وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْناهُ آياتِنا فَانْسَلَخَ مِنْها فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطانُ فَكانَ مِنَ الْغاوِينَ (١٧٥) وَلَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها وَلكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ وَاتَّبَعَ هَواهُ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ ذلِكَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ (١٧٦)
{ وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْناهُ آياتِنا فَانْسَلَخَ مِنْها فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطانُ فَكانَ مِنَ الْغاوِينَ (١٧٥) وَلَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها وَلكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ وَاتَّبَعَ هَواهُ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ ذلِكَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ (١٧٦) } “Onlara, kendisine ayetlerimizi verdiğimiz halde onlardan sıyrılıp çıkan, derken şeytanın peşine taktığı, bu yüzden de azgınlardan olan adamın haberini oku. Dileseydik onu bu ayetlerle yüceltirdik. Fakat o dünyaya saplanıp kaldı ve hevasına uydu. Onun durumu tıpkı şu köpeğin durumuna benzer: Üzerine varsan da dilini sarkıtıp solur, kendi haline bıraksan da dilini sarkıtıp solur. İşte bu, ayetlerimizi yalanlayan topluluğun durumudur. Sen bu kıssayı anlat, belki düşünürler.”
[في قوله تعالى وَاتْلُ عَلَيْهِمْ] فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Yüce Allah'ın { وَاتْلُ عَلَيْهِمْ } buyruğu hakkında] Bu ayette birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ مَسْعُودٍ وَمُجَاهِدٌ ﵏: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي بَلْعَمَ/ بْنِ بَاعُورَاءَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ مُوسَى ﵇ قَصَدَ بَلَدَهُ الَّذِي هُوَ فِيهِ، وَغَزَا أَهْلَهُ وَكَانُوا كُفَّارًا، فَطَلَبُوا مِنْهُ أَنْ يَدْعُوَ عَلَى مُوسَى ﵇ وَقَوْمِهِ، وَكَانَ مُجَابَ الدَّعْوَةِ، وَعِنْدَهُ اسْمُ اللَّه الْأَعْظَمُ فَامْتَنَعَ مِنْهُ، فَمَا زَالُوا يَطْلُبُونَهُ مِنْهُ حَتَّى دَعَا عَلَيْهِ فَاسْتُجِيبَ لَهُ وَوَقَعَ مُوسَى وَبَنُو إِسْرَائِيلَ فِي التِّيهِ بِدُعَائِهِ، فَقَالَ مُوسَى: يَا رَبِّ بِأَيِّ ذَنْبٍ وَقَعْنَا فِي التِّيهِ. فَقَالَ: بِدُعَاءِ بَلْعَمَ. فَقَالَ: كَمَا سَمِعْتَ دُعَاءَهُ عَلَيَّ، فَاسْمَعْ دُعَائِي عَلَيْهِ، ثُمَّ دَعَا مُوسَى عَلَيْهِ أَنْ يَنْزِعَ مِنْهُ اسْمَ اللَّه الْأَعْظَمَ وَالْإِيمَانَ، فَسَلَخَهُ اللَّه مِمَّا كَانَ عَلَيْهِ وَنَزَعَ مِنْهُ الْمَعْرِفَةَ. فَخَرَجَتْ مِنْ صَدْرِهِ كَحَمَامَةٍ بَيْضَاءَ فَهَذِهِ قِصَّتُهُ. وَيُقَالُ أَيْضًا: إِنَّهُ كَانَ نَبِيًّا مِنْ أَنْبِيَاءِ اللَّه، فَلَمَّا دَعَا عَلَيْهِ مُوسَى انْتَزَعَ اللَّه مِنْهُ الْإِيمَانَ وَصَارَ كَافِرًا. وَقَالَ عَبْدُ اللَّه بْنُ عُمَرَ وَسَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَزَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ، وَأَبُو رَوْقٍ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي أُمَيَّةَ بْنِ أَبِي الصَّلْتِ، وَكَانَ قَدْ قَرَأَ الْكُتُبَ، وَعَلِمَ أَنَّ اللَّه مُرْسِلٌ رَسُولًا فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، وَرَجَا أَنْ يَكُونَ هُوَ، فَلَمَّا أَرْسَلَ اللَّه مُحَمَّدًا ﵊ حَسَدَهُ، ثُمَّ مَاتَ كَافِرًا، وَلَمْ يُؤْمِنْ بِالنَّبِيِّ ﷺ، وَهُوَ الَّذِي
Birinci Mesele: İbn Abbâs, İbn Mes'ûd ve Mücâhid radıyallâhu anhum şöyle demiştir: Bu ayet Bel'am b. Bâûrâ hakkında inmiştir. Şöyle ki; Mûsâ aleyhisselâm onun bulunduğu beldeyi hedef alıp oranın halkına savaş açmıştı; onlar ise kâfirdiler. Bel'am'dan Mûsâ aleyhisselâm ve kavmine beddua etmesini istediler. O, duası kabul olunan biriydi ve yanında İsm-i Âzam vardı; önce bundan kaçındı. Fakat o beddua edinceye kadar ısrarla istemeye devam ettiler; nihayet ona beddua etti ve duası kabul oldu, Mûsâ ve İsrâiloğulları onun duası sebebiyle Tîh çölüne düştüler. Bunun üzerine Mûsâ: “Ey Rabbim! Hangi günah sebebiyle Tîh'e düştük?” dedi. [Allah]: “Bel'am'ın duası sebebiyle” buyurdu. Mûsâ: “Onun benim aleyhimdeki duasını işittiğin gibi, benim de onun aleyhindeki duamı işit” dedi ve Mûsâ onun aleyhine dua ederek İsm-i Âzam'ın ve imanın ondan çekip alınmasını istedi. Allah da onu bulunduğu durumdan sıyırıp çıkardı ve marifeti ondan çekip aldı. [İman] onun göğsünden beyaz bir güvercin gibi çıktı; işte onun kıssası budur. Yine şöyle de denilmiştir: O, Allah'ın peygamberlerinden bir peygamberdi; Mûsâ onun aleyhine dua edince Allah ondan imanı çekip aldı ve kâfir oldu. Abdullah b. Ömer, Saîd b. el-Müseyyeb, Zeyd b. Eslem ve Ebû Ravk ise şöyle demiştir: Bu ayet Ümeyye b. Ebi's-Salt hakkında inmiştir. O, kitapları okumuş ve Allah'ın o vakitte bir peygamber göndereceğini öğrenmiş, onun kendisi olmasını ummuştu. Allah Muhammed aleyhisselâm'ı gönderince onu kıskandı; sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman etmeyip kâfir olarak öldü. O,
قَالَ فِيهِ النَّبِيُّ ﷺ: «آمن شعره وكفر قبله»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hakkında: «Şiiri iman etti, kalbi ise inkâr etti»
يُرِيدُ أَنَّ شِعْرَهُ كَشِعْرِ الْمُؤْمِنِينَ، وَذَلِكَ أَنَّهُ يُوَحِّدُ اللَّه فِي شِعْرِهِ، وَيَذْكُرُ دَلَائِلَ تَوْحِيدِهِ من خلق السموات وَالْأَرْضِ، وَأَحْوَالِ الْآخِرَةِ، وَالْجَنَّةِ وَالنَّارِ. وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي أَبِي عَامِرٍ الرَّاهِبِ الَّذِي سَمَّاهُ النَّبِيُّ ﷺ الْفَاسِقَ كَانَ يَتَرَهَّبُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، فَلَمَّا جَاءَ الْإِسْلَامُ خَرَجَ إِلَى الشَّامِ وَأَمَرَ الْمُنَافِقِينَ بِاتِّخَاذِ مَسْجِدِ ضِرَارٍ، وَأَتَى قَيْصَرَ وَاسْتَنْجَدَهُ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ، فَمَاتَ هُنَاكَ طَرِيدًا وَحِيدًا، وَهُوَ قَوْلُ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ. وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي مُنَافِقِي أَهْلِ الْكِتَابِ، كَانُوا يَعْرِفُونَ النَّبِيَّ ﷺ، عَنِ الْحَسَنِ وَالْأَصَمِّ وَقِيلَ: هُوَ عَامٌّ فِيمَنْ عُرِضَ عَلَيْهِ الْهَدْيُ فَأَعْرَضَ عَنْهُ، وَهُوَ قَوْلُ قَتَادَةَ، وَعِكْرِمَةَ، وَأَبِي مُسْلِمٍ.
buyurduğu kimsedir; yani şiiri müminlerin şiiri gibidir, zira şiirinde Allah'ı birler (tevhid eder), göklerin ve yerin yaratılışı gibi O'nun tevhid delillerini, ahiret hallerini, cenneti ve cehennemi zikreder. Bir görüşe göre de: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in 'fâsık' diye isimlendirdiği Râhib Ebû Âmir hakkında inmiştir. O, Câhiliye döneminde ruhbanlık yapardı; İslam gelince Şam'a gitti, münafıklara Mescid-i Dırâr yapmalarını emretti, Kayser'e gidip Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı ondan yardım istedi ve orada kovulmuş, yalnız bir halde öldü. Bu görüş Saîd b. el-Müseyyeb'e aittir. Bir diğer görüşe göre: Ehl-i Kitab'ın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i tanıyan münafıkları hakkında inmiştir; bu Hasan ve el-Asam'dan rivayet edilmiştir. Bir görüşe göre de bu [ayet], kendisine hidayet sunulup da ondan yüz çeviren herkes hakkında geneldir; bu da Katâde, İkrime ve Ebû Müslim'in görüşüdür.
فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ: فَهَلْ يَصِحُّ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ الْمَذْكُورَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ كَانَ نَبِيًّا، ثُمَّ صَارَ كَافِرًا؟
Eğer biri: “Bu ayette zikredilen kişinin önce bir peygamber olup sonra kâfir olduğu söylenebilir mi?” derse,
قُلْنَا: هَذَا بَعِيدٌ، لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ [الْأَنْعَامِ: ١٢٤] وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَا يُشَرِّفُ عَبْدًا مِنْ عَبِيدِهِ بِالرِّسَالَةِ، إِلَّا إِذَا عَلِمَ امْتِيَازَهُ عَنْ سَائِرِ الْعَبِيدِ بِمَزِيدِ الشَّرَفِ، وَالدَّرَجَاتِ الْعَالِيَةِ، وَالْمَنَاقِبِ الْعَظِيمَةِ، فَمَنْ كَانَ هَذَا حَالَهُ، فَكَيْفَ يَلِيقُ بِهِ الْكُفْرُ؟
Biz deriz ki: Bu uzaktır; zira Yüce Allah: { اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ } “Allah, peygamberliğini kime vereceğini çok iyi bilir” [En'âm 124] buyurmuştur. Bu da göstermektedir ki Yüce Allah, kullarından bir kulu, ancak diğer kullardan üstün bir şeref, yüce dereceler ve büyük meziyetlerle ayrıldığını bildiği takdirde peygamberlikle şereflendirir. Durumu böyle olan bir kimseye küfür nasıl layık olabilir?
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: آتَيْناهُ آياتِنا فَانْسَلَخَ مِنْها فَفِيهِ قَوْلَانِ:
Yüce Allah'ın: { آتَيْناهُ آياتِنا فَانْسَلَخَ مِنْها } buyruğuna gelince, bu hususta iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: آتَيْناهُ آياتِنا يَعْنِي: عَلَّمْنَاهُ حُجَجَ التَّوْحِيدِ، وَفَهَّمْنَاهُ أَدِلَّتَهُ، حَتَّى صَارَ عَالِمًا بِهَا فَانْسَلَخَ مِنْها أَيْ خَرَجَ مِنْ مَحَبَّةِ اللَّه إِلَى مَعْصِيَتِهِ، وَمِنْ رَحْمَةِ اللَّه إِلَى سُخْطِهِ، وَمَعْنَى انْسَلَخَ: خَرَجَ مِنْهَا. يُقَالُ لِكُلِّ مَنْ فَارَقَ شَيْئًا بِالْكُلِّيَّةِ انْسَلَخَ مِنْهُ.
Birinci Görüş: { آتَيْناهُ آياتِنا } yani: Ona tevhîd delillerini öğrettik ve kanıtlarını kavrattık, öyle ki bunları bilen bir âlim oldu; { فَانْسَلَخَ مِنْها } yani Allah sevgisinden O'na isyana, Allah'ın rahmetinden O'nun gazabına çıktı. İnsilâh (انْسَلَخَ) kelimesinin anlamı: Ondan çıktı demektir. Bir şeyden tamamen ayrılan herkes için 'ondan sıyrılıp çıktı' (inselah) denir.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: مَا ذَكَرَهُ أَبُو مُسْلِمٍ ﵀، فَقَالَ قَوْلُهُ: آتَيْناهُ آياتِنا أَيْ بَيَّنَاهَا فَلَمْ يَقْبَلْ وَعَرِيَ مِنْهَا، وَسَوَاءٌ قَوْلُكَ: انْسَلَخَ، وَعَرِيَ، وَتَبَاعَدَ، وَهَذَا يَقَعُ عَلَى كُلِّ كَافِرٍ لَمْ يُؤْمِنْ بِالْأَدِلَّةِ، وَأَقَامَ عَلَى الْكُفْرِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ آمِنُوا بِما نَزَّلْنا مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهاً [النِّسَاءِ:
İkinci Görüş: Ebû Müslim rahimehullâh'ın zikrettiğidir; o şöyle demiştir: O'nun { آتَيْناهُ آياتِنا } buyruğu, yani onları açıkladık fakat o kabul etmeyip onlardan soyutlandı demektir. İnselah (sıyrıldı), ariye (soyutlandı) ve tebâade (uzaklaştı) demen birdir. Bu da delillere iman etmeyip küfür üzere kalan her kâfir için geçerlidir. Bunun bir benzeri Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ آمِنُوا بِما نَزَّلْنا مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهاً } “Ey kendilerine kitap verilenler! Birtakım yüzleri silip tanınmaz hale getirmeden önce, yanınızdakini doğrulayıcı olarak indirdiğimize iman edin” [Nisâ
٤٧] وَقَالَ فِي حَقِّ فِرْعَوْنَ: وَلَقَدْ أَرَيْناهُ آياتِنا كُلَّها فَكَذَّبَ وَأَبى [طه: ٥٦] وَجَائِزٌ أَنْ يَكُونَ هَذَا الْمَوْصُوفُ فِرْعَوْنَ، فَإِنَّهُ تَعَالَى أَرْسَلَ إِلَيْهِ مُوسَى وَهَارُونَ، فَأَعْرَضَ وَأَبَى، وَكَانَ عَادِيًا ضَالًّا مُتَّبِعًا لِلشَّيْطَانِ.
47]. Firavun hakkında da şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدْ أَرَيْناهُ آياتِنا كُلَّها فَكَذَّبَ وَأَبى } “Andolsun biz ona bütün delillerimizi gösterdik; fakat o yalanladı ve diretti” [Tâhâ 56]. Burada nitelenen kişinin Firavun olması da caizdir; zira Yüce Allah ona Mûsâ ve Hârûn'u göndermiş, o ise yüz çevirip direnmiş, haddi aşan, sapkın ve şeytana uyan biri olmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّ حَاصِلَ الْفَرْقِ بَيْنَ الْقَوْلَيْنِ: هُوَ أَنَّ هَذَا الرَّجُلَ فِي الْقَوْلِ الْأَوَّلِ، كَانَ عَالِمًا بِدِينِ اللَّه وَتَوْحِيدِهِ، ثُمَّ خَرَجَ مِنْهُ، وَعَلَى الْقَوْلِ الثَّانِي لَمَّا آتَاهُ اللَّه الدَّلَائِلَ وَالْبَيِّنَاتِ امْتَنَعَ مِنْ قَبُولِهَا، وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَوْلَى، لِأَنَّ قَوْلَهُ انْسَلَخَ مِنْهَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ كَانَ فِيهَا ثُمَّ خَرَجَ مِنْهَا، وَأَيْضًا فَقَدْ ثَبَتَ بِالْأَخْبَارِ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ إِنَّمَا نَزَلَتْ فِي إِنْسَانٍ كَانَ عَالِمًا بِدِينِ اللَّه تَعَالَى، ثُمَّ خَرَجَ مِنْهُ إِلَى الْكُفْرِ وَالضَّلَالِ.
Bil ki bu iki görüş arasındaki farkın özeti şudur: Birinci görüşe göre bu adam Allah'ın dinini ve tevhîdini bilen biriydi, sonra ondan çıktı. İkinci görüşe göre ise Allah ona delilleri ve açık kanıtları verdiğinde o bunları kabul etmekten kaçındı. Birinci görüş daha evladır; zira { انْسَلَخَ مِنْها } buyruğu, onun o ayetlerin içinde bulunup sonra onlardan çıktığına delalet eder. Ayrıca rivayetlerle de sabittir ki bu ayet Allah Teâlâ'nın dinini bilen, sonra ondan küfre ve sapıklığa çıkan bir insan hakkında inmiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ: فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطانُ فَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَتْبَعَهُ الشَّيْطَانُ كُفَّارَ الْإِنْسِ وَغُوَاتَهُمْ، أَيِ الشَّيْطَانُ جَعَلَ كُفَّارَ الْإِنْسِ أَتْبَاعًا لَهُ. وَالثَّانِي: قَالَ عَبْدُ اللَّه بْنُ مُسْلِمٍ فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطانُ أَيْ أَدْرَكَهُ. يُقَالُ: أَتْبَعْتُ الْقَوْمَ. أَيْ لَحِقْتُهُمْ. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: وَيُقَالُ: أَتْبَعْتُ الْقَوْمَ، مِثَالُ: أَفْعَلْتُ إِذَا كَانُوا قَدْ سَبَقُوكَ فَلَحِقْتَهُمْ. وَيُقَالُ: مَا زِلْتُ أَتْبَعُهُمْ حَتَّى أَتْبَعْتُهُمْ. أَيْ حَتَّى أَدْرَكْتُهُمْ. وَقَوْلُهُ فَكانَ مِنَ الْغاوِينَ أَيْ أَطَاعَ الشَّيْطَانَ فَكَانَ مِنَ الظَّالِمِينَ. قَالَ أَهْلُ الْمَعَانِي: الْمَقْصُودُ مِنْهُ بَيَانُ أَنَّ مَنْ أُوتِيَ الْهُدَى، فَانْسَلَخَ مِنْهُ إِلَى الضَّلَالِ وَالْهَوَى وَالْعَمَى، وَمَالَ إِلَى الدُّنْيَا، حَتَّى تَلَاعَبَ بِهِ الشَّيْطَانُ كَانَ مُنْتَهَاهُ إِلَى الْبَوَارِ وَالرَّدَى، وَخَابَ فِي الْآخِرَةِ وَالْأُولَى، فَذَكَرَ اللَّه قِصَّتَهُ لِيَحْذَرَ النَّاسُ عَنْ مِثْلِ حَالَتِهِ. وَقَوْلُهُ: وَلَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها قَالَ أَصْحَابُنَا مَعْنَاهُ: وَلَوْ شِئْنَا رَفَعْنَاهُ لِلْعَمَلِ بِهَا، فَكَانَ يَرْفَعُ بِوَاسِطَةِ تِلْكَ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ مَنْزِلَتَهُ، وَلَفْظَةُ (لَوْ) تَدُلُّ عَلَى انْتِفَاءِ الشَّيْءِ لِانْتِفَاءِ غَيْرِهِ، فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى قَدْ لَا يُرِيدُ الْإِيمَانَ، وَقَدْ يُرِيدُ الْكُفْرَ. وَقَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: لَفْظُ الْآيَةِ يَحْتَمِلُ وُجُوهًا أُخْرَى سِوَى هَذَا الْوَجْهِ. فَالْأَوَّلُ: قَالَ الْجُبَّائِيُّ مَعْنَاهُ: وَلَوْ شِئْنَا لَرَفَعْنَاهُ بِأَعْمَالِهِ، بِأَنْ نُكْرِمَهُ، وَنُزِيلَ التَّكْلِيفَ عَنْهُ، قَبْلَ ذَلِكَ الْكُفْرِ حَتَّى نُسَلِّمَ لَهُ الرِّفْعَةَ، لَكِنَّا رَفَعْنَاهُ بِزِيَادَةِ التَّكْلِيفِ بِمَنْزِلَةٍ زَائِدَةٍ، فَأَبَى أَنْ يَسْتَمِرَّ عَلَى الْإِيمَانِ. الثَّانِي: لَوْ شِئْنَا لَرَفَعْنَاهُ، بِأَنْ نَحُولَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْكُفْرِ، قَهْرًا وَجَبْرًا، إِلَّا أَنَّ ذَلِكَ يُنَافِي التَّكْلِيفَ. فَلَا جَرَمَ تَرَكْنَاهُ مَعَ اخْتِيَارِهِ.
{ فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطانُ } buyruğuna gelince, bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Şeytan ona insan kâfirlerini ve azgınlarını tâbi kıldı; yani şeytan, insan kâfirlerini onun peşine takılanlar yaptı. İkincisi: Abdullah b. Müslim şöyle demiştir: { فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطانُ } yani ona yetişti. Topluluğa yetiştiğimde [Arapçada] 'etba'tü'l-kavme' denir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: 'Etba'tü'l-kavme' denilir ki bu, onlar senin önüne geçmişken senin onlara yetişmen halinde 'ef'altü' kalıbıdır. 'Onlara yetişinceye kadar peşlerinden gitmeye devam ettim' denir; yani onlara ulaştım demektir. { فَكانَ مِنَ الْغاوِينَ } buyruğu ise, şeytana itaat etti ve zalimlerden oldu demektir. Meânî ehli şöyle demiştir: Bundan maksat; kendisine hidayet verilip de ondan sapıklığa, hevasına ve körlüğe sıyrılarak çıkan, dünyaya meyleden ve nihayet şeytanın kendisiyle oynadığı kimsenin sonunun helak ve yok oluş olacağını, dünyada da ahirette de hüsrana uğrayacağını açıklamaktır; Allah da insanlar onun bu durumu gibisinden sakınsınlar diye onun kıssasını zikretmiştir. O'nun: { وَلَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها } buyruğu hakkında bizim [Ehl-i Sünnet] ashabımız demiştir ki manası şudur: 'Dileseydik o ayetlerle amel etmesi için onu yüceltirdik; böylece o salih ameller vasıtasıyla onun mertebesini yükseltirdi.' [Şart bildiren] Lev (لَوْ) lafzı, bir şeyin bulunmamasından ötürü diğer bir şeyin bulunmadığına delalet eder; bu da Yüce Allah'ın bazen imanı dilemeyebileceğine, bazen de küfrü dileyebileceğine delalet eder. Mûtezile ise şöyle demiştir: Ayetin lafzı bu vech dışında başka vecihlere de ihtimallidir: Birincisi: Cübbâî şöyle demiştir; manası: 'Dileseydik onu amelleriyle yükseltirdik; şöyle ki ona ikramda bulunup o küfürden önce üzerinden mükellefiyeti kaldırırdık, böylece yüceliğini onun için selamette kılardık. Fakat biz mükellefiyeti artırmak suretiyle onu fazladan bir mertebeyle yükselttik, o ise iman üzere devam etmekten kaçındı.' İkincisi: 'Dileseydik onu, zorlayarak ve mecbur bırakarak küfür ile arasına engel olmak suretiyle yükseltirdik; ancak bu durum mükellefiyete aykırıdır. Bu yüzden onu kendi seçimiyle baş başa bıraktık.'
وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أَنَّ حَمْلَ الرِّفْعَةِ عَلَى الإماتة بَعِيدٌ، وَعَنِ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى إِذَا مَنَعَهُ مِنْهُ قَهْرًا، لَمْ يَكُنْ
Birinciye verilecek cevap şudur: Yüceltmeyi (rif'ati) öldürmeye hamletmek uzaktır. İkinciye verilecek cevap ise: Yüce Allah onu zorla bundan engellediği takdirde, bu
ذَلِكَ مُوجِبًا لِلثَّوَابِ وَالرِّفْعَةِ.
durum sevabı ve yüceliği gerektirmez.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ قَالَ أَصْحَابُ الْعَرَبِيَّةِ: أَصْلُ الْإِخْلَادِ اللُّزُومُ عَلَى/ الدَّوَامِ، وَكَأَنَّهُ قِيلَ: لَزِمَ الْمَيْلُ إِلَى الْأَرْضِ، وَمِنْهُ يُقَالُ: أَخْلَدَ فُلَانٌ بِالْمَكَانِ، إِذَا لَزِمَ الْإِقَامَةَ بِهِ. قَالَ مَالِكُ بْنُ سُوِيدٍ:
Sonra Yüce Allah: { وَلكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ } buyurmuştur. Dil âlimleri şöyle demiştir: İhlâd (الْإِخْلَادُ) kelimesinin aslı, bir şeye sürekli bağlanıp kalmaktır; sanki 'Dünyaya meyil üzere devam edip kaldı' denilmek istenmiştir. Buradan hareketle, bir kimse bir yerde ikamete devam edip ayrılmadığında 'Falan mekânda ihlâd etti' denir. Mâlik b. Süveyd şöyle demiştir:
بِأَبْنَاءِ حَيٍّ مِنْ قَبَائِلِ مَالِكٍ ... وَعَمْرِو بْنِ يَرْبُوعٍ أَقَامُوا فَأَخْلَدُوا
Mâlik kabilelerinden bir obanın oğullarıyla ve Amr b. Yerbû' ile kaldılar ve orada yerleşip kaldılar.
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَلكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ يُرِيدُ مَالَ إِلَى الدُّنْيَا، وَقَالَ مُقَاتِلٌ: بِالدُّنْيَا، وَقَالَ الزَّجَّاجُ:
İbn Abbâs: { وَلكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ } buyruğu hakkında: “Dünyaya meyletti demektir” demiştir. Mukâtil: “Dünyaya [meyletti]” demiş, Zeccâc ise:
سَكَنَ إِلَى الدُّنْيَا. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: فَهَؤُلَاءِ فَسَّرُوا الْأَرْضَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِالدُّنْيَا، وَذَلِكَ لِأَنَّ الدُّنْيَا هِيَ الْأَرْضُ، لِأَنَّ مَا فِيهَا مِنَ الْعَقَارِ وَالضِّيَاعِ وَسَائِرِ أَمْتِعَتِهَا مِنَ الْمَعَادِنِ وَالنَّبَاتِ وَالْحَيَوَانِ مُسْتَخْرَجٌ مِنَ الْأَرْضِ، وَإِنَّمَا يَقْوَى وَيَكْمُلُ بِهَا، فَالدُّنْيَا كُلُّهَا هِيَ الْأَرْضُ، فَصَحَّ أَنْ يُعَبَّرَ عَنِ الدُّنْيَا بِالْأَرْضِ، وَنَقُولُ: لَوْ جَاءَ الْكَلَامُ عَلَى ظَاهِرِهِ لَقِيلَ لَوْ شِئْنَا لَرَفَعْنَاهُ، وَلَكِنَّا لَمْ نَشَأْ، إِلَّا أَنَّ قَوْلَهُ: وَلكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ لَمَّا دَلَّ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى لَا جَرَمَ أُقِيمَ مُقَامَهُ قَوْلُهُ: وَاتَّبَعَ هَواهُ مَعْنَاهُ: أَنَّهُ أَعْرَضَ عَنِ التَّمَسُّكِ بِمَا آتَاهُ اللَّه مِنَ الْآيَاتِ وَاتَّبَعَ الْهَوَى، فَلَا جَرَمَ وَقَعَ فِي هَاوِيَةِ الرَّدَى، وَهَذِهِ الْآيَةُ مِنْ أَشَدِّ الْآيَاتِ عَلَى أَصْحَابِ الْعِلْمِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى بَعْدَ أَنْ خَصَّ هَذَا الرَّجُلَ بِآيَاتِهِ وَبَيِّنَاتِهِ، وَعَلَّمَهُ الِاسْمَ الْأَعْظَمَ، وَخَصَّهُ بِالدَّعَوَاتِ الْمُسْتَجَابَةِ، لَمَّا اتَّبَعَ الْهَوَى انْسَلَخَ مِنَ الدِّينِ وَصَارَ فِي دَرَجَةِ الْكَلْبِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كُلَّ مَنْ كَانَتْ نِعَمُ اللَّه فِي حَقِّهِ أَكْثَرَ، فَإِذَا أَعْرَضَ عَنْ مُتَابَعَةِ الْهُدَى وَأَقْبَلَ عَلَى مُتَابَعَةِ الْهَوَى، كَانَ بُعْدُهُ عَنِ اللَّه أَعْظَمَ، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ
“Dünyaya yerleşip huzur buldu” demiştir. Vâhidî şöyle demiştir: Bunlar bu ayetteki arzı dünyayla tefsir etmişlerdir; zira dünya arzın (yerin) ta kendisidir; çünkü dünyadaki gayrimenkuller, araziler ve madenler, bitkiler ile hayvanlar gibi diğer bütün metaı yerden çıkarılır ve ancak yer sayesinde güçlenip tamamlanır; dolayısıyla bütün dünya yerdir. Bu sebeple dünyadan yer (arz) diye bahsedilmesi sahih olmuştur. Biz deriz ki: Eğer söz zahirine göre gelseydi 'Dileseydik onu yükseltirdik, fakat dilemedik' denilirdi; ancak O'nun { وَلكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ } buyruğu bu manaya delalet ettiği için şüphesiz onun yerine konulmuştur. O'nun: { وَاتَّبَعَ هَواهُ } buyruğunun manası ise şudur: O, Allah'ın kendisine verdiği ayetlere sarılmaktan yüz çevirdi ve hevasına uydu; böylece helak çukuruna düştü. Bu ayet ilim sahipleri için en çetin ayetlerdendir; zira Yüce Allah bu adamı ayetleriyle ve apaçık delilleriyle mümtaz kılıp ona İsm-i Âzam'ı öğrettikten ve kabul olunan dualarla onu ayrıcalıklı kıldıktan sonra, o hevasına uyduğu vakit dinden sıyrılıp çıktı ve köpeğin derecesine indi. Bu da gösterir ki Allah'ın nimeti kimin hakkında daha çoksa, o kimse hidayete uymaktan yüz çevirip hevasına uymaya yöneldiğinde Allah'tan uzaklığı daha büyük olur. Peygamber aleyhisselâm'ın şu buyruğunda işaret edilen de budur:
بِقَوْلِهِ ﵊: «مَنِ ازْدَادَ عِلْمًا، وَلَمْ يَزْدَدْ هُدًى لَمْ يَزْدَدْ مِنَ اللَّه إِلَّا بُعْدًا»
«Kim ilmini artırır da hidayetini artırmazsa, Allah'tan ancak uzaklığını artırmış olur»
أَوْ لَفْظٌ هَذَا مَعْنَاهُ.
yahut bu manadaki bir lafızdır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ قال الليث: هو اللَّهْثُ هُوَ أَنَّ الْكَلْبَ إِذَا نَالَهُ الْإِعْيَاءُ عِنْدَ شِدَّةِ الْعَدْوِ وَعِنْدَ شِدَّةِ الْحَرِّ، فَإِنَّهُ يُدْلِعُ لِسَانَهُ مِنَ الْعَطَشِ.
Sonra Yüce Allah: { فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ } “Onun durumu tıpkı şu köpeğin durumuna benzer: Üzerine varsan da dilini sarkıtıp solur, kendi haline bıraksan da dilini sarkıtıp solur” buyurmuştur. Leys şöyle demiştir: Lehs (لَّهْث); köpeğin şiddetli koşma ve aşırı sıcak esnasında yorgunluk hissettiğinde susuzluktan dilini sarkıtmasıdır.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا التَّمْثِيلَ مَا وَقَعَ بِجَمِيعِ الْكِلَابِ، وَإِنَّمَا وَقَعَ بِالْكَلْبِ اللَّاهِثِ، وَأَخَسُّ الْحَيَوَانَاتِ هُوَ الْكَلْبُ، وَأَخَسُّ الْكِلَابِ هُوَ الْكَلْبُ اللَّاهِثُ، فَمَنْ آتَاهُ اللَّه الْعِلْمَ وَالدِّينَ فَمَالَ إِلَى الدُّنْيَا، وَأَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ، كَانَ مُشَبَّهًا بِأَخَسِّ الْحَيَوَانَاتِ، وَهُوَ الْكَلْبُ اللاهث، وفي تقرير هذا التمثيل وجوه: لأول: أَنَّ كُلَّ شَيْءٍ يَلْهَثُ فَإِنَّمَا يَلْهَثُ مِنْ إِعْيَاءٍ أَوْ عَطَشٍ إِلَّا الْكَلْبَ اللَّاهِثَ فَإِنَّهُ يَلْهَثُ فِي حَالِ الْإِعْيَاءِ، وَفِي حَالِ الرَّاحَةِ، وَفِي حَالِ الْعَطَشِ، وَفِي حَالِ الرِّيِّ، فَكَانَ ذَلِكَ عَادَةً مِنْهُ وَطَبِيعَةً، وَهُوَ مُوَاظِبٌ عَلَيْهِ كعادته الأصلية، وطبيعة الْخَسِيسَةِ، لَا لِأَجْلِ حَاجَةٍ وَضَرُورَةٍ، فَكَذَلِكَ مَنْ آتاه اللَّه العلم والدين أغناه عَنِ التَّعَرُّضِ لِأَوْسَاخِ أَمْوَالِ النَّاسِ، ثُمَّ إِنَّهُ يَمِيلُ إِلَى طَلَبِ الدُّنْيَا، وَيُلْقِي نَفْسَهُ فِيهَا، كَانَتْ حَالُهُ كَحَالِ ذَلِكَ اللَّاهِثِ، حَيْثُ وَاظَبَ عَلَى الْعَمَلِ الْخَسِيسِ، وَالْفِعْلِ الْقَبِيحِ، لِمُجَرَّدِ نَفْسِهِ الْخَبِيثَةِ. وَطَبِيعَتِهِ الْخَسِيسَةِ، لَا لِأَجْلِ الْحَاجَةِ وَالضَّرُورَةِ. وَالثَّانِي: أَنَّ الرَّجُلَ الْعَالِمَ إِذَا تَوَسَّلَ/ بِعِلْمِهِ إِلَى طَلَبِ الدُّنْيَا، فَذَاكَ إِنَّمَا يَكُونُ لِأَجْلِ أَنَّهُ يُورِدُ عَلَيْهِمْ أَنْوَاعَ عُلُومِهِ وَيُظْهِرُ عِنْدَهُمْ فَضَائِلَ نَفْسِهِ وَمَنَاقِبَهَا، وَلَا شَكَّ أَنَّهُ عِنْدَ ذِكْرِ تِلْكَ الْكَلِمَاتِ، وَتَقْرِيرِ تِلْكَ الْعِبَارَاتِ يُدْلِعُ لِسَانَهُ، وَيُخْرِجُهُ لِأَجْلِ مَا تَمَكَّنَ فِي قَلْبِهِ مِنْ حَرَارَةِ الْحِرْصِ وَشِدَّةِ الْعَطَشِ إِلَى الْفَوْزِ بِالدُّنْيَا، فَكَانَتْ حَالَتُهُ شَبِيهَةً بِحَالَةِ ذَلِكَ الْكَلْبِ الَّذِي أَخْرَجَ لِسَانَهُ أَبَدًا مِنْ غَيْرِ حَاجَةٍ وَلَا ضَرُورَةٍ، بَلْ بِمُجَرَّدِ الطَّبِيعَةِ الْخَسِيسَةِ وَالثَّالِثُ: أَنَّ الْكَلْبَ اللَّاهِثَ لَا يَزَالُ لَهْثُهُ الْبَتَّةَ، فَكَذَلِكَ الْإِنْسَانُ الْحَرِيصُ لَا يَزَالُ حِرْصُهُ الْبَتَّةَ.
Bil ki bu benzetme bütün köpeklerle değil, sadece soluyan köpekle yapılmıştır. Hayvanların en alçağı köpektir, köpeklerin en alçağı da soluyan köpektir. Dolayısıyla Allah'ın kendisine ilim ve din verdiği halde dünyaya meyledip yere saplanıp kalan kimse, hayvanların en alçağı olan soluyan köpeğe benzetilmiştir. Bu benzetmenin izahında birkaç vecih vardır: Birincisi: Soluyan her varlık ancak yorgunluktan veya susuzluktan solur; soluyan köpek ise hem yorgunluk anında hem istirahat anında, hem susuzluk anında hem de suya kanmış halde solur. Bu durum onun bir âdeti ve tabiatı olmuştur ve bir ihtiyaç veya zaruretten dolayı değil, aslî âdeti ve alçak tabiatı gereği buna devam eder. İşte Allah'ın kendisine ilim ve din verip insanların mallarının kirlerine tenezzül etmekten müstağni kıldığı kimse de, sonra dünyaya yönelip kendini onun içine attığında, durumu o soluyan köpeğin durumu gibi olur; zira o da bir ihtiyaç ve zaruretten ötürü değil, sırf habis nefsi ve alçak tabiatı sebebiyle alçak işe ve çirkin fiile devam etmiştir. İkincisi: Âlim kişi ilmini dünyalık elde etmeye vesile kıldığı zaman, bu ancak onlara çeşitli ilimlerini sunması, onların yanında kendi nefsinin faziletlerini ve meziyetlerini sergilemesi sebebiyle olur; şüphe yok ki o, bu kelimeleri söylerken ve bu ifadeleri dile getirirken, kalbinde yerleşen hırs harareti ve dünyayı kazanmaya duyduğu aşırı susuzluk sebebiyle dilini sarkıtıp çıkarır. Böylece onun hali, bir ihtiyaç ve zaruret olmaksızın sırf alçak tabiatı sebebiyle dilini daima dışarı çıkaran o köpeğin haline benzer. Üçüncüsü: Soluyan köpeğin soluması hiçbir şekilde kesilmez; aynı şekilde haris insanın hırsı da hiçbir şekilde kesilmez.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ فَالْمَعْنَى أَنَّ هَذَا الْكَلْبَ إِنْ شُدَّ عَلَيْهِ وَهُيِّجَ لَهَثَ وَإِنْ تُرِكَ أَيْضًا
Yüce Allah'ın: { إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ } buyruğuna gelince; mana şudur: Bu köpeğe hücum edilip kışkırtılsa da solur, kendi haline bırakılsa da yine
لَهَثَ، لِأَجْلِ أَنَّ ذَلِكَ الْفِعْلَ الْقَبِيحَ طَبِيعَةٌ أَصْلِيَّةٌ لَهُ، فَكَذَلِكَ هَذَا الْحَرِيصُ الضَّالُّ إِنْ وَعَظْتَهُ فَهُوَ ضَالٌّ، وَإِنْ لَمْ تَعِظْهُ فَهُوَ ضال لأجل أن ذلك الضلال والخسارة عادة أصلية وطبيعة ذَاتِيَّةٌ لَهُ.
solur; çünkü bu çirkin fiil onun aslî tabiatıdır. İşte bu haris ve sapkın kimseye de vaaz etsen o sapıktır, vaaz etmesen de o sapıktır; çünkü bu sapıklık ve hüsran onun aslî bir âdeti ve zâtî bir tabiatıdır.
فَإِنْ قِيلَ: مَا مَحَلُّ قَوْلِهِ: إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ.
Eğer: “{ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ } cümlesinin [iraptaki] mahalli nedir?” denilirse,
قُلْنَا: النَّصْبُ عَلَى الْحَالِ، كَأَنَّهُ قِيلَ كَمَثَلِ الْكَلْبِ ذَلِيلًا لَاهِثًا فِي الْأَحْوَالِ كُلِّهَا.
Biz deriz ki: Hâl olarak mansubdur; sanki 'Her halükarda zelil ve solur vaziyetteki köpeğin hali gibi' denilmiştir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: ذلِكَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا فَعَمَّ بِهَذَا التَّمْثِيلِ جَمِيعَ الْمُكَذِّبِينَ بِآيَاتِ اللَّه قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ أَهْلَ مَكَّةَ كَانُوا يَتَمَنَّوْنَ هَادِيًا يَهْدِيهِمْ وَدَاعِيًا يَدْعُوهُمْ إِلَى طَاعَةِ اللَّه، ثُمَّ جَاءَهُمْ مَنْ لَا يَشُكُّونَ فِي صِدْقِهِ وَدِيَانَتِهِ فَكَذَّبُوهُ، فَحَصَلَ التَّمْثِيلُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْكَلْبِ الَّذِي إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ لِأَنَّهُمْ لَمْ يَهْتَدُوا لَمَّا تُرِكُوا وَلَمْ يَهْتَدُوا لَمَّا جَاءَهُمُ الرَّسُولُ فَبَقُوا عَلَى الضَّلَالِ فِي كُلِّ الْأَحْوَالِ مِثْلَ هَذَا الْكَلْبِ الَّذِي بَقِيَ عَلَى اللَّهْثِ فِي كُلِّ الْأَحْوَالِ.
Sonra Yüce Allah: { ذلِكَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا } “İşte bu, ayetlerimizi yalanlayan topluluğun durumudur” buyurarak bu temsili Allah'ın ayetlerini yalanlayan herkes için genel kılmıştır. İbn Abbâs şöyle demiştir: Mekke ehlini kastetmektedir; onlar kendilerini doğru yola iletecek bir yol gösterici ve kendilerini Allah'a itaate çağıracak bir davetçi temenni ediyorlardı; sonra onlara doğruluğunda ve dindarlığında şüphe etmedikleri zat geldiğinde onu yalanladılar. Böylece onlarla, üzerine varsan da soluyan, kendi haline bıraksan da soluyan köpek arasında bir benzerlik meydana geldi; zira onlar kendi hallerine bırakıldıklarında da hidayete ermediler, Resûl kendilerine geldiğinde de hidayete ermediler; her halükarda solumaya devam eden bu köpek gibi onlar da her halükarda sapıklık üzere kaldılar.
ثُمَّ قَالَ: فَاقْصُصِ الْقَصَصَ يُرِيدُ قَصَصَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا أَنْبِيَاءَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ يُرِيدُ يتعظون.
Sonra: { فَاقْصُصِ الْقَصَصَ } “Sen bu kıssayı anlat” yani inkâr edip peygamberlerini yalanlayanların kıssalarını [anlat], { لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ } “belki düşünürler” yani belki ibret alırlar buyurmuştur.
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٧٧]
[A'râf Suresi (7), 177. Ayet]
ساءَ مَثَلاً الْقَوْمُ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَأَنْفُسَهُمْ كانُوا يَظْلِمُونَ (١٧٧)
{ ساءَ مَثَلاً الْقَوْمُ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَأَنْفُسَهُمْ كانُوا يَظْلِمُونَ (١٧٧) } “Âyetlerimizi yalanlayan ve ancak kendilerine zulmetmekte olan kavmin durumu ne kötüdür!”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ بَعْدَ تَمْثِيلِهِمْ بِالْكَلْبِ ذلِكَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَزَجَرَ بِذَلِكَ عَنِ الْكُفْرِ وَالتَّكْذِيبِ أَكَّدَهُ فِي بَابِ الزَّجْرِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: ساءَ مَثَلًا وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bil ki Yüce Allah onları köpeğe benzettikten sonra { ذلِكَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا } buyurup bununla küfürden ve yalanlamaktan sakındırınca, sakındırma babında bunu Yüce Allah'ın { ساءَ مَثَلًا } buyruğuyla pekiştirmiştir. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ اللَّيْثُ: ساء يسوء فعل لازم ومتعد يقال: ساءت الشيء يسوء فهو سيء إِذَا قَبُحَ وَسَاءَهُ يَسُوءُهُ مَسَاءَةً. قَالَ النَّحْوِيُّونَ: تَقْدِيرُهُ سَاءَ مَثَلًا، مَثَلُ الْقَوْمِ انْتَصَبَ مَثَلًا عَلَى التَّمْيِيزِ لِأَنَّكَ إِذَا قُلْتَ سَاءَ جَازَ أَنْ تَذْكُرَ شَيْئًا آخَرَ سِوَى مَثَلًا، فَلَمَّا ذَكَرْتَ نَوْعًا، فَقَدْ مَيَّزْتَهُ مِنْ سَائِرِ/ الْأَنْوَاعِ وَقَوْلُكَ الْقَوْمُ ارْتِفَاعُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ مُبْتَدَأً وَيَكُونُ قَوْلُكَ سَاءَ مَثَلًا خَبَرُهُ وَالثَّانِي: أَنَّكَ لَمَّا قُلْتَ سَاءَ مَثَلًا. قِيلَ لَكَ: مَنْ هُوَ؟ قُلْتَ الْقَوْمُ، فَيَكُونُ رَفْعُهُ عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ. وَقَرَأَ الْجَحْدَرِيُّ: سَاءَ مَثَلُ الْقَوْمِ.
Birinci Mesele: Leys şöyle demiştir: Sâe-yesûu (ساء يسوء) hem lazım hem müteaddi bir fiildir. Bir şey çirkinleştiğinde 'Sâeti'ş-şey'ü yesûu fe-hüve seyyiün' denir; birini üzdüğünde ise 'Sâehû yesûuhû mesâeten' denir. Nahivciler şöyle demiştir: Takdiri şöyledir: 'Sâe meselen meselü'l-kavmi'dir. 'Meselen' kelimesi temyiz olarak mansub olmuştur; çünkü 'sâe' dediğinde 'meselen' dışında başka bir şey zikretmen de caizdir; bir türü zikrettiğin vakit onu diğer türlerden temyiz etmiş (ayırmış) olursun. { الْقَوْمُ } lafzının merfû oluşu ise iki vecihten kaynaklanır: Birincisi: Mübteda olması ve 'sâe meselen' ifadesinin onun haberi olmasıdır. İkincisi: Sen 'Sâe meselen' dediğinde sana 'O kimdir?' denilir, sen de 'el-Kavm' dersin; böylece mahzuf bir mübtedanın haberi olarak merfû olur. Cahderî ise: «سَاءَ مَثَلُ الْقَوْمِ» şeklinde okumuştur.
الْبَحْثُ الثَّانِي: ظَاهِرُ قَوْلِهِ: ساءَ مَثَلًا يَقْتَضِي كَوْنَ ذَلِكَ الْمَثَلِ مَوْصُوفًا بِالسُّوءِ، وَذَلِكَ غَيْرُ جَائِزٍ، لِأَنَّ هَذَا الْمَثَلَ ذَكَرَهُ اللَّه تَعَالَى، فَكَيْفَ يَكُونُ مَوْصُوفًا بِالسُّوءِ، وَأَيْضًا فَهُوَ يُفِيدُ الزَّجْرَ عَنِ الْكُفْرِ وَالدَّعْوَةَ إِلَى الْإِيمَانِ، فَكَيْفَ يَكُونُ مَوْصُوفًا بِالسُّوءِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمَوْصُوفُ بِالسُّوءِ مَا أَفَادَهُ الْمَثَلُ مِنْ تَكْذِيبِهِمْ بِآيَاتِ اللَّه تَعَالَى وَإِعْرَاضِهِمْ عَنْهَا، حَتَّى صَارُوا فِي التَّمْثِيلِ بِذَلِكَ بِمَنْزِلَةِ الْكَلْبِ اللَّاهِثِ.
İkinci İnceleme: { ساءَ مَثَلًا } buyruğunun zahiri, o meselin bizzat kendisinin kötülükle nitelenmiş olmasını gerektirir; bu ise caiz değildir. Çünkü bu meseli Allah Teâlâ zikretmiştir; öyleyse nasıl kötülükle nitelenebilir? Ayrıca bu mesel küfürden sakındırmayı ve imana davet etmeyi ifade etmektedir; o halde nasıl kötülükle nitelenebilir? Bu sebeple kötülükle nitelenen şeyin, meselin ifade ettiği husus; yani onların Allah Teâlâ'nın ayetlerini yalanlamaları ve onlardan yüz çevirmeleri olması vacip olmuştur; öyle ki bu benzetmede soluyan köpek mesabesine gelmişlerdir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنْفُسَهُمْ كانُوا يَظْلِمُونَ فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ مَعْطُوفًا عَلَى قَوْلِهِ: كَذَّبُوا فَيَدْخُلَ حِينَئِذٍ فِي حَيِّزِ الصِّلَةِ بِمَعْنَى الَّذِينَ جَمَعُوا بَيْنَ التَّكْذِيبِ بِآيَاتِ اللَّه وَظُلْمِ أَنْفُسِهِمْ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ كَلَامًا مُنْقَطِعًا عَنِ الصِّلَةِ بِمَعْنَى وَمَا ظَلَمُوا إِلَّا أَنْفُسَهُمْ بِالتَّكْذِيبِ، وَأَمَّا تَقْدِيمُ الْمَفْعُولِ، فَهُوَ لِلِاخْتِصَاصِ كَأَنَّهُ قِيلَ وَخَصُّوا أَنْفُسَهُمْ بِالظُّلْمِ وَمَا تَعَدَّى أَثَرُ ذَلِكَ الظُّلْمِ عنهم إلى غيرهم.
Yüce Allah'ın: { وَأَنْفُسَهُمْ كانُوا يَظْلِمُونَ } buyruğuna gelince; bu ya { كَذَّبُوا } buyruğuna matuftur ve bu durumda 'Allah'ın ayetlerini yalanlamakla kendi nefislerine zulmetmeyi bir arada toplayanlar' manasında sıla cümlesinin kapsamına girer; ya da 'Yalanlamak suretiyle ancak kendilerine zulmediyorlardı' manasında sıladan kopuk müstakil bir sözdür. Mefulün öne geçirilmesi ise tahsis içindir; sanki 'Zulmü sadece kendi nefislerine tahsis ettiler ve o zulmün eseri kendilerinden başkasına geçmedi' denilmiştir.
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٧٨]
[A'râf Suresi (7), 178. Ayet]
مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي وَمَنْ يُضْلِلْ فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (١٧٨)
{ مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي وَمَنْ يُضْلِلْ فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (١٧٨) } “Allah kime hidayet verirse işte doğru yolu bulan odur; kimi de saptırırsa işte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir.”
المسألة الأولى: [في أن الهداية من اللَّه، وأن الضلال من اللَّه تعالى] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا وَصَفَ الضَّالِّينَ بِالْوَصْفِ الْمَذْكُورِ وَعَرَّفَ حَالَهُمْ بِالْمَثَلِ الْمَذْكُورِ بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ الْهِدَايَةَ مِنَ اللَّه، وَأَنَّ الضلال مِنَ اللَّه تَعَالَى، وَعِنْدَ هَذِهِ اضْطَرَبَتِ الْمُعْتَزِلَةُ، وَذَكَرُوا فِي التَّأْوِيلِ وُجُوهًا كَثِيرَةً: الْأَوَّلُ: وَهُوَ الَّذِي ذَكَرَهُ الْجُبَّائِيُّ وَارْتَضَاهُ الْقَاضِي أَنَّ الْمُرَادَ مَنْ يَهْدِهِ اللَّه إِلَى الْجَنَّةِ وَالثَّوَابِ فِي الْآخِرَةِ، فَهُوَ الْمُهْتَدِي فِي الدُّنْيَا، السَّالِكُ طَرِيقَةَ الرُّشْدِ فِيمَا كُلِّفَ، فَبَيَّنَ اللَّه تَعَالَى أَنَّهُ لَا يَهْدِي إِلَى الثَّوَابِ فِي الْآخِرَةِ إِلَّا مَنْ هَذَا وَصْفُهُ، وَمَنْ يُضْلِلْهُ عَنْ طَرِيقِ الْجَنَّةِ فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ وَالثَّانِي: قَالَ بَعْضُهُمْ إِنَّ فِي الْآيَةِ حَذْفًا، وَالتَّقْدِيرُ: مَنْ يَهْدِهِ اللَّه فَقَبِلَ وَتَمَسَّكَ بِهُدَاهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي، وَمَنْ يُضَلِلْ بِأَنْ لَمْ يَقْبَلْ فَهُوَ الْخَاسِرُ.
Birinci Mesele: [Hidayetin Allah'tan ve dalaletin Allah Teâlâ'dan olduğu hakkında] Bil ki Yüce Allah sapıkları zikredilen vasıfla niteleyip durumlarını mezkûr meselle bildirdikten sonra, bu ayette hidayetin Allah'tan ve dalaletin Allah Teâlâ'dan olduğunu beyan etmiştir. Bu ayet karşısında Mûtezile bocalayarak tevil hususunda pek çok vecih zikretmiştir: Birincisi: Cübbâî'nin zikrettiği ve Kâdî'nin benimsediği görüştür; buna göre murat şudur: Allah ahirette kime cennete ve sevaba hidayet ederse, o dünyada doğru yolda olan ve mükellef kılındığı şeylerde rüşd yolunu tutandır. Allah Teâlâ ahirette ancak bu vasıfta olan kimseyi sevaba hidayet edeceğini, cennet yolundan kimi saptırırsa işte onların hüsrana uğrayanlar olduğunu açıklamıştır. İkincisi: Bazıları ayette bir hazif bulunduğunu söylemişlerdir; takdiri şöyledir: 'Allah kime hidayet eder de o da kabul edip O'nun hidayetine sarılırsa işte hidayette olan odur; kimi de [hidayeti] kabul etmeyerek saptırırsa işte o hüsrana uğrayandır.'
الثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مَنْ يَهْدِهِ اللَّه بِمَعْنَى أَنَّ مَنْ وَصَفَهُ اللَّه بِكَوْنِهِ مُهْتَدِيًا فَهُوَ الْمُهْتَدِي، لِأَنَّ ذَلِكَ كَالْمَدْحِ وَمَدْحُ اللَّه لَا يَحْصُلُ إِلَّا فِي حَقِّ مَنْ كَانَ مَوْصُوفًا بِذَلِكَ الْوَصْفِ الْمَمْدُوحِ، وَمَنْ يُضْلِلْ أَيْ وَمَنْ وَصَفَهُ اللَّه بِكَوْنِهِ ضَالًّا فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ وَالرَّابِعُ: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مَنْ يَهْدِهِ اللَّه بِالْأَلْطَافِ وَزِيَادَةِ الْهُدَى/ فَهُوَ الْمُهْتَدِي وَمَنْ يُضْلِلْ عَنْ ذَلِكَ لِمَا تَقَدَّمَ مِنْهُ مِنْ سُوءِ اخْتِيَارِهِ، فَأُخْرِجَ لِهَذَا السَّبَبِ بِتِلْكَ الْأَلْطَافِ مِنْ أَنْ يُؤَثَّرَ فِيهِ فَهُوَ مِنَ الْخَاسِرِينَ.
Üçüncüsü: { مَنْ يَهْدِ اللَّهُ } buyruğundan muradın 'Allah'ın kendisini mühtedi (hidayete ermiş) olarak nitelediği kimse işte mühtedidir' manası olmasıdır; zira bu bir övgü gibidir ve Allah'ın övgüsü ancak övülen o vasıfla nitelenmiş kimse hakkında gerçekleşir. { وَمَنْ يُضْلِلْ } ise 'Allah'ın kendisini sapık olarak nitelediği kimseler, işte onlar hüsrana uğrayanlardır' demektir. Dördüncüsü: Muradın 'Allah'ın lütuflarla ve hidayeti artırmakla kime hidayet ederse işte mühtedi odur; daha önceki kötü tercihi sebebiyle bundan kimi saptırır ve bu sebeple o lütufların kendisinde etkili olmasından çıkarılırsa işte o hüsrana uğrayanlardandır' şeklinde olmasıdır.
وَاعْلَمْ أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ الدَّلَائِلَ الْعَقْلِيَّةَ الْقَاطِعَةَ، قَدْ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ الْهِدَايَةَ وَالْإِضْلَالَ لَا يَكُونَانِ إِلَّا مِنَ اللَّه مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْفِعْلَ يَتَوَقَّفُ عَلَى حُصُولِ الدَّاعِي وَحُصُولُ الدَّاعِي لَيْسَ إِلَّا مِنَ اللَّه فَالْفِعْلُ لَيْسَ إِلَّا مِنَ اللَّه.
Bil ki biz kesin aklî delillerin, hidayet ve idlalin (saptırmanın) ancak Allah'tan olacağına birkaç vecihten delalet ettiğini açıkladık: Birincisi: Fiil, sâikin (yönlendirici arzunun) hâsıl olmasına bağlıdır; sâikin husûlü ise ancak Allah'tandır; dolayısıyla fiil de ancak Allah'tandır.
الثَّانِي: أَنَّ خِلَافَ مَعْلُومِ اللَّه مُمْتَنِعُ الْوُقُوعِ، فَمَنْ عَلِمَ اللَّه مِنْهُ الْإِيمَانَ لَمْ يَقْدِرْ عَلَى الْكُفْرِ وَبِالضِّدِّ. الثَّالِثُ: أَنَّ كُلَّ أَحَدٍ يَقْصِدُ حُصُولَ الْإِيمَانِ وَالْمَعْرِفَةِ، فَإِذَا حَصَلَ الْكُفْرُ عَقِيبَهُ عَلِمْنَا أَنَّهُ لَيْسَ مِنْهُ بَلْ مِنْ غَيْرِهِ، ثُمَّ نَقُولُ:
İkincisi: Allah'ın malûmunun (bildiğinin) aksinin vuku bulması imkânsızdır; dolayısıyla Allah'ın kendisinden iman meydana geleceğini bildiği kimse küfre güç yetiremez; bunun zıddı da böyledir. Üçüncüsü: Herkes imanın ve marifetin hâsıl olmasını hedefler; bunun akabinde küfür meydana geldiğinde biliriz ki bu kendisinden değil, bilakis başkasındandır. Sonra biz deriz ki:
أَمَّا التَّأْوِيلُ الْأَوَّلُ: فَضَعِيفٌ لِأَنَّهُ حَمَلَ قَوْلَهُ: مَنْ يَهْدِ اللَّهُ عَلَى الْهِدَايَةِ فِي الْآخِرَةِ إِلَى الْجَنَّةِ وَقَوْلَهُ:
Birinci tevile gelince: Zayıftır; çünkü O'nun { مَنْ يَهْدِ اللَّهُ } buyruğunu ahirette cennete hidayet etmeye, O'nun:
فَهُوَ الْمُهْتَدِي عَلَى الِاهْتِدَاءِ إِلَى الْحَقِّ فِي الدُّنْيَا، وَذَلِكَ يُوجِبُ رَكَاكَةً فِي النَّظْمِ، بَلْ يَجِبُ أَنْ تَكُونَ الْهِدَايَةُ وَالِاهْتِدَاءُ رَاجِعَيْنِ إِلَى شَيْءٍ وَاحِدٍ، حَتَّى يَكُونَ الْكَلَامُ حَسَنَ النَّظْمِ.
{ فَهُوَ الْمُهْتَدِي } buyruğunu ise dünyada hakka hidayet bulmaya hamletmiştir. Bu da nazımda (ifade örgüsünde) bir zayıflığa (rekâkete) yol açar; bilakis sözün nazmının güzel olması için hidayet ile ihtidânın tek bir şeye raci olması vaciptir.
وَأَمَّا الثَّانِي: فَإِنَّهُ الْتِزَامٌ لِإِضْمَارِ زَائِدٍ، وَهُوَ خِلَافُ اللَّفْظِ، وَلَوْ جَازَ فَتْحُ بَابِ أمثال هذه الإضمارات لا نقلب النَّفْيُ إِثْبَاتًا وَالْإِثْبَاتُ نَفْيًا، وَيَخْرُجُ كَلَامُ اللَّه ﷿ مِنْ أَنْ يَكُونَ حُجَّةً، فَإِنَّ لِكُلِّ أَحَدٍ أَنْ يُضْمِرَ فِي الْآيَةِ مَا يَشَاءُ، وَحِينَئِذٍ يَخْرُجُ الْكُلُّ عَنِ الْإِفَادَةِ.
İkincisine gelince: Bu, lafzın hilafına olan fazladan bir takdiri (izmârı) iltizam etmektir. Eğer bu tür izmârların kapısını açmak caiz olsaydı olumsuzluk olumluya, olumluluk da olumsuza dönerdi ve Allah Azze ve Celle'nin kelamı hüccet olmaktan çıkardı; zira herkes ayette dilediği şeyi takdir ederdi ve o vakit sözün bütünü bir anlam ifade etmekten çıkardı.
وَأَمَّا الثَّالِثُ: فَضَعِيفٌ لِأَنَّ قَوْلَ الْقَائِلِ فُلَانٌ هَدَى فُلَانًا لَا يُفِيدُ فِي اللُّغَةِ الْبَتَّةَ أَنَّهُ وَصَفَهُ بِكَوْنِهِ مُهْتَدِيًا، وَقِيَاسُ هَذَا عَلَى قَوْلِهِ فُلَانٌ ضَلَّلَ فُلَانًا وَكَفَّرَهُ، قِيَاسٌ فِي اللُّغَةِ وَأَنَّهُ فِي نِهَايَةِ الْفَسَادِ وَالرَّابِعُ: أَيْضًا بَاطِلٌ لِأَنَّ كُلَّ مَا فِي مَقْدُورِ اللَّه تَعَالَى مِنَ الْأَلْطَافِ، فَقَدْ فَعَلَهُ عِنْدَ الْمُعْتَزِلَةِ فِي حَقِّ جَمِيعِ الْكُفَّارِ، فَحَمْلُ الْآيَةِ عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ بِعِيدٌ. واللَّه أَعْلَمُ.
Üçüncüsüne gelince: Zayıftır; çünkü bir kimsenin 'Falan falana hidayet etti' sözü, dilde kesinlikle onu mühtedi olarak nitelediği anlamına gelmez. Bunun 'Falan falanı saptırdı ve tekfir etti' sözüne kıyaslanması dilde bir kıyastır ve son derece fasittir. Dördüncüsü de bâtıldır; çünkü Allah Teâlâ'nın kudretinde bulunan bütün lütufları, Mûtezile'ye göre O bütün kâfirler hakkında zaten yapmıştır; dolayısıyla ayeti bu tevile hamletmek uzaktır. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: فَهُوَ الْمُهْتَدِي يَجُوزُ إِثْبَاتُ الْيَاءِ فِيهِ عَلَى الْأَصْلِ، وَيَجُوزُ حَذْفُهَا طَلَبًا لِلتَّخْفِيفِ كَمَا قِيلَ فِي بَيْتِ الْكِتَابِ:
İkinci Mesele: O'nun: { فَهُوَ الْمُهْتَدِي } buyruğunda asıl olan gereğince yâ (ي) harfini sabit kılmak caiz olduğu gibi, tahfif (hafifletme) amacıyla onu hazfetmek de caizdir; nitekim Kitap'taki beyitte şöyle denilmiştir:
فَطِرْتُ بِمُنْصُلِي فِي يَعْمَلَاتٍ ... دَوَامِي الْأَيْدِ يَخْبِطْنَ السَّرِيحَا
Yalın kılıcımla, ayakları kanayıp taban derilerini yere vuran güçlü develer arasında uçup gittim.
وَمِنْ أَبْيَاتِهِ أَيْضًا:
Yine o beyitlerden birinde şöyle denmiştir:
كخوف رِيشِ حَمَامَةٍ نَجْدِيَّةٍ ... مَسَحَتْ بِمَاءِ الْبَيْنِ عَطْفَ الْأَثْمَدِ
Ayrılık suyuyla sürmeli gözünün kenarını silen Necidli bir güvercinin kanat tüyleri gibi.
قَالَ أَبُو الْفَتْحِ الْمَوْصِلِيُّ يُرِيدُ كَخَوَافِ محذوف الياء.
Ebû'l-Feth el-Mevsılî: “Yâ harfi hazfedilmiş olarak «كَخَوَافِ» kelimesini kastetmektedir” demiştir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَمَنْ يُضْلِلْ يُرِيدُ وَمَنْ يُضْلِلْهُ اللَّه وَيَخْذُلْهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ أَيْ خَسِرُوا الدنيا والآخرة.
O'nun: { وَمَنْ يُضْلِلْ } “Kimi de saptırırsa” buyruğuna gelince; Allah'ın kimi saptırıp yüzüstü bıraktığını kastetmektedir. { فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ } “İşte onlar ziyana uğrayanların ta kendileridir”, yani dünyayı ve ahireti kaybetmişlerdir.
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٧٩]
[A'râf Suresi (7), Ayet 179]
وَلَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِها وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لَا يُبْصِرُونَ بِها وَلَهُمْ آذانٌ لَا يَسْمَعُونَ بِها أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ (١٧٩)
{ وَلَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِها وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لَا يُبْصِرُونَ بِها وَلَهُمْ آذانٌ لَا يَسْمَعُونَ بِها أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ } “Andolsun ki biz, cinlerden ve insanlardan birçoğunu cehennem için yarattık. Onların kalpleri vardır, onlarla kavramazlar; gözleri vardır, onlarla görmezler; kulakları vardır, onlarla işitmezler. İşte onlar hayvanlar gibidir, hatta daha da sapkındırlar. İşte onlar gafillerin ta kendileridir.” (179)
[في قوله تَعَالَى وَلَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ] هَذِهِ الْآيَةُ هِيَ الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ عَلَى صِحَّةِ مَذْهَبِنَا فِي مَسْأَلَةِ خَلْقِ الْأَفْعَالِ وَإِرَادَةِ الْكَائِنَاتِ وَتَقْرِيرُهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ بِاللَّفْظِ الصَّرِيحِ أَنَّهُ خَلَقَ كَثِيرًا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ لِجَهَنَّمَ، وَلَا مَزِيدَ عَلَى بَيَانِ اللَّه. الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَخْبَرَ عَنْهُمْ بِأَنَّهُمْ مِنْ أَهْلِ النَّارِ، فَلَوْ لَمْ يَكُونُوا مِنْ أَهْلِ النَّارِ انْقَلَبَ عِلْمُ اللَّه جَهْلًا وَخَبَرُهُ الصِّدْقُ كَذِبًا وَكُلُّ ذَلِكَ مُحَالٌ وَالْمُفْضِي إِلَى الْمُحَالِ مُحَالٌ، فَعَدَمُ دُخُولِهِمْ فِي النَّارِ مُحَالٌ، وَمَنْ عَلِمَ كَوْنَ الشَّيْءِ مُحَالًا امْتَنَعَ أَنْ يُرِيدَهُ، فَثَبَتَ أَنَّهُ تَعَالَى يَمْتَنِعُ أَنْ يُرِيدَ أَنْ لَا يُدْخِلَهُمْ فِي النَّارِ، بَلْ يَجِبُ أَنْ يُرِيدَ أَنْ يُدْخِلَهُمْ فِي النَّارِ، وَذَلِكَ هُوَ الَّذِي دَلَّ عَلَيْهِ لفظ الآية. الثالث: أن القار عَلَى الْكُفْرِ إِنْ لَمْ يَقْدِرْ عَلَى الْإِيمَانِ، فَالَّذِي خَلَقَ فِيهِ الْقُدْرَةَ عَلَى الْكُفْرِ، فَقَدْ أَرَادَ أَنْ يُدْخِلَهُ فِي النَّارِ، وَإِنْ كَانَ قَادِرًا عَلَى الْكُفْرِ وَعَلَى الْإِيمَانِ مَعًا امْتَنَعَ رُجْحَانُ أَحَدِ الطَّرَفَيْنِ عَلَى الْآخَرِ لَا لِمُرَجِّحٍ، وَذَلِكَ الْمُرَجِّحُ إِنْ حَصَلَ مِنْ قِبَلِهِ لَزِمَ التَّسَلْسُلُ، وَإِنْ حَصَلَ مَنْ قِبَلِهِ تَعَالَى، فَلَمَّا كان هو الخالق للداعية الموجبة للظفر، فَقَدْ خَلَقَهُ لِلنَّارِ قَطْعًا. الرَّابِعُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَوْ خَلَقَهُ لِلْجَنَّةِ وَأَعَانَهُ عَلَى اكْتِسَابِ تَحْصِيلِ مَا يُوجِبُ دُخُولَ الْجَنَّةِ، ثُمَّ قَدَّرْنَا أَنَّ الْعَبْدَ سَعَى فِي تَحْصِيلِ الْكُفْرِ الْمُوجِبِ لِلدُّخُولِ فِي النَّارِ، فَحِينَئِذٍ حَصَلَ مُرَادُ الْعَبْدِ، وَلَمْ يَحْصُلْ مُرَادُ اللَّه تَعَالَى، فَيَلْزَمُ كَوْنُ الْعَبْدِ أَقْدَرَ وَأَقْوَى مِنَ اللَّه تَعَالَى، وَذَلِكَ لَا يَقُولُهُ عَاقِلٌ وَالْخَامِسُ: أَنَّ الْعَاقِلَ لَا يُرِيدُ الْكُفْرَ وَالْجَهْلَ الْمُوجِبَ لِاسْتِحْقَاقِ النَّارِ، وَإِنَّمَا يُرِيدُ الْإِيمَانَ وَالْمَعْرِفَةَ الْمُوجِبَةَ لِاسْتِحْقَاقِ الثَّوَابِ وَالدُّخُولِ فِي الْجَنَّةِ، فَلَمَّا حَصَلَ الْكُفْرُ وَالْجَهْلُ عَلَى خِلَافِ قَصْدِ الْعَبْدِ وَضِدِّ جَهْدِهِ وَاجْتِهَادِهِ، وَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ حُصُولُهُ مِنْ قِبَلِ الْعَبْدِ، بَلْ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ حُصُولُهُ مِنْ قِبَلِ اللَّه تَعَالَى.
[Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ } “Andolsun ki biz, cinlerden ve insanlardan birçoğunu cehennem için yarattık” buyruğu hakkında] Bu ayet, fiillerin yaratılması ve varlıkların irade edilmesi meselesinde mezhebimizin doğruluğuna bu yerdeki ikinci hüccettir. Bunun açıklaması birkaç yöndendir: Birincisi: O Teâlâ, açık bir lafızla cin ve insandan birçoğunu cehennem için yarattığını beyan etmiştir; Allah'ın beyanının ötesinde [başka bir açıklama] yoktur. İkincisi: O Teâlâ onların cehennemlik olduğunu haber verince, şayet cehennemlik olmasalardı Allah'ın ilmi cehalete, doğru haberi yalana dönüşürdü; bunların hepsi ise muhaldir. Muhale götüren şey de muhaldir. Dolayısıyla onların cehenneme girmemesi muhaldir. Bir şeyin muhal olduğunu bilen kimsenin onu irade etmesi imkânsızdır. Böylece O Teâlâ'nın onları cehenneme sokmamayı irade etmesinin imkânsız olduğu, aksine onları cehenneme sokmayı irade etmesinin vacip olduğu sabit olmuştur; ayetin lafzının delalet ettiği husus da işte budur. Üçüncüsü: Küfre kadir olan kimse eğer imana güç yetiremiyorsa, onda küfür kudretini yaratan [Zat], onu cehenneme sokmayı irade etmiş demektir. Şayet hem küfre hem de imana birlikte kadir ise, bir tercih edici (müreccih) olmaksızın iki taraftan birinin diğerine racih (üstün) olması imkânsızdır. Bu müreccih eğer kul tarafından hâsıl oluyorsa teselsül gerekir; şayet Teâlâ tarafından hâsıl oluyorsa, baskın gelmeyi gerektiren saiki (dâiyeyi) yaratan O olduğuna göre, onu kesin olarak cehennem için yaratmış demektir. Dördüncüsü: Şayet Teâlâ onu cennet için yaratmış ve cennete girmeyi gerektiren şeyi elde etme çabasına yardım etmiş olsaydı, sonra da kulun cehenneme girmeyi gerektiren küfrü elde etmeye çabaladığını takdir etseydik; o takdirde kulun muradı gerçekleşmiş, Allah Teâlâ'nın muradı ise gerçekleşmemiş olurdu. Bu durumda kulun Allah Teâlâ'dan daha güçlü ve daha kadir olması gerekirdi ki, bunu hiçbir akıl sahibi söylemez. Beşincisi: Akıl sahibi kimse, cehennemi hak etmeyi gerektiren küfrü ve cehaleti irade etmez; o ancak sevabı ve cennete girmeyi hak etmeyi gerektiren imanı ve marifeti irade eder. Küfür ve cehalet, kulun kastının hilafına, onun cehd ve gayretinin zıddına meydana geldiğine göre, bunun meydana gelişinin kul tarafından olmaması, bilakis Allah Teâlâ tarafından olması vacip olur.
فَإِنْ قَالُوا: الْعَبْدُ إِنَّمَا سَعَى فِي تَحْصِيلِ ذَلِكَ الِاعْتِقَادِ الْفَاسِدِ الْبَاطِلِ، لِأَنَّهُ اشْتَبَهَ الْأَمْرُ عَلَيْهِ وَظَنَّ أَنَّهُ هُوَ الِاعْتِقَادُ الْحَقُّ الصَّحِيحُ.
Eğer: “Kul, o fasit ve bâtıl inancı elde etmeye ancak mesele kendisine şüpheli geldiği ve onun hak ve doğru inanç olduğunu zannettiği için çabalamıştır” derlerse;
فَنَقُولُ: فَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ: إِنَّمَا وَقَعَ فِي هَذَا الْجَهْلِ لِأَجْلِ ذَلِكَ الْجَهْلِ الْمُتَقَدِّمِ، فَإِنْ كَانَ إِقْدَامُهُ عَلَى ذَلِكَ الْجَهْلِ السَّابِقِ لِجَهْلٍ آخَرَ لَزِمَ التَّسَلْسُلُ وَهُوَ مُحَالٌ، وَإِنِ انْتَهَى إِلَى جَهْلٍ حَصَلَ ابْتِدَاءً لَا لِسَابِقَةِ جَهْلٍ آخَرَ، فَقَدْ تَوَجَّهَ الْإِلْزَامُ وَتَأَكَّدَ الدَّلِيلُ وَالْبُرْهَانُ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذِهِ الْبَرَاهِينَ الْعَقْلِيَّةَ نَاطِقَةٌ بِصِحَّةِ مَا دَلَّ عَلَيْهِ صَرِيحُ قَوْلِهِ ﷾: وَلَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: لَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ مَا ذَكَرْتُمْ، لِأَنَّ كَثِيرًا مِنَ الْآيَاتِ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّهُ أَرَادَ مِنَ الْكُلِّ الطَّاعَةَ. وَالْعِبَادَةَ وَالْخَيْرَ وَالصَّلَاحَ. قَالَ تَعَالَى: إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً وَمُبَشِّراً وَنَذِيراً لِتُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ [الْفَتْحِ: ٨، ٩] وَقَالَ: وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ [النِّسَاءِ: ٦٤] وَقَالَ: وَلَقَدْ صَرَّفْناهُ بَيْنَهُمْ لِيَذَّكَّرُوا [الْفُرْقَانِ: ٥٠] وَقَالَ: هُوَ الَّذِي يُنَزِّلُ عَلى عَبْدِهِ آياتٍ بَيِّناتٍ لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ [الْحَدِيدِ: ٩] وَقَالَ: وَأَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْكِتابَ وَالْمِيزانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ [الْحَدِيدِ: ٢٥] وَقَالَ: يَدْعُوكُمْ لِيَغْفِرَ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ [إِبْرَاهِيمَ: ١٠] وَقَالَ: وَما خَلَقْتُ
Biz de deriz ki: Bu takdirde o, bu cehalete ancak önceki bir cehalet sebebiyle düşmüştür. Şayet onun önceki o cehalete kalkışması başka bir cehaletten ötürü ise teselsül gerekir ki bu muhaldir. Eğer başka bir cehaletin önceliği olmaksızın ilk olarak meydana gelen bir cehalete dayanıyorsa, ilzam (bağlayıcı delil) yönelmiş, delil ve bürhan pekişmiş olur. Böylece bu akli delillerin, O'nun [Celle Celâluhû]: { وَلَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ } “Andolsun ki biz, cinlerden ve insanlardan birçoğunu cehennem için yarattık” buyruğunun açıkça delalet ettiği şeyin doğruluğunu haykırdığı sabit olmuştur. Mutezile şöyle demiştir: Bu ayetten muradın sizin zikrettiğiniz şey olması mümkün değildir; çünkü birçok ayet O'nun herkesten itaati, ibadeti, hayrı ve salahı irade ettiğine delalet etmektedir. Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً وَمُبَشِّراً وَنَذِيراً لِتُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ } “Şüphesiz biz seni bir şahit, bir müjdeci ve bir uyarıcı olarak gönderdik ki Allah'a ve Resulüne iman edesiniz” [Fetih, 8-9]; yine: { وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ } “Biz hiçbir elçiyi, Allah'ın izniyle itaat edilmesinden başka bir amaçla göndermedik” [Nisâ, 64]; yine: { وَلَقَدْ صَرَّفْناهُ بَيْنَهُمْ لِيَذَّكَّرُوا } “Andolsun ki düşünüp öğüt alsınlar diye bunu aralarında açıkladık” [Furkân, 50]; yine: { هُوَ الَّذِي يُنَزِّلُ عَلى عَبْدِهِ آياتٍ بَيِّناتٍ لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ } “Sizi karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için kuluna apaçık ayetler indiren O'dur” [Hadîd, 9]; yine: { وَأَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْكِتابَ وَالْمِيزانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ } “İnsanlar adaleti ayakta tutsunlar diye onların beraberinde kitabı ve mizanı indirdik” [Hadîd, 25]; yine: { يَدْعُوكُمْ لِيَغْفِرَ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ } “O, günahlarınızdan bir kısmını bağışlamak için sizi çağırıyor” [İbrâhîm, 10] buyurmuş ve şöyle buyurmuştur: { وَما خَلَقْتُ
الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ
الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ } “Ben cinleri ve insanları ancak bana kulluk etsinler diye yarattım”
[الذَّارِيَاتِ: ٥٦] وَأَمْثَالُ هَذِهِ الْآيَاتِ كَثِيرَةٌ، وَنَحْنُ نَعْلَمُ بِالضَّرُورَةِ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ وُقُوعُ التَّنَاقُضِ فِي الْقُرْآنِ، فَعَلِمْنَا أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ حَمْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ عَلَى ظَاهِرِهِ.
[Zâriyât, 56]. Bu ve benzeri ayetler çoktur. Biz zorunlu olarak biliyoruz ki Kur'an'da çelişkinin meydana gelmesi caiz değildir. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ } “Andolsun ki biz, cinlerden ve insanlardan birçoğunu cehennem için yarattık” buyruğunu zahirine hamletmenin mümkün olmadığını anladık.
الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ: لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِها وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لَا يُبْصِرُونَ بِها وَهُوَ تَعَالَى إِنَّمَا ذَكَرَ ذَلِكَ فِي مَعْرِضِ الذَّمِّ لَهُمْ، وَلَوْ كانوا مخلوقين للنار، ولما كَانُوا قَادِرِينَ عَلَى الْإِيمَانِ الْبَتَّةَ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَيَقْبُحُ ذَمُّهُمْ عَلَى تَرْكِ الْإِيمَانِ.
İkinci Yön: O Teâlâ bu ayetten sonra: { لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِها وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لَا يُبْصِرُونَ بِها } “Onların kalpleri vardır, onlarla kavramazlar; gözleri vardır, onlarla görmezler” buyurmuştur. O Teâlâ bunu ancak onları yerme sadedinde zikretmiştir. Şayet cehennem için yaratılmış olsalardı, imana kesinlikle güç yetiremezlerdi; bu takdirde ise imanı terk etmelerinden ötürü yerilmeleri çirkin olurdu.
الْوَجْهُ الثَّالِثُ: وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى لَوْ خَلَقَهُمْ لِلنَّارِ لَمَا كَانَ لَهُ عَلَى أَحَدٍ مِنَ الْكُفَّارِ نِعْمَةٌ أَصْلًا، لِأَنَّ مَنَافِعَ الدُّنْيَا بِالْقِيَاسِ إِلَى الْعَذَابِ الدَّائِمِ، كَالْقَطْرَةِ فِي الْبَحْرِ، وَكَانَ كَمَنْ دَفَعَ إِلَى إِنْسَانٍ حَلْوًا مَسْمُومًا فَإِنَّهُ لَا يكون منعماً عليه، فكذا هاهنا. وَلَمَّا كَانَ الْقُرْآنُ مَمْلُوءًا مِنْ كَثْرَةِ نِعْمَةِ اللَّه عَلَى كُلِّ الْخَلْقِ، عَلِمْنَا أَنَّ الْأَمْرَ لَيْسَ كَمَا ذَكَرْتُمْ.
Üçüncü Yön: Şayet O Teâlâ onları cehennem için yaratmış olsaydı, kâfirlerden hiçbirine O'nun asla bir nimeti olmazdı; çünkü ebedî azaba kıyasla dünya menfaatleri denizdeki bir damla gibidir. [Bu durum] bir kimseye zehirli bir tatlı veren kimsenin haline benzer ki, o kimse ona nimet vermiş olmaz; burada da durum böyledir. Kur'an ise Allah'ın bütün yaratılmışlar üzerindeki nimetlerinin çokluğu ile dolu olduğuna göre, meselenin sizin söylediğiniz gibi olmadığını anladık.
الْوَجْهُ الرَّابِعُ: أَنَّ الْمَدْحَ وَالذَّمَّ، وَالثَّوَابَ وَالْعِقَابَ، وَالتَّرْغِيبَ وَالتَّرْهِيبَ يُبْطِلُ هَذَا الْمَذْهَبَ الَّذِي يَنْصُرُونَهُ.
Dördüncü Yön: Övgü ve yergi, sevap ve ceza, teşvik ve korkutma (terğîb ve terhîb), onların savunduğu bu mezhebi iptal eder.
الْوَجْهُ الْخَامِسُ: لَوْ أَنَّهُ تَعَالَى خَلَقَهُمْ لِلنَّارِ، لَوَجَبَ أَنْ يَخْلُقَهُمُ ابْتِدَاءً فِي النَّارِ، لِأَنَّهُ لَا فَائِدَةَ فِي أَنْ يَسْتَدْرِجَهُمْ إِلَى النَّارِ بِخَلْقِ الْكُفْرِ فِيهِمْ.
Beşinci Yön: Şayet O Teâlâ onları cehennem için yaratmış olsaydı, onları en baştan cehennemde yaratması gerekirdi; zira içlerinde küfrü yaratarak onları cehenneme derece derece yaklaştırmasında (istidracında) hiçbir fayda yoktur.
الْوَجْهُ السَّادِسُ: أَنَّ قَوْلَهُ: وَلَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ مَتْرُوكُ الظَّاهِرِ، لِأَنَّ جَهَنَّمَ اسْمٌ لِذَلِكَ الْمَوْضِعِ/ الْمُعَيَّنِ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَوْضِعُ الْمُعَيَّنُ مُرَادًا مِنْهُ، فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا بُدَّ وَأَنْ يُقَالَ: إِنَّ مَا أَرَادَ اللَّه تَعَالَى بِخَلْقِهِمْ مِنْهُمْ مَحْذُوفٌ، فَكَأَنَّهُ قَالَ: وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِكَيْ يَكْفُرُوا فَيَدْخُلُوا جَهَنَّمَ، فَصَارَتِ الْآيَةُ عَلَى قَوْلِهِمْ مَتْرُوكَةَ الظَّاهِرِ، فَيَجِبُ بِنَاؤُهَا عَلَى قَوْلِهِ: وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ لِأَنَّ ظَاهِرَهَا يَصِحُّ دُونَ حَذْفٍ.
Altıncı Yön: O'nun: { وَلَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ } “Andolsun ki biz cehennem için yarattık” buyruğunun zahiri terk edilmiştir; çünkü cehennem o belirli yerin adıdır ve belirli bir mekânın [bizzat yaratılış gayesi olarak] murat edilmesi caiz değildir. Dolayısıyla: Allah Teâlâ'nın onları yaratmakla kendilerinden dilediği şeyin hazfedilmiş olduğunu söylemek zorunlu olmuştur; sanki: “Küfretsinler de cehenneme girsinler diye yarattık” buyurmuş gibidir. Böylece ayet, onların görüşüne göre zahiri terk edilmiş bir hale gelir; bu durumda onun, { وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ } “Ben cinleri ve insanları ancak bana kulluk etsinler diye yarattım” buyruğuna bina edilmesi vacip olur; çünkü onun zahiri bir hazif olmaksızın sahihtir.
الْوَجْهُ السَّابِعُ: أَنَّهُ إِذَا كَانَ الْمُرَادُ أَنَّهُ إِذَا ذَرَأَهُمْ لِكَيْ يَكْفُرُوا فَيَصِيرُوا إِلَى جَهَنَّمَ، عَادَ الْأَمْرُ فِي تَأْوِيلِهِمْ إِلَى أَنَّ هَذِهِ اللَّامَ لِلْعَاقِبَةِ، لَكِنَّهُمْ يَجْعَلُونَهَا لِلْعَاقِبَةِ مَعَ أَنَّهُ لَا اسْتِحْقَاقَ لِلنَّارِ، وَنَحْنُ قَدْ قُلْنَاهَا عَلَى عَاقِبَةٍ حَاصِلَةٍ مَعَ اسْتِحْقَاقِ النَّارِ، فَكَانَ قَوْلُنَا أَوْلَى، فَثَبَتَ بِهَذِهِ الْوُجُوهِ أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ حَمْلُ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى ظَاهِرِهَا، فَوَجَبَ الْمَصِيرُ فِيهِ إِلَى التَّأْوِيلِ، وَتَقْرِيرُهُ: أَنَّهُ لَمَّا كَانَتْ عَاقِبَةُ كَثِيرٍ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ، هِيَ الدُّخُولُ فِي نَارِ جَهَنَّمَ، جَائِزٌ ذِكْرُ هَذِهِ اللَّامِ بِمَعْنَى الْعَاقِبَةِ، وَلِهَذَا نَظَائِرُ كَثِيرَةٌ فِي الْقُرْآنِ وَالشِّعْرِ: أَمَّا الْقُرْآنُ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَكَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ [الْأَنْعَامِ: ١٠٥] وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ تَعَالَى مَا صَرَّفَهَا لِيَقُولُوا ذَلِكَ، لَكِنَّهُمْ لَمَّا قَالُوا ذَلِكَ، حَسُنَ وُرُودُ هَذَا اللَّفْظِ، وَأَيْضًا قَالَ تَعَالَى: رَبَّنا إِنَّكَ آتَيْتَ فِرْعَوْنَ وَمَلَأَهُ زِينَةً وَأَمْوالًا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا رَبَّنا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ [يُونُسَ: ٨٨] وَأَيْضًا قَالَ تَعَالَى: فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً [الْقَصَصِ: ٨] وَهُمْ مَا الْتَقَطُوهُ لِهَذَا الْغَرَضِ إِلَّا أَنَّهُ لَمَّا كَانَتْ عَاقِبَةُ أَمْرِهِمْ ذَلِكَ، حَسُنَ هَذَا اللَّفْظُ، وَأَمَّا الشِّعْرُ فَأَبْيَاتٌ قَالَ:
Yedinci Yön: Şayet murat, küfretsinler de cehenneme varsınlar diye onları yaratmış olduğu ise, onların tevilindeki durum bu lâm harfinin âkıbet (sonuç) bildirmesine döner. Fakat onlar cehennemi hak etme söz konusu olmaksızın bunu akıbet için kılmaktadırlar; biz ise bunu cehennemi hak etmeyle birlikte hâsıl olan bir akıbet üzerine söyledik; dolayısıyla bizim sözümüz daha evladır. Bu yönlerle sabit oldu ki bu ayeti zahirine hamletmek mümkün değildir ve onda tevile gitmek vaciptir. Bunun takriri şöyledir: Cinlerin ve insanların birçoğunun akıbeti cehennem ateşine girmek olduğunda, bu lâm harfinin akıbet manasında zikredilmesi caizdir. Bunun Kur'an'da ve şiirde birçok benzeri vardır: Kur'an'a gelince, Allah Teâlâ'nın: { وَكَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ } “İşte ayetleri böyle türlü türlü açıklıyoruz ki 'Sen ders almışsın' desinler” [En'âm, 105] buyruğudur. Bilinmektedir ki O Teâlâ onlar böyle desinler diye ayetleri türlü türlü açıklamamıştır; fakat onlar bunu söyleyince bu lafzın gelişi güzel olmuştur. Yine Allah Teâlâ: { رَبَّنا إِنَّكَ آتَيْتَ فِرْعَوْنَ وَمَلَأَهُ زِينَةً وَأَمْوالًا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا رَبَّنا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ } “Rabbimiz! Gerçekten sen Firavun'a ve onun ileri gelenlerine dünya hayatında ziynet ve mallar verdin. Rabbimiz! Senin yolundan saptırsınlar diye mi?” [Yûnus, 88] buyurmuştur. Yine Allah Teâlâ: { فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً } “Nihayet Firavun ailesi onu, kendilerine bir düşman ve bir hüzün olsun diye bulup aldı” [Kasas, 8] buyurmuştur; oysa onlar onu bu maksatla almamışlardı, ancak işlerinin sonu böyle olunca bu lafız güzel olmuştur. Şiire gelince, şu beyitlerdir; [şair] şöyle demiştir:
وَلِلْمَوْتِ تَغْدُوا الْوَالِدَاتُ سِخَالَهَا ... كَمَا لِخَرَابِ الدَّهْرِ تُبْنَى الْمَسَاكِنُ
Anneler yavrularını ölüm için besleyip büyütürler, tıpkı meskenlerin zamanın yıkımı için inşa edildiği gibi.
وَقَالَ:
Ve şöyle demiştir:
أَمْوَالُنَا لِذَوِي الْمِيرَاثِ نَجْمَعُهَا ... وَدُورُنَا لِخَرَابِ الدَّهْرِ نَبْنِيهَا
Mallarımızı mirasçılar için toplarız, evlerimizi ise zamanın harap etmesi için yaparız.
وَقَالَ:
Ve şöyle demiştir:
لَهُ مَلَكٌ يُنَادِي كُلَّ يَوْمٍ ... لِدُوا لِلْمَوْتِ وَابْنُوا لِلْخَرَابِ
O'nun her gün nida eden bir meleği vardır: Ölüm için doğurun, harap olmak için bina edin!
وَقَالَ:
Ve şöyle demiştir:
وَأُمَّ سِمَاكٍ فَلَا تَجْزَعِي ... فَلِلْمَوْتِ مَا تَلِدُ الْوَالِدَةُ
Ey Simâk'ın anası, feryat edip dövünme; zira bir annenin doğurduğu her şey ölüm içindir!
هَذَا مُنْتَهَى كَلَامِ الْقَوْمِ فِي الْجَوَابِ.
İşte bu topluluğun [Mutezile'nin] cevaptaki sözlerinin son noktasıdır.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْمَصِيرَ فِي التَّأْوِيلِ إِنَّمَا يَحْسُنُ إِذَا ثَبَتَ بِالدَّلِيلِ امْتِنَاعُ الْعَقْلِ حَمْلَ هَذَا اللَّفْظِ عَلَى ظَاهِرِهِ، وَأَمَّا لَمَّا ثَبَتَ بِالدَّلِيلِ أَنَّهُ لَا حَقَّ إِلَّا مَا دَلَّ عَلَيْهِ ظَاهِرُ اللَّفْظِ، كَانَ الْمَصِيرُ إِلَى التَّأْوِيلِ فِي مِثْلِ هَذَا الْمَقَامِ عَبَثًا. وَأَمَّا الْآيَاتُ الَّتِي تَمَسَّكُوا بِهَا فِي إِثْبَاتِ مَذْهَبِ الْمُعْتَزِلَةِ، فَهِيَ: مُعَارَضَةٌ بِالْبِحَارِ الزَّاخِرَةِ الْمَمْلُوءَةِ مِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى مَذْهَبِ أَهْلِ السُّنَّةِ، وَمِنْ جُمْلَتِهَا مَا قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ وَهُوَ قَوْلُهُ: مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي وَمَنْ يُضْلِلْ فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ [الأعراف: ١٧٨] وَهُوَ صَرِيحُ مَذْهَبِنَا، وَمَا بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ [الْأَعْرَافِ: ١٨٢، ١٨٣] وَلَمَّا كَانَ مَا قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ وَمَا بَعْدَهَا لَيْسَ، إِلَّا مَا يُقَوِّي قَوْلَنَا وَيُشَيِّدُ مَذْهَبَنَا، كَانَ كَلَامُ/ الْمُعْتَزِلَةِ فِي وُجُوبِ تَأْوِيلِ هَذِهِ الْآيَةِ ضَعِيفًا جِدًّا.
Bil ki tevile gitmek ancak bu lafzın zahirine hamledilmesinin aklen imkânsız olduğu delille sabit olduğunda güzel olur. Zahiri lafzın delalet ettiğinden başka bir hakikat olmadığı delille sabit olunca, böyle bir makamda tevile gitmek abestir. Mutezile mezhebini ispat hususunda tutundukları ayetlere gelince; onlar Ehl-i Sünnet mezhebine delalet eden dopdolu, engin denizler gibi ayetlerle çelişir (muârızdır). Bunların cümlesinden biri bu ayetten önceki: { مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي وَمَنْ يُضْلِلْ فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ } “Allah kime hidayet verirse işte doğru yolu bulan odur. Kimi de saptırırsa, işte onlar ziyana uğrayanların ta kendileridir” [A'râf, 178] buyruğudur ki bu, mezhebimizin açık ifadesidir. Bu ayetten sonraki: { وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ } “Ayetlerimizi yalanlayanları, hiç bilmeyecekleri bir yönden derece derece helake yaklaştıracağız. Onlara mühlet veririm; şüphesiz benim tuzağım çetindir” [A'râf, 182-183] buyruğu da böyledir. Bu ayetten öncesi ve sonrası ancak bizim sözümüzü kuvvetlendiren ve mezhebimizi pekiştiren şeyler olduğuna göre, Mutezile'nin bu ayetin tevil edilmesinin vacip olduğu yönündeki sözleri son derece zayıftır.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِها وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لَا يُبْصِرُونَ بِها وَلَهُمْ آذانٌ لَا يَسْمَعُونَ بِها فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Allah Teâlâ'nın: { لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِها وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لَا يُبْصِرُونَ بِها وَلَهُمْ آذانٌ لَا يَسْمَعُونَ بِها } “Onların kalpleri vardır, onlarla kavramazlar; gözleri vardır, onlarla görmezler; kulakları vardır, onlarla işitmezler” buyruğuna gelince; bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى صِحَّةِ قَوْلِهِمْ فِي خَلْقِ الْأَعْمَالِ فَقَالُوا: لَا شَكَّ أَنَّ أُولَئِكَ الْكُفَّارَ كَانَتْ لَهُمْ قُلُوبٌ يَفْقَهُونَ بِهَا مَصَالِحَهُمُ الْمُتَعَلِّقَةَ بِالدُّنْيَا، وَلَا شَكَّ أَنَّهُ كَانَتْ لَهُمْ أَعْيُنٌ يُبْصِرُونَ بِهَا الْمَرْئِيَّاتِ، وَآذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَا الْكَلِمَاتِ، فَوَجَبَ أَنَّ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ تَقْيِيدَهَا بِمَا يَرْجِعُ إِلَى الدِّينِ، وَهُوَ أَنَّهُمْ مَا كَانُوا يَفْقَهُونَ بِقُلُوبِهِمْ مَا يَرْجِعُ إِلَى مَصَالِحِ الدِّينِ، وَمَا كَانُوا يُبْصِرُونَ وَيَسْمَعُونَ مَا يَرْجِعُ إِلَى مَصَالِحِ الدِّينِ.
Birinci Mesele: Arkadaşlarımız amellerin yaratılması konusundaki görüşlerinin doğruluğuna bu ayetle delil getirip şöyle demişlerdir: Hiç şüphe yok ki o kâfirlerin, dünyayla ilgili maslahatlarını kendileriyle kavradıkları kalpleri vardı; yine hiç şüphe yok ki görülecek şeyleri gördükleri gözleri ve sözleri işittikleri kulakları vardı. Dolayısıyla bu ayetteki maksadın, dine raci olan hususlarla kayıtlanması vacip olmuştur; yani onlar dinin maslahatlarına raci olan hususları kalpleriyle kavramıyorlar, dinin maslahatlarına raci olan hususları görüp işitmiyorlardı.
وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: ثَبَتَ أَنَّهُ تَعَالَى كَلَّفَهُمْ بِتَحْصِيلِ الدِّينِ مَعَ أَنَّ قُلُوبَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ وَأَسْمَاعَهُمْ مَا كَانَتْ صَالِحَةً لِذَلِكَ، وَهُوَ يَجْرِي مَجْرَى الْمَنْعِ عَنِ الشَّيْءِ وَالصَّدِّ عَنْهُ مَعَ الْأَمْرِ بِهِ، وَذَلِكَ هُوَ الْمَطْلُوبُ قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ لَوْ كَانُوا كَذَلِكَ، لَقَبُحَ مِنَ اللَّه تَكْلِيفُهُمْ، لَأَنَّ تَكْلِيفَ مَنْ لَا قُدْرَةَ لَهُ عَلَى الْعَمَلِ قَبِيحٌ غَيْرُ لَائِقٍ بِالْحَكِيمِ. فَوَجَبَ حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ أَنَّهُمْ بِكَثْرَةِ الْإِعْرَاضِ عَنِ الدَّلَائِلِ وَعَدَمِ الِالْتِفَاتِ إِلَيْهَا صَارُوا مُشْبِهِينَ بِمَنْ لَا يَكُونُ لَهُ قَلْبٌ فَاهِمٌ وَلَا عَيْنٌ بَاصِرَةٌ وَلَا أُذُنٌ سَامِعَةٌ.
Bu sabit olunca deriz ki: Kalpleri, gözleri ve kulakları buna elverişli olmadığı halde O Teâlâ'nın onları dini elde etmekle mükellef kıldığı sabit olmuştur; bu ise bir şeyi emretmekle birlikte ondan engelleme ve alıkoyma mesabesindedir ki aranan da budur. Mutezile şöyle demiştir: Eğer böyle olsalardı, Allah'ın onları mükellef tutması çirkin olurdu; çünkü amele gücü yetmeyeni mükellef tutmak çirkindir ve Hakîm olan [Allah]'a yakışmaz. Dolayısıyla ayeti; delillerden çokça yüz çevirmeleri ve onlara iltifat etmemeleri sebebiyle anlayan bir kalbi, gören bir gözü ve işiten bir kulağı olmayan kimseye benzer hale geldikleri manasına hamletmek vacip olmuştur.
وَالْجَوَابُ: أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا تَأَكَّدَتْ نَفْرَتُهُ عَنْ شَيْءٍ، صَارَتْ تِلْكَ النَّفْرَةُ الْمُتَأَكِّدَةُ الرَّاسِخَةُ مَانِعَةً لَهُ عَنْ فَهْمِ الْكَلَامِ الدَّالِّ عَلَى صِحَّةِ الشَّيْءِ، وَمَانِعَةً عَنْ إِبْصَارِ مَحَاسِنِهِ وَفَضَائِلِهِ، وَهَذِهِ حَالَةٌ وِجْدَانِيَّةٌ ضَرُورِيَّةٌ يَجِدُهَا كُلُّ عَاقِلٍ مِنْ نَفْسِهِ. وَلِهَذَا السَّبَبِ قَالُوا فِي الْمَثَلِ الْمَشْهُورِ- حُبُّكَ الشَّيْءَ يُعْمِي وَيُصِمُّ-.
Cevap şudur: İnsanın bir şeyden nefreti pekiştiğinde, o pekişmiş ve kökleşmiş nefret, o şeyin doğruluğuna delalet eden sözü anlamasına mani olur ve onun güzelliklerini ve faziletlerini görmesine engel teşkil eder. Bu, her akıl sahibinin bizzat kendinde bulduğu vicdani ve zorunlu bir durumdur. İşte bu sebeple meşhur darbımeselde: “Bir şeye olan sevgin, [seni] kör ve sağır eder” denilmiştir.
إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّ أَقْوَامًا مِنَ الْكُفَّارِ بَلَغُوا فِي عَدَاوَةِ الرَّسُولِ ﵊ وَفِي بُغْضِهِ وَفِي شِدَّةِ النَّفْرَةِ عَنْ قَبُولِ دِينِهِ وَالِاعْتِرَافِ بِرِسَالَتِهِ هَذَا الْمَبْلَغَ وَأَقْوَى مِنْهُ، وَالْعِلْمُ الضَّرُورِيُّ حَاصِلٌ بِأَنَّ حُصُولَ الْبُغْضِ وَالْحُبِّ فِي الْقَلْبِ لَيْسَ بِاخْتِيَارِ الْإِنْسَانِ، بَلْ هُوَ حَاصِلٌ فِي الْقَلْبِ شَاءَ الْإِنْسَانُ أَمْ كَرِهَ.
Bu sabit olunca deriz ki: Kâfirlerden birtakım topluluklar Resûl'e [aleyhisselâm] düşmanlıkta, ona buğzetmede, onun dinini kabul etmekten ve peygamberliğini ikrar etmekten şiddetle nefret etmede bu dereceye ve bundan daha ötesine ulaşmışlardır. Kalpte buğuz ve sevginin meydana gelmesinin insanın ihtiyarıyla olmadığına, bilakis insan istese de istemese de kalpte meydana geldiğine dair zorunlu bilgi mevcuttur.
إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: ظَهَرَ أَنَّ حُصُولَ هَذِهِ النَّفْرَةِ وَالْعَدَاوَةِ فِي الْقَلْبِ لَيْسَ بِاخْتِيَارِ الْعَبْدِ، وَثَبَتَ أَنَّهُ مَتَى حَصَلَتْ هَذِهِ النَّفْرَةُ وَالْعَدَاوَةُ فِي الْقَلْبِ، فَإِنَّ الْإِنْسَانَ لَا يُمْكِنُهُ مَعَ تِلْكَ النَّفْرَةِ الرَّاسِخَةِ وَالْعَدَاوَةِ الشَّدِيدَةِ تَحْصِيلُ الْفَهْمِ وَالْعِلْمِ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا ثَبَتَ الْقَوْلُ بِالْجَبْرِ لُزُومًا لَا مَحِيصَ عَنْهُ. وَنُقِلَ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ خُطْبَةٌ فِي تَقْرِيرِ هَذَا الْمَعْنَى وَهُوَ فِي غَايَةِ الْحُسْنِ.
Bu sabit olunca deriz ki: Kalpte bu nefretin ve düşmanlığın hâsıl olmasının kulun ihtiyarıyla olmadığı açıklık kazanmıştır. Sabit olmuştur ki kalpte bu nefret ve düşmanlık meydana geldiği zaman, insanın o kökleşmiş nefret ve şiddetli düşmanlıkla birlikte anlayışı ve ilmi elde etmesi mümkün değildir. Bu sabit olunca, kaçınılmaz bir zorunluluk olarak cebir görüşü sabit olur. Müminlerin emiri Ali b. Ebî Tâlib'den bu manayı açıklayan son derece güzel bir hutbe nakledilmiştir.
رَوَى الشَّيْخُ أَحْمَدُ الْبَيْهَقِيُّ فِي كِتَابِ «مناقب الشافعي» رضي اللَّه تعالى عَنْهُ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ أَنَّهُ/ خَطَبَ النَّاسَ فَقَالَ وَأَعْجَبُ مَا فِي الْإِنْسَانِ قَلْبُهُ فِيهِ مَوَادٌّ مِنَ الْحِكْمَةِ وَأَضْدَادِهَا، فَإِنْ سَنَحَ لَهُ الرَّجَاءُ أَوْلَهَهُ الطَّمَعُ، وَإِنْ هَاجَ لَهُ الطَّمَعُ أَهْلَكَهُ الْحِرْصُ، وَإِنْ أَهْلَكَهُ الْيَأْسُ قَتَلَهُ الْأَسَفُ، وَإِنْ عَرَضَ لَهُ الْغَضَبُ اشْتَدَّ بِهِ الْغَيْظُ، وَإِنْ سَعِدَ بِالرِّضَا شَقِيَ بِالسُّخْطِ، وَإِنْ نَالَهُ الْخَوْفُ شَغَلَهُ الْحُزْنُ وَإِنْ أَصَابَتْهُ الْمُصِيبَةُ قَتَلَهُ الْجَزَعُ، وَإِنْ وَجَدَ مَالًا أَطْغَاهُ الْغِنَى، وَإِنْ عَضَّتْهُ فَاقَةٌ شَغَلَهُ الْبَلَاءُ، وَإِنْ أَجْهَدَهُ الْجُوعُ قَعَدَ بِهِ الضَّعْفُ، فَكُلُّ تَقْصِيرٍ بِهِ مُضِرٌّ وَكُلُّ إِفْرَاطٍ لَهُ مُفْسِدٌ
Şeyh Ahmed el-Beyhakî, «Menâkıbü'ş-Şâfiî» adlı kitabında -radıyallâhu teâlâ anh- Ali b. Ebî Tâlib'den [radıyallâhu anh] rivayet etmiştir ki o, insanlara hutbe irat edip şöyle demiştir: “İnsandaki en hayret verici şey kalbidir; onda hikmet maddeleri ve bunların zıtları vardır. Eğer ona bir ümit belirirse hırs ve tamah onu aklından eder; eğer ona tamah galebe çalarsa açgözlülük onu helak eder; eğer ümitsizlik onu helak ederse esef ve keder onu öldürür; eğer ona bir öfke arız olursa hiddeti şiddetlenir; eğer rıza ile mesut olursa hoşnutsuzlukla mutsuz olur; eğer ona korku isabet ederse hüzün onu meşgul eder; eğer ona bir musibet dokunursa feryat ve sabırsızlık onu öldürür; eğer mal bulursa zenginlik onu azdırır; eğer yoksulluk onu ısırırsa bela onu meşgul eder; eğer açlık onu takatsiz bırakırsa zaaf onu çökertir. Dolayısıyla [kalp için] her eksiklik zararlıdır ve her aşırılık ifsat edicidir.”
وَأَقُولُ: هَذَا الْفَصْلُ فِي غَايَةِ الْجَلَالَةِ وَالشَّرَفِ، وَهُوَ كَالْمُطَّلِعِ عَلَى سِرِّ مَسْأَلَةِ الْقَضَاءِ وَالْقَدَرِ، لِأَنَّ أَعْمَالَ الْجَوَارِحِ مَرْبُوطَةٌ بِأَحْوَالِ الْقُلُوبِ، وَكُلُّ حَالَةٍ مِنْ أَحْوَالِ الْقَلْبِ فَإِنَّهَا مُسْتَنِدَةٌ إِلَى حَالَةٍ أُخْرَى حَصَلَتْ قَبْلَهَا، وَإِذَا وَقَفَ الْإِنْسَانُ عَلَى هَذِهِ الْحَالَةِ عَلِمَ أَنَّهُ لَا خَلَاصَ مِنَ الِاعْتِرَافِ بِالْجَبْرِ، وَذَكَرَ الشَّيْخِ الْغَزَالِيِّ ﵀ فِي كِتَابِ «الْإِحْيَاءِ» فَصْلًا فِي تَقْرِيرِ مَذْهَبِ الْجَبْرِ.
Ben de derim ki: Bu bölüm son derece celil ve şereflidir; sanki kaza ve kader meselesinin sırrına vâkıf olunmasını sağlamaktadır. Çünkü uzuvların amelleri kalplerin hallerine bağlıdır; kalbin hallerinden her bir hal ise kendisinden önce meydana gelmiş başka bir hale dayanır. İnsan bu duruma vâkıf olduğunda cebrin itiraf edilmesinden başka bir çıkar yol olmadığını anlar. Şeyh Gazzâlî [rahimehullâh] «el-İhyâ» adlı kitabında cebir mezhebini takrir eden bir bölüm zikretmiştir.
ثُمَّ قَالَ فَإِنْ قِيلَ: إِنِّي أَجِدُ مِنْ نَفْسِي أَنِّي إِنْ شِئْتُ الْفِعْلَ فَعَلْتُ، وَإِنْ شِئْتُ التَّرْكَ تَرَكْتُ، فَيَكُونُ فِعْلِي حَاصِلًا بِي لَا بِغَيْرِي ثُمَّ قَالَ: وَهَبْ أَنَّكَ وَجَدْتَ مِنْ نَفْسِكَ ذَلِكَ إِلَّا أَنَّا نَقُولُ: وَهَلْ تَجِدُ مِنْ نَفْسِكَ أَنَّكَ إِنْ شِئْتَ أَنْ تَشَاءَ شَيْئًا شِئْتَهُ، وَإِنْ شِئْتَ أَنْ لَا تَشَاءَ لَمْ تَشَأْهُ، مَا أَظُنُّكَ أَنْ تَقُولَ ذَلِكَ، وَإِلَّا لَذَهَبَ الْأَمْرُ فِيهِ إِلَى مَا لَا نِهَايَةَ لَهُ: بَلْ شِئْتَ أَوْ لَمْ تَشَأْ فَإِنَّكَ تَشَاءُ ذَلِكَ الشَّيْءَ، وَإِذَا شِئْتَهُ فَشِئْتَ أَوْ لَمْ تَشَأْ فَعَلْتَهُ، فَلَا مَشِيئَتَكَ بِهِ وَلَا حُصُولَ فِعْلِكَ بَعْدَ حُصُولِ مَشِيئَتِكَ بِكَ فَالْإِنْسَانُ مُضْطَرٌّ فِي صُورَةِ مُخْتَارٍ.
Sonra şöyle demiştir: Eğer: “Ben kendimde buluyorum ki fiili dilersem yaparım, terk etmeyi dilersem terk ederim; öyleyse fiilim başkasıyla değil benimle hâsıl olmaktadır” denilirse; sonra şöyle demiştir: “Farz et ki bunu kendinde buldun; fakat biz deriz ki: Bir şeyi dilemeyi dilediğin zaman dilediğini, dilememeyi dilediğin zaman dilemediğini de kendinde buluyor musun? Bunu söyleyeceğini sanmam; aksi takdirde bu mesele sonsuza kadar uzayıp gider (teselsül eder). Bilakis sen istesen de istemesen de o şeyi dilersin; onu dilediğinde de istesen de istemesen de yaparsın. Dolayısıyla ne dilemen seninledir ne de dilemen meydana geldikten sonra fiilinin meydana gelmesi seninledir. Böylece insan, muhtar (seçen) suretinde bir muztardır (mecburdur).”
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ الْعُلَمَاءُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِها عَلَى أَنَّ مَحَلَّ الْعِلْمِ هُوَ الْقَلْبُ، لِأَنَّهُ تَعَالَى نَفَى الْفِقْهُ وَالْفَهْمُ عَنْ قُلُوبِهِمْ فِي مَعْرِضِ الذَّمِّ، وَهَذَا إِنَّمَا يَصِحُّ لَوْ كَانَ مَحَلُّ الْفَهْمِ وَالْفِقْهِ هُوَ الْقَلْبُ واللَّه أَعْلَمُ.
İkinci Mesele: Âlimler Allah Teâlâ'nın: { لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِها } “Onların kalpleri vardır, onlarla kavramazlar” buyruğuyla ilmin mahallinin kalp olduğuna delil getirmişlerdir. Çünkü O Teâlâ yerme sadedinde fıkhı ve fehmi (anlamayı) onların kalplerinden nefyetmiştir; bu ise ancak fehm ve fıkhın mahalli kalp olduğu takdirde sahih olur. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
أَمَّا قَوْلُهُ: أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ فَتَقْرِيرُهُ أَنَّ الْإِنْسَانَ وَسَائِرَ الْحَيَوَانَاتِ مُتَشَارِكَةٌ فِي قُوَى الطَّبِيعَةِ الْغَاذِيَةِ وَالنَّامِيَةِ وَالْمُوَلِّدَةِ، وَمُتَشَارِكَةٌ أَيْضًا فِي مَنَافِعِ الْحَوَاسِّ الْخَمْسِ الْبَاطِنَةِ وَالظَّاهِرَةِ وَفِي أَحْوَالِ التَّخَيُّلِ وَالتَّفَكُّرِ وَالتَّذَكُّرِ، وَإِنَّمَا حَصَلَ الِامْتِيَازُ بَيْنَ الْإِنْسَانِ وَبَيْنَ سَائِرِ الْحَيَوَانَاتِ فِي الْقُوَّةِ الْعَقْلِيَّةِ وَالْفِكْرِيَّةِ الَّتِي تَهْدِيهِ إِلَى مَعْرِفَةِ الْحَقِّ لِذَاتِهِ، وَالْخَيْرِ لِأَجْلِ الْعَمَلِ بِهِ: فَلَمَّا أَعْرَضَ الْكُفَّارُ عَنِ اعْتِبَارِ أَحْوَالِ الْعَقْلِ وَالْفِكْرِ وَمَعْرِفَةِ الْحَقِّ وَالْعَمَلِ بِالْخَيْرِ كَانُوا كَالْأَنْعَامِ.
O'nun: { أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ } “İşte onlar hayvanlar gibidir, hatta daha da sapkındırlar” buyruğuna gelince; bunun açıklaması şöyledir: İnsan ile diğer hayvanlar besleyici, büyütücü ve üretici tabii kuvvetlerde ortaktırlar; yine batınî ve zahirî beş duyunun menfaatlerinde, tahayyül, tefekkür ve tezekkür (hatırlama) hallerinde de ortaktırlar. İnsan ile diğer hayvanlar arasındaki ayrım ise ancak hakikati zatı için, hayrı da onunla amel etmek için bilmeye yönelten akli ve fikrî kuvvette meydana gelmiştir. Kâfirler aklın ve fikrin durumlarını dikkate almaktan, hakikati tanımaktan ve hayırla amel etmekten yüz çevirince hayvanlar gibi olmuşlardır.
ثُمَّ قَالَ: بَلْ هُمْ أَضَلُّ لِأَنَّ الْحَيَوَانَاتِ لَا قُدْرَةَ لَهَا عَلَى تَحْصِيلِ هَذِهِ الْفَضَائِلِ، وَالْإِنْسَانُ أُعْطِيَ الْقُدْرَةَ عَلَى تَحْصِيلِهَا، وَمَنْ أَعْرَضَ عَنِ اكْتِسَابِ الْفَضَائِلِ الْعَظِيمَةِ مَعَ الْقُدْرَةِ عَلَى تَحْصِيلِهَا كَانَ أَخَصَّ حَالًا مِمَّنْ لَمْ يَكْتَسِبْهَا مَعَ الْعَجْزِ عَنْهَا. فَلِهَذَا السَّبَبِ قَالَ تَعَالَى: بَلْ هُمْ أَضَلُّ وَقَالَ حَكِيمُ الشُّعَرَاءِ:
Sonra: { بَلْ هُمْ أَضَلُّ } “Hatta daha da sapkındırlar” buyurmuştur; çünkü hayvanların bu faziletleri elde etmeye güçleri yoktur, insana ise bunları elde etme gücü verilmiştir. Elde etmeye gücü yettiği halde büyük faziletleri kazanmaktan yüz çeviren kimse, bunlardan aciz olduğu için kazanamayan kimseden hali daha aşağılıktır. İşte bu sebeple Allah Teâlâ: { بَلْ هُمْ أَضَلُّ } “Hatta daha da sapkındırlar” buyurmuştur. Şairlerin hakîmi şöyle demiştir:
الرُّوحُ عِنْدَ إِلَهِ الْعَرْشِ مَبْدَؤُهُ ... وَتُرْبَةُ الْأَرْضِ أَصْلُ الْجِسْمِ وَالْبَدَنِ
Ruhun başlangıcı Arş'ın İlahı katındadır, yeryüzünün toprağı ise cismin ve bedenin aslıdır.
قَدْ أَلَّفَ الْمَلِكُ الْحَنَّانُ بَيْنَهُمَا ... لِيَصْلُحَا لِقَبُولِ الْأَمْرِ وَالْمِحَنِ
Çok şefkatli olan Melik, emri ve imtihanları kabul etmeye elverişli olsunlar diye bu ikisini bir araya getirmiştir.
فَالرُّوحُ فِي غُرْبَةٍ وَالْجِسْمُ فِي وَطَنٍ ... فَاعْرِفْ ذِمَامَ الْغَرِيبِ النَّازِحِ الْوَطَنِ
Ruh gurbettedir, beden ise kendi vatanında; öyleyse vatanından uzak düşmüş olan bu garibin hakkını bil!
وَقِيلَ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: بَلْ هُمْ أَضَلُّ وُجُوهٌ أُخْرَى فَقِيلَ: لِأَنَّ الْأَنْعَامَ مُطِيعَةٌ للَّه تَعَالَى وَالْكَافِرَ غَيْرُ مُطِيعٍ، وَقَالَ مُقَاتِلٌ: هُمْ أَخْطَأُ طَرِيقًا مِنَ الْأَنْعَامِ، لِأَنَّ الْأَنْعَامَ تَعْرِفُ رَبَّهَا وَتَذْكُرُهُ، وَهُمْ لَا يَعْرِفُونَ رَبَّهُمْ وَلَا يَذْكُرُونَهُ.
O'nun: { بَلْ هُمْ أَضَلُّ } “Hatta daha da sapkındırlar” buyruğunun tefsirinde başka yönler de zikredilmiştir. Denildi ki: Çünkü hayvanlar Allah Teâlâ'ya itaatkârdır, kâfir ise itaatkâr değildir. Mukâtil şöyle demiştir: Onların yolu hayvanlarınkinden daha yanlıştır; çünkü hayvanlar Rablerini tanır ve O'nu anarlar, onlar ise Rablerini tanımaz ve O'nu anmazlar.
وَقَالَ الزَّجَّاجُ: بَلْ هُمْ أَضَلُّ لِأَنَّ الْأَنْعَامَ تُبْصِرُ مَنَافِعَهَا وَمَضَارَّهَا فَتَسْعَى فِي تَحْصِيلِ مَنَافِعِهَا وَتَحْتَرِزُ عَنْ مَضَارِّهَا، وَهَؤُلَاءِ الْكُفَّارُ وَأَهْلُ الْعِنَادِ أَكْثَرُهُمْ يَعْلَمُونَ أَنَّهُمْ مُعَانِدُونَ وَمَعَ ذَلِكَ فَيُصِرُّونَ عَلَيْهِ، وَيُلْقُونَ أَنْفُسَهُمْ فِي النَّارِ وَفِي الْعَذَابِ، وَقِيلَ إِنَّهَا تَفِرُّ أَبَدًا إِلَى أَرْبَابِهَا، وَمَنْ يَقُومُ بِمَصَالِحِهَا، وَالْكَافِرُ يَهْرُبُ عَنْ رَبِّهِ وَإِلَهِهِ الَّذِي أَنْعَمَ عَلَيْهِ بِنِعَمٍ لَا حَدَّ لَهَا. وَقِيلَ: لِأَنَّهَا تَضِلُّ إِذَا لَمْ يَكُنْ مَعَهَا مُرْشِدٌ، فَأَمَّا إِذَا كَانَ مَعَهَا مُرْشِدٌ قلما تضل، وهؤلاء الكفاء قَدْ جَاءَهُمُ الْأَنْبِيَاءُ وَأَنْزَلَ عَلَيْهِمُ الْكُتُبَ وَهُمْ يَزْدَادُونَ فِي الضَّلَالِ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى خَتَمَ الْآيَةَ فَقَالَ: أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ قَالَ عَطَاءٌ: عَمَّا أَعَدَّ اللَّه لِأَوْلِيَائِهِ مِنَ الثَّوَابِ وَلِأَعْدَائِهِ من العقاب.
Zeccâc şöyle demiştir: { بَلْ هُمْ أَضَلُّ } “Hatta daha da sapkındırlar”; çünkü hayvanlar menfaatlerini ve zararlarını görür, böylece menfaatlerini elde etmeye çalışır ve zararlarından sakınırlar. Bu kâfirler ve inatçılar ise, çoğunluğu inatçı olduklarını bildikleri halde bunda ısrar eder ve kendilerini ateşe ve azaba atarlar. Yine denildi ki: Hayvanlar daima sahiplerine ve kendi ihtiyaçlarını karşılayanlara sığınırlar; kâfir ise kendisine sonsuz nimetler veren Rabbinden ve İlahından kaçar. Yine denildi ki: Çünkü hayvanlar başlarında bir yol gösterici olmadığında saparlar; başlarında bir yol gösterici olduğunda ise pek az saparlar. Bu kâfirlere ise peygamberler gelmiş ve üzerlerine kitaplar indirilmiştir, buna rağmen onlar sapıklıklarını artırmaktadırlar. Sonra O Teâlâ ayeti bitirerek şöyle buyurmuştur: { أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ } “İşte onlar gafillerin ta kendileridir.” Atâ şöyle demiştir: [Yani] Allah'ın dostları için hazırladığı sevaptan ve düşmanları için hazırladığı cezadan [gafildirler].
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٨٠]
[A'râf Suresi (7), Ayet 180]
وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِها وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمائِهِ سَيُجْزَوْنَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (١٨٠)
{ وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِها وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمائِهِ سَيُجْزَوْنَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } “En güzel isimler Allah'ındır; O'na o isimlerle dua edin. O'nun isimlerinde eğriliğe sapanları bırakın. Onlar yapmakta olduklarının cezasını çekeceklerdir.” (180)
[فِي قَوْلُهُ تَعَالَى وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِها] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا وَصَفَ الْمَخْلُوقِينَ لِجَهَنَّمَ بِقَوْلِهِ: أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ أَمَرَ بَعْدَهُ بِذِكْرِ اللَّه تَعَالَى فَقَالَ: وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِها وَهَذَا كَالتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ الْمُوجِبَ لِدُخُولِ جَهَنَّمَ هُوَ الْغَفْلَةُ عَنْ ذِكْرِ اللَّه.
[Allah Teâlâ'nın: { وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِها } “En güzel isimler Allah'ındır; O'na o isimlerle dua edin” buyruğu hakkında] Bil ki O Teâlâ, cehennem için yaratılanları: { أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ } “İşte onlar gafillerin ta kendileridir” buyruğuyla niteleyince, ardından Allah Teâlâ'nın zikrini emredip: { وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِها } “En güzel isimler Allah'ındır; O'na o isimlerle dua edin” buyurmuştur. Bu, cehenneme girmeyi gerektiren şeyin Allah'ı zikretmekten gafil olmak olduğuna bir uyarı gibidir.
وَالْمُخَلِّصُ عَنْ عَذَابِ جَهَنَّمَ هُوَ ذِكْرُ اللَّه تَعَالَى وَأَصْحَابُ الذَّوْقِ وَالْمُشَاهَدَةِ يَجِدُونَ مِنْ أَرْوَاحِهِمْ أَنَّ الْأَمْرَ كَذَلِكَ فَإِنَّ الْقَلْبَ إِذَا غَفَلَ عَنْ ذِكْرِ اللَّه، وَأَقْبَلَ عَلَى الدُّنْيَا وَشَهَوَاتِهَا وَقَعَ فِي بَابِ الْحِرْصِ وَزَمْهَرِيرِ الْحِرْمَانِ، وَلَا يَزَالُ يَنْتَقِلُ مِنْ رَغْبَةٍ إِلَى رَغْبَةٍ وَمِنْ طَلَبٍ إِلَى طَلَبٍ، وَمِنْ ظُلْمَةٍ إِلَى ظُلْمَةٍ، فَإِذَا انْفَتَحَ عَلَى قَلْبِهِ بَابُ ذِكْرِ اللَّه وَمَعْرِفَةِ اللَّه تَخَلَّصَ عَنْ نِيرَانِ الْآفَاتِ وَعَنْ حَسَرَاتِ الخسارات، واستشعر بمعرفة رب الأرض والسموات وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Cehennem azabından kurtaran şey ise Allah Teâlâ'yı zikretmektir. Zevk ve müşahede ehli ruhlarında meselenin böyle olduğunu bizzat bulurlar; zira kalp Allah'ın zikrinden gafil olup dünyaya ve onun şehvetlerine yöneldiğinde hırs kapısına ve mahrumiyetin zemheririne (şiddetli soğuğuna) düşer. Sürekli bir arzudan diğer arzuya, bir talepten diğer talebe, bir karanlıktan diğer karanlığa geçer. Kalbine Allah'ın zikri ve Allah'ın marifeti kapısı açıldığında ise afetlerin ateşlerinden ve hüsranların hasretlerinden kurtulur, yerlerin ve göklerin Rabbinin marifetini hisseder. Ayette meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى مَذْكُورٌ فِي سُوَرٍ أَرْبَعَةٍ: أَوَّلُهَا: هَذِهِ/ السُّورَةُ.
Birinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى } “En güzel isimler Allah'ındır” buyruğu dört surede zikredilmiştir: İlki bu suredir.
وَثَانِيهَا: فِي آخِرِ سُورَةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي قَوْلُهُ: قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى [الْإِسْرَاءِ: ١١٠] وَثَالِثُهَا: فِي أَوَّلِ طه وَهُوَ قَوْلُهُ: اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ لَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى [طه: ٨] وَرَابِعُهَا: فِي آخِرِ الْحَشْرِ وَهُوَ قَوْلُهُ: هُوَ اللَّهُ الْخالِقُ الْبارِئُ الْمُصَوِّرُ لَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى [الْحَشْرِ: ٢٤] .
İkincisi: Benî İsrâil (İsrâ) suresinin sonunda O'nun: { قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى } “De ki: 'İster Allah deyin, ister Rahmân deyin; hangisiyle dua ederseniz edin, en güzel isimler O'nundur'” [İsrâ, 110] buyruğundadır. Üçüncüsü: Tâhâ'nın başında O'nun: { اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ لَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى } “Allah ki O'ndan başka hiçbir ilah yoktur; en güzel isimler O'nundur” [Tâhâ, 8] buyruğudur. Dördüncüsü: Haşr suresinin sonunda O'nun: { هُوَ اللَّهُ الْخالِقُ الْبارِئُ الْمُصَوِّرُ لَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى } “O Allah'tır; Yaratan'dır, yoktan var eden'dir, şekil veren'dir; en güzel isimler O'nundur” [Haşr, 24] buyruğudur.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: الْأَسْماءُ أَلْفَاظٌ دَالَّةٌ عَلَى الْمَعَانِي فَهِيَ إِنَّمَا تَحْسُنُ بِحُسْنِ مَعَانِيهَا وَمَفْهُومَاتِهَا، وَلَا مَعْنَى لِلْحُسْنِ فِي حَقِّ اللَّه تَعَالَى إِلَّا ذِكْرُ صِفَاتِ الْكَمَالِ وَنُعُوتِ الْجَلَالِ، وَهِيَ مَحْصُورَةٌ فِي نَوْعَيْنِ: عَدَمُ افْتِقَارِهِ إِلَى غَيْرِهِ، وَثُبُوتُ افْتِقَارِ غَيْرِهِ إِلَيْهِ.
Bunu bildiğine göre deriz ki: İsimler manalara delalet eden lafızlardır; dolayısıyla onlar ancak manalarının ve mefhumlarının güzelliğiyle güzel olurlar. Allah Teâlâ hakkında güzelliğin manası ise ancak kemal sıfatlarının ve celal vasıflarının zikredilmesidir. Bunlar da iki nevide toplanır: Kendisinin başkasına muhtaç olmaması ve başkasının O'na muhtaç olduğunun sabit olması.
وَاعْلَمْ أَنَّ لَنَا فِي تَفْسِيرِ أَسْمَاءِ اللَّه كتاباً كبيراً كَثِيرَ الدَّقَائِقِ شَرِيفَ الْحَقَائِقِ سَمَّيْنَاهُ «بِلَوَامِعِ الْبَيِّنَاتِ فِي تَفْسِيرِ الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ» ، مَنْ أَرَادَ الِاسْتِقْصَاءَ فيه فليرجع إليه، ونحن نذكر هاهنا لُمَعًا وَنُكَتًا مِنْهَا. فَنَقُولُ: إِنَّ أَسْمَاءَ اللَّه يُمْكِنُ تَقْسِيمُهَا مِنْ وُجُوهٍ كَثِيرَةٍ.
Bil ki bizim, Allah'ın isimlerinin tefsirine dair incelikleri çok, hakikatleri şerefli büyük bir kitabımız vardır; onu «Levâmiu'l-Beyyinât fî Şerhi Esmâillâhi Teâlâ ve's-Sıfât» diye isimlendirdik. Bu konuda etraflıca bilgi edinmek isteyen kimse ona müracaat etsin. Biz burada ondan bazı parıltılar ve nükteler zikredeceğiz. Şöyle deriz: Allah'ın isimlerini pek çok yönden kısımlara ayırmak mümkündür.
الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنْ نَقُولَ: الِاسْمُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ اسْمًا لِلذَّاتِ، أَوْ لِجُزْءٍ مِنْ أَجْزَاءِ الذَّاتِ، أَوْ لِصِفَةٍ خَارِجَةٍ عَنِ الذَّاتِ قَائِمَةٍ بِهَا. أَمَّا اسْمُ الذَّاتِ فَهُوَ الْمُسَمَّى بِالِاسْمِ الْأَعْظَمِ، وَفِي كَشْفِ الْغِطَاءِ عَمَّا فِيهِ مِنَ الْمُبَاحَثَاتِ أَسْرَارٌ.
Birinci Yön: Şöyle deriz: İsim ya zatın bir ismi olur ya zatın cüzlerinden bir cüzün ismi olur ya da zattan hariç olup onunla kaim olan bir sıfatın ismi olur. Zatın ismine gelince, o İsm-i Âzam diye adlandırılan isimdir; onda bulunan bahisler üzerindeki perdenin aralanmasında sırlar vardır.
وَأَمَّا اسْمُ جُزْءِ الذَّاتِ فَهُوَ فِي حَقِّ اللَّه تَعَالَى مُحَالٌ، لِأَنَّ هَذَا إِنَّمَا يُفْعَلُ فِي الذَّاتِ الْمُرَكَّبَةِ مِنَ الْأَجْزَاءِ، وَكُلُّ مَا كَانَ كَذَلِكَ فَهُوَ مُمْكِنٌ، فَوَاجِبُ الْوُجُودِ يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ لَهُ جُزْءٌ.
Zatın bir cüzünün ismine gelince, bu Allah Teâlâ hakkında muhaldir; çünkü bu ancak cüzlerden mürekkep (bileşik) olan bir zat hakkında söz konusu olur. Böyle olan her şey ise mümkündür (varlığı zorunlu değildir). Dolayısıyla Vâcibü'l-Vücûd'un bir cüzünün bulunması imkânsızdır.