِ اللَّه تَعَالَى إِمَّا أَنْ تَكُونَ ذَاتِيَّةً، أَوْ مَعْنَوِيَّةً، أَوْ كَانَتْ مِنْ صِفَاتِ الْأَفْعَالِ.

Allah'ın İsimlerinin Taksiminde Üçüncü Nevi: Allah Teâlâ'nın sıfatları ya zâtî, ya mânevî veya fiilî sıfatlardan olur.

وَالنَّوْعُ الرَّابِعُ: فِي تَقْسِيمِ أَسْمَاءِ اللَّه تَعَالَى إِمَّا أَنْ يَجُوزَ إِطْلَاقُهَا عَلَى غَيْرِ اللَّه تَعَالَى، أَوْ لَا يَجُوزُ. أَمَّا الْقِسْمُ الْأَوَّلُ: فَهُوَ كَقَوْلِنَا: الْكَرِيمُ الرَّحِيمُ الْعَزِيزُ اللَّطِيفُ الْكَبِيرُ الْخَالِقُ، فَإِنَّ هَذِهِ الْأَلْفَاظَ يَجُوزُ إِطْلَاقُهَا عَلَى الْعِبَادِ، وَإِنْ كَانَ مَعْنَاهَا فِي حَقِّ اللَّه تَعَالَى مُغَايِرًا لِمَعْنَاهَا فِي حَقِّ الْعِبَادِ. وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّانِي فَهُوَ كَقَوْلِنَا: اللَّه الرَّحْمَنُ. أَمَّا الْقِسْمُ الْأَوَّلُ: فَإِنَّهَا إِذَا قُيِّدَتْ بِقُيُودٍ مَخْصُوصَةٍ صَارَتْ بِحَيْثُ لَا يُمْكِنُ إِطْلَاقُهَا إِلَّا فِي حَقِّ اللَّه تَعَالَى كَقَوْلِنَا: يَا أَرْحَمَ الراحمين، ويا أكرم الأكرمين، ويا خالق السموات وَالْأَرْضِينَ.

Dördüncü Nevi: Allah Teâlâ'nın isimlerinin taksiminde, bu isimlerin Allah Teâlâ'dan başkasına ıtlakının (verilmesinin) ya caiz olması ya da caiz olmamasıdır. Birinci kısma gelince: Bu; «el-Kerîm», «er-Rahîm», «el-Azîz», «el-Latîf», «el-Kebîr», «el-Hâlık» dememiz gibidir; zira her ne kadar Allah Teâlâ hakkındaki anlamı kullar hakkındaki anlamından farklı olsa da bu lafızların kullara ıtlak edilmesi caizdir. İkinci kısma gelince: Bu, «Allah» ve «er-Rahmân» dememiz gibidir. Birinci kısma gelince, bunlar mahsus kayıtlarla kayıtlandığında; «Ey merhametlilerin en merhametlisi!», «Ey cömertlerin en cömerdi!», «Ey göklerin ve yerlerin yaratıcısı!» dememiz gibi ancak Allah Teâlâ hakkında ıtlakı mümkün olabilecek bir duruma gelir.

النَّوْعُ الْخَامِسُ: فِي تَقْسِيمِ أَسْمَاءِ اللَّه أَنْ يُقَالَ: مِنْ أَسْمَاءِ اللَّه مَا يُمْكِنُ ذِكْرُهُ وَحْدَهُ، كَقَوْلِنَا: يَا اللَّه يَا رَحْمَنُ يَا حَيُّ يَا حَكِيمُ، وَمِنْهَا مَا لَا يَكُونُ كَذَلِكَ، كَقَوْلِنَا: مُمِيتٌ وَضَارٌّ، فَإِنَّهُ لَا يَجُوزُ إِفْرَادُهُ بِالذِّكْرِ، بَلْ يَجِبُ أَنْ يُقَالَ: يَا مُحْيِي يَا مُمِيتُ يَا ضَارُّ يَا نَافِعُ.

Allah'ın İsimlerinin Taksiminde Beşinci Nevi: Şöyle denilmesidir: Allah'ın isimlerinden tek başına zikredilmesi mümkün olanlar vardır; «Yâ Allah, yâ Rahmân, yâ Hayy, yâ Hakîm» dememiz gibi. Onlardan böyle olmayanlar da vardır; «Mümît» (öldüren) ve «Dârr» (zarar veren) dememiz gibi. Zira bunları tek başına zikretmek caiz olmayıp aksine: «Yâ Muhyî yâ Mümît, yâ Dârr yâ Nâfi'» denilmesi vaciptir.

النَّوْعُ السَّادِسُ: فِي تَقْسِيمِ أَسْمَاءِ اللَّه تَعَالَى أَنْ يُقَالَ: أَوَّلُ مَا يُعْلَمُ مِنْ صِفَاتِ اللَّه تَعَالَى كَوْنُهُ مُحْدِثًا لِلْأَشْيَاءِ

Allah Teâlâ'nın İsimlerinin Taksiminde Altıncı Nevi: Şöyle denilmesidir: Allah Teâlâ'nın sıfatlarından ilk bilinen şey, O'nun eşyayı ihdas edici (sonradan var edici) olması,

مُرَجِّحًا لِوُجُودِهَا عَلَى عَدَمِهَا، وَذَلِكَ لِأَنَّا إِنَّمَا نَعْلَمُ وُجُودَهُ سُبْحَانَهُ بِوَاسِطَةِ الِاسْتِدْلَالِ بِوُجُودِ الْمُمْكِنَاتِ عَلَيْهِ، فَإِذَا دَلَّ الدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ هَذَا الْعَالَمَ الْمَحْسُوسَ مُمْكِنُ الْوُجُودِ وَالْعَدَمِ لِذَاتِهِ، قَضَى الْعَقْلُ بِافْتِقَارِهِ إِلَى مُرَجِّحٍ يُرَجِّحُ وَجُودَهُ عَلَى عَدَمِهِ، وَذَلِكَ الْمُرَجِّحُ لَيْسَ إِلَّا اللَّه سُبْحَانَهُ، فَثَبَتَ أَنَّ أَوَّلَ مَا يُعْلَمُ مِنْهُ تَعَالَى هُوَ كَوْنُهُ مُرَجِّحًا وَمُؤَثِّرًا، ثُمَّ نَقُولُ ذَلِكَ الْمُرَجِّحُ إِمَّا أَنْ يُرَجِّحَ عَلَى سَبِيلِ الْوُجُوبِ أَوْ عَلَى سَبِيلِ الصِّحَّةِ وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ، وَإِلَّا لَدَامَ الْعَالِمُ بِدَوَامِهِ، وَذَلِكَ بَاطِلٌ، فَبَقِيَ أَنَّهُ إِنَّمَا رُجِّحَ عَلَى سَبِيلِ الصِّحَّةِ وَكَوْنُهُ مُرَجِّحًا عَلَى سَبِيلِ الصِّحَّةِ، لَيْسَ إِلَّا كَوْنُهُ تَعَالَى قَادِرًا، فَثَبَتَ أَنَّ الْمَعْلُومَ مِنْهُ بَعْدَ الْعِلْمِ بِكَوْنِهِ مُرَجِّحًا، هُوَ كَوْنُهُ/ قَادِرًا. ثُمَّ إِنَّا بَعْدَ هَذَا نَسْتَدِلُّ بِكَوْنِ أَفْعَالِهِ مُحْكَمَةً مُتْقَنَةً عَلَى كَوْنِهِ عَالِمًا، ثُمَّ إِنَّا إِذَا عَلِمْنَا كَوْنَهُ تَعَالَى قَادِرًا عَالِمًا، وَعَلِمْنَا أَنَّ الْعَالِمَ الْقَادِرَ يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ إِلَّا حَيًّا، عَلِمْنَا مِنْ كَوْنِهِ قَادِرًا عَالِمًا، كَوْنَهُ حَيًّا. فَظَهَرَ بِهَذَا أَنَّهُ لَيْسَ الْعِلْمُ بِصِفَاتِهِ تَعَالَى وَبِأَسْمَائِهِ وَاقِعًا فِي دَرَجَةٍ وَاحِدَةٍ، بَلِ الْعِلْمُ بِهَا عُلُومٌ مُتَرَتَّبَةٌ يُسْتَفَادُ بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ.

onların varlığını yokluğuna tercih edici (müreccih) olmasıdır. Zira biz O Subhânehu'nun varlığını ancak mümkün varlıkların mevcudiyetiyle O'na istidlal ederek (delil getirerek) biliriz. Delil, bu duyulur âlemin zatı gereği varlığı da yokluğu da mümkün bir varlık olduğuna delalet edince, akıl onun varlığını yokluğuna tercih edecek bir müreccihe muhtaç olduğuna hükmeder; o müreccih ise ancak Allah Subhânehu'dur. Böylece O Teâlâ hakkında ilk bilinen şeyin, O'nun müreccih ve müessir olduğu sabit olur. Sonra deriz ki: O müreccih ya vücup (zorunluluk) yoluyla tercih eder ya da sıhhat (imkân) yoluyla tercih eder. Birincisi bâtıldır; aksi takdirde âlem O'nun devamıyla devam ederdi [ezelî ve ebedî olurdu], bu ise bâtıldır. Geriye O'nun ancak sıhhat yoluyla tercih ettiği kalır; O'nun sıhhat yoluyla müreccih olması ise O Teâlâ'nın kâdir olmasından başka bir şey değildir. Böylece O'nun müreccih olduğunun bilinmesinden sonra bilinen şeyin O'nun kâdir olduğu sabit olur. Sonra biz bundan sonra, fiillerinin muhkem ve mükemmel oluşundan O'nun âlim olduğuna istidlal ederiz. Daha sonra O Teâlâ'nın kâdir ve âlim olduğunu bildiğimizde ve âlim ile kâdir olanın ancak diri olabileceğini bildiğimizde, kâdir ve âlim oluşundan O'nun hayy (diri) olduğunu anlarız. Böylece O Teâlâ'nın sıfatlarını ve isimlerini bilmenin tek bir derecede vaki olmadığı, aksine bunları bilmenin birbiri ardınca sıralanan ve bir kısmı diğerinden istifade edilen ilimler olduğu ortaya çıkmış olur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى يُفِيدُ الْحَصْرَ، وَمَعْنَاهُ أَنَّ الْأَسْمَاءَ الْحُسْنَى لَيْسَتْ إِلَّا للَّه تَعَالَى، وَالْبُرْهَانُ الْعَقْلِيُّ قَدْ يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ هَذَا الْمَعْنَى، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَوْجُودَ إِمَّا وَاجِبُ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ، وَإِمَّا مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ، وَالْوَاجِبُ لِذَاتِهِ لَيْسَ إِلَّا الْوَاحِدُ وَهُوَ اللَّه سُبْحَانَهُ، وَأَمَّا مَا سِوَى ذَلِكَ الْوَاحِدِ، فَهُوَ مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ، وَكُلُّ مُمْكِنٍ لِذَاتِهِ، فَهُوَ مُحْتَاجٌ فِي ماهيته وفي وجوده وفي جميع صفاته الحقيقة وَالْإِضَافِيَّةِ وَالسَّلْبِيَّةِ إِلَى تَكْوِينِ الْوَاجِبِ لِذَاتِهِ، وَلَوْلَاهُ لَبَقِيَ عَلَى الْعَدَمِ الْمَحْضِ وَالسَّلْبِ الصِّرْفِ، فاللَّه سُبْحَانَهُ كَامِلٌ لِذَاتِهِ، وَكَمَالُ كُلِّ مَا سِوَاهُ فَهُوَ حَاصِلٌ بِجُودِهِ وَإِحْسَانِهِ، فَكُلُّ كَمَالٍ وَجَلَالٍ وَشَرَفٍ، فَهُوَ لَهُ سُبْحَانَهُ بِذَاتِهِ وَلِذَاتِهِ وَفِي ذَاتِهِ، وَلِغَيْرِهِ عَلَى سَبِيلِ الْعَارِيَةِ، وَالَّذِي لِغَيْرِهِ مِنْ ذَاتِهِ، فَهُوَ الْفَقْرُ وَالْحَاجَةُ وَالنُّقْصَانُ وَالْعَدَمُ، فَثَبَتَ بِهَذَا الْبُرْهَانِ الْبَيِّنِ أَنَّ الْأَسْمَاءَ الْحُسْنَى لَيْسَتْ إِلَّا للَّه، وَالصِّفَاتِ الْحُسْنَى لَيْسَتْ إِلَّا للَّه، وَأَنَّ كُلَّ مَا سِوَاهُ، فَهُوَ غَرَقٌ فِي بَحْرِ الْفَنَاءِ وَالنُّقْصَانِ.

İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى } “En güzel isimler Allah'ındır” buyruğu hasr (tahsis) ifade eder; bunun anlamı, en güzel isimlerin yalnızca Allah Teâlâ'ya ait olduğudur. Aklî bürhan da bu anlamın sıhhatine delalet eder; zira mevcut ya zatı gereği vacibü'l-vücuddur ya da zatı gereği mümkündür. Zatı gereği vacip olan ise ancak Bir'dir, O da Allah Subhânehu'dur. O Bir'den başkasına gelince, o zatı gereği mümkündür. Zatı gereği mümkün olan her şey ise mahiyetinde, varlığında ve hakiki, izafî ve selbî bütün sıfatlarında zatı gereği vacip olanın tekvinine (yaratmasına) muhtaçtır; şayet O olmasaydı sırf yokluk ve katıksız olumsuzluk üzere kalırdı. Dolayısıyla Allah Subhânehu zatı gereği kâmildir; O'ndan başkalarının kemali ise O'nun cömertliği ve ihsanı ile hasıldır. Her kemal, celal ve şeref O Subhânehu'ya zatıyla, zatı için ve zatında aittir; başkası için ise ariyet (emanet) yoluyladır. Başkasına zatından ait olan şey ise fakirlik, muhtaçlık, noksanlık ve yokluktur. Bu açık bürhan ile sabit oldu ki esmâ-i hüsnâ yalnızca Allah'ındır, en güzel sıfatlar yalnızca Allah'ındır ve O'ndan gayrı her şey fena ve noksanlık denizinde boğulmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ أَسْمَاءَ اللَّه لَيْسَتْ إِلَّا للَّه، وَالصِّفَاتِ الْحُسْنَى لَيْسَتْ إِلَّا للَّه، فَيَجِبُ كَوْنُهَا مَوْصُوفَةً بِالْحُسْنِ وَالْكَمَالِ فَهَذَا يُفِيدُ أَنَّ كُلَّ اسْمٍ لَا يُفِيدُ فِي الْمُسَمَّى صِفَةَ كَمَالٍ وَجَلَالٍ فَإِنَّهُ لَا يَجُوزُ إِطْلَاقُهُ عَلَى اللَّه سُبْحَانَهُ، وَعِنْدَ هَذَا نُقِلَ عَنْ جَهْمِ بْنِ صَفْوَانَ أَنَّهُ قَالَ: لَا أُطْلِقُ عَلَى ذَاتِ اللَّه تَعَالَى اسْمَ الشَّيْءِ.

Üçüncü Mesele: Bu ayet, Allah'ın isimlerinin yalnızca Allah'a ait olduğuna ve en güzel sıfatların da yalnızca Allah'a ait olduğuna delalet etmiştir; dolayısıyla bunların güzellik ve kemal ile nitelenmiş olması vaciptir. Bu da müsemmada (isimlendirilende) bir kemal ve celal sıfatı ifade etmeyen hiçbir ismin Allah Subhânehu'ya ıtlak edilmesinin caiz olmadığını ifade eder. Bu noktada Cehm b. Safvân'dan şöyle dediği nakledilmiştir: «Allah Teâlâ'nın zatına 'şey' ismini vermem.»

قَالَ: لِأَنَّ اسْمَ الشَّيْءِ يَقَعُ عَلَى أَخَسِّ الْأَشْيَاءِ وَأَكْثَرِهَا حَقَارَةً وَأَبْعَدِهَا عَنْ دَرَجَاتِ الشَّرَفِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ وَجَبَ الْقَطْعُ بِأَنَّهُ لَا يُفِيدُ فِي الْمُسَمَّى شَرَفًا وَرُتْبَةً وَجَلَالَةً.

Demiştir ki: «Çünkü 'şey' ismi eşyanın en düşüğüne, en değersizine ve şeref derecelerine en uzak olanına da verilir. Durum böyle olunca, onun müsemmada bir şeref, rütbe ve celalet ifade etmediğine kesin olarak hükmetmek vacip olur.»

وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: ثَبَتَ بِمُقْتَضَى هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ أَسْمَاءَ اللَّه يَجِبُ أَنْ تَكُونَ دَالَّةً عَلَى الشَّرَفِ وَالْكَمَالِ، وَثَبَتَ أَنَّ اسْمَ الشَّيْءِ لَيْسَ كَذَلِكَ فَامْتَنَعَ تَسْمِيَةُ اللَّه بِكَوْنِهِ شَيْئًا. قَالَ وَمَعَاذَ اللَّه أَنْ يَكُونَ هَذَا نِزَاعًا فِي كَوْنِهِ فِي نَفْسِهِ حَقِيقَةً وَذَاتًا وَمَوْجُودًا، إِنَّمَا النِّزَاعُ وَقَعَ فِي مَحْضِ اللَّفْظِ، وَهُوَ أَنَّهُ هَلْ يَصِحُّ تَسْمِيَتُهُ بِهَذَا اللَّفْظِ أَمْ لَا؟ فَأَمَّا قَوْلُنَا إِنَّهُ مُنْشِئُ الْأَشْيَاءِ، فَهُوَ اسْمٌ يُفِيدُ الْمَدْحَ وَالْجَلَالَ وَالشَّرَفَ، فَكَانَ إِطْلَاقُ هَذَا الِاسْمِ عَلَى اللَّه حَقًّا، ثُمَّ أَكَّدَ هَذِهِ الْحُجَّةَ بِأَنْوَاعٍ أُخَرَ مِنَ الدَّلَائِلِ. فَالْأَوَّلُ: قَوْلُهُ تعلى: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ [الشُّورَى: ١١] مَعْنَاهُ لَيْسَ مِثْلَ مِثْلِهِ شَيْءٌ، وَلَا شَكَّ أَنَّ عَيْنَ الشَّيْءِ مِثْلٌ لِمِثْلِ/ نَفْسِهِ. فَلَمَّا ثَبَتَ بِالْعَقْلِ أَنَّ كُلَّ شَيْءٍ فَهُوَ مِثْلُ مِثْلِ نَفْسِهِ، وَدَلَّ الدَّلِيلُ الْقُرْآنِيُّ عَلَى أَنَّ مِثْلَ مِثْلِ اللَّه لَيْسَ بِشَيْءٍ، كَانَ هَذَا تَصْرِيحًا بِأَنَّهُ تَعَالَى غَيْرُ مُسَمًّى بِاسْمِ الشَّيْءِ، وَلَيْسَ لِقَائِلٍ أَنْ يقول «الكاف» في قوله: لَيْسَ كَمِثْلِهِ حَرْفٌ زَائِدٌ لَا فَائِدَةَ فِيهِ، لِأَنَّ حَمْلَ كَلَامِ اللَّه عَلَى اللَّغْوِ وَالْعَبَثِ وَعَدَمِ الْفَائِدَةِ بعيد.

Bu sabit olunca deriz ki: Bu ayetin muktezası gereğince Allah'ın isimlerinin şeref ve kemale delalet etmesinin vacip olduğu sabit olmuştur; 'şey' isminin ise böyle olmadığı sabit olmuştur. Dolayısıyla Allah'ın bir şey olarak isimlendirilmesi imkânsız olmuştur. [Cehm] demiştir ki: «Hâşâ, bu [ihtilaf] O'nun bizatihi bir hakikat, bir zat ve bir mevcut oluşu hususunda bir çekişme değildir; çekişme sırf lafızda vaki olmuştur; o da O'nun bu lafızla isimlendirilmesinin sahih olup olmadığıdır. Bizim O'nun 'eşyayı inşa eden' olduğunu söylememize gelince, bu övgü, celal ve şeref ifade eden bir isimdir; dolayısıyla bu ismin Allah'a ıtlak edilmesi hak olmuştur.» Sonra o bu hüccetini başka türden delillerle teyit etmiştir. Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } [Şûrâ, 11] buyruğudur; bunun anlamı, 'O'nun benzerinin benzeri gibi hiçbir şey yoktur' demektir. Şüphe yok ki bir şeyin kendisi, kendi benzerinin benzeridir. Akılla her şeyin kendi benzerinin benzeri olduğu sabit olunca ve Kur'anî delil de Allah'ın benzerinin benzerinin bir şey olmadığına delalet edince, bu O Teâlâ'nın 'şey' ismiyle isimlendirilmediğine açık bir beyan olmuştur. Bir kimsenin O'nun { لَيْسَ كَمِثْلِهِ } buyruğundaki «kâf» harfinin hiçbir faydası olmayan zâit bir harf olduğunu söylemeye hakkı yoktur; çünkü Allah'ın kelamını lüzumsuzluğa, abese ve faydasızlığa hamletmek uzaktır.

الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ [الأنعام: ١٠٢ الرعد: ١٦ غافر: ٦٢] وَلَوْ كَانَ تَعَالَى دَاخِلًا تَحْتَ اسْمِ الشَّيْءِ لَزِمَ كَوْنُهُ تَعَالَى خَالِقًا لِنَفْسِهِ وَهُوَ مُحَالٌ. لَا يُقَالُ هَذَا عَامٌّ دَخَلَهُ التَّخْصِيصُ، لِأَنَّا نَقُولُ هَذَا كَلَامٌ لَا بُدَّ مِنَ الْبَحْثِ عَنْهُ فَنَقُولُ: ثَبَتَ بِحَسَبِ الْعُرْفِ الْمَشْهُورِ أَنَّهُمْ يُقِيمُونَ الْأَكْثَرَ مُقَامَ الْكُلِّ، وَيُقِيمُونَ الشَّاذَّ النَّادِرَ مُقَامَ الْعَدَمِ.

İkinci Hüccet: Allah Teâlâ'nın: { خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ } [En'âm, 102; Ra'd, 16; Mü'min, 62] buyruğudur. Şayet O Teâlâ 'şey' ismi altına dâhil olsaydı, Kendisinin yaratıcısı olması gerekirdi ki bu muhaldir. «Bu, tahsise uğramış bir umumdur (genel ifadedir)» denilemez; çünkü biz deriz ki: Bu, mutlaka incelenmesi gereken bir sözdür. Şöyle deriz: Meşhur örf gereğince sabittir ki onlar çoğunluğu bütünün yerine koyarlar; istisnai ve nadir olanı ise yok hükmünde tutarlar.

إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّهُ إِذَا حَصَلَ الْأَكْثَرُ الْأَغْلَبُ وَكَانَ الْغَالِبُ الشَّاذُّ الْخَارِجُ نَادِرًا، أَلْحَقُوا ذَلِكَ الْأَكْثَرَ بِالْكُلِّ، وَأَلْحَقُوا ذَلِكَ النَّادِرَ بِالْمَعْدُومِ، وَأَطْلَقُوا لَفْظَ الْكُلِّ عَلَيْهِ، وَجَعَلُوا ذَلِكَ الشَّاذَّ النَّادِرَ مِنْ بَابِ تَخْصِيصِ الْعُمُومِ.

Bu sabit olunca deriz ki: Çoğunluk ve baskın olan hasıl olup harice çıkan şaz (aykırı) durum nadir olduğunda, o çoğunluğu bütüne katar, o nadiri ise maduma (yok hükmündekine) ilhak ederler ve onun üzerine 'küll' (bütün) lafzını ıtlak ederler; o şaz ve nadir olanı ise umumun tahsisi babından kılarlar.

وَإِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّ بِتَقْدِيرِ أَنْ يَصْدُقَ عَلَى اللَّه تَعَالَى اسْمُ الشَّيْءِ كَانَ أَعْظَمُ الْأَشْيَاءِ هُوَ اللَّه تَعَالَى، وَإِدْخَالُ التَّخْصِيصِ فِي مِثْلِ هَذَا الْمُسَمَّى يَكُونُ مِنْ بَابِ الْكَذِبِ، فَوَجَبَ أَنْ يُعْتَقَدَ أَنَّهُ تَعَالَى لَيْسَ مُسَمًّى بِاسْمِ الشَّيْءِ حَتَّى لَا يَلْزَمَنَا هَذَا الْمَحْذُورُ.

Bunu anladığına göre deriz ki: Allah Teâlâ üzerine 'şey' isminin sadık geldiği farz edilse bile, şeylerin en büyüğü Allah Teâlâ olurdu. Böyle bir müsemmaya tahsis dâhil etmek ise yalan kabilinden olurdu. Dolayısıyla bu sakıncanın başımıza gelmemesi için O Teâlâ'nın 'şey' ismiyle isimlendirilmediğine inanmak vacip olmuştur.

الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: هَذَا الِاسْمُ مَا وَرَدَ فِي كِتَابِ اللَّه وَلَا سُنَّةِ رَسُولِهِ، وَمَا رَأَيْنَا أَحَدًا مِنَ السَّلَفِ قَالَ فِي دُعَائِهِ يَا شَيْءُ، فَوَجَبَ الِامْتِنَاعُ مِنْهُ، وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّهُ غَيْرُ وَارِدٍ فِي كِتَابِ اللَّه أَنَّ الْآيَةَ الَّتِي يُتَوَهَّمُ اشْتِمَالُهَا عَلَى هَذَا الِاسْمِ قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهادَةً قُلِ اللَّهُ شَهِيدٌ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ [الْأَنْعَامِ: ١٩] وَقَدْ بَيَّنَّا فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ لَا تَدُلُّ عَلَى الْمَقْصُودِ، فَسَقَطَ الْكَلَامُ فِيهِ.

Üçüncü Hüccet: Bu isim Allah'ın Kitabı'nda ve Resulü'nün sünnetinde varid olmamıştır; seleften hiç kimsenin duasında «Yâ Şey'» dediğini de görmedik. Dolayısıyla bundan kaçınmak vacip olmuştur. Bunun Allah'ın Kitabı'nda varid olmadığına delil şudur: Bu ismi içerdiği vehmedilen ayet, Allah Teâlâ'nın: { قُلْ أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهادَةً قُلِ اللَّهُ شَهِيدٌ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ } [En'âm, 19] buyruğudur. Biz En'âm suresinde bu ayetin kastedilen anlama delalet etmediğini açıklamıştık; böylece bu husustaki söz düşmüştür.

فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ: فَقَوْلُنَا: مَوْجُودٌ وَمَذْكُورٌ وَذَاتٌ وَمَعْلُومٌ، أَلْفَاظٌ لَا تَدُلُّ عَلَى الشَّرَفِ وَالْجَلَالِ فَوَجَبَ أَنْ تَقُولُوا إِنَّهُ لَا يَجُوزُ إِطْلَاقُهَا عَلَى اللَّه تَعَالَى. فَنَقُولُ: الْحَقُّ فِي هَذَا الْبَابِ التَّفْصِيلُ، وَهُوَ أَنَّا نَقُولُ: مَا الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِكَ: إِنَّهُ تَعَالَى شَيْءٌ، وَذَاتٌ، وَحَقِيقَةٌ؟ إِنْ عَنَيْتَ أَنَّهُ تَعَالَى فِي نَفْسِهِ ذَاتٌ وَحَقِيقَةٌ وَثَابِتٌ وَمَوْجُودٌ وَشَيْءٌ، فَهُوَ كَذَلِكَ مِنْ غَيْرِ شَكٍّ وَلَا شُبْهَةٍ، وَإِنْ عَنَيْتَ بِهِ أَنَّهُ هَلْ يَجُوزُ أَنْ يُنَادَى بِهَذِهِ الْأَلْفَاظِ أَمْ لَا؟ فَنَقُولُ لَا يَجُوزُ.

Eğer bir kimse: «Bizim mevcut, mezkûr, zat ve malûm dememiz de şeref ve celale delalet etmeyen lafızlardır; dolayısıyla bunların da Allah Teâlâ'ya ıtlakının caiz olmadığını söylemeniz gerekirdi» derse, deriz ki: Bu babda hak olan tafsilattır (ayrım yapmaktır); o da şudur: 'O Teâlâ şeydir, zattır, hakikattir' sözünden maksadın nedir? Şayet O Teâlâ'nın bizatihi bir zat, bir hakikat, sabit, mevcut ve bir şey olduğunu kastettiysen, bunda hiçbir şüphe ve tereddüt olmaksızın durum böyledir. Yok eğer bununla bu lafızlarla O'na nida edilip edilemeyeceğini kastettiysen, deriz ki caiz değildir.

لِأَنَّا رَأَيْنَا السَّلَفَ يَقُولُونَ: يَا اللَّه يَا رَحْمَنُ يَا رَحِيمُ إِلَى سَائِرِ الْأَسْمَاءِ الشَّرِيفَةِ، وَمَا رَأَيْنَا وَلَا سَمِعْنَا أَنَّ أَحَدًا يَقُولُ: يَا ذَاتُ يَا حَقِيقَةُ يَا مَفْهُومُ وَيَا مَعْلُومُ، فَكَانَ الِامْتِنَاعُ عَنْ مِثْلِ هَذِهِ الْأَلْفَاظِ فِي مَعْرِضِ النِّدَاءِ وَالدُّعَاءِ وَاجِبًا للَّه تَعَالَى. واللَّه أَعْلَمُ.

Çünkü biz selefin «Yâ Allah, yâ Rahmân, yâ Rahîm» dediklerini ve diğer şerefli isimleri söylediklerini gördük; fakat hiçbir kimsenin «Yâ Zât, yâ Hakîkat, yâ Mefhûm, yâ Ma'lûm» dediğini ne gördük ne de işittik. Dolayısıyla Allah Teâlâ hakkında nida ve dua makamında bu tür lafızlardan kaçınmak vacip olmuştur. Allah en iyisini bilir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِها يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى حَصَلَتْ لَهُ أَسْمَاءٌ حَسَنَةٌ، وَأَنَّهُ يَجِبُ عَلَى الْإِنْسَانِ أَنْ يَدْعُوَ اللَّه بِهَا، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَسْمَاءَ اللَّه تَوْقِيفِيَّةٌ لَا اصْطِلَاحِيَّةٌ. وَمِمَّا يُؤَكِّدُ هَذَا أَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: يَا جَوَادُ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: يَا سَخِيُّ، وَلَا أَنْ يُقَالَ يَا عَاقِلُ يَا طَبِيبُ يَا فَقِيهُ. وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أسماء اللَّه تعالى توقيفة لَا اصْطِلَاحِيَّةٌ.

Dördüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: { وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِها } “En güzel isimler Allah'ındır; O'na o isimlerle dua edin” buyruğu O Teâlâ'nın güzel isimlere sahip olduğuna ve insanın Allah'a bu isimlerle dua etmesinin vacip olduğuna delalet eder. Bu da Allah'ın isimlerinin ıstılâhî (insanların koyduğu) değil, tevkîfî (vahye dayalı) olduğuna delalet eder. Bunu pekiştiren hususlardan biri de şudur: «Yâ Cevâd» (ey cömert) demek caiz olduğu halde «yâ Sehî» (ey eli açık) demek caiz değildir; «yâ Âkıl» (ey akıllı), «yâ Tabîb» (ey doktor), «yâ Fakîh» (ey fıkıhçı/anlayışlı) demek de caiz değildir. Bu da Allah Teâlâ'nın isimlerinin ıstılâhî değil tevkîfî olduğunu gösterir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الِاسْمَ غَيْرُ الْمُسَمَّى لِأَنَّهَا تَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَسْمَاءَ اللَّه كَثِيرَةٌ لِأَنَّ لَفْظَ الْأَسْمَاءِ لفظ الْجَمْعُ، وَهِيَ تُفِيدُ الثَّلَاثَةَ فَمَا فَوْقَهَا، فَثَبَتَ أَنَّ أَسْمَاءَ اللَّه كَثِيرَةٌ وَلَا شَكَّ أَنَّ اللَّه وَاحِدٌ، فَلَزِمَ الْقَطْعُ بِأَنَّ الِاسْمَ غَيْرُ الْمُسَمَّى وَأَيْضًا قَوْلُهُ: وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى يَقْتَضِي إِضَافَةَ الْأَسْمَاءِ إِلَى اللَّه، وَإِضَافَةُ الشَّيْءِ إِلَى نَفْسِهِ مُحَالٌ. وَأَيْضًا فَلَوْ قِيلَ: وللَّه الذَّوَاتُ لَكَانَ بَاطِلًا. وَلَمَّا قَالَ: وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ كَانَ حَقًّا وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الِاسْمَ غَيْرُ المسمى.

Beşinci Mesele: Ayet, ismin müsemmanın (isimlendirilenin) gayrısı olduğuna delalet etmiştir; zira ayet, Allah'ın isimlerinin çok olduğuna delalet etmektedir; çünkü «esmâ» lafzı cemidir (çoğuldur) ve üç ve yukarısını ifade eder. Böylece Allah'ın isimlerinin çok olduğu sabit olmuştur; şüphe yok ki Allah ise Bir'dir. Dolayısıyla ismin müsemmanın gayrısı olduğuna kesin olarak hükmetmek gerekmiştir. Ayrıca O'nun: { وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى } buyruğu isimlerin Allah'a izafe edilmesini (bağlanmasını) iktiza eder; bir şeyin kendisine izafe edilmesi ise muhaldir. Keza şayet «Allah'ın zatları vardır» denilseydi bâtıl olurdu; «Allah'ın isimleri vardır» denildiğinde ise hak olmuştur. Bu da ismin müsemmanın gayrısı olduğuna delalet eder.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: قَوْلُهُ: وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِها يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْإِنْسَانَ لَا يَدْعُو رَبَّهُ إِلَّا بِتِلْكَ الْأَسْمَاءِ الْحُسْنَى، وَهَذِهِ الدَّعْوَةُ لَا تَتَأَتَّى إِلَّا إِذَا عَرَفَ مَعَانِيَ تِلْكَ الْأَسْمَاءِ، وَعَرَفَ بِالدَّلِيلِ أَنَّ لَهُ إِلَهًا وَرَبًّا خَالِقًا مَوْصُوفًا بِتِلْكَ الصِّفَاتِ الشَّرِيفَةِ الْمُقَدَّسَةِ، فَإِذَا عَرَفَ بِالدَّلِيلِ ذَلِكَ فَحِينَئِذٍ يَحْسُنُ أَنْ يَدْعُوَ رَبَّهُ بِتِلْكَ الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ، ثُمَّ إِنَّ لِتِلْكَ الدَّعْوَةِ شَرَائِطَ كَثِيرَةً مَذْكُورَةً بِالِاسْتِقْصَاءِ فِي كِتَابِ «الْمِنْهَاجِ» لِأَبِي عَبْدِ اللَّه الْحَلِيمِيِّ، وَأَحْسَنُ مَا فِيهِ أَنْ يَكُونَ مُسْتَحْضِرًا لِأَمْرَيْنِ: أَحَدُهُمَا: عِزَّةُ الربوبية. والثانية: ذلة العبودية. فهناك يحسن ذلك الدُّعَاءُ وَيَعْظُمُ مَوْقِعُ ذَلِكَ الذِّكْرِ. فَأَمَّا إِذَا لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ كَانَ قَلِيلَ الْفَائِدَةِ، وَأَنَا أَذْكُرُ لِهَذَا الْمَعْنَى مِثَالًا، وَهُوَ أَنَّ مَنْ أَرَادَ أَنْ يَقُولَ فِي تَحْرِيمَةِ صَلَاتِهِ اللَّه أَكْبَرُ، فَإِنَّهُ يَجِبُ أَنْ يَسْتَحْضِرَ فِي النِّيَّةِ جميع ما أمكنه من معرفة آثار حكمة اللَّه تَعَالَى فِي تَخْلِيقِ نَفْسِهِ وَبَدَنِهِ وَقُوَاهُ الْعَقْلِيَّةِ وَالْحِسِّيَّةِ أَوِ الْحَرَكِيَّةِ، ثُمَّ يَتَعَدَّى مِنْ نَفْسِهِ إِلَى اسْتِحْضَارِ آثَارِ حِكْمَةِ اللَّه فِي تَخْلِيقِ جَمِيعِ النَّاسِ، وَجَمِيعِ الْحَيَوَانَاتِ، وَجَمِيعِ أَصْنَافِ النَّبَاتِ وَالْمَعَادِنِ، وَالْآثَارِ الْعُلْوِيَّةِ مِنَ الرَّعْدِ وَالْبَرْقِ وَالصَّوَاعِقِ الَّتِي تُوجَدُ فِي كُلِّ أَطْرَافِ الْعَالَمِ، ثُمَّ يَسْتَحْضِرُ آثَارَ قُدْرَةِ اللَّه تَعَالَى فِي تَخْلِيقِ الْأَرْضِينَ وَالْجِبَالِ وَالْبِحَارِ وَالْمَفَاوِزِ، ثُمَّ يَسْتَحْضِرُ آثَارَ قُدْرَةِ اللَّه تَعَالَى فِي تَخْلِيقِ طَبَقَاتِ الْعَنَاصِرِ السُّفْلِيَّةِ وَالْعُلْوِيَّةِ، ثُمَّ يَسْتَحْضِرُ آثَارَ قُدْرَةِ اللَّه تعالى في تخليق أطباق السموات عَلَى سَعَتِهَا وَعِظَمِهَا، وَفِي تَخْلِيقِ أَجْرَامِ النَّيِّرَاتِ مِنَ الثَّوَابِتِ وَالسَّيَّارَاتِ، ثُمَّ يَسْتَحْضِرُ آثَارَ قُدْرَةِ اللَّه تَعَالَى فِي تَخْلِيقِ الْكُرْسِيِّ وَسِدْرَةِ الْمُنْتَهَى، ثُمَّ يَسْتَحْضِرُ آثَارَ قُدْرَتِهِ فِي تَخْلِيقِ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ الْمُحِيطِ بِكُلِّ هَذِهِ الْمَوْجُودَاتِ، ثُمَّ يَسْتَحْضِرُ آثَارَ قُدْرَتِهِ فِي تَخْلِيقِ الْمَلَائِكَةِ مِنْ حَمَلَةِ الْعَرْشِ وَالْكُرْسِيِّ وَجُنُودِ عَالَمِ الرُّوحَانِيَّاتِ، فَلَا يَزَالُ يَسْتَحْضِرُ مِنْ هَذِهِ الدَّرَجَاتِ وَالْمَرَاتِبِ أَقْصَى مَا يَصِلُ إِلَيْهِ فَهْمُهُ وَعَقْلُهُ وَذِكْرُهُ وَخَاطِرُهُ وَخَيَالُهُ، ثُمَّ عِنْدَ اسْتِحْضَارِ جَمِيعِ هَذِهِ الرُّوحَانِيَّاتِ/ وَالْجُسْمَانِيَّاتِ على تفاوت درجاتها وتباين منازلها ومراتبها، ويقول اللَّه أَكْبَرُ، وَيُشِيرُ بِقَوْلِهِ- اللَّه- إِلَى الْمَوْجُودِ الَّذِي خَلَقَ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ وَأَخْرَجَهَا مِنَ الْعَدَمِ إِلَى الْوُجُودِ، وَرَتَّبَهَا بِمَا لَهَا مِنَ الصِّفَاتِ وَالنُّعُوتِ، وَبِقَوْلِهِ- أَكْبَرُ- أَيْ أَنَّهُ لَا يُشْبِهُ لِكِبْرِيَائِهِ وَجَبَرُوتِهِ وَعِزِّهِ وَعُلُوِّهِ وَصَمَدِيَّتِهِ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ بَلْ هُوَ أَكْبَرُ مِنْ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ أَكْبَرُ مِنْ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ. فَإِذَا عَرَفْتَ هَذَا الْمِثَالَ الْوَاحِدَ فَقِسِ الذِّكْرَ الْحَاصِلَ مَعَ الْعِرْفَانِ والشعور، وعند هذا يَنْفَتِحُ عَلَى عَقْلِكَ نَسَمَةٌ مِنَ الْأَسْرَارِ الْمُودَعَةِ تَحْتَ قَوْلِهِ: وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِها.

Altıncı Mesele: O'nun: { وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِها } buyruğu, insanın Rabbine ancak bu güzel isimlerle dua edeceğine delalet eder. Bu dua ise ancak o isimlerin manalarını bildiğinde ve delille kendisinin bu şerefli ve mukaddes sıfatlarla muttasıf bir ilahı, bir Rabbi ve Yaratıcısı olduğunu bildiğinde gerçekleşir. İşte bunu delille bildiği zaman, Rabbine bu isimler ve sıfatlarla dua etmesi güzel olur. Sonra bu duanın, Ebû Abdullah el-Halîmî'nin «el-Minhâc» adlı kitabında etraflıca zikredilen pek çok şartı vardır. Onda bulunan en güzel şey ise kulun iki hususu zihninde hazır bulundurmasıdır: Birincisi: Rubûbiyetin izzeti. İkincisi: Kulluğun zilleti. İşte o zaman o dua güzel olur ve o zikrin konumu yücelir. Şayet böyle olmazsa faydası az olur. Ben bu mana için bir misal zikredeyim: O da namaza başlama tekbirinde «Allahu ekber» demek isteyen kimsenin, niyetinde kendi nefsinin, bedeninin, aklî, hissî veya hareket kuvvetlerinin yaratılışındaki Allah Teâlâ'nın hikmetinin eserlerinden bilebildiği her şeyi zihninde hazır bulundurması vaciptir; sonra kendi nefsinden geçerek bütün insanların, bütün hayvanların, bütün bitki ve maden çeşitlerinin yaratılışındaki ve âlemin her tarafında bulunan gök gürültüsü, şimşek ve yıldırımlar gibi ulvî eserlerdeki Allah'ın hikmetinin eserlerini zihninde hazır bulundurur; sonra yeryüzünün, dağların, denizlerin ve çöllerin yaratılışındaki Allah Teâlâ'nın kudretinin eserlerini zihninde hazır bulundurur; sonra süflî ve ulvî unsurlar tabakalarının yaratılışındaki Allah Teâlâ'nın kudretinin eserlerini zihninde hazır bulundurur; sonra genişliği ve büyüklüğüyle göklerin tabakalarının yaratılışındaki ve sabit yıldızlar ile gezegenlerden oluşan nurlu gök cisimlerinin yaratılışındaki Allah Teâlâ'nın kudretinin eserlerini zihninde hazır bulundurur; sonra Kürsî'nin ve Sidretü'l-Müntehâ'nın yaratılışındaki Allah Teâlâ'nın kudretinin eserlerini zihninde hazır bulundurur; sonra bütün bu mevcutları kuşatan Azîm Arş'ın yaratılışındaki O'nun kudretinin eserlerini zihninde hazır bulundurur; sonra Arş'ı ve Kürsî'yi taşıyan meleklerin ve ruhanîler âleminin ordularının yaratılışındaki O'nun kudretinin eserlerini zihninde hazır bulundurur. Böylece fehminin, aklının, zikrinin, hatırının ve hayalinin ulaşabildiği bu derece ve mertebelerin en son noktasını zihninde canlandırmaya devam eder; sonra bütün bu ruhanî ve cismanî varlıkları, derecelerinin farklılığı ve menzile ile mertebelerinin çeşitliliğiyle zihninde hazır bulundurduğu anda «Allahu ekber» der. «Allah» sözüyle bu eşyayı yaratan, onları yokluktan varlığa çıkaran, sahip oldukları sıfat ve vasıflarla onları düzene koyan Varlığa işaret eder; «ekber» sözüyle ise kibriyâsı, ceberûtu, izzeti, yüceliği ve samediyyeti sebebiyle O'nun bu eşyaya benzemediğine, bilakis O'nun «bu eşyadan daha büyüktür» denilmesinden bile daha büyük olduğuna işaret eder. Bu tek misali bildiğinde, marifet ve şuur ile hasıl olan zikri buna kıyas et; işte o vakit O'nun: { وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِها } “En güzel isimler Allah'ındır; O'na o isimlerle dua edin” buyruğunun altında saklı olan sırlardan bir esinti aklına açılıverir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمائِهِ فقيه مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمائِهِ } “O'nun isimlerinde eğriliğe sapanları bırakın” buyruğuna gelince, bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ حَمْزَةُ يُلْحِدُونَ وَوَافَقَهُ عَاصِمٌ وَالْكِسَائِيُّ فِي النَّحْلِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: يُلْحِدُونَ ويُلْحِدُونَ لُغَتَانِ: يُقَالُ: لَحَدْتُ لَحْدًا وَأَلْحَدْتُ، قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ: مَعْنَى الْإِلْحَادِ فِي اللُّغَةِ الْمَيْلُ عَنِ الْقَصْدِ.

Birinci Mesele: Hamza { يُلْحِدُونَ } [ye harfini dammeli] okudu; Âsım ve Kisâî de Nahl suresinde ona muvafakat etti. Ferrâ dedi ki: «Yelhadûne» ve «yülhidûne» iki lügattir (kullanımdır); [Arapçada] «lehadtü lahden» ve «elhadtü» denilir. Lügat ehli dedi ki: İlhâdın lügatteki anlamı kasttan (doğru yoldan) sapmaktır.

قَالَ ابْنُ السِّكِّيتِ: الْمُلْحِدُ الْعَادِلُ عَنِ الْحَقِّ الْمُدْخِلُ فِيهِ مَا لَيْسَ مِنْهُ. يُقَالُ: قَدْ أَلْحَدَ فِي الدِّينِ وَلَحَدَ، وَقَالَ أبو عمرو من أهل اللغة: الإلحاد: العدول عَنِ الِاسْتِقَامَةِ وَالِانْحِرَافُ عَنْهَا. وَمِنْهُ اللَّحْدُ الَّذِي يُحْفَرُ فِي جَانِبِ الْقَبْرِ.

İbnü's-Sikkît şöyle demiştir: Mülhid; haktan sapan, ona ait olmayan şeyi ona dâhil edendir. «Dinde ilhad etti (elhede) ve saptı (lehede)» denilir. Lügat ehlinden Ebû Amr demiştir ki: İlhâd; istikametten sapmak ve ondan meyledip uzaklaşmaktır. Kabrin yan tarafına kazılan lahît de bundandır.

قَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀: وَالْأَجْوَدُ قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحادٍ [الحج: ٢٥] وَالْإِلْحَادُ أَكْثَرُ فِي كَلَامِهِمْ لِقَوْلِهِمْ: مُلْحِدٌ، وَلَا تكاد تسمع العرب يقولون لا حد.

Vâhidî rahimehullâh şöyle demiştir: En üstün olanı, Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحادٍ } [Hac, 25] buyruğundan ötürü cumhurun kıraatidir; ilhâd kelimesi onların «mülhid» demelerinden ötürü kendi kelamlarında daha çoktur, Arapların «lâhid» dediklerini pek işitmezsin.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْمُحَقِّقُونَ: الْإِلْحَادُ فِي أَسْمَاءِ اللَّه يَقَعُ عَلَى ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ: الْأَوَّلُ: إِطْلَاقُ أَسْمَاءِ اللَّه الْمُقَدَّسَةِ الطَّاهِرَةِ عَلَى غَيْرِ اللَّه، مِثْلَ أَنَّ الْكُفَّارَ كَانُوا يُسَمُّونَ الْأَوْثَانَ بِآلِهَةٍ، ومن ذلك أنهم سموا أصناماً لهم بِاللَّاتِ وَالْعُزَّى وَالْمَنَاةِ، وَاشْتِقَاقُ اللَّاتِ مِنَ الْإِلَهِ، وَالْعُزَّى مِنَ الْعَزِيزِ، وَاشْتِقَاقُ مَنَاةَ مِنَ الْمَنَّانِ. وكان مسيلمة

İkinci Mesele: Muhakkikler şöyle demiştir: Allah'ın isimlerinde ilhâd (sapma) üç veçhile vaki olur: Birincisi: Allah'ın mukaddes ve pak isimlerinin Allah'tan başkasına verilmesidir; nitekim kâfirlerin putlara ilahlar adını vermeleri gibi. Yine bundan olmak üzere onlar putlarını el-Lât, el-Uzzâ ve Menât olarak isimlendirmişlerdir; Lât ilah kelimesinden, Uzzâ Azîz kelimesinden, Menât ise Mennân kelimesinden türetilmiştir. Müseylime

الْكَذَّابُ لَقَّبَ نَفْسَهُ بِالرَّحْمَنِ. وَالثَّانِي: أَنْ يُسَمُّوا اللَّه بِمَا لَا يَجُوزُ تَسْمِيَتُهُ بِهِ، مِثْلَ تَسْمِيَةِ مَنْ سَمَّاهُ- أَبًا- لِلْمَسِيحِ. وَقَوْلُ جُمْهُورِ النَّصَارَى: أَبٌ، وَابْنٌ، وَرُوحُ الْقُدُسِ، وَمِثْلَ أَنَّ الْكَرَّامِيَّةَ يُطْلِقُونَ لَفْظَ الْجِسْمِ عَلَى اللَّه سُبْحَانَهُ وَيُسَمُّونَهُ بِهِ، وَمِثْلَ أَنَّ الْمُعْتَزِلَةَ قَدْ يَقُولُونَ فِي أَثْنَاءِ كَلَامِهِمْ، لَوْ فَعَلَ تَعَالَى كَذَا وَكَذَا لَكَانَ سَفِيهًا مُسْتَحِقًّا لِلذَّمِّ، وَهَذِهِ الْأَلْفَاظُ مُشْعِرَةٌ بِسُوءِ الْأَدَبِ. قَالَ أَصْحَابُنَا: وَلَيْسَ كُلُّ مَا صَحَّ مَعْنَاهُ جَازَ إِطْلَاقُهُ بِاللَّفْظِ فِي حَقِّ اللَّه، فَإِنَّهُ ثَبَتَ بِالدَّلِيلِ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ هُوَ الْخَالِقُ لِجَمِيعِ الْأَجْسَامِ، ثُمَّ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: يَا خَالِقَ الدِّيدَانِ وَالْقُرُودِ وَالْقِرْدَانِ، بل الواجب تنزيه اللَّه عن مثل هذا الأذكار، وأن يقال: يا خالق الأرض والسموات يَا مُقِيلَ الْعَثَرَاتِ يَا رَاحِمَ الْعَبَرَاتِ إِلَى غَيْرِهَا مِنَ الْأَذْكَارِ الْجَمِيلَةِ الشَّرِيفَةِ. وَالثَّالِثُ: أَنْ يَذْكُرَ الْعَبْدُ رَبَّهُ بِلَفْظٍ لَا يَعْرِفُ مَعْنَاهُ وَلَا يَتَصَوَّرُ مُسَمَّاهُ، فَإِنَّهُ رُبَّمَا كَانَ مُسَمَّاهُ أَمْرًا غَيْرَ لَائِقٍ بِجَلَالِ/ اللَّه، فَهَذِهِ الْأَقْسَامُ الثَّلَاثَةُ هِيَ الْإِلْحَادُ فِي الْأَسْمَاءِ.

el-Kezzâb da kendisini er-Rahmân olarak lakaplandırmıştı. İkincisi: Allah'ı, O'na verilmesi caiz olmayan şeyle isimlendirmeleridir; Allah'ı Mesîh'in babası olarak isimlendiren kimsenin isimlendirmesi ve Hristiyanların çoğunun «baba, oğul ve kutsal ruh» demeleri gibi; Kerrâmiyye'nin Allah Subhânehu'ya cisim lafzını verip O'nu bununla isimlendirmeleri gibi; Mutezile'nin sözleri esnasında bazen «Eğer Allah şöyle şöyle yapsaydı sefih olurdu ve yerilmeyi hak ederdi» demeleri gibi; nitekim bu lafızlar edep noksanlığını hissettirir. Ashabımız demiştir ki: Anlamı doğru olan her şeyin lafız olarak Allah hakkında kullanılması caiz değildir; zira O Subhânehu'nun bütün cisimlerin yaratıcısı olduğu delille sabittir, buna rağmen: «Ey kurtçukların, maymunların ve kenelerin yaratıcısı!» denilmesi caiz değildir; aksine Allah'ı bu tür zikirlerden tenzih etmek ve «Ey yerin ve göklerin yaratıcısı! Ey sürçmeleri bağışlayan! Ey gözyaşlarına merhamet eden!» ve bunlardan başka güzel ve şerefli zikirlerle seslenmek vaciptir. Üçüncüsü: Kulun Rabbini manasını bilmediği ve müsemmasını tasavvur edemediği bir lafızla zikretmesidir; zira onun müsemması Allah'ın celaline layık olmayan bir şey olabilir. İşte bu üç kısım isimlerde ilhâddır.

فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ: هَلْ يَلْزَمُ مِنْ وُرُودِ الْأَوَّلِ فِي إِطْلَاقِ لَفْظِهِ عَلَى اللَّه تَعَالَى أَنْ يُطْلَقَ عَلَيْهِ سَائِرُ الْأَلْفَاظِ الْمُشْتَقَّةِ مِنْهُ عَلَى الْإِطْلَاقِ؟

Eğer bir kimse: «Lafzın birinci şeklinin Allah Teâlâ hakkında varid olması, ondan türetilen diğer lafızların da mutlak olarak O'na verilmesini gerektirir mi?» derse,

قُلْنَا: الْحَقُّ عِنْدِي أَنَّ ذَلِكَ غَيْرُ لَازِمٍ لا فِي حَقِّ اللَّه تَعَالَى، وَلَا فِي حَقِّ الْمَلَائِكَةِ وَالْأَنْبِيَاءِ وَتَقْرِيرُهُ: أَنَّ لَفْظَ «عَلَّمَ» وَرَدَ فِي حَقِّ اللَّه تَعَالَى فِي آيَاتٍ مِنْهَا قوله: وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها [البقرة: ٣١] عَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ

deriz ki: Bana göre hak olan, bunun ne Allah Teâlâ hakkında ne melekler ne de peygamberler hakkında gerekli olmadığıdır. Bunun açıklaması şudur: «Alleme» (öğretti) lafzı Allah Teâlâ hakkında pek çok ayette varid olmuştur; O'nun: { وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها } “Âdem'e bütün isimleri öğretti” [Bakara, 31], { عَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ } “Sana bilmediğin şeyleri öğretti”

[النِّسَاءِ: ١١٣] وَعَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً [الْكَهْفِ: ٦٥] الرَّحْمنُ عَلَّمَ الْقُرْآنَ [الرَّحْمَنِ: ١، ٢] ثُمَّ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ فِي حَقِّ اللَّه تَعَالَى يَا مُعَلِّمُ، وَأَيْضًا وَرَدَ قَوْلُهُ: يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ [الْمَائِدَةِ: ٥٤] ثُمَّ لَا يَجُوزُ عِنْدِي أَنْ يُقَالَ يَا مُحِبُّ. وَأَمَّا فِي حَقِّ الْأَنْبِيَاءِ، فَقَدْ وَرَدَ فِي حَقِّ آدَمَ ﵇: وَعَصى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوى [طه: ١٢١] ثُمَّ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ إِنَّ آدَمَ كَانَ عَاصِيًا غَاوِيًا، وَوَرَدَ فِي حَقِّ مُوسَى ﵇: يا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ [طه: ٢٦] ثُمَّ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ ﵇ كَانَ أَجِيرًا، وَالضَّابِطُ أَنَّ هَذِهِ الْأَلْفَاظَ الْمُوهِمَةَ يَجِبُ الِاقْتِصَارُ فِيهَا عَلَى الْوَارِدِ، فَأَمَّا التَّوَسُّعُ بِإِطْلَاقِ الْأَلْفَاظِ الْمُشْتَقَّةِ مِنْهَا فَهِيَ عِنْدِي مَمْنُوعَةٌ غَيْرُ جَائِزَةٍ.

[Nisâ, 113], { وَعَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً } “Ve ona katımızdan bir ilim öğretmiştik” [Kehf, 65], { الرَّحْمنُ عَلَّمَ الْقُرْآنَ } “Rahmân, Kur'an'ı öğretti” [Rahmân, 1-2] buyrukları gibi. Buna rağmen Allah Teâlâ hakkında «Yâ Muallem/Muallim» (ey öğretmen) denilmesi caiz değildir. Yine O'nun: { يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ } “Allah onları sever, onlar da O'nu severler” [Mâide, 54] buyruğu varid olmuştur; buna rağmen bana göre «Yâ Muhib» (ey seven) denilmesi caiz değildir. Peygamberler hakkında ise; Âdem aleyhisselâm hakkında: { وَعَصى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوى } “Âdem Rabbine isyan etti ve şaşırdı” [Tâhâ, 121] ayeti varid olmuştur; buna rağmen Âdem'in bir âsi ve gâvî (yoldan sapmış) olduğu söylenemez. Mûsâ aleyhisselâm hakkında ise: { يا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ } “Babacığım, onu ücretle tut” [Kasas, 26] ayeti varid olmuştur; buna rağmen onun aleyhisselâm bir ecîr (ücretli işçi) olduğu söylenemez. Ölçü şudur: Yanlış anlamaya müsait bu tür lafızlarda nasslarda varid olanla yetinmek vaciptir; bunlardan türetilen lafızların genişletilerek kullanılmasına gelince, bu bana göre menedilmiştir, caiz değildir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: سَيُجْزَوْنَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ فَهُوَ تَهْدِيدٌ وَوَعِيدٌ لِمَنْ أَلْحَدَ فِي أَسْمَاءِ اللَّه. قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ:

Sonra Allah Teâlâ: { سَيُجْزَوْنَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Onlar yapmakta olduklarının cezasını göreceklerdir” buyurdu ki bu, Allah'ın isimlerinde ilhada sapanlar için bir tehdit ve vaid (korkutma)dir. Mutezile dedi ki:

الْآيَةُ قَدْ دَلَّتْ عَلَى إِثْبَاتِ الْعَمَلِ لِلْعَبْدِ، وَعَلَى أن الجزاء مفرع على عمله وفعله.

Ayet, kul için amelin sabit olduğuna ve cezanın onun ameli ve fiili üzerine terettüp ettiğine delalet etmiştir.

[سورة الأعراف (٧) : آية ١٨١]

[A'râf Suresi (7), Ayet 181]

وَمِمَّنْ خَلَقْنا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ (١٨١)

{ وَمِمَّنْ خَلَقْنا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ } “Yarattıklarımızdan öyle bir topluluk da vardır ki, hakka iletirler ve onunla adalet yaparlar.” (181)

اعلم أنه تعالى لما قال: وَلَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ [الأعراف: ١٧٩] فَأَخْبَرَ أَنَّ كَثِيرًا مِنَ الثَّقَلَيْنِ مَخْلُوقُونَ لِلنَّارِ أَتْبَعَهُ بِقَوْلِهِ: وَمِمَّنْ خَلَقْنا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ لِيُبَيِّنَ أَيْضًا أَنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ مَخْلُوقُونَ لِلْجَنَّةِ. وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي قِصَّةِ مُوسَى قَوْلَهُ: وَمِنْ قَوْمِ مُوسى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ [الْأَعْرَافِ: ١٥٩] فَلَمَّا أَعَادَ اللَّه تعالى هذا الكلام هاهنا حَمَلَهُ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ قوم محمد ﷺ،

Bil ki Allah Teâlâ: { وَلَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ } “Andolsun biz cinlerden ve insanlardan birçoğunu cehennem için yaratıp çoğalttık” [A'râf, 179] buyurup cin ve insanların çoğunun cehennem için yaratıldığını haber verince, arkasından da onlardan pek çoğunun cennet için yaratıldığını beyan etmek üzere: { وَمِمَّنْ خَلَقْنا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ } “Yarattıklarımızdan öyle bir topluluk da vardır ki, hakka iletirler ve onunla adalet yaparlar” buyruğunu getirmiştir. Bil ki Allah Teâlâ, Mûsâ kıssasında O'nun: { وَمِنْ قَوْمِ مُوسى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ } “Mûsâ'nın kavminden de hakka ileten ve onunla adalet yapan bir topluluk vardır” [A'râf, 159] buyruğunu zikretmişti. Allah Teâlâ bu sözü burada tekrar edince, müfessirlerin çoğu bundan muradın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in kavmi olduğunu kabul etmiştir.

روى قَتَادَةُ وَابْنُ جُرَيْجٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهَا هَذِهِ الْأُمَّةُ

Katâde ve İbn Cüreyc, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den onun bu ümmet olduğunu rivayet etmişlerdir.

وَرُوِيَ أَيْضًا أَنَّهُ ﵊ قَالَ: «هَذِهِ فِيهِمْ وَقَدْ أَعْطَى اللَّه قَوْمَ مُوسَى مِثْلَهَا»

Yine onun aleyhisselâm şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Bu [ayet] onlar hakkındadır; Allah Mûsâ'nın kavmine de bunun bir benzerini vermiştir.»

وَعَنِ الرَّبِيعِ بْنِ أَنَسٍ أَنَّهُ قَالَ: قَرَأَ النَّبِيِّ ﷺ هَذِهِ الْآيَةُ فَقَالَ: «إِنَّ مِنْ أُمَّتِي قَوْمًا عَلَى الْحَقِّ حَتَّى يَنْزِلَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ»

Rebî' b. Enes'ten rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayeti okudu ve şöyle buyurdu: «Ümmetimden Meryem oğlu Îsâ ininceye kadar hak üzere olan bir topluluk mutlaka bulunacaktır.»

وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ يُرِيدُ أُمَّةَ مُحَمَّدٍ ﵊ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارَ.

İbn Abbâs dedi ki: [Allah Teâlâ bununla] Muhammed aleyhisselâm'ın ümmetinden Muhacirler ile Ensar'ı kastetmektedir.

قَالَ الْجُبَّائِيُّ: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا يَخْلُو زَمَانٌ الْبَتَّةَ عَمَّنْ يَقُومُ بِالْحَقِّ وَيَعْمَلُ بِهِ وَيَهْدِي إِلَيْهِ وَأَنَّهُمْ لَا يَجْتَمِعُونَ فِي شَيْءٍ مِنَ الْأَزْمِنَةِ عَلَى الْبَاطِلِ، لِأَنَّهُ لَا يَخْلُو إِمَّا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ زَمَانَ وُجُودِ مُحَمَّدٍ ﷺ، / وهو

el-Cübbâî şöyle demiştir: Bu ayet, hiçbir zamanın hak ile kaim olan, onunla amel eden ve ona hidayet eden kimseden asla hali (boş) kalmayacağına ve onların hiçbir zamanda bâtıl üzere birleşmeyeceklerine delalet eder; çünkü ya bundan muradın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in var olduğu zaman olması gerekir ki bu

الزَّمَانُ الَّذِي نَزَلَتْ فِيهِ هَذِهِ الْآيَةُ. أَوِ الْمُرَادُ أَنَّهُ قَدْ حَصَلَ زَمَانٌ مِنَ الْأَزْمِنَةِ حَصَلَ فِيهِ قَوْمٌ بِالصِّفَةِ الْمَذْكُورَةِ، أَوِ الْمُرَادُ مَا ذَكَرْنَا أَنَّهُ لَا يَخْلُو زَمَانٌ مِنَ الْأَزْمِنَةِ عَنْ قَوْمٍ مَوْصُوفِينَ بِهَذِهِ الصِّفَةِ وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ. لِأَنَّهُ قَدْ كَانَ ظَاهِرًا لِكُلِّ النَّاسِ أَنَّ مُحَمَّدًا وَأَصْحَابَهُ عَلَى الْحَقِّ، فَحَمْلُ الْآيَةِ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى يُخْرِجُهُ عَنِ الْفَائِدَةِ، وَالثَّانِي بَاطِلٌ أَيْضًا، لِأَنَّ كُلَّ أَحَدٍ يَعْلَمُ بِالضَّرُورَةِ أَنَّهُ قَدْ حَصَلَ زَمَانٌ مَا فِي الْأَزْمِنَةِ الْمَاضِيَةِ حَصَلَ فِيهِ جَمْعٌ مَنِ الْمُحِقِّينَ، فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا الْقِسْمُ الثَّالِثُ. وَهُوَ أَدَلُّ عَلَى أَنَّهُ مَا خَلَا زَمَانٌ عَنْ قَوْمٍ مِنَ الْمُحِقِّينَ وَأَنَّ إِجْمَاعَهُمْ حُجَّةٌ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ إِجْمَاعَ سَائِرِ الْأُمَمِ حجة.

bu ayetin indiği zamandır; ya murat, zamanlardan bir zamanda zikredilen sıfata sahip bir kavmin hasıl olmuş olmasıdır ya da murat bizim zikrettiğimiz gibi hiçbir zamanın bu sıfatla muttasıf bir kavimden hali kalmamasıdır. Birincisi bâtıldır; çünkü Muhammed'in ve ashabının hak üzere olduğu bütün insanlara aşikârdı; dolayısıyla ayeti bu manaya hamletmek onu faydadan çıkarır. İkincisi de bâtıldır; çünkü herkes geçmiş zamanlarda hak üzere olan bir topluluğun var olduğunu zaruri olarak bilir. Dolayısıyla geriye ancak üçüncü kısım kalır. Bu da hiçbir zamanın hak üzere olan bir kavimden boş kalmadığına ve onların icmaının hüccet olduğuna daha çok delalet eder; bu takdire göre bu durum, diğer ümmetlerin de icmaının hüccet olduğuna delalet eder.

[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٨٢ الى ١٨٣]

[A'râf Suresi (7), Ayetler 182-183]

وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ (١٨٢) وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ (١٨٣)

{ وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ } “Ayetlerimizi yalanlayanları ise, bilemeyecekleri bir yönden derece derece helake yaklaştıracağız.” (182) { وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ } “Ve onlara mühlet veririm; şüphesiz Benim tuzağım pek sağlamdır.” (183)

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ حَالَ الْأُمَّةِ الْهَادِيَةَ الْعَادِلَةَ، أَعَادَ ذِكْرَ الْمُكَذِّبِينَ بِآيَاتِ اللَّه تَعَالَى، وَمَا عَلَيْهِمْ مِنَ الْوَعِيدِ، فَقَالَ: وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَهَذَا يَتَنَاوَلُ جَمِيعَ الْمُكَذِّبِينَ، وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: الْمُرَادُ أَهْلُ مَكَّةَ، وَهُوَ بَعِيدٌ، لِأَنَّ صِفَةَ الْعُمُومِ يَتَنَاوَلُ الْكُلَّ، إِلَّا مَا دَلَّ الدَّلِيلُ عَلَى خُرُوجِهِ مِنْهُ.

Bil ki Allah Teâlâ doğru yola ileten ve adaletli davranan ümmetin durumunu zikredince, Allah Teâlâ'nın ayetlerini yalanlayanları ve onların aleyhindeki vaidi (tehdidi) tekrar zikrederek: { وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا } “Ayetlerimizi yalanlayanlar ise...” buyurmuştur. Bu, bütün yalanlayanları içine alır. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan muradın Mekke ehli olduğu rivayet edilmiştir; fakat bu uzaktır, çünkü umum sıfatı, harice çıktığına dair bir delil bulunmadıkça hepsini kapsar.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: سَنَسْتَدْرِجُهُمْ فَالِاسْتِدْرَاجُ الِاسْتِفْعَالُ مِنَ الدَّرَجَةِ بِمَعْنَى الِاسْتِصْعَادِ أَوِ الِاسْتِنْزَالِ، دَرَجَةً بَعْدَ دَرَجَةٍ، وَمِنْهُ دَرَجَ الصَّبِيُّ إِذَا قَارَبَ بَيْنَ خُطَاهُ، وَأَدْرَجَ الْكِتَابَ طَوَاهُ شَيْئًا بَعْدَ شَيْءٍ وَدَرَجَ الْقَوْمُ، مَاتَ بَعْضُهُمْ عَقِيبَ بَعْضِهِمْ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ هَذَا اللَّفْظُ مَأْخُوذٌ مِنَ الدَّرْجِ وَهُوَ لف الشيء وطيه جزأ فجزأ.

O'nun: { سَنَسْتَدْرِجُهُمْ } “Onları derece derece helake yaklaştıracağız” buyruğuna gelince: İstidrâc, 'derece' kökünden istif'âl babı olup basamak basamak yukarı çıkarmak veya aşağı indirmek manasındadır. Çocuğun adımlarını sıklaştırarak yürümesi durumunda «derece's-sabiyyü», kitabı parça parça dürüp katladığında «edrece'l-kitâbe» ve kavmin birbiri ardınca ölmesi durumunda «derece'l-kavmü» denilmesi de bundandır. Bu lafzın, bir şeyi parça parça sarmak ve dürmek demek olan «derc» kökünden alınmış olması da muhtemeldir.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَالْمَعْنَى سَنُقَرِّبُهُمْ إِلَى مَا يُهْلِكُهُمْ، وَنُضَاعِفُ عِقَابَهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ مَا يُرَادُ بِهِمْ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ كُلَّمَا أَتَوْا بِجُرْمٍ أَوْ أَقْدَمُوا عَلَى ذَنْبٍ فَتَحَ اللَّه عَلَيْهِمْ بَابًا مِنْ أَبْوَابِ النِّعْمَةِ وَالْخَيْرِ فِي الدُّنْيَا، فَيَزْدَادُونَ بَطَرًا وَانْهِمَاكًا فِي الْفَسَادِ وَتَمَادِيًا فِي الْغَيِّ، وَيَتَدَرَّجُونَ فِي الْمَعَاصِي بِسَبَبِ تَرَادُفِ تِلْكَ النِّعَمِ، ثُمَّ يَأْخُذُهُمُ اللَّه دُفْعَةً وَاحِدَةً عَلَى غِرَّتِهِمْ أَغْفَلَ مَا يَكُونُ، وَلِهَذَا قَالَ عُمَرُ ﵁ لَمَّا حُمِلَ إِلَيْهِ كُنُوزُ كِسْرَى: «اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أَكُونَ مُسْتَدْرَجًا فَإِنِّي سَمِعْتُكَ تَقُولُ سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ.

Bunu bildiğine göre mana şöyledir: Kendilerine ne yapılmak istendiğini bilmedikleri bir yönden onları helaklerine yaklaştıracağız ve cezalarını kat kat artıracağız. Zira onlar ne zaman bir cürüm işleseler veya bir günaha girişseler, Allah dünyada onlara nimet ve hayır kapılarından bir kapı açar; böylece azgınlıkları, fesada dalmaları ve sapıklıkta ısrar etmeleri daha da artar ve o nimetlerin peş peşe gelmesi sebebiyle günahlarda derece derece ilerlerler. Sonra Allah onları en gafil bulundukları sırada ansızın yakalayıverir. Bundan dolayı Kisrâ'nın hazineleri kendisine getirildiğinde Ömer radıyallâhu anh şöyle demiştir: «Allahım, derece derece helake yaklaştırılanlardan olmaktan Sana sığınırım; zira ben Senin: { سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ } 'Onları bilemeyecekleri bir yönden derece derece helake yaklaştıracağız' buyurduğunu işittim.»

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ الْإِمْلَاءُ فِي اللُّغَةِ الْإِمْهَالُ وَإِطَالَةُ الْمُدَّةِ وَنَقِيضُهُ الْإِعْجَالُ وَالْمَلِيُّ زَمَانٌ طَوِيلٌ مِنَ الدَّهْرِ وَمِنْهُ قَوْلُهُ: وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا [مَرْيَمَ: ٤٦] أَيْ طَوِيلًا. وَيُقَالُ مَلْوَةٌ وَمُلْوَةٌ وَمِلَاوَةٌ مِنَ الدَّهْرِ أَيْ زَمَانٌ طَوِيلٌ، فَمَعْنَى وَأُمْلِي لَهُمْ أي أمهلهم وأطيل لهم مدة عمر هم لِيَتَمَادُوا فِي الْمَعَاصِي وَلَا أُعَاجِلُهُمْ بِالْعُقُوبَةِ عَلَى الْمَعْصِيَةِ لِيُقْلِعُوا عَنْهَا بِالتَّوْبَةِ وَالْإِنَابَةِ. وَقَوْلُهُ: إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ إِنَّ مَكْرِي شَدِيدٌ، وَالْمَتِينُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ هُوَ الْقَوِيُّ يُقَالُ مَتُنَ مَتَانَةً.

Sonra Allah Teâlâ: { وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ } “Ve onlara mühlet veririm; şüphesiz Benim tuzağım pek sağlamdır” buyurdu. Lügatte imlâ; mühlet vermek ve süreyi uzatmaktır, zıddı ise acele ettirmektir. «el-Meliyyü», zamandan uzun bir süredir; O'nun: { وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا } “Uzun bir süre benden uzak dur” [Meryem, 46] yani uzun müddet buyruğu bundandır. Zamandan uzun bir süre için «melvetün», «mülvetün» ve «milâvetün» denilir. Buna göre { وَأُمْلِي لَهُمْ } buyruğunun manası: Günahlarda ısrar etsinler diye onlara mühlet veririm, ömür sürelerini uzatırım ve tövbe ile inabe yoluyla günahtan vazgeçsinler diye onları cezalandırmada acele etmem, demektir. O'nun: { إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ } buyruğu hakkında İbn Abbâs: «Benim tuzağım şiddetlidir, demektir» demiştir. Her şeyin «metîn» olanı güçlü olanıdır; [Arapçada] «metune metâneten» (sağlam ve güçlü oldu) denilir.

وَاعْلَمْ أَنَّ أَصْحَابَنَا احْتَجُّوا فِي مَسْأَلَةِ الْقَضَاءِ وَالْقَدَرِ بِهَذِهِ الْأَلْفَاظِ الثَّلَاثَةِ، وَهِيَ الِاسْتِدْرَاجُ وَالْإِمْلَاءُ وَالْكَيْدُ الْمَتِينُ، وَكُلُّهَا تَدَلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى أَرَادَ بِالْعَبْدِ مَا يسوقه إلى الكفر والعبد عَنِ اللَّه تَعَالَى، وَذَلِكَ ضِدُّ مَا يَقُولُهُ الْمُعْتَزِلَةُ.

Bil ki ashabımız kaza ve kader meselesinde bu üç lafızla istidlal etmişlerdir; bunlar istidrâc, imlâ ve metîn keyddir. Bunların hepsi Allah Teâlâ'nın kul hakkında onu küfre ve Allah Teâlâ'dan uzaklaşmaya sevk edecek şeyi dilediğine delalet eder; bu ise Mutezile'nin söylediğinin zıddıdır.

أَجَابَ أَبُو عَلِيٍّ الْجُبَّائِيُّ، بِأَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الِاسْتِدْرَاجِ، أَنَّهُ تَعَالَى اسْتَدْرَجَهُمْ إِلَى الْعُقُوبَاتِ حَتَّى يَقَعُوا فِيهَا مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ، اسْتِدْرَاجًا لَهُمْ إِلَى ذَلِكَ حَتَّى يَقَعُوا فِيهِ بَغْتَةً، وَقَدْ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هَذَا الْعَذَابُ فِي الدُّنْيَا كَالْقَتْلِ وَالِاسْتِئْصَالِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَذَابَ الْآخِرَةِ. قَالَ وَقَدْ قَالَ بَعْضُ الْمُجْبِرَةِ الْمُرَادُ: سَنَسْتَدْرِجُهُمْ إِلَى الْكُفْرِ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ. قَالَ: وَذَلِكَ فَاسِدٌ، لِأَنَّ اللَّه تَعَالَى أَخْبَرَ بِتَقَدُّمِ كُفْرِهِمْ، فَالَّذِي يَسْتَدْرِجُهُمْ إِلَيْهِ فِعْلٌ

Ebû Ali el-Cübbâî şöyle cevap vermiştir: İstidrâctan murat, ansızın içine düşsünler diye onları bu duruma adım adım yaklaştırmak suretiyle, Allah Teâlâ'nın onları bilmedikleri bir yönden içine düşecekleri cezalara adım adım yaklaştırmasıdır. Bu azabın dünyada öldürülme ve kökünün kazınması gibi olması caiz olduğu gibi, ahiret azabı olması da caizdir. Demiştir ki: Cebriyyeden bazıları muradın: «Onları bilmedikleri bir yönden küfre adım adım yaklaştıracağız» olduğunu söylemiştir. Demiştir ki: Bu fasittir; çünkü Allah Teâlâ onların küfrünün önceden geçtiğini haber vermiştir; dolayısıyla onları adım adım yaklaştıracağı şey

مُسْتَقْبَلٌ، لِأَنَّ السِّينَ فِي قَوْلِهِ: سَنَسْتَدْرِجُهُمْ يُفِيدُ الِاسْتِقْبَالَ، وَلَا يَجِبُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ: أَنْ يَسْتَدْرِجَهُمْ إِلَى كُفْرٍ آخَرَ لِجَوَازِ أَنْ يُمِيتَهُمْ قَبْلَ أَنْ يُوقِعَهُمْ فِي كُفْرٍ آخَرَ، فَالْمُرَادُ إِذَنْ: مَا قُلْنَاهُ، وَلِأَنَّهُ تَعَالَى لَا يُعَاقِبُ الْكَافِرَ بِأَنْ يَخْلُقَ فِيهِ كُفْرًا آخَرَ، وَالْكُفْرُ هُوَ فِعْلُهُ، وَإِنَّمَا يُعَاقِبُهُ بِفِعْلِ نَفْسِهِ.

geleceğe ait bir fiildir; zira O'nun: { سَنَسْتَدْرِجُهُمْ } buyruğundaki «sin» harfi istikbal (gelecek zaman) ifade eder. Muradın onları başka bir küfre adım adım yaklaştırmak olması da vacip değildir; zira onları başka bir küfre düşürmeden önce öldürmesi mümkündür. O halde murat bizim söylediğimizdir; ayrıca Allah Teâlâ kâfiri içinde başka bir küfür yaratarak cezalandırmaz; küfür onun kendi fiilidir ve O, onu ancak kendi fiiliyle cezalandırır.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَأُمْلِي لَهُمْ فَمَعْنَاهُ: أَنِّي أُبْقِيهِمْ فِي الدُّنْيَا مَعَ إِصْرَارِهِمْ عَلَى الْكُفْرِ، وَلَا أُعَاجِلُهُمْ بِالْعُقُوبَةِ لِأَنَّهُمْ لَا يَفُوتُونَنِي وَلَا يُعْجِزُونَنِي، وَهَذَا مَعْنَى قَوْلِهِ: إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ لِأَنَّ كَيْدَهُ هُوَ عَذَابُهُ، وَسَمَّاهُ كَيْدًا لِنُزُولِهِ بِالْعِبَادِ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ.

O'nun: { وَأُمْلِي لَهُمْ } “Onlara mühlet veririm” buyruğunun manası ise şudur: Onlar küfürde ısrar ettikleri halde Ben onları dünyada bırakırım ve benden kaçıp kurtulamayacakları ve beni aciz bırakamayacakları için cezalandırmada acele etmem. O'nun: { إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ } “Şüphesiz benim tuzağım çetindir” buyruğunun manası da budur; zira O'nun tuzağı (keydi), O'nun azabıdır. Kullara hiç farkında olmadıkları bir yerden gelip çattığı için onu «keyd» (tuzak) olarak isimlendirmiştir.

وَالْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ: وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مَعْنَاهُ: مَا ذَكَرْنَا أَنَّهُمْ كُلَّمَا زَادُوا تَمَادِيًا فِي الذَّنْبِ وَالْكُفْرِ، زَادَهُمُ اللَّه نِعْمَةً وَخَيْرًا فِي الدُّنْيَا، فَيَصِيرُ فَوْزُهُمْ بِلَذَّاتِ الدُّنْيَا سَبَبًا لِتَمَادِيهِمْ فِي الْإِعْرَاضِ عَنْ ذِكْرِ اللَّه وَبُعْدًا عَنِ الرُّجُوعِ إِلَى طَاعَةِ اللَّه، هَذِهِ حَالَةٌ نُشَاهِدُهَا فِي بَعْضِ النَّاسِ، وَإِذَا كَانَ هَذَا أَمْرًا مَحْسُوسًا مُشَاهَدًا فَكَيْفَ يُمْكِنُ إِنْكَارُهُ. الثَّانِي: هَبْ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الِاسْتِدْرَاجُ إِلَى الْعِقَابِ، إِلَّا أَنَّ هَذَا أَيْضًا يُبْطِلُ الْقَوْلَ بِأَنَّهُ تَعَالَى مَا أَرَادَ بِعَبْدِهِ إِلَّا الْخَيْرَ وَالصَّلَاحَ، لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا عَلِمَ أَنَّ هَذَا الِاسْتِدْرَاجَ، وَهَذَا الْإِمْهَالَ مِمَّا قَدْ يَزِيدُ بِهِ عُتُوًّا وَكُفْرًا وَفَسَادًا وَاسْتِحْقَاقَ الْعِقَابِ الشَّدِيدِ، فَلَوْ أَرَادَ بِهِ الْخَيْرَ لَأَمَاتَهُ قَبْلَ أَنْ يَصِيرَ مُسْتَوْجِبًا لِتِلْكَ/ الزِّيَادَاتِ مِنَ الْعُقُوبَةِ بَلْ لَكَانَ يَجِبُ فِي حِكْمَتِهِ وَرِعَايَتِهِ لِلْمَصَالِحِ أَنْ لَا يَخْلُقَهُ ابْتِدَاءً صَوْنًا لَهُ عَنْ هَذَا الْعِقَابِ، أَوْ أَنْ يَخْلُقَهُ لَكِنَّهُ يُمِيتُهُ قَبْلَ أَنْ يَصِيرَ فِي حَدِّ التَّكْلِيفِ، أَوْ أَنْ لَا يَخْلُقَهُ إِلَّا فِي الْجَنَّةِ، صَوْنًا لَهُ عَنِ الْوُقُوعِ فِي آفَاتِ الدُّنْيَا وَفِي عِقَابِ الْآخِرَةِ، فَلَمَّا خَلَقَهُ فِي الدُّنْيَا وَأَلْقَاهُ فِي وَرْطَةِ التَّكْلِيفِ. وَأَطَالَ عُمُرَهُ وَمَكَّنَهُ مِنَ الْمَعَاصِي مَعَ عِلْمِهِ بِأَنَّ ذَلِكَ لَا يُفِيدُ إِلَّا مَزِيدَ الْكُفْرِ وَالْفِسْقِ وَاسْتِحْقَاقَ الْعِقَابِ، عَلِمْنَا أَنَّهُ مَا خَلَقَهُ إِلَّا لِلْعَذَابِ وَإِلَّا لِلنَّارِ، كَمَا شَرَحَهُ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ، وَهِيَ قَوْلُهُ: وَلَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ [الأعراف:

Buna iki vecihle cevap verilir: Birincisi: O'nun: { وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ } “Ayetlerimizi yalanlayanları ise derece derece helake yaklaştıracağız” buyruğunun manası zikrettiğimiz gibidir; yani onlar günaha ve küfre daldıkça Allah onların dünyadaki nimet ve hayrını artırır. Böylece dünya lezzetlerine kavuşmaları, Allah'ın zikrinden yüz çevirmede ısrarcı olmalarına ve Allah'a itaate dönmekten uzaklaşmalarına sebep olur. Bu, bazı insanlarda bizzat müşahede ettiğimiz bir durumdur. Bu, duyularla algılanan ve müşahede edilen bir durum olduğuna göre inkâr edilmesi nasıl mümkün olabilir? İkincisi: Farz edelim ki bundan murat cezaya derece derece yaklaştırmaktır; ne var ki bu da Allah Teâlâ'nın kulu hakkında yalnızca hayır ve salah dilediği sözünü iptal eder. Çünkü Allah Teâlâ bu istidracın ve bu mühlet vermenin kulun azgınlığını, küfrünü, fesadını ve şiddetli cezayı hak edişini artıracak şeylerden olduğunu bildiğine göre, eğer onun hakkında hayır dilemiş olsaydı, o fazladan cezalara müstahak olmadan önce onun canını alırdı. Hatta O'nun hikmeti ve maslahatları gözetmesi gereği, onu bu cezadan korumak için en baştan hiç yaratmaması yahut yaratıp mükellefiyet çağına gelmeden önce canını alması veya dünya afetlerine ve ahiret cezasına düşmekten korumak için onu ancak cennette yaratması vacip olurdu. Onu dünyada yaratıp mükellefiyet girdabına attığına, ömrünü uzatıp günah işlemeye güç yetirdiği halde bunun küfür, fısk ve cezayı hak etmeyi artırmaktan başka bir işe yaramayacağını bildiğine göre, [A'râf Suresi]

١٧٩] وَأَنَا شَدِيدُ التَّعَجُّبِ مِنْ هَؤُلَاءِ الْمُعْتَزِلَةِ، فَإِنَّهُمْ يَرَوْنَ الْقُرْآنَ كَالْبَحْرِ الَّذِي لَا سَاحِلَ لَهُ مملوءا من هذه الآيات والدلائل العقلية القاهرة الْقَاطِعَةِ مُطَابِقَةً لَهَا، ثُمَّ إِنَّهُمْ يَكْتَفُونَ فِي تَأْوِيلَاتِ هَذِهِ الْآيَاتِ بِهَذِهِ الْوُجُوهِ الضَّعِيفَةِ وَالْكَلِمَاتِ الْوَاهِيَةِ، إِلَّا أَنَّ عِلْمِي بِأَنَّ مَا أَرَادَهُ اللَّه كَائِنٌ يُزِيلُ هَذَا التَّعَجُّبَ. واللَّه أَعْلَمُ.

179. ayette geçen: { وَلَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ } “Andolsun biz, cinler ve insanlardan birçoğunu cehennem için yaratıp çoğalttık” buyruğunda açıkladığı üzere, onu ancak azap ve cehennem için yarattığını anlarız. Ben bu Mutezile'ye çok şaşıyorum; zira onlar Kur'an'ı bu tür ayetlerle ve bunlara mutabık kesin ve ezici aklî delillerle dolu, sahipsiz/uçsuz bucaksız bir deniz gibi gördükleri halde, bu ayetlerin tevilinde bu zayıf vecheler ve temelsiz sözlerle yetinmektedirler. Ancak Allah'ın dilediği şeyin mutlaka vuku bulacağını bilmem bu şaşkınlığımı gidermektedir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

[سورة الأعراف (٧) : آية ١٨٤]

[A'râf Suresi (7) : Ayet 184]

أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا مَا بِصاحِبِهِمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلاَّ نَذِيرٌ مُبِينٌ (١٨٤)

{ أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا مَا بِصاحِبِهِمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلاَّ نَذِيرٌ مُبِينٌ } “Düşünmediler mi ki, arkadaşlarında delilikten bir eser yoktur. O, ancak apaçık bir uyarıcıdır.” (184)

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَالَغَ فِي تَهْدِيدِ الْمُعْرِضِينَ عَنْ آيَاتِهِ، الْغَافِلِينَ عَنِ التَّأَمُّلِ فِي دَلَائِلِهِ وَبَيِّنَاتِهِ، عَادَ إِلَى الْجَوَابِ عَنْ شُبَهَاتِهِمْ. فَقَالَ: أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا مَا بِصاحِبِهِمْ مِنْ جِنَّةٍ وَالتَّفَكُّرُ طَلَبُ الْمَعْنَى بِالْقَلْبِ وَذَلِكَ لِأَنَّ فِكْرَةَ الْقَلْبِ هُوَ الْمُسَمَّى بِالنَّظَرِ، وَالتَّعَقُّلِ فِي الشَّيْءِ وَالتَّأَمُّلِ فِيهِ وَالتَّدَبُّرِ لَهُ، وَكَمَا أَنَّ الرُّؤْيَةَ بِالْبَصَرِ حَالَةٌ مَخْصُوصَةٌ مِنَ الِانْكِشَافِ وَالْجَلَاءِ، وَلَهَا مُقَدِّمَةٌ وَهِيَ تَقْلِيبُ الْحَدَقَةِ إِلَى جِهَةِ الْمَرْئِيِّ: طَلَبًا لِتَحْصِيلِ تِلْكَ الرُّؤْيَةِ بِالْبَصَرِ، فَكَذَلِكَ الرُّؤْيَةُ بِالْبَصِيرَةِ، وَهِيَ الْمُسَمَّاةُ بِالْعِلْمِ وَالْيَقِينِ، حَالَةٌ مَخْصُوصَةٌ فِي الِانْكِشَافِ وَالْجَلَاءِ، وَلَهَا مُقَدِّمَةٌ وَهِيَ تَقْلِيبُ حَدَقَةِ الْعَقْلِ إِلَى الْجَوَانِبِ، طَلَبًا لِذَلِكَ الِانْكِشَافِ وَالتَّجَلِّي، وَذَلِكَ هُوَ الْمُسَمَّى بِنَظَرِ الْعَقْلِ وَفِكْرَتِهِ، فَقَوْلُهُ تَعَالَى: أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا أَمْرٌ بِالْفِكْرِ وَالتَّأَمُّلِ وَالتَّدَبُّرِ وَالتَّرَوِّي لِطَلَبِ معرفة الأشياء كما هي عرفاناً حقيقياً تَامًّا، وَفِي اللَّفْظِ مَحْذُوفٌ. وَالتَّقْدِيرُ: أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا فَيَعْلَمُوا مَا بِصَاحِبِهِمْ مِنْ جِنَّةٍ، وَالْجِنَّةُ حَالَةٌ مِنَ الْجُنُونِ، كَالْجِلْسَةِ وَالرِّكْبَةِ وَدُخُولُ «مِنْ» فِي قَوْلِهِ: مِنْ جِنَّةٍ يُوجِبُ أَنْ لَا يَكُونَ بِهِ نَوْعٌ مِنْ أَنْوَاعِ الْجُنُونِ.

Bil ki Allah Teâlâ ayetlerinden yüz çevirenleri, delilleri ve beyyineleri üzerinde düşünmekten gafil olanları son derece şiddetli bir şekilde tehdit ettikten sonra onların şüphelerine cevap vermeye dönerek: { أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا مَا بِصاحِبِهِمْ مِنْ جِنَّةٍ } “Düşünmediler mi ki, arkadaşlarında delilikten bir eser yoktur” buyurmuştur. Tefekkür, kalple manayı aramaktır; çünkü kalbin düşünmesine nazar (bakış), bir şeyi akletme, onda teemmül etme ve tedebbür etme denilir. Gözle görme nasıl ki belirli bir açığa çıkma ve aydınlanma hali olup, bunun gözle görmeyi elde etmek için göz bebeğini görülecek şey tarafına çevirmek gibi bir mukaddimesi (ön adımı) varsa; aynı şekilde basiret ile görme de -ki buna ilim ve yakin denir- açığa çıkma ve aydınlanmada özel bir haldir ve bunun da o açığa çıkışı ve tecelliyi aramak maksadıyla aklın göz bebeğini yönlere çevirmek gibi bir mukaddimesi vardır; işte buna aklın nazarı ve fikri denir. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا } “Düşünmediler mi” buyruğu; eşyayı gerçek ve tam bir bilişle olduğu gibi bilmeyi talep etmek için düşünmeyi, teemmülü, tedebbürü ve etraflıca muhakeme etmeyi emretmektir. Lafızda bir hazif (gizli öge) vardır; takdiri şöyledir: “Düşünüp de arkadaşlarında delilikten bir eser olmadığını bilmediler mi?” Cinne (جِنَّة), cilsah ve rikbeh gibi delilikten bir durum/haldir. O'nun: { مِنْ جِنَّةٍ } buyruğundaki «min» harfinin dahil olması, onda delilik türlerinden hiçbir türün bulunmamasını gerektirir.

وَاعْلَمْ أَنَّ بَعْضَ الْجُهَّالِ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ كَانُوا يَنْسُبُونَهُ إِلَى الْجُنُونِ لِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ فِعْلَهُ ﵇ كَانَ مُخَالِفًا لِفِعْلِهِمْ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ ﵇ كَانَ مُعْرِضًا عَنِ الدُّنْيَا مُقْبِلًا عَلَى الْآخِرَةِ، مُشْتَغِلًا بِالدَّعْوَةِ إِلَى اللَّه، فَكَانَ الْعَمَلُ مُخَالِفًا لِطَرِيقَتِهِمْ، فَاعْتَقَدُوا فِيهِ أَنَّهُ مَجْنُونٌ.

Bil ki Mekke ehlinden bazı cahiller iki sebepten ötürü onu deliliğe nispet ediyorlardı: Birincisi: Onun aleyhisselâm fiili onların fiiline aykırıydı. Zira o aleyhisselâm dünyadan yüz çevirmiş, ahirete yönelmiş ve Allah'a davetle meşgul olmuştu. Dolayısıyla ameli onların tuttuğu yola aykırıydı; bu yüzden onun mecnun olduğuna inandılar.

قَالَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ: إِنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَامَ لَيْلًا عَلَى الصَّفَا يَدْعُو فَخِذًا فَخِذًا مِنْ قُرَيْشٍ. فَقَالَ يَا بَنِي فُلَانٍ يَا بَنِي فُلَانٍ، / وَكَانَ يُحَذِّرُهُمْ بَأْسَ اللَّه وَعِقَابَهُ، فَقَالَ قَائِلُهُمْ: إِنَّ صَاحِبَكُمْ هَذَا لَمَجْنُونٌ، وَاظَبَ عَلَى الصِّيَاحِ طُولَ هَذِهِ اللَّيْلَةِ، فَأَنْزَلَ اللَّه تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ وَحَثَّهُمْ عَلَى التَّفَكُّرِ فِي أَمْرِ الرَّسُولِ ﵇، لِيَعْلَمُوا أَنَّهُ إِنَّمَا دَعَا لِلْإِنْذَارِ لَا لِمَا نَسَبَهُ إِلَيْهِ الْجُهَّالُ.

Hasan[-ı Basrî] ve Katâde şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir gece Safâ tepesine çıkıp Kureyş'in boylarını teker teker davet ederek: «Ey falan oğulları! Ey falan oğulları!» dedi ve onları Allah'ın azabından ve cezasından sakındırdı. Bunun üzerine onlardan biri: «Bu arkadaşınız muhakkak mecnundur, bütün gece boyunca bağırmaya devam etti» dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi ve Resul'ün aleyhisselâm durumunu düşünmeye onları teşvik etti ki onun cahillerin kendisine nispet ettiği şey için değil, yalnızca uyarmak için davette bulunduğunu bilsinler.

الثَّانِي: أَنَّهُ ﵇ كَانَ يَغْشَاهُ حَالَةٌ عَجِيبَةٌ عِنْدَ نُزُولِ الْوَحْيِ فيتغير وجه وَيَصْفَرُّ لَوْنُهُ، وَتَعْرِضُ لَهُ حَالَةٌ شَبِيهَةٌ بِالْغَشْيِ، فَالْجُهَّالُ كَانُوا يَقُولُونَ إِنَّهُ جُنُونٌ فاللَّه تَعَالَى بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ لَيْسَ بِهِ نَوْعٌ مِنْ أَنْوَاعِ الْجُنُونِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ ﵇ كَانَ يَدْعُوهُمْ إِلَى اللَّه، وَيُقِيمُ الدَّلَائِلَ الْقَاطِعَةَ وَالْبَيِّنَاتِ الْبَاهِرَةَ، بِأَلْفَاظٍ فَصِيحَةٍ بَلَغَتْ فِي الْفَصَاحَةِ إِلَى حَيْثُ عَجَزَ الْأَوَّلُونَ وَالْآخَرُونَ عَنْ مُعَارَضَتِهَا، وَكَانَ حَسَنَ الْخُلُقِ، طَيِّبَ الْعِشْرَةِ، مَرْضِيَّ الطَّرِيقَةِ نَقِيَّ السِّيرَةِ، مُوَاظِبًا عَلَى أَعْمَالٍ حَسَنَةٍ صَارَ بِسَبَبِهَا قُدْوَةً لِلْعُقَلَاءِ الْعَالِمِينَ، وَمِنَ الْمَعْلُومِ بِالضَّرُورَةِ أَنَّ مِثْلَ هَذَا الْإِنْسَانِ لَا يُمْكِنُ وَصْفُهُ بِالْجُنُونِ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا ظَهَرَ أَنَّ اجْتِهَادَهُ عَلَى الدَّعْوَةِ إِلَى الدِّينِ إِنَّمَا كَانَ لِأَنَّهُ نَذِيرٌ مُبِينٌ، أَرْسَلَهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ لِتَرْهِيبِ الْكَافِرِينَ، وَتَرْغِيبِ الْمُؤْمِنِينَ، وَلَمَّا كَانَ النَّظَرُ فِي أَمْرِ النُّبُوَّةِ مُفَرَّعًا عَلَى تَقْرِيرِ دَلَائِلِ التَّوْحِيدِ، لَا جَرَمَ ذُكِرَ عَقِيبَهُ مَا يَدُلُّ عَلَى التوحيد.

İkincisi: Vahiy indiği sırada onun aleyhisselâm üzerine acayip bir hal çöker, yüzü değişir, rengi sararır ve ona baygınlığa benzer bir hal gelirdi. Cahiller ise bunun delilik olduğunu söylerlerdi. Allah Teâlâ bu ayette onda hiçbir delilik türü bulunmadığını açıkladı; çünkü o aleyhisselâm onları Allah'a davet ediyor, evvelkilerin ve sonrakilerin benzerini getirmekten aciz kaldığı üstün bir fesahate ulaşmış fasih lafızlarla kesin deliller ve parlak beyyineler ortaya koyuyordu. O; güzel ahlaklı, hoş sohbet, yaşantısı beğenilen, sireti tertemiz ve kendisi sebebiyle akıllı ve âlim kimselere önder olduğu güzel amellere devam eden biriydi. Böyle bir insanın delilikle nitelenemeyeceği zorunlu olarak bilinir. Bu sabit olunca, onun dine davet hususundaki gayretinin ancak âlemlerin Rabbi tarafından kâfirleri korkutmak ve müminleri teşvik etmek üzere gönderilmiş apaçık bir uyarıcı (nezîr-i mübîn) olmasından kaynaklandığı açığa çıkar. Nübüvvet meselesi üzerinde düşünmek tevhidin delillerinin ortaya konulmasına dayandığı için, bunun hemen peşinden tevhidi gösteren hususlar zikredilmiştir.

[سورة الأعراف (٧) : آية ١٨٥]

[A'râf Suresi (7) : Ayet 185]

أَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْ عَسى أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ (١٨٥)

{ أَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْ عَسى أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ } “Göklerin ve yerin hükümranlığına, Allah'ın yarattığı her şeye ve ecellerinin yaklaşmış olabileceğine hiç bakmadılar mı? Peki, bundan sonra hangi söze inanacaklar?” (185)

فَقَالَ: أَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ واعلم أن دلائل ملكوت السموات وَالْأَرْضِ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ الْحَكِيمِ الْقَدِيمِ كَثِيرَةٌ، وَقَدْ فَصَّلْنَاهَا فِي هَذَا الْكِتَابِ مِرَارًا وَأَطْوَارًا فَلَا فَائِدَةَ فِي الْإِعَادَةِ.

Bunun üzerine şöyle buyurdu: { أَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin melekûtuna (hükümranlığına) bakmadılar mı?” Bil ki göklerin ve yerin melekûtunun Hakîm ve Kadîm olan Sanatkâr'ın (Sâni') varlığına delilleri pek çoktur; biz bu kitapta bunları defalarca ve türlü şekillerde açıkladık, bu yüzden tekrarlamakta bir fayda yoktur.

ثُمَّ قَالَ: وَما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ وَالْمَقْصُودُ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّ الدَّلَائِلَ عَلَى التَّوْحِيدِ غَيْرُ مَقْصُورَةٍ عَلَى السموات وَالْأَرْضِ. بَلْ كُلُّ ذَرَّةٍ مِنْ ذَرَّاتِ عَالَمِ الْأَجْسَامِ وَالْأَرْوَاحِ فَهِيَ بُرْهَانٌ بَاهِرٌ، وَدَلِيلٌ قَاهِرٌ عَلَى التَّوْحِيدِ، وَلِنُقَرِّرْ هَذَا الْمَعْنَى بِمِثَالٍ. فَنَقُولُ: إِنَّ الضَّوْءَ إِذَا وَقَعَ عَلَى كُوَّةِ الْبَيْتِ ظهر الذرات والهباآت، فَلْنَفْرِضِ الْكَلَامَ فِي ذَرَّةٍ وَاحِدَةٍ مِنْ تِلْكَ الذَّرَّاتِ فَنَقُولُ: إِنَّهَا تَدُلُّ عَلَى الصَّانِعِ الْحَكِيمِ مِنْ جِهَاتٍ غَيْرِ مُتَنَاهِيَةٍ، وَذَلِكَ لِأَنَّهَا مُخْتَصَّةٌ بِحَيِّزٍ مُعَيَّنٍ مِنْ جُمْلَةِ الْأَحْيَازِ الَّتِي لَا نِهَايَةَ لَهَا فِي الْخَلَاءِ الَّذِي لَا نِهَايَةَ لَهُ، وَكُلُّ حَيِّزٍ مِنْ تِلْكَ الْأَحْيَازِ الْغَيْرِ الْمُتَنَاهِيَةِ، فَرَضْنَا وُقُوعَ تِلْكَ الذَّرَّةِ فِيهِ كَانَ اخْتِصَاصُهَا بِذَلِكَ الْحَيِّزِ الْمُعَيَّنِ مِنَ الْمُمْكِنَاتِ وَالْجَائِزَاتِ، وَالْمُمْكِنُ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ مُخَصِّصٍ وَمُرَجِّحٍ وَذَلِكَ الْمُخَصَّصُ إِنْ كَانَ جِسْمًا عَادَ السُّؤَالُ فِيهِ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ جِسْمًا فَهُوَ اللَّه سُبْحَانَهُ، وَأَيْضًا فَتِلْكَ/ الذَّرَّةُ لَا تَخْلُو عَنِ الْحَرَكَةِ وَالسُّكُونِ، وَكُلُّ مَا كَانَ كَذَلِكَ فَهُوَ مُحْدَثٌ، وَكُلُّ مُحْدَثٍ فَإِنَّ حُدُوثَهُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مُخْتَصًّا بِوَقْتٍ مُعَيَّنٍ مَعَ جَوَازِ حُصُولِهِ قَبْلَ ذَلِكَ وَبَعْدَهُ، فَاخْتِصَاصُهُ بِذَلِكَ الْوَقْتِ الْمُعَيَّنِ الَّذِي حَدَثَ فِيهِ، لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ بِتَخْصِيصِ مُخَصِّصٍ قَدِيمٍ فَإِنْ كَانَ ذَلِكَ الْمُخَصِّصُ جِسْمًا عَادَ السُّؤَالُ فِيهِ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ جِسْمًا فَهُوَ اللَّه ﷾، وَأَيْضًا إِنَّ تِلْكَ الذَّرَّةَ مُسَاوِيَةٌ لِسَائِرِ الْأَجْسَامِ فِي التَّحَيُّزِ وَالْحَجْمِيَّةِ. وَمُخَالِفَةٌ لَهَا فِي اللَّوْنِ وَالشَّكْلِ وَالطَّبْعِ وَالطَّعْمِ وَسَائِرِ الصِّفَاتِ. وَاخْتِصَاصُهَا بِكُلِّ تِلْكَ الصِّفَاتِ الَّتِي بِاعْتِبَارِهَا خَالَفَتْ سَائِرَ

Daha sonra: { وَما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ } “Ve Allah'ın yarattığı herhangi bir şeye [bakmadılar mı?]” buyurdu. Maksat, tevhidin delillerinin sadece gökler ve yerle sınırlı olmadığına dikkat çekmektir; bilakis cisimler ve ruhlar âleminin her bir zerresi tevhid üzerinde parlak bir bürhan ve ezici bir delildir. Bu manayı bir misalle açıklayalım ve şöyle diyelim: Işık evin penceresine/deliğine vurduğunda zerreler ve toz tanecikleri ortaya çıkar. Bu zerrelerden tek bir zerre hakkında konuştuğumuzu varsayalım ve diyelim ki: Bu zerre sonsuz yönlerden Hakîm olan Sâni'e delalet eder; çünkü o, sonsuz boşlukta bulunan sonsuz mekânlar/boşluklar arasından belirli bir mekâna tahsis edilmiştir. O sonsuz mekânlardan hangisinde bu zerrenin bulunduğunu varsayarsak varsayalım, onun o belirli mekâna tahsis edilmiş olması mümkin ve câiz olan şeylerdendir. Mümkin olan için ise mutlaka bir tahsis edici ve tercih edici (müreccih) lazımdır; o tahsis edici eğer bir cisim ise aynı soru onun hakkında da tekrar eder, şayet cisim değilse O, Sübhân olan Allah'tır. Ayrıca o zerre hareket ve sükûndan hâli değildir; böyle olan her şey muhdestir (sonradan olmadır); her muhdesin meydana gelişi ise -bundan önce veya sonra olması caiz iken- mutlaka belirli bir zamana tahsis edilmiş olmalıdır. Onun meydana geldiği o muayyen vakte tahsisi ise kadîm bir muhassısın (tahsis edicinin) tahsis etmesiyle olmak zorundadır. Eğer o tahsis edici bir cisimse aynı soru onun hakkında da döner; şayet cisim değilse O, aziz ve celil olan Allah'tır. Yine o zerre yer kaplama (tehayyüz) ve hacim sahibi olma bakımından diğer bütün cisimlerle eşittir; renk, şekil, tabiat, tat ve diğer bütün sıfatlar bakımından ise onlardan farklıdır. Diğer

الْأَجْسَامِ، لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مِنَ الْجَائِزَاتِ، وَالْجَائِزُ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ مُرَجِّحٍ، وَذَلِكَ الْمُرَجِّحُ إِنْ كَانَ جِسْمًا عَادَ الْبَحْثُ الْأَوَّلُ فِيهِ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ جِسْمًا فَهُوَ اللَّه سُبْحَانَهُ، فَثَبَتَ أَنَّ تِلْكَ الذَّرَّةَ دَالَّةٌ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ مِنْ جِهَاتٍ غَيْرِ مُتَنَاهِيَةٍ، وَاعْتِبَارَاتٍ غَيْرِ مُتَنَاهِيَةٍ، وَكَذَا الْقَوْلُ فِي جَمِيعِ أَجْزَاءِ الْعَالَمِ الْجُسْمَانِيِّ وَالرُّوحَانِيِّ، مُفْرَدَاتِهِ وَمُرَكَّبَاتِهِ وَسُفْلِيَّاتِهِ وَعُلْوِيَّاتِهِ وَعِنْدَ هَذَا يَظْهَرُ لَكَ صِدْقُ مَا قَالَ الشَّاعِرُ:

cisimlerden farklılaştığı bütün bu sıfatlarla tahsis edilmiş olması zorunlu olarak câiz (mümkin) olan şeylerdendir. Câiz olan için mutlaka bir müreccih (tercih edici) lazımdır; o müreccih eğer bir cisimse önceki inceleme onun hakkında da tekrar eder, şayet cisim değilse O, Sübhân olan Allah'tır. Böylece o zerrenin sonsuz cihetlerden ve sonsuz mülahazalardan Sanatkâr'ın varlığına delalet ettiği sabit olmuştur. Cismanî ve ruhanî âlemin bütün parçaları, basitleri ve mürekkepleri, süflîleri ve ulvîleri hakkında da söz böyledir. İşte bu noktada şairin şu sözünün doğruluğu sana apaçık belli olur:

وَفِي كُلِّ شَيْءٍ لَهُ آيَةٌ ... تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ وَاحِدُ

Her şeyde O'na ait bir ayet (delil) vardır... O'nun bir olduğuna delalet eden.

وَإِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَحِينَئِذٍ ظَهَرَتِ الْفَائِدَةُ لَكَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ وَلَمَّا نَبَّهَ اللَّه تَعَالَى عَلَى هَذِهِ الْأَسْرَارِ الْعَجِيبَةِ وَالدَّقَائِقِ اللَّطِيفَةِ، أَرْدَفَهُ بِمَا يُوجِبُ التَّرْغِيبَ الشَّدِيدَ فِي الْإِتْيَانِ بِهَذَا النَّظَرِ وَالتَّفَكُّرِ فَقَالَ: وَأَنْ عَسى أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ وَلَفْظَةُ (أَنْ) فِي قَوْلِهِ: وَأَنْ عَسى هِيَ الْمُخَفَّفَةُ مِنَ الثَّقِيلَةِ تقديره: وأنه عَسَى، وَالضَّمِيرُ ضَمِيرُ الشَّأْنِ، وَالْمَعْنَى: لَعَلَّ آجَالَهُمْ قَرُبَتْ فَهَلَكُوا عَلَى الْكُفْرِ وَيَصِيرُوا إِلَى النَّارِ، وَإِذَا كَانَ هَذَا الِاحْتِمَالُ قَائِمًا وَجَبَ عَلَى الْعَاقِلِ الْمُسَارَعَةُ إِلَى هَذِهِ الْفِكْرَةِ، وَالْمُبَادَرَةُ إِلَى هَذِهِ الرُّؤْيَةِ، سَعْيًا فِي تَخْلِيصِ النَّفْسِ مِنْ هَذَا الْخَوْفِ الشَّدِيدِ وَالْخَطَرِ الْعَظِيمِ، وَلَمَّا ذَكَرَ تَعَالَى هَذِهِ الْبَيَانَاتِ الْجَلِيَّةَ وَالدَّلَائِلَ الْعَقْلِيَّةَ قَالَ: فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ [الأعراف: ١٨٥] وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ إِذَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهَذَا الْقُرْآنِ مَعَ مَا فِيهِ مِنْ هَذِهِ التَّنْبِيهَاتِ الظَّاهِرَةِ وَالْبَيِّنَاتِ الْبَاهِرَةِ، فَكَيْفَ يَرْضَى مِنْهُمُ الْإِيمَانَ بِغَيْرِهِ. وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى مَطَالِبَ كَثِيرَةٍ.

Bunu anladığın zaman, Allah Teâlâ'nın: { وَما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ } “Ve Allah'ın yarattığı herhangi bir şeye [bakmadılar mı?]” buyruğunun faydası senin için açığa çıkar. Allah Teâlâ bu acayip sırlara ve latif inceliklere dikkat çekince, peşinden bu nazar ve tefekkürü yerine getirmeye son derece teşvik eden şu buyruğu ekledi: { وَأَنْ عَسى أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ } “Ve ecellerinin yaklaşmış olabileceğine [hiç bakmadılar mı?]”. O'nun: { وَأَنْ عَسى } buyruğundaki «en» (أَنْ) lafzı, şeddeli olandan hafifletilmiş (muhaffefe) olandır; takdiri: «Ve şüphesiz ki umulur ki (ecelleri yaklaşmıştır)» şeklindedir ve zamir şan zamiridir. Manası şudur: Umulur ki ecelleri yaklaşmıştır da küfür üzere helak olup cehenneme giderler. Bu ihtimal mevcut olduğuna göre, aklı başında olan kimseye nefsini bu şiddetli korkudan ve büyük tehlikeden kurtarmaya gayret ederek bu düşünceye koşması ve bu tefekküre ivedilikle yönelmesi vacip olur. Allah Teâlâ bu apaçık açıklamaları ve aklî delilleri zikredince: { فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ } [A'râf: 185] “Peki, bundan sonra hangi söze inanacaklar?” buyurmuştur. Zira onlar bu açık uyarıları ve parlak beyyineleri içeren bu Kur'an'a inanmadıkları takdirde, bundan başkasına inanmaları onlardan nasıl kabul edilebilir? Bil ki bu ayet pek çok meseleye delalet etmektedir.

الْمَطْلَبُ الْأَوَّلُ: أَنَّ التَّقْلِيدَ غَيْرُ جَائِزٍ وَلَا بُدَّ مِنَ النَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ، وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ الْأَمْرَ كَذَلِكَ قَوْلُهُ:

Birinci Mesele: Taklit caiz değildir; nazar ve istidlal mutlaka gereklidir. Durumun böyle olduğunun delili O'nun şu buyruğudur:

أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا.

{ أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا } “Hiç düşünmediler mi?”

وَالْمَطْلَبُ الثَّانِي: أَنَّ أَمْرَ النُّبُوَّةِ مُتَفَرِّعٌ عَلَى التَّوْحِيدِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ لَمَّا قَالَ: إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ مُبِينٌ أَتْبَعَهُ بِذِكْرِ مَا يَدُلُّ عَلَى التَّوْحِيدِ، وَلَوْلَا أَنَّ الْأَمْرَ كَذَلِكَ، لَمَا كَانَ إِلَى هَذَا الْكَلَامِ حَاجَةٌ.

İkinci Mesele: Nübüvvet meselesi tevhide dayanmaktadır. Bunun delili şudur: O: { إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ مُبِينٌ } “O, ancak apaçık bir uyarıcıdır” buyurduğunda, bunun peşinden tevhidi gösteren hususları zikretmiştir. Eğer durum böyle olmasaydı bu söze bir ihtiyaç olmazdı.

وَالْمَطْلَبُ الثَّالِثُ: تَمَسَّكَ الْجُبَّائِيُّ وَالْقَاضِي بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ عَلَى أَنَّ الْقُرْآنَ لَيْسَ قَدِيمًا قَالُوا: لِأَنَّ الْحَدِيثَ ضِدُّ الْقَدِيمِ، وَأَيْضًا فَلَفْظُ الْحَدِيثِ يُفِيدُ مِنْ جِهَةِ الْعَادَةِ حُدُوثُهُ عَنْ قُرْبٍ، وَلِذَلِكَ يُقَالُ: إِنَّ هَذَا الشَّيْءَ حَدِيثٌ، وَلَيْسَ بِعَتِيقٍ فَيَجْعَلُونَ الْحَدِيثَ ضِدَّ الْعَتِيقِ الَّذِي طَالَ زَمَانُ وُجُودِهِ، وَيُقَالُ: فِي الْكَلَامِ إِنَّهُ حَدِيثٌ، لِأَنَّهُ يَحْدُثُ حَالًا بَعْدَ حَالٍ عَلَى الْأَسْمَاعِ.

Üçüncü Mesele: el-Cübbâî ve Kâdî [Abdülcebbâr], Allah Teâlâ'nın: { فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ } “Peki, bundan sonra hangi söze inanacaklar?” buyruğuna dayanarak Kur'an'ın kadîm olmadığına delil getirmişlerdir. Şöyle demişlerdir: Çünkü «hadîs» (sonradan olan söz/yeni), kadîmin zıddıdır. Ayrıca hadîs lafzı örf bakımından yakın zamanda meydana gelmiş olmayı ifade eder; bu sebeple: «Bu şey hadîstir (yenidir), atîk (eski) değildir» denilir ve hadîsi, varlığının üzerinden uzun zaman geçmiş olan atîkin zıddı kılarlar. Kelam hakkında da: «O hadîstir» denilir; çünkü o, işitenlere anbean sonradan meydana gelir.

وَجَوَابُنَا عَنْهُ: أَنَّهُ مَحْمُولٌ عَلَى الْأَلْفَاظِ مِنَ الْكَلِمَاتِ وَلَا نِزَاعَ فِي حُدُوثِهَا.

Buna bizim cevabımız şudur: Bu, kelimelerden oluşan lafızlara hamledilir; onların sonradan yaratılmış (hadis) olduğu hususunda ise zaten bir ihtilaf yoktur.

الْمَطْلَبُ الرابع: أن النظر في ملكوت السموات وَالْأَرْضِ لَا يَكُونُ إِلَّا بَعْدَ مَعْرِفَةِ أَقْسَامِهَا وَتَفْصِيلُ الْكَلَامِ فِي شَرْحِ أَقْسَامِهَا، أَنْ يُقَالَ كُلُّ مَا سِوَى اللَّه تَعَالَى، فَهُوَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مُتَحَيِّزًا أَوْ حَالًّا فِي الْمُتَحَيِّزِ أَوْ لَا مُتَحَيِّزًا، وَلَا حَالًّا فِي الْمُتَحَيِّزِ، أَمَّا الْمُتَحَيِّزُ فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ بَسِيطًا، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ مُرَكَّبًا، أَمَّا الْبَسَائِطُ فَهِيَ إِمَّا عُلْوِيَّةٌ وَإِمَّا سُفْلِيَّةٌ، أَمَّا الْعُلْوِيَّةُ فَهِيَ الْأَفْلَاكُ وَالْكَوَاكِبُ، وَيَنْدَرِجُ فِيمَا ذَكَرْنَاهُ الْعَرْشُ وَالْكُرْسِيُّ، وَيَدْخُلُ فِيهِ أَيْضًا الْجَنَّةُ وَالنَّارُ، وَالْبَيْتُ الْمَعْمُورُ، وَالسَّقْفُ الْمَرْفُوعُ وَاسْتَقْصِ فِي تَفْصِيلِ هَذِهِ الْأَقْسَامِ، وَأَمَّا السُّفْلِيَّةُ فَهِيَ: طَبَقَاتُ الْعَنَاصِرِ الْأَرْبَعَةِ، وَيَدْخُلُ فِيهَا الْبِحَارُ وَالْجِبَالُ وَالْمَفَاوِزُ، وَأَمَّا الْمُرَكَّبَاتُ فَهِيَ أَرْبَعَةٌ الْآثَارُ الْعُلْوِيَّةُ وَالْمَعَادِنُ وَالنَّبَاتُ وَالْحَيَوَانُ، وَاسْتَقْصِ فِي تَفْصِيلِ أَنْوَاعِ هَذِهِ الْأَجْنَاسِ الْأَرْبَعَةِ، وَأَمَّا الْحَالُ فِي الْمُتَحَيِّزِ وَهِيَ الْأَعْرَاضُ، فَيَقْرُبُ أَجْنَاسُهَا مِنْ أَرْبَعِينَ جِنْسًا، وَيَدْخُلُ تَحْتَ كُلِّ جِنْسٍ أَنْوَاعٌ كَثِيرَةٌ، ثُمَّ إِذَا تَأَمَّلَ الْعَاقِلُ فِي عَجَائِبِ أحكامها

Dördüncü Mesele: Göklerin ve yerin melekûtuna nazar etmek ancak bunların kısımlarını bilmekle mümkün olur. Kısımlarının açıklanmasındaki tafsilat şöyledir: Allah Teâlâ'dan başka her şey ya bir mekânda yer kaplar (mütehayyizdir) ya yer kaplayanda bulunur (onda hulûl etmiştir) ya da ne yer kaplar ne de yer kaplayanda bulunur. Yer kaplayana gelince; o ya basittir ya da mürekkeptir. Basitler ya ulvîdir ya da süflîdir. Ulvî olanlar; felekler ve yıldızlardır. Zikrettiğimiz bu kısma Arş ve Kürsî dâhildir; ayrıca Cennet, Cehennem, Beyt-i Ma'mûr ve Sakf-ı Merfû' da buna girer; bu kısımların tafsilatını etraflıca araştır. Süflî olanlar ise: Dört unsurun (anâsır-ı erbaa) tabakalarıdır; denizler, dağlar ve çöller de buna girer. Mürekkepler ise dörttür: Meteorolojik olaylar (el-âsâru'l-ulviyye), madenler, bitkiler ve hayvanlar; bu dört cinsin türlerini etraflıca araştır. Yer kaplayanda bulunan (onda hulûl eden) şeylere yani arazlara gelince; bunların cinsleri kırk cinse yaklaşır ve her cinsin altına pek çok tür girer. Sonra akıl sahibi kimse bunların şaşırtıcı hükümlerini,

وَلَوَازِمِهَا وَآثَارِهَا وَمُؤَثِّرَاتِهَا فَكَأَنَّهُ خَاضَ فِي بَحْرٍ لَا سَاحِلَ لَهُ.

levazımını (zorunlu neticelerini), eserlerini ve müessirlerini düşündüğü zaman sanki sahili olmayan bir denize dalmış gibi olur.

وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّالِثُ: وَهُوَ أَنَّ الْمَوْجُودَ لَا يَكُونُ مُتَحَيِّزًا وَلَا حَالًّا فِي الْمُتَحَيِّزِ، فَهُوَ قِسْمَانِ، لِأَنَّهُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مُتَعَلِّقًا بِأَجْسَامٍ بِالتَّدْبِيرِ وَالتَّحْرِيكِ، وَهُوَ الْمُسَمَّى بِالْأَرْوَاحِ، وَإِمَّا أَنْ لَا يَكُونَ كَذَلِكَ، وَهِيَ الْجَوَاهِرُ الْقُدْسِيَّةُ الْمُبَرَّأَةُ عَنْ عَلَائِقِ الْأَجْسَامِ. أَمَّا الْقِسْمُ الْأَوَّلُ فَأَعْلَاهَا وَأَشْرَفُهَا الْأَرْوَاحُ الثَّمَانِيَةُ الْمُقَدَّسَةُ الْحَامِلَةُ لِلْعَرْشِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَيَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمانِيَةٌ [الْحَاقَّةِ: ١٧] وَيَتْلُوهَا الْأَرْوَاحُ الْمُقَدَّسَةُ الْمُشَارَةُ إِلَيْهَا بِقَوْلِهِ سُبْحَانَهُ: وَتَرَى الْمَلائِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ [الزُّمَرِ: ٧٥] وَيَتْلُوهَا سُكَّانُ الْكُرْسِيِّ، وَإِلَيْهِمُ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلَّا بِما شاءَ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ [الْبَقَرَةِ: ٢٥٥] وَيَتْلُوهَا الْأَرْوَاحُ المقدسة في طبقات السموات السَّبْعِ. وَإِلَيْهِمُ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: وَالصَّافَّاتِ صَفًّا فَالزَّاجِراتِ زَجْراً فَالتَّالِياتِ ذِكْراً [الصَّافَّاتِ: ١- ٣] وَمِنْ صِفَاتِهِمْ، أَنَّهُمْ لَا يَعْصُونَ اللَّه مَا أَمَرَهُمْ وَيُسَبِّحُونَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لَا يَفْتَرُونَ، لَا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ.

Üçüncü kısma, yani yer kaplamayan ve yer kaplayanda bulunmayan varlığa gelince; bu iki kısımdır: Çünkü o ya tedbir ve hareket ettirme yoluyla cisimlere taalluk eder -ki buna ruhlar denir- ya da böyle değildir; bunlar da cisimlerin bağlarından arınmış kudsî cevherlerdir. Birinci kısma gelince; bunların en yücesi ve en şereflisi, Allah Teâlâ'nın: { وَيَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمانِيَةٌ } [Hâkka: 17] “O gün Rabbinin Arş'ını, onların da üstünde sekiz tanesi taşır” buyruğunda olduğu gibi Arş'ı taşıyan mukaddes sekiz ruhtur. Bunların ardından Sübhânehu'nun: { وَتَرَى الْمَلائِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ } [Zümer: 75] “Melekleri de Arş'ın etrafını kuşatmış olarak Rablerini hamd ile tesbih ederken görürsün” buyruğuyla işaret edilen mukaddes ruhlar gelir. Bunların ardından Kürsî sakinleri gelir; onlara da O'nun şu buyruğuyla işaret edilmiştir: { مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلَّا بِما شاءَ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } [Bakara: 255] “O'nun izni olmadan katında kim şefaat edebilir? O, kullarının önlerindekini ve arkalarındakini bilir. Onlar O'nun ilminden, kendisinin dilediği kadarından başka bir şey kavrayamazlar. O'nun Kürsî'si gökleri ve yeri kaplamıştır.” Bunların ardından yedi kat göklerin tabakalarındaki mukaddes ruhlar gelir; onlara da O'nun şu buyruğuyla işaret edilmiştir: { وَالصَّافَّاتِ صَفًّا فَالزَّاجِراتِ زَجْراً فَالتَّالِياتِ ذِكْراً } [Sâffât: 1-3] “Saf saf dizilenlere, sevk edip haykıranlara ve zikir okuyanlara andolsun.” Onların sıfatlarından biri de şudur: Onlar Allah'ın kendilerine emrettiği şeylerde O'na isyan etmezler; gece ve gündüz bıkıp usanmadan tesbih ederler; sözle O'nun önüne geçmezler ve onlar O'nun emriyle hareket ederler.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الَّذِي ذَكَرْنَاهُ وَفَصَّلْنَاهُ مِنْ مُلْكِ اللَّه وَمَلَكُوتِهِ كَالْقَطْرَةِ فِي الْبَحْرِ فَلَعَلَّ اللَّه سُبْحَانَهُ/ لَهُ أَلْفُ أَلْفُ عَالَمٍ وَرَاءَ هَذَا الْعَالَمِ، وَلَهُ فِي كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا عَرْشٌ أَعْظَمُ مِنْ هَذَا الْعَرْشِ، وكرسي أعلى من هذا الكرسي، وسموات أوسع من هذه السموات، وَكَيْفَ يُمْكِنُ إِحَاطَةُ عَقْلِ الْبَشَرِ بِكَمَالِ مُلْكِ اللَّه وَمَلَكُوتِهِ، بَعْدَ أَنْ سَمِعَ قَوْلَهُ: وَما يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلَّا هُوَ [الْمُدَّثِّرِ: ٣١] فَإِذَا اسْتَحْضَرَ الْإِنْسَانُ هَذِهِ الْأَقْسَامَ فِي عَقْلِهِ وَأَرَادَ الْخَوْضَ فِي مَعْرِفَةِ أَسْرَارِ حِكْمَتِهِ وَإِلَهِيَّتِهِ فُهِمَ قَوْلُهُمْ: سُبْحانَكَ لَا عِلْمَ لَنا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنا [الْبَقَرَةِ: ٣٢] وَنِعْمَ مَا قَالَ أَبُو الْعَلَاءِ الْمَعَرِّيِّ:

Bil ki Allah'ın mülkünden ve melekûtundan zikrettiğimiz ve detaylandırdığımız bu şeyler denizdeki bir damla gibidir. Zira Sübhân olan Allah'ın bu âlemin ötesinde belki bin kere bin (milyonlarca) âlemi vardır ve bunların her birinde bu Arş'tan daha büyük bir Arş'ı, bu Kürsî'den daha yüce bir Kürsî'si, bu semalardan daha geniş semaları vardır. İnsan: { وَما يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلَّا هُوَ } [Müddessir: 31] “Rabbinin ordularını ancak kendisi bilir” buyruğunu işittikten sonra, beşer aklının Allah'ın mülkünün ve melekûtunun kemalini ihata etmesi nasıl mümkün olabilir? İnsan bu kısımları aklında hazır bulundurup O'nun hikmetinin ve ilahlığının sırlarını kavramaya daldığında, onların: { سُبْحانَكَ لَا عِلْمَ لَنا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنا } [Bakara: 32] “Seni tenzih ederiz, bize öğrettiğinden başka ilmimiz yoktur” sözü anlaşılır. Ebü'l-Alâ el-Maarrî ne güzel söylemiştir:

يَا أَيُّهَا النَّاسُ كَمْ للَّه مِنْ فَلَكٍ ... تَجْرِي النُّجُومُ بِهِ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ

Ey insanlar! Allah'ın, içinde yıldızların, güneşin ve ayın aktığı nice feleği vardır!

هُنَّا عَلَى اللَّه مَاضِينَا وَغَابِرُنَا ... فَمَا لَنَا فِي نواحي غيره خطر

Geçmişimiz de geleceğimiz de Allah katında pek önemsizdir; O'ndan gayrısının yanında ise hiçbir değerimiz yoktur.

[سورة الأعراف (٧) : آية ١٨٦]

[A'râf Suresi (7) : Ayet 186]

مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلا هادِيَ لَهُ وَيَذَرُهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ (١٨٦)

{ مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلا هادِيَ لَهُ وَيَذَرُهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ } “Allah kimi saptırırsa artık onu doğru yola iletecek yoktur. Ve O, onları azgınlıkları içinde şaşkınca bocalayıp durur bir halde bırakır.” (186)

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى عَادَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَرَّةً أُخْرَى إِلَى نَعْتِ أَحْوَالِ الضَّالِّينَ الْمُكَذِّبِينَ فَقَالَ: مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلا هادِيَ لَهُ وَاعْلَمْ أَنَّ اسْتِدْلَالَ أَصْحَابِنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْهُدَى وَالضَّلَالَ مِنَ اللَّه مِثْلُ مَا سَبَقَ فِي الْآيَةِ السَّالِفَةِ، وَتَأْوِيلَاتُ الْمُعْتَزِلَةِ، وَجَوَابُنَا عَنْهَا مِثْلُ مَا تَقَدَّمَ فَلَا فَائِدَةَ فِي الْإِعَادَةِ، وَقَوْلُهُ: وَيَذَرُهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ رَفْعٌ بِالِاسْتِئْنَافِ وَهُوَ مَقْطُوعٌ عَمَّا قَبْلَهُ، وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو «وَيَذَرُهُمْ» بِالْيَاءِ وَرَفْعِ الرَّاءِ لِتَقَدُّمِ اسْمِ اللَّه سُبْحَانَهُ، وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ بِالْيَاءِ وَالْجَزْمِ، وَوَجْهُ ذَلِكَ فِيمَا يَقُولُ سِيبَوَيْهِ: إِنَّهُ عَطْفٌ عَلَى مَوْضِعِ الْفَاءِ وَمَا بَعْدَهَا مِنْ قَوْلِهِ: فَلا هادِيَ لَهُ لِأَنَّ مَوْضِعَ الْفَاءِ وَمَا بَعْدَهَا جَزْمٌ لِجَوَابِ الشَّرْطِ، فَحَمْلُ «ويذرهم» على موضع الذي هو جزم.

Bil ki Allah Teâlâ bu ayette yalanlayan sapkınların hallerini nitelemeye bir kere daha dönerek: { مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلا هادِيَ لَهُ } “Allah kimi saptırırsa artık onu doğru yola iletecek yoktur” buyurmuştur. Bil ki ashabımızın hidayet ve dalaletin Allah'tan olduğuna dair bu ayetle istidlal etmesi önceki ayette geçen gibidir; Mutezile'nin tevilleri ve bizim onlara verdiğimiz cevap da daha önce geçtiği gibidir, dolayısıyla tekrarda bir fayda yoktur. O'nun: { وَيَذَرُهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ } buyruğu istinaf sebebiyle merfûdur ve kendisinden öncesinden kesilmiştir (ayrıdır). Ebû Amr, Sübhân olan Allah'ın isminin öne geçmiş olmasından ötürü «yezeruhum» lafzını «yâ» harfiyle ve «râ»nın dammesiyle (merfû olarak) okumuştur. Hamza ve Kisâî ise «yâ» harfiyle ve meczûm olarak okumuşlardır. Sîbeveyhi'nin söylediğine göre bunun gerekçesi şudur: Bu, O'nun: { فَلا هادِيَ لَهُ } buyruğundaki «fâ»nın ve sonrasının mahalline atıftır; çünkü şartın cevabı olduğu için «fâ»nın ve sonrasının mahalli meczûmdur; dolayısıyla «yezerhum» lafzı meczûm olan mahalle hamledilmiştir.

[سورة الأعراف (٧) : آية ١٨٧]

[A'râf Suresi (7) : Ayet 187]

يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْساها قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي لَا يُجَلِّيها لِوَقْتِها إِلاَّ هُوَ ثَقُلَتْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ لَا تَأْتِيكُمْ إِلاَّ بَغْتَةً يَسْئَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْها قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ اللَّهِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (١٨٧)

{ يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْساها قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي لَا يُجَلِّيها لِوَقْتِها إِلاَّ هُوَ ثَقُلَتْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ لَا تَأْتِيكُمْ إِلاَّ بَغْتَةً يَسْئَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْها قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ اللَّهِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ } “Sana kıyametin ne zaman gelip çatacağını soruyorlar. De ki: «Onun bilgisi ancak Rabbimin katındadır. Onun vaktini O'ndan başkası açıklayamaz. O, göklerde ve yerde ağır basmıştır. O, size ancak ansızın gelecektir.» Sanki sen onu iyice biliyormuşsun gibi sana soruyorlar. De ki: «Onun bilgisi ancak Allah'ın katındadır. Fakat insanların çoğu bilmezler.»” (187)

اعْلَمْ أَنَّ فِي نَظْمِ الْآيَةِ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا تَكَلَّمَ فِي التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ وَالْقَضَاءِ وَالْقَدَرِ أَتْبَعَهُ بِالْكَلَامِ فِي الْمَعَادِ، لِمَا بَيَّنَّا أن المطالب الكلية في القرآن ليس إِلَّا هَذِهِ الْأَرْبَعَةَ. الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ فِي

Bil ki ayetin nazmında (tertibinde) iki vecih vardır: Birincisi: Allah Teâlâ tevhid, nübüvvet, kaza ve kader konularını beyan ettikten sonra, Kur'an'daki küllî maksatların yalnızca bu dördü olduğunu açıkladığımız üzere, bunun peşinden mead (ahiret) konusundaki kelamı getirmiştir. İkincisi: Allah Teâlâ

الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ وَأَنْ عَسى أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ [الأعراف: ١٨٥] بَاعِثًا بِذَلِكَ عَنِ الْمُثَابَرَةِ إِلَى التَّوْبَةِ وَالْإِصْلَاحِ قال بعده: يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْساها لِيَتَحَقَّقَ فِي الْقُلُوبِ أَنَّ وَقْتَ السَّاعَةِ مَكْتُومٌ عَنِ الْخَلْقِ، فَيَصِيرَ ذَلِكَ حَامِلًا لِلْمُكَلَّفِينَ عَلَى الْمُسَارَعَةِ إِلَى التَّوْبَةِ وَأَدَاءِ الْوَاجِبَاتِ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

önceki ayette tövbe ve ıslaha devam etmeye sevk edici olarak: { وَأَنْ عَسى أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ } [A'râf: 185] “Ve ecellerinin yaklaşmış olabileceğine [hiç bakmadılar mı?]” buyurunca, kıyamet vaktinin yaratılmışlardan gizlendiği kalplerde kesinleşsin ve bu durum mükellefleri tövbeye ve vacipleri eda etmeye koşmaya sevk etsin diye ardından: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْساها } “Sana kıyametin ne zaman gelip çatacağını soruyorlar” buyurmuştur. Ayette birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ ذَلِكَ السَّائِلَ مَنْ هُوَ؟ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّ قَوْمًا مِنَ الْيَهُودِ قَالُوا يَا مُحَمَّدُ أَخْبِرْنَا مَتَى تَقُومُ السَّاعَةُ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، وَقَالَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ: إِنَّ قُرَيْشًا قَالُوا: يَا مُحَمَّدُ بيننا وبينك قرابة، فاذكر لنا متى الساعة؟

Birinci Mesele: Bu soruyu soranın kim olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir: İbn Abbâs şöyle demiştir: Yahudilerden bir topluluk: «Ey Muhammed, kıyametin ne zaman kopacağını bize haber ver» dediler ve bunun üzerine bu ayet indi. Hasan[-ı Basrî] ve Katâde ise şöyle demiştir: Kureyşliler: «Ey Muhammed, seninle bizim aramızda akrabalık var; bize kıyametin ne zaman olduğunu söyle» dediler.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : السَّاعَةُ مِنَ الْأَسْمَاءِ الْغَالِبَةِ كَالنَّجْمِ لِلثُّرَيَّا وَسُمِّيَتِ الْقِيَامَةُ بِالسَّاعَةِ لِوُقُوعِهَا بَغْتَةً، أَوْ لِأَنَّ حِسَابَ الْخَلْقِ يُقْضَى فِيهَا فِي سَاعَةٍ وَاحِدَةٍ فَسُمِّيَ بِالسَّاعَةِ لِهَذَا السَّبَبِ أَوْ لِأَنَّهَا عَلَى طُولِهَا كَسَاعَةٍ وَاحِدَةٍ عِنْدَ الْخَلْقِ.

İkinci Mesele: «Keşşâf» sahibi şöyle demiştir: «es-Sâat» (kıyamet), Süreyya yıldızına «en-Necm» denmesi gibi galip isimlerdendir (özel isimleşmiştir). Kıyamet ansızın vuku bulacağı için veya mahlûkatın hesabı onda bir saatte görülüp bitirileceği için bu sebeple «es-Sâat» olarak isimlendirilmiştir; yahut da uzunluğuna rağmen yaratılanlara göre tek bir saat gibi olacağı için böyle denilmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَيَّانَ مَعْنَاهُ الِاسْتِفْهَامُ عَنِ الْوَقْتِ الَّذِي يَجِيءُ، وَهُوَ سُؤَالٌ عَنِ الزَّمَانِ وَحَاصِلُ الْكَلَامِ أَنَّ أَيَّانَ بِمَعْنَى مَتَى، وَفِي اشْتِقَاقِهِ قَوْلَانِ: الْمَشْهُورُ أَنَّهُ مَأْخُوذٌ مِنَ الْأَيْنِ وَأَنْكَرَهُ ابْنُ جِنِّي وَقَالَ: أَيَّانَ سُؤَالٌ عَنِ الزَّمَانِ، وَأَيْنَ سُؤَالٌ عَنِ الْمَكَانِ، فَكَيْفَ يكون أحد هما مَأْخُوذًا مِنَ الْآخَرِ. وَالثَّانِي: وَهُوَ الَّذِي اخْتَارَهُ ابْنُ جِنِّي أَنَّ اشْتِقَاقَهُ مِنْ أَيِّ فَعْلَانَ مِنْهُ، لِأَنَّ مَعْنَاهُ أَيُّ وَقْتٍ وَلَفْظَةُ أَيٍّ، فَعْلٌ مِنْ أَوَيْتُ إِلَيْهِ، لِأَنَّ الْبَعْضَ آوٍ إِلَى مَكَانِ الْكُلِّ مُتَسَانِدًا إِلَيْهِ هَكَذَا. قَالَ ابْنُ جِنِّي: وَقَرَأَ السُّلَمِيُّ إِيَانَ بِكَسْرِ الْهَمْزِ.

Üçüncü Mesele: «Eyyâne» (أَيَّانَ), gelecek vakti sormak olup zamana dair bir sorudur; sözün özü «eyyâne»nin «metâ» (ne zaman) anlamında olmasıdır. Bunun iştikakı (türeyişi) hakkında iki görüş vardır: Meşhur olanı, «el-eyn» (nerede) kelimesinden alınmış olmasıdır. İbn Cinnî bunu reddederek şöyle demiştir: «Eyyâne» zamana dair bir sorudur, «eyne» ise mekâna dair bir sorudur; biri diğerinden nasıl alınmış olabilir? İkincisi -ki İbn Cinnî'nin tercih ettiği görüştür-: Bunun iştikakı «eyyün» kelimesinden fa'lân veznindedir; çünkü anlamı «hangi vakit» demektir ve «eyyün» lafzı «eveyte ileyhi» (ona sığındım/dayandım) kökünden fa'l veznidir; çünkü parça bütünün mekânına sığınmakta ve ona dayanmaktadır, işte böyledir. İbn Cinnî: «Sülemî hemzenin kesresiyle “iyâne” şeklinde okumuştur» demiştir.

المسألة الرابعة: مرساها «المرسي» هاهنا مَصْدَرٌ بِمَعْنَى الْإِرْسَاءِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَمُرْساها [هُودٍ: ٤١] أَيْ إِجْرَاؤُهَا وَإِرْسَاؤُهَا، وَالْإِرْسَاءُ الإثبات يقال رسى يرسوا إِذَا ثَبَتَ. قَالَ تَعَالَى: وَالْجِبالَ أَرْساها [النَّازِعَاتِ: ٣٢] فَكَانَ الرُّسُوُّ لَيْسَ اسْمًا لِمُطْلَقِ الثَّبَاتِ، بَلْ هُوَ اسْمٌ لِثَبَاتِ الشَّيْءِ إِذَا كَانَ ثَقِيلًا وَمِنْهُ إِرْسَاءُ الْجَبَلِ، وَإِرْسَاءُ السَّفِينَةِ، وَلَمَّا كَانَ أَثْقَلُ الْأَشْيَاءِ عَلَى الْخَلْقِ هُوَ السَّاعَةَ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: ثَقُلَتْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ لَا جَرَمَ سَمَّى اللَّه تَعَالَى وُقُوعَهَا وَثُبُوتَهَا بِالْإِرْسَاءِ.

Dördüncü Mesele: { مُرْساها } lafzıdır. Buradaki «el-mürsâ», Allah Teâlâ'nın: { بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَمُرْساها } [Hûd: 41] “Onun yüzmesi de durması da Allah'ın adıyladır” yani akıp gitmesi ve durup sabit olması buyruğundaki gibi «irsâ» manasında masdardır. İrsâ, sabitleştirmektir; [Arapçada] sabit olduğu zaman «rasâ yersû» denilir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَالْجِبالَ أَرْساها } [Nâziât: 32] “Ve dağları sağlam bir şekilde dikti” buyurmuştur. Dolayısıyla «rusûv», mutlak sabit olmanın ismi olmayıp, aksine ağır bir şeyin sabit olmasının ismidir; dağın yerine sabit kılınması (irsâu'l-cebel) ve geminin demir atıp durması (irsâu's-sefîne) bu köktendir. Yaratılmışlara en ağır gelen şey ise: { ثَقُلَتْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerde ve yerde ağır basmıştır” buyruğunun delaletiyle kıyamet olduğu için, şüphesiz Allah Teâlâ onun vuku bulmasını ve sabit olmasını «irsâ» olarak isimlendirmiştir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي أَيْ لَا يَعْلَمُ الْوَقْتَ الَّذِي فِيهِ يَحْصُلُ قِيَامُ الْقِيَامَةِ إِلَّا اللَّه سُبْحَانَهُ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ: إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ [لُقْمَانَ: ٣٤] وَقَوْلِهِ: أَنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ لَا رَيْبَ فِيها [الْحَجِّ:

Sonra Allah Teâlâ: { قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي } “De ki: «Onun bilgisi ancak Rabbimin katındadır»” yani kıyametin kopmasının gerçekleşeceği vakti Sübhân olan Allah'tan başkası bilemez buyurmuştur. Sübhânehu'nun şu buyrukları da bunun benzeridir: { إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ } [Lokmân: 34] “Şüphesiz ki kıyametin bilgisi ancak Allah'ın katındadır”; O'nun: { أَنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ لَا رَيْبَ فِيها } [Hac: 7]

٧] وَقَوْلُهُ: إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أَكادُ أُخْفِيها [طَهَ: ١٥]

“Kıyamet mutlaka gelecektir, onda hiçbir şüphe yoktur” ve O'nun: { إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أَكادُ أُخْفِيها } [Tâhâ: 15] “Kıyamet kesinlikle gelecektir; neredeyse onu gizleyeceğim” buyruklarıdır.

وَلَمَّا سَأَلَ جِبْرِيلُ رَسُولَ اللَّه ﷺ وَقَالَ: مَتَى السَّاعَةُ فَقَالَ ﵇: «ليس المسؤول عَنْهَا بِأَعْلَمَ مِنَ السَّائِلِ»

Cebrail Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem sorup: «Kıyamet ne zaman?» dediğinde o aleyhisselâm: «Kendisine sorulan, sorandan daha bilgili değildir» buyurmuştur.

قَالَ الْمُحَقِّقُونَ: وَالسَّبَبُ فِي إِخْفَاءِ السَّاعَةِ عَنِ الْعِبَادِ؟ أَنَّهُمْ إِذَا لَمْ يَعْلَمُوا مَتَى تَكُونُ، كَانُوا عَلَى حَذَرٍ مِنْهَا، فَيَكُونُ ذَلِكَ أَدْعَى إِلَى الطَّاعَةِ، / وَأَزْجَرَ عَنِ الْمَعْصِيَةِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَكَّدَ هَذَا الْمَعْنَى فَقَالَ: لَا يُجَلِّيها لِوَقْتِها التَّجْلِيَةُ إِظْهَارُ الشَّيْءِ وَالتَّجَلِّي ظُهُورُهُ، وَالْمَعْنَى: لَا يُظْهِرُهَا فِي وَقْتِهَا الْمُعَيَّنِ إِلَّا هُوَ أَيْ لَا يَقْدِرُ عَلَى إِظْهَارِ وَقْتِهَا الْمُعَيَّنِ بِالْإِعْلَامِ وَالْإِخْبَارِ إِلَّا هُوَ.

Muhakkikler şöyle demiştir: Kıyametin kullardan gizlenmesinin sebebi şudur: Onlar onun ne zaman olacağını bilmediklerinde daima ondan sakınır bir halde olurlar; bu da itaate daha çok sevk edici ve günahtan daha çok caydırıcı olur. Sonra Allah Teâlâ bu manayı tekit ederek: { لَا يُجَلِّيها لِوَقْتِها } “Onun vaktini O'ndan başkası açıklayamaz” buyurmuştur. Tecliye bir şeyi açığa çıkarmak, tecellî ise onun açığa çıkmasıdır. Mana şudur: Onu belirlenmiş vaktinde O'ndan başkası açığa çıkaramaz; yani bildirme ve haber verme yoluyla onun belirlenmiş vaktini açığa çıkarmaya O'ndan başkası güç yetiremez.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: ثَقُلَتْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالْمُرَادُ وَصْفُ السَّاعَةِ بِالثِّقَلِ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:

Sonra Allah Teâlâ: { ثَقُلَتْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerde ve yerde ağır basmıştır” buyurmuştur. Murad, kıyameti ağırlıkla nitelemektir. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da bunun benzeridir:

وَيَذَرُونَ وَراءَهُمْ يَوْماً ثَقِيلًا [الْإِنْسَانِ: ٢٧] وَأَيْضًا وَصَفَ اللَّه تَعَالَى زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ بِالْعِظَمِ فَقَالَ: إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَيْءٌ عَظِيمٌ [الْحَجِّ: ١] وَوَصَفَ عَذَابَهَا بِالشِّدَّةِ فَقَالَ: وَما هُمْ بِسُكارى وَلكِنَّ عَذابَ اللَّهِ شَدِيدٌ

{ وَيَذَرُونَ وَراءَهُمْ يَوْماً ثَقِيلًا } [İnsân: 27] “Ve önlerindeki ağır bir günü bırakırlar.” Ayrıca Allah Teâlâ kıyametin sarsıntısını büyüklükle niteleyerek: { إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَيْءٌ عَظِيمٌ } [Hac: 1] “Şüphesiz kıyamet sarsıntısı büyük bir şeydir” buyurmuş; onun azabını da şiddetle niteleyerek şöyle buyurmuştur: { وَما هُمْ بِسُكارى وَلكِنَّ عَذابَ اللَّهِ شَدِيدٌ }

[الْحَجِّ: ٢] .

[Hac: 2] “Onlar sarhoş değillerdir; fakat Allah'ın azabı çok şiddetlidir.”

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: لِلْمُفَسِّرِينَ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: ثَقُلَتْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وُجُوهٌ: قَالَ الحسن:

Bunu bildiğine göre deriz ki: Müfessirlerin O'nun: { ثَقُلَتْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerde ve yerde ağır basmıştır” buyruğunun tefsirinde birkaç veçhi vardır: Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir:

ثقل مجيئها على السموات والأرض، لأجل أن عند مجيئها شققت السموات وَتَكَوَّرَتِ الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ وَانْتَثَرَتِ النُّجُومُ وَثَقُلَتْ عَلَى الْأَرْضِ لِأَجْلِ أَنَّ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ، وَتَبْطُلُ الْجِبَالُ وَالْبِحَارُ، وَقَالَ أَبُو بَكْرٍ الْأَصَمُّ: إِنَّ هَذَا الْيَوْمَ ثَقِيلٌ جِدًّا عَلَى أَهْلِ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ، لِأَنَّ فِيهِ فَنَاءَهُمْ وَهَلَاكَهُمْ وَذَلِكَ ثَقِيلٌ عَلَى الْقُلُوبِ. وَقَالَ قَوْمٌ: إِنَّ هَذَا الْيَوْمَ عَظِيمُ الثِّقَلِ عَلَى الْقُلُوبِ بِسَبَبِ أَنَّ الْخَلْقَ يَعْلَمُونَ أَنَّهُمْ يَصِيرُونَ بَعْدَهَا إِلَى الْبَعْثِ وَالْحِسَابِ وَالسُّؤَالِ وَالْخَوْفُ مِنَ اللَّه فِي مِثْلِ هَذَا الْيَوْمِ شَدِيدٌ. وَقَالَ السدي: ثَقُلَتْ أي خفيت في السموات وَالْأَرْضِ وَلَمْ يَعْلَمْ أَحَدٌ مِنَ الْمَلَائِكَةِ الْمُقَرَّبِينَ وَالْأَنْبِيَاءِ الْمُرْسَلِينَ مَتَى يَكُونُ حُدُوثُهَا وَوُقُوعُهَا. وَقَالَ قَوْمٌ: ثَقُلَتْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَيْ ثَقُلَ تحصيل العلم بوقتها المعين على أهل السموات وَالْأَرْضِ، وَكَمَا يُقَالُ فِي الْمَحْمُولِ الَّذِي يَتَعَذَّرُ حَمْلُهُ أَنَّهُ قَدْ ثَقُلَ عَلَى حَامِلِهِ، فَكَذَلِكَ يُقَالُ فِي الْعِلْمِ الَّذِي اسْتَأْثَرَ اللَّه تَعَالَى بِهِ أَنَّهُ يَثْقُلُ عَلَيْهِمْ.

Onun gelmesi göklere ve yere ağır gelmiştir; çünkü o geldiğinde gökler yarılır, güneş ve ay dürülür, yıldızlar dağılır; yere de ağır gelmiştir; çünkü o gün yer başka bir yerle değiştirilir, dağlar ve denizler yok olur. Ebû Bekir el-Esamm şöyle demiştir: Bu gün gök ve yer ehline son derece ağırdır; çünkü onda onların yok olması ve helak olması vardır, bu da kalplere ağır gelir. Bir topluluk da şöyle demiştir: Mahlûkat bundan sonra dirilişe, hesaba ve sorguya çekileceklerini bildikleri ve böylesi bir günde Allah'tan korkmak pek şiddetli olduğu için bu gün kalplere pek ağır gelir. es-Süddî ise: «{ ثَقُلَتْ } yani göklerde ve yerde gizli kaldı; mukarreb meleklerden ve gönderilmiş peygamberlerden hiçbiri onun ne zaman meydana geleceğini ve vuku bulacağını bilemedi» demiştir. Bir topluluk da şöyle demiştir: { ثَقُلَتْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } yani onun muayyen vaktine dair bilgiyi elde etmek gök ve yer ehline ağır geldi. Nitekim taşınması güç olan yük hakkında «taşıyana ağır geldi» denildiği gibi, Allah Teâlâ'nın yalnızca kendisine has kıldığı bir bilgi hakkında da «onlara ağır geldi» denilir.

ثُمَّ قَالَ: لَا تَأْتِيكُمْ إِلَّا بَغْتَةً وَهَذَا أَيْضًا تَأْكِيدٌ لِمَا تَقَدَّمَ وَتَقْرِيرٌ لِكَوْنِهَا بِحَيْثُ لَا تَجِيءُ إِلَّا بَغْتَةً فَجْأَةً عَلَى حِينِ غَفْلَةٍ مِنَ الْخَلْقِ.

Daha sonra: { لَا تَأْتِيكُمْ إِلَّا بَغْتَةً } “O, size ancak ansızın gelecektir” buyurmuştur. Bu da daha önce geçen manayı tekit etmekte ve onun ancak ansızın, mahlûkatın tam bir gaflet anında apansız geleceği durumunu ortaya koymaktadır.

وَعَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «إِنَّ السَّاعَةَ تَفْجَأُ النَّاسَ، فَالرَّجُلُ يُصْلِحُ مَوْضِعَهُ، وَالرَّجُلُ يَسْقِي مَاشِيَتَهُ، وَالرَّجُلُ يَقُومُ بِسِلْعَتِهِ في سوقه. والرجل يخفض ميزانه ويرفعه

Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet edildiğine göre o şöyle buyurmuştur: «Kıyamet insanları ansızın yakalar; kimi yerini düzeltmekte, kimi hayvanını sulamakta, kimi çarşısında malını satmakta, kimi de terazisini indirip kaldırmaktadır

«و

ve