الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: الْعُتُوُّ عِبَارَةٌ عَنِ الْإِبَاءِ وَالْعِصْيَانِ، وَإِذَا عَتَوْا عَمَّا نُهُوا عَنْهُ فَقَدْ أَطَاعُوا، لِأَنَّهُمْ أَبَوْا عَمَّا نُهُوا عَنْهُ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ ذَلِكَ فَلَا بُدَّ مِنْ إِضْمَارٍ، وَالتَّقْدِيرُ: فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ تَرْكِ مَا نُهُوا عَنْهُ، ثُمَّ حُذِفَ الْمُضَافُ، وَإِذَا أَبَوْا تَرْكَ الْمَنْهِيِّ كَانَ ذَلِكَ ارْتِكَابًا لِلْمَنْهِيِّ.
Birinci bahis: 'Utüvv' (الْعُتُوّ), kaçınmak ve isyan etmekten ibarettir. Yasaklandıkları şeyden kaçındıklarında [aslında] itaat etmiş olurlar; çünkü nehyedildikleri şeyden imtina etmişlerdir. Oysa muradın bu olmadığı mâlumdur; dolayısıyla bir takdir (gizli öge) bulunması gerekir. Takdiri şöyledir: 'Yasaklandıkları şeyi terk etmekten yüz çevirip diklendiklerinde...' Sonra muzaf hazfedilmiştir. Nehyedilen şeyi terk etmekten kaçındıklarında ise bu durum, nehyedilen şeyin işlenmesi anlamına gelir.
الْبَحْثُ الثَّانِي: مِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: إِنَّ قَوْلَهُ: قُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً لَيْسَ مِنَ الْمَقَالِ، بَلِ الْمُرَادُ مِنْهُ: أَنَّهُ تَعَالَى فَعَلَ ذَلِكَ. قَالَ: وَفِيهِ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّ قَوْلِهِ: إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ [النَّحْلِ:
İkinci bahis: İnsanlardan bazıları şöyle demiştir: O'nun: { قُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً } buyruğu söz türünden bir hitap değildir; aksine bundan murat, Yüce Allah'ın bunu fiilen yapmasıdır. Dedi ki: Bu, O'nun: { إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } [en-Nahl:
٤٠] هُوَ بِمَعْنَى الْفِعْلِ لَا الْكَلَامِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: أُمِرُوا بِأَنْ يَكُونُوا كَذَلِكَ بِقَوْلٍ سُمِعَ فَيَكُونُ أَبْلَغَ.
40] “Biz bir şeyin olmasını istediğimiz zaman ona sözümüz, sadece «Ol!» dememizden ibarettir; o da derhal oluverir.” kavlinin kelâm değil, fiil mânasında olduğuna delildir. ez-Zeccâc ise şöyle demiştir: Daha beliğ olması için, işitilen bir sözle bu şekilde olmaları emredilmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ حَمْلَ هَذَا الْكَلَامِ عَلَى هَذَا بَعِيدٌ، لِأَنَّ الْمَأْمُورَ بِالْفِعْلِ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ قَادِرًا عَلَيْهِ، وَالْقَوْمُ مَا كَانُوا قَادِرِينَ عَلَى أَنْ يَقْلِبُوا أَنْفُسَهُمْ قِرَدَةً.
Bil ki bu kelâmı bu [mânaya] hamletmek uzaktır; çünkü bir fiille emredilen kimsenin ona güç yetirebilen biri olması gerekir, o topluluk ise kendilerini maymuna dönüştürmeye güç yetirecek durumda değildi.
الْبَحْثُ الثَّالِثُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَصْبَحَ الْقَوْمُ وَهُمْ قِرَدَةٌ صَاغِرُونَ، فَمَكَثُوا كَذَلِكَ ثَلَاثًا فَرَآهُمُ النَّاسُ ثُمَّ هَلَكُوا. وَنُقِلَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: أَنَّ شَبَابَ الْقَوْمِ صَارُوا قِرَدَةً، وَالشُّيُوخَ خَنَازِيرَ، وَهَذَا الْقَوْلُ عَلَى خِلَافِ الظَّاهِرِ. وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الَّذِينَ مُسِخُوا هَلْ بَقُوا قِرَدَةً؟ وَهَلْ هَذِهِ الْقِرَدَةُ مِنْ نَسْلِهِمْ أَوْ هَلَكُوا، وَانْقَطَعَ نَسْلُهُمْ، وَلَا دَلَالَةَ فِي الْآيَةِ عَلَيْهِ، وَالْكَلَامُ فِي الْمَسْخِ وَمَا فِيهِ مِنَ الْمُبَاحَثَاتِ قَدْ سَبَقَ بِالِاسْتِقْصَاءِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ. واللَّه أعلم.
Üçüncü bahis: İbn Abbâs şöyle demiştir: Topluluk sabahleyin aşağılık maymunlar haline geldiler; bu şekilde üç gün kaldılar, insanlar onları gördü, sonra da helak oldular. İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ şöyle de nakledilmiştir: Topluluğun gençleri maymunlara, yaşlıları ise domuzlara dönüştü. Bu görüş zâhire aykırıdır. Mesh edilenlerin (şekli değiştirilenlerin) maymun olarak kalıp kalmadıkları, bu maymunların onların soyundan gelip gelmediği yahut helak olup nesillerinin kesilip kesilmediği konusunda ihtilaf etmişlerdir; ayette buna dair bir delil yoktur. Mesh ve buna dair meseleler hakkındaki bahisler Bakara Sûresi'nde etraflıca geçmişti. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٦٧]
[A'râf Sûresi (7), Âyet 167]
وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذابِ إِنَّ رَبَّكَ لَسَرِيعُ الْعِقابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١٦٧)
{ وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذابِ إِنَّ رَبَّكَ لَسَرِيعُ الْعِقابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١٦٧) } “Hani Rabbin, kıyamet gününe kadar onlara azabın en kötüsünü tattıracak kimseleri mutlaka üzerlerine göndereceğini bildirmişti. Şüphesiz Rabbin, cezayı pek çabuk verendir ve şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (167)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تعالى لما شرح هاهنا بَعْضَ مَصَالِحِ أَعْمَالِ الْيَهُودِ وَقَبَائِحِ أَفْعَالِهِمْ ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ تَعَالَى حَكَمَ عَلَيْهِمْ بِالذُّلِّ وَالصَّغَارِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، قَالَ سِيبَوَيْهِ: أذن أعلم. وأذن نادى وصاح لإعلام وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ [الْأَعْرَافِ: ٤٤] وَقَوْلُهُ: تَأَذَّنَ بِمَعْنَى أَذَّنَ أَيْ أَعْلَمَ. وَلَفْظَةُ تفعل، هاهنا ليس
Bil ki Yüce Allah burada Yahudilerin işlerinden bazı hususları ve çirkin fiillerini açıkladıktan sonra, bu ayette kıyamet gününe kadar onların üzerine zillet ve horluk hükmettiğini zikretmiştir. Sîbeveyhi şöyle demiştir: 'Ezene' (أذن), bildirdi demektir. 'Ezzene' (أَذَّنَ) ise bildirmek için seslendi ve haykırdı mânasındadır. Yüce Allah'ın: { فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ } [el-A'râf: 44] “Aralarında bir çağırıcı seslendi” kavli de bu kabildendir. O'nun: { تَأَذَّنَ } kavli, 'ezzene' (أَذَّنَ) yani bildirdi mânasındadır. Buradaki tefa''ul (تفعل) kipi,
مَعْنَاهُ أَنَّهُ أَظْهَرَ شَيْئًا لَيْسَ فِيهِ، بَلْ مَعْنَاهُ فَعَلَ فَقَوْلُهُ: تَأَذَّنَ بِمَعْنَى أَذِنَ كَمَا فِي قَوْلِهِ: سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ [يُونُسَ: ١٨] مَعْنَاهُ عَلَا وَارْتَفَعَ لَا بِمَعْنَى أَنَّهُ أَظْهَرَ مِنْ نَفْسِهِ الْعُلُوَّ، وَإِنْ لَمْ يَحْصُلْ ذَلِكَ فِيهِ وَأَمَّا قَوْلُهُ لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ فَفِيهِ بَحْثَانِ:
kendisinden olmayan bir şeyi izhar ettiği mânasına gelmez; bilakis [o fiili] yaptı mânasındadır. Nitekim O'nun: { سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ } [Yûnus: 18] “O, onların ortak koştukları şeylerden münezzehtir ve çok yücedir” kavlindeki { تَعَالَى } lafzının, kendisinde bulunmadığı halde kendisinden bir yücelik gösterdiği mânasında değil, bilakis gerçekten yüce ve âlî olduğu mânasına gelmesi gibi; { تَأَذَّنَ } kavli de 'ezine' (أَذِنَ / bildirdi) mânasındadır. O'nun: { لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ } kavline gelince, bunda iki bahis vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: أَنَّ اللَّامَ فِي قَوْلِهِ: لَيَبْعَثَنَّ جَوَابُ الْقَسَمِ لِأَنَّ قَوْلَهُ وإِذْ تَأَذَّنَ جَارٍ مَجْرَى الْقَسَمِ فِي كَوْنِهِ جَازِمًا بِذَلِكَ الْخَبَرِ.
Birinci bahis: { لَيَبْعَثَنَّ } kavlindeki lâm (ل) harfi yeminin cevabıdır; çünkü { وإِذْ تَأَذَّنَ } kavli, o haberdeki kesinlik bakımından yemin yerine geçmektedir.
البحث الثاني: الضمير في عَلَيْهِمْ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ رَاجِعًا إِلَى قَوْلِهِ: فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ مَا نُهُوا عَنْهُ قُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ [الأعراف: ١٦٦] لَكِنَّهُ قَدْ عُلِمَ أَنَّ الَّذِينَ مُسِخُوا لَمْ يَسْتَمِرَّ عَلَيْهِمُ التَّكْلِيفُ. ثُمَّ اخْتَلَفُوا فَقَالَ بَعْضُهُمْ: الْمُرَادُ نَسْلُهُمْ وَالَّذِينَ بَقُوا مِنْهُمْ. وَقَالَ آخَرُونَ: بَلِ الْمُرَادُ سَائِرُ الْيَهُودِ فَإِنَّ أَهْلَ الْقَرْيَةِ كَانُوا بَيْنَ صَالِحٍ وَبَيْنَ مُتَعَدٍّ فَمُسِخَ الْمُتَعَدِّي وَأُلْحِقَ الذُّلُّ بِالْبَقِيَّةِ، وَقَالَ الْأَكْثَرُونَ: هَذِهِ الْآيَةُ فِي الْيَهُودِ الَّذِينَ أَدْرَكَهُمُ الرَّسُولُ ﷺ وَدَعَاهُمْ إِلَى شَرِيعَتِهِ، وَهَذَا أَقْرَبُ. لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ تَخْوِيفُ الْيَهُودِ الَّذِينَ كَانُوا فِي زَمَانِ الرَّسُولِ ﷺ وَزَجْرُهُمْ عَنِ الْبَقَاءِ عَلَى الْيَهُودِيَّةِ، لِأَنَّهُمْ إِذَا عَلِمُوا بَقَاءَ الذُّلِّ عَلَيْهِمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ انْزَجَرُوا.
İkinci bahis: { عَلَيْهِمْ } lafzındaki zamir, { فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ مَا نُهُوا عَنْهُ قُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ } [el-A'râf: 166] kavline râci olmayı gerektirir. Ancak mesh edilenlerin mükellefiyetlerinin devam etmediği bilinmektedir. Sonra ihtilaf etmişlerdir: Bazıları, 'Murat onların nesilleri ve onlardan geriye kalanlardır' demiştir. Diğerleri ise, 'Bilakis murat bütün Yahudilerdir; zira o şehir halkı salih kimseler ile haddi aşanlar arasındaydı. Haddi aşanlar mesh edildi, zillet ise geride kalanlara iliştirildi' demiştir. Çoğunluk ise şöyle demiştir: Bu ayet, Resûl'e sallallâhu aleyhi ve sellem yetişen ve kendilerini şeriatına davet ettiği Yahudiler hakkındadır. En uygun olanı da budur; zira bu ayetten maksat, Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem zamanındaki Yahudileri korkutmak ve onları Yahudilik üzerinde kalmaktan men etmektir. Çünkü onlar zilletin kıyamet gününe kadar üzerlerinde kalacağını bildiklerinde [bu tutumlarından] vazgeçerler.
الْبَحْثُ الثَّالِثُ: لَا شُبْهَةَ فِي أَنَّ الْمُرَادَ الْيَهُودُ الَّذِينَ ثَبَتُوا عَلَى الْكُفْرِ وَالْيَهُودِيَّةِ، فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا بِمُحَمَّدٍ ﷺ فَخَارِجُونَ عَنْ هَذَا الْحُكْمِ.
Üçüncü bahis: Şüphe yoktur ki kastedilenler küfür ve Yahudilik üzere sebat eden Yahudilerdir. Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem iman eden kimseler ise bu hükmün dışındadır.
أما قوله: إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ [إلى آخر الآية] فَهَذَا تَنْصِيصٌ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْعَذَابَ مَمْدُودٌ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنَّ ذَلِكَ الْعَذَابَ إِنَّمَا يَحْصُلُ فِي الدُّنْيَا، وَعِنْدَ ذَلِكَ اخْتَلَفُوا فِيهِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: هُوَ أَخْذُ الْجِزْيَةِ. وَقِيلَ: الِاسْتِخْفَافُ وَالْإِهَانَةُ وَالْإِذْلَالُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ مَا ثُقِفُوا وَقِيلَ: الْقَتْلُ وَالْقِتَالُ. وَقِيلَ: الْإِخْرَاجُ وَالْإِبْعَادُ مِنَ الْوَطَنِ، وَهَذَا الْقَائِلُ جَعَلَ هَذِهِ الْآيَةَ فِي أَهْلِ خَيْبَرَ وَبَنِي قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرِ، وَهَذِهِ الْآيَةُ نَزَلَتْ فِي الْيَهُودِ عَلَى أَنَّهُ لَا دَوْلَةَ وَلَا عِزَّ، وَأَنَّ الذُّلَّ يَلْزَمُهُمْ، وَالصَّغَارُ لَا يُفَارِقُهُمْ. وَلَمَّا أَخْبَرَ اللَّه تَعَالَى فِي زَمَانِ مُحَمَّدٍ عَنْ هَذِهِ الْوَاقِعَةِ. ثُمَّ شَاهَدْنَا بِأَنَّ الْأَمْرَ كَذَلِكَ كَانَ هَذَا إِخْبَارًا صِدْقًا عَنِ الْغَيْبِ، فَكَانَ مُعْجِزًا، وَالْخَبَرُ الْمَرْوِيُّ فِي أَنَّ أتباع الرجال هُمُ الْيَهُودُ إِنْ صَحَّ، فَمَعْنَاهُ أَنَّهُمْ كَانُوا قَبْلَ خُرُوجِهِ يَهُودًا ثُمَّ دَانُوا بِإِلَهِيَّتِهِ، فَذُكِرُوا بِالِاسْمِ الْأَوَّلِ وَلَوْلَا ذَلِكَ لَكَانَ فِي وَقْتِ اتِّبَاعِهِمُ الدَّجَّالَ قَدْ خَرَجُوا عَنِ الذِّلَّةِ وَالْقَهْرِ، وَذَلِكَ خِلَافُ هَذِهِ الْآيَةِ. وَاحْتَجَّ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ/ عَلَى لُزُومِ الذُّلِّ وَالصَّغَارِ لِلْيَهُودِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ مَا ثُقِفُوا إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ [آل عمران: ١١٢] إِلَّا أَنَّ دَلَالَتَهَا لَيْسَتْ قَوِيَّةً لِأَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ الْمَذْكُورَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ يَمْنَعُ مِنَ الْقَطْعِ عَلَى لُزُومِ الذُّلِّ لَهُمْ فِي كُلِّ الْأَحْوَالِ. أَمَّا الْآيَةُ الَّتِي نَحْنُ فِي تَفْسِيرِهَا لَمْ يَحْصُلْ فِيهَا تَقْيِيدٌ وَلَا اسْتِثْنَاءٌ، فَكَانَتْ دَلَالَتُهَا عَلَى هَذَا الْمَعْنَى قَوِيَّةً جِدًّا. وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الَّذِينَ يُلْحِقُونَ هَذَا الذُّلَّ بِهَؤُلَاءِ الْيَهُودِ مَنْ هُمْ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: الرَّسُولُ وَأَمَتُّهُ وَقِيلَ يَحْتَمِلُ دُخُولَ الْوُلَاةِ الظَّلَمَةِ مِنْهُمْ، وَإِنْ لَمْ يُؤْمَرُوا بِالْقِيَامِ بِذَلِكَ إِذَا أَذَلُّوهُمْ. وَهَذَا الْقَائِلُ حَمَلَ قَوْلَهُ:
O'nun: [ayetin sonuna kadar] { إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ } kavline gelince, bu, söz konusu azabın kıyamet gününe kadar uzatılacağına dair açık bir hükümdür. Bu da mezkûr azabın ancak dünyada meydana geleceğini gerektirir. Bu noktada ihtilaf etmişlerdir: Bazıları, 'O, cizyenin alınmasıdır' demiştir. Bir görüşe göre, Yüce Allah'ın: { ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ مَا ثُقِفُوا } “Onlar nerede bulunurlarsa bulunsunlar, üzerlerine alçaklık vurulmuştur” kavli gereğince hafife alınmak, tahkir edilmek ve zelil kılınmaktır. Bir görüşe göre katledilmek ve savaşa maruz kalmaktır. Bir görüşe göre de vatandan çıkarılmak ve uzaklaştırılmaktır; bu görüşü savunan kimse bu ayeti Hayber, Benî Kurayza ve Benî Nadîr halkı hakkında kılmıştır. Bu ayet Yahudiler hakkında bir devlet ve izzetlerinin olmayacağı, zilletin onlara yapışacağı ve horluğun onlardan ayrılmayacağı üzerine inmiştir. Yüce Allah Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem] zamanında bu hâdiseyi haber verdiğinde, ardından durumun böyle olduğunu müşahede ettiğimizde, bu gaybden verilmiş doğru bir haber olmuş ve böylece bir mucize teşkil etmiştir. Eğer Deccâl'e tâbi olanların Yahudiler olduğuna dair rivayet edilen haber sahih ise, bunun mânası: Onlar Deccâl çıkmadan önce Yahudi idiler, sonra onun ilahlığını benimsediler; dolayısıyla ilk isimleriyle anılmışlardır. Şayet böyle olmasaydı, Deccâl'e tâbi oldukları vakit zillet ve kahırdan çıkmış olurlardı ki bu da bu ayete aykırı düşerdi. Bazı âlimler, Yahudiler için zillet ve horluğun lüzumuna dair Yüce Allah'ın: { ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ مَا ثُقِفُوا إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ } [Âl-i İmrân: 112] “Allah'ın ipine (ahdine) sığınanlar müstesna, onlar nerede bulunurlarsa bulunsunlar üzerlerine zillet vurulmuştur” kavlini delil getirmişlerdir. Ne var ki bunun delaleti güçlü değildir; çünkü bu ayette zikredilen istisna, her halükârda zilletin onlara yapışıp kalacağına kesin olarak hükmetmeye engeldir. Tefsirinde bulunduğumuz ayette ise ne bir kayıt ne de bir istisna vaki olmuştur; dolayısıyla bu mânaya delaleti son derece kuvvetlidir. Bu zilleti söz konusu Yahudilere tattıracak olanların kimler olduğu hususunda da ihtilaf etmişlerdir: Bazıları, 'Resûl ve onun ümmetidir' demiştir. Bir görüşe göre, onları zelil kıldıkları takdirde —bunu yapmakla emrolunmamış olsalar bile— zâlim yöneticilerin de buna dâhil olması muhtemeldir. Bu görüşü savunan kimse, O'nun:
لَيَبْعَثَنَّ عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ: أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّياطِينَ عَلَى الْكافِرِينَ [مَرْيَمَ: ٨٣] فَإِذَا جَازَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْإِرْسَالِ التَّخْلِيَةَ، وَتَرْكَ الْمَنْعِ، فَكَذَلِكَ الْبَعْثَةُ، وَهَذَا الْقَائِلُ. قَالَ: الْمُرَادُ بُخْتُنَصَّرُ وَغَيْرُهُ إِلَى هَذَا الْيَوْمِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى خَتَمَ الْآيَةَ بِقَوْلِهِ: إِنَّ رَبَّكَ لَسَرِيعُ الْعِقابِ وَالْمُرَادُ التَّحْذِيرُ مِنْ عِقَابِهِ فِي الْآخِرَةِ مَعَ الذِّلَّةِ فِي الدُّنْيَا وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ لِمَنْ تَابَ مِنَ الْكُفْرِ وَالْيَهُودِيَّةِ، وَدَخَلَ فِي الْإِيمَانِ باللَّه وبمحمد ﷺ.
{ لَيَبْعَثَنَّ } kavlini, O'nun: { أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّياطِينَ عَلَى الْكافِرِينَ } [Meryem: 83] “Kâfirlerin üzerine şeytanları gönderdiğimizi...” kavli kabilinden saymıştır. Şayet irsalden muradın serbest bırakmak ve engellemeyi terk etmek olması caiz ise, ba's (gönderme) de böyledir. Bu görüşü söyleyen kimse: 'Murat Buhtunnasr ve bugüne kadar gelen diğerleridir' demiştir. Sonra Yüce Allah ayeti: { إِنَّ رَبَّكَ لَسَرِيعُ الْعِقابِ } “Şüphesiz Rabbin, cezayı pek çabuk verendir” kavliyle bitirmiştir; bundan murat, dünyadaki zilletle birlikte ahiretteki azabından sakındırmaktır. { وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ } “Ve şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” kavli ise küfürden ve Yahudilikten tevbe edip Allah'a ve Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem imana giren kimseler içindir.
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٦٨]
[A'râf Sûresi (7), Âyet 168]
وَقَطَّعْناهُمْ فِي الْأَرْضِ أُمَماً مِنْهُمُ الصَّالِحُونَ وَمِنْهُمْ دُونَ ذلِكَ وَبَلَوْناهُمْ بِالْحَسَناتِ وَالسَّيِّئاتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (١٦٨)
{ وَقَطَّعْناهُمْ فِي الْأَرْضِ أُمَماً مِنْهُمُ الصَّالِحُونَ وَمِنْهُمْ دُونَ ذلِكَ وَبَلَوْناهُمْ بِالْحَسَناتِ وَالسَّيِّئاتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (١٦٨) } “Onları yeryüzünde topluluklar halinde parça parça böldük. İçlerinden salih olanlar da vardı, bundan aşağı olanlar da. Belki dönerler diye onları iyiliklerle ve kötülüklerle sınadık. (168)”
وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: وَقَطَّعْناهُمْ أَحَدُ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الَّذِي تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ: لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ [الأعراف:
Bil ki O'nun: { وَقَطَّعْناهُمْ } kavli, daha önce geçen: { لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ } [el-A'râf:
١٦٧] الْمُرَادُ جُمْلَةُ الْيَهُودِ، وَمَعْنَى قَطَّعْناهُمْ أَيْ فَرَّقْنَاهُمْ تَفْرِيقًا شَدِيدًا. فَلِذَلِكَ قَالَ بَعْدَهُ: فِي الْأَرْضِ أُمَماً وَظَاهِرُ ذَلِكَ أَنَّهُ لَا أَرْضَ مَسْكُونَةً إِلَّا وَمِنْهُمْ فِيهَا أُمَّةٌ، وَهَذَا هُوَ الْغَالِبُ مِنْ حَالِ الْيَهُودِ، وَمَعْنَى قَطَّعْنَاهُمْ، فَإِنَّهُ قَلَّمَا يُوجَدُ بَلَدٌ إِلَّا وَفِيهِ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ.
167] buyruğundan muradın bütün Yahudiler olduğuna delalet eden hususlardan biridir. { قَطَّعْناهُمْ } lafzının mânası; 'Onları şiddetli bir şekilde dağıttık' demektir. Bundan dolayı peşinden: { فِي الْأَرْضِ أُمَماً } buyurmuştur. Bunun zâhir mânası; içinde onlardan bir topluluk bulunmayan hiçbir meskûn yerin olmamasıdır ki bu da Yahudilerin çoğunluğunun durumudur. { قَطَّعْناهُمْ } mânası da böyledir; zira içinde onlardan bir zümre bulunmayan bir memleket pek az bulunur.
ثُمَّ قَالَ: مِنْهُمُ الصَّالِحُونَ قِيلَ الْمُرَادُ الْقَوْمُ الَّذِينَ كَانُوا فِي زَمَنِ مُوسَى ﵇ لِأَنَّهُ كَانَ فِيهِمْ أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ: يُرِيدُ الَّذِينَ أَدْرَكُوا النَّبِيَّ ﷺ وآمنوا به وَقَوْلُهُ: وَمِنْهُمْ دُونَ ذلِكَ أَيْ وَمِنْهُمْ قَوْمٌ دُونَ ذَلِكَ، وَالْمُرَادُ مَنْ أَقَامَ عَلَى الْيَهُودِيَّةِ.
Sonra: { مِنْهُمُ الصَّالِحُونَ } buyurdu. 'Mûsâ aleyhisselâm zamanında bulunan topluluk kastedilmiştir; çünkü onların içinde hak ile doğru yolu gösteren bir ümmet vardı' denildi. İbn Abbâs ve Mücâhid ise şöyle demiştir: 'Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem yetişip ona iman edenleri kastetmektedir.' O'nun: { وَمِنْهُمْ دُونَ ذلِكَ } kavli ise; 'Onlardan bundan daha aşağı bir topluluk da vardır' demektir ve kastedilenler Yahudilik üzere kalanlardır.
فَإِنْ قِيلَ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: وَمِنْهُمْ دُونَ ذلِكَ مَنْ يَكُونُ صَالِحًا إِلَّا أَنَّ صَلَاحَهُ كَانَ دُونَ صَلَاحِ الْأَوَّلِينَ لِأَنَّ ذَلِكَ إِلَى الظَّاهِرِ أَقْرَبُ.
Eğer: 'O'nun: { وَمِنْهُمْ دُونَ ذلِكَ } kavlinin; salih olan, ancak salihliği öncekilerin salihliğinden daha aşağı seviyede bulunan kimseler olması niçin caiz olmasın? Çünkü bu zâhire daha yakındır' denilirse;
قُلْنَا: إِنَّ قَوْلَهُ بَعْدَ ذَلِكَ: لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِذَلِكَ مَنْ ثَبَتَ عَلَى الْيَهُودِيَّةِ وَخَرَجَ مِنَ الصَّلَاحِ.
Deriz ki: Bundan sonra gelen: { لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ } buyruğu, bununla Yahudilikte sebat eden ve salihlikten çıkan kimselerin kastedildiğine delalet eder.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَبَلَوْناهُمْ بِالْحَسَناتِ وَالسَّيِّئاتِ أَيْ عَامَلْنَاهُمْ مُعَامَلَةَ الْمُبْتَلَى الْمُخْتَبَرِ بِالْحَسَنَاتِ، وَهِيَ النِّعَمُ وَالْخِصْبُ وَالْعَافِيَةُ، وَالسَّيِّئَاتُ هِيَ الْجَدْبُ وَالشَّدَائِدُ، قَالَ أَهْلُ الْمَعَانِي: وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْحَسَنَاتِ وَالسَّيِّئَاتِ يَدْعُو إِلَى الطَّاعَةِ، أَمَّا النِّعَمُ فَلِأَجْلِ التَّرْغِيبِ، وَأَمَّا النِّقَمُ فَلِأَجْلِ التَّرْهِيبِ. وَقَوْلُهُ: يَرْجِعُونَ يريد كي يتوبوا.
O'nun: { وَبَلَوْناهُمْ بِالْحَسَناتِ وَالسَّيِّئاتِ } kavline gelince, yani 'Onlara, iyiliklerle —ki bunlar nimetler, bolluk ve afiyettir— ve kötülüklerle —ki bunlar da kıtlık ve sıkıntılardır— sınanan ve imtihan edilen kimsenin muamelesi gibi muamele ettik.' Meânî ehli şöyle demiştir: İyiliklerin ve kötülüklerin her biri itaate davet eder; nimetler rağbet ettirmek (teşvik) için, azaplar ve cezalar ise korkutmak (terhîb) içindir. O'nun: { يَرْجِعُونَ } kavli ise, tevbe etsinler demektir.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٦٩ الى ١٧٠]
[A'râf Sûresi (7), Âyetler 169-170]
فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ وَرِثُوا الْكِتابَ يَأْخُذُونَ عَرَضَ هذَا الْأَدْنى وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنا وَإِنْ يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ يَأْخُذُوهُ أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثاقُ الْكِتابِ أَنْ لَا يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلاَّ الْحَقَّ وَدَرَسُوا مَا فِيهِ وَالدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ أَفَلا تَعْقِلُونَ (١٦٩) وَالَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتابِ وَأَقامُوا الصَّلاةَ إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِينَ (١٧٠)
{ فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ وَرِثُوا الْكِتابَ يَأْخُذُونَ عَرَضَ هذَا الْأَدْنى وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنا وَإِنْ يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ يَأْخُذُوهُ أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثاقُ الْكِتابِ أَنْ لَا يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلاَّ الْحَقَّ وَدَرَسُوا مَا فِيهِ وَالدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ أَفَلا تَعْقِلُونَ (١٦٩) وَالَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتابِ وَأَقامُوا الصَّلاةَ إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِينَ (١٧٠) } “Ardlarından yerlerine Kitab'a vâris olan öyle kötü bir nesil geldi ki, şu alçak [dünyanın] geçici menfaatini alıyorlar ve: «Nasıl olsa bağışlanacağız» diyorlardı. Kendilerine ona benzer bir menfaat daha gelse onu da alırlardı. Allah hakkında haktan başkasını söylemeyeceklerine dair kendilerinden Kitap misakı alınmamış mıydı? Halbuki onun içindekileri okuyup ders de almışlardı. Âhiret yurdu ise sakınanlar için daha hayırlıdır. Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz? (169) Kitab'a sımsıkı sarılanlar ve namazı dosdoğru kılanlar var ya, şüphesiz biz iyilik edenlerin mükâfatını zayi etmeyiz. (170)”
اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ ظَاهِرُهُ أَنَّ الْأَوَّلَ مَمْدُوحٌ. وَالثَّانِي مَذْمُومٌ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ، فَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ: فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِ الصَّالِحِينَ مِنْهُمُ الَّذِينَ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُمْ خَلْفٌ. قَالَ الزَّجَّاجُ: الْخَلْفُ مَا أَخْلَفَ عَلَيْكَ مِمَّا أُخِذَ مِنْكَ، فَلِهَذَا السَّبَبِ يُقَالُ لِلْقَرْنِ الَّذِي يَجِيءُ فِي إِثْرِ قَرْنٍ خَلْفٌ، وَيُقَالُ فِيهِ أَيْضًا خَلَفٌ، وَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ يَحْيَى: النَّاسُ كُلُّهُمْ يَقُولُونَ خَلْفُ صِدْقٍ وَخَلْفُ سُوءٍ، وَخَلْفٌ لِلسُّوءِ لَا غَيْرُ. وَحَاصِلُ الْكَلَامِ:
Bil ki O'nun: { فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ } kavlinin zâhiri, birincilerin övülen, ikincilerin ise yerilen kimseler olduğunu gösterir. Durum böyle olunca muradın: 'Onlardan daha önce zikri geçen salihlerin ardından kötü bir nesil geldi' şeklinde olması gerekir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: 'Hulf' (الْخَلْف), senden alınan bir şeyin yerine geçen şeydir; bu sebeple bir neslin ardından gelen sonraki nesle 'half' (خَلْف) denir, onun hakkında 'halef' (خَلَف) de denir. Ahmed b. Yahyâ şöyle demiştir: İnsanların hepsi 'hayru halef' (خَلْفُ صِدْقٍ) ve 'şerru halef' (خَلْفُ سُوءٍ) derler; [tek başına] sükûn ile 'half' (خَلْف) ise sadece kötü olan için kullanılır. Sözün özü şudur:
أَنَّ مِنْ أَهْلِ الْعَرَبِيَّةِ مَنْ قَالَ الْخَلْفُ وَالْخَلَفُ قَدْ يُذْكَرُ فِي الصَّالِحِ وَفِي الرَّدِيءِ، وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ الْخَلْفُ مَخْصُوصٌ بِالذَّمِّ قَالَ لَبِيَدٌ.
Arap dili âlimlerinden bazıları, 'el-half' (الْخَلْف) ve 'el-halef' (الْخَلَف) lafızlarının hem salih hem de kötü kimseler hakkında kullanılabileceğini söylemiştir. Onlardan bazıları ise 'el-half' (الْخَلْف) lafzının sadece yermeye mahsus olduğunu söylemiştir. Lebîd şöyle demiştir:
وَبَقِيتُ فِي خَلْفٍ كَجِلْدِ الْأَجْرَبِ
«Ve ben uyuz [devenin] derisi gibi [faydasız ve değersiz] kötü bir nesil içinde kaldım.»
وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ: الْخَلْفُ الْمُسْتَعْمَلُ فِي الذَّمِّ مَأْخُوذٌ مِنَ الْخُلْفِ، وَهُوَ الْفَسَادُ، يُقَالُ لِلرَّدِيءِ مِنَ الْقَوْلِ خُلْفٌ، وَمِنْهُ الْمَثَلُ الْمَشْهُورُ سَكَتَ أَلْفًا وَنَطَقَ خَلْفًا، وَخَلَفَ الشَّيْءُ يَخْلَفُ خُلُوفًا وَخَلَفًا إِذَا فَسَدَ/ وَكَذَلِكَ الْفَمُ إِذَا تَغَيَّرَتْ رَائِحَتُهُ. وَقَوْلُهُ: يَأْخُذُونَ عَرَضَ هذَا الْأَدْنى قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ جَمِيعُ مَتَاعِ الدُّنْيَا عَرَضٌ بِفَتْحِ الرَّاءِ، يُقَالُ الدُّنْيَا عَرَضٌ حَاضِرٌ يَأْكُلُ مِنْهَا الْبَرُّ وَالْفَاجِرُ، وَأَمَّا الْعَرْضُ بِسُكُونِ الرَّاءِ فَمَا خَالَفَ الْعَيْنَ، أَعْنِي الدَّرَاهِمَ وَالدَّنَانِيرَ وَجَمْعُهُ عُرُوضٌ، فَكَانَ كُلُّ عَرْضٍ عَرَضًا وَلَيْسَ كُلُّ عَرَضٍ عَرْضًا، وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: عَرَضَ هذَا الْأَدْنى أَيْ حُطَامَ هَذَا الشَّيْءِ الْأَدْنَى يُرِيدُ الدُّنْيَا وَمَا يَتَمَتَّعُ بِهِ مِنْهَا، وَفِي قَوْلِهِ: هذَا الْأَدْنى تخسيس وتحقير، والْأَدْنى إِمَّا مِنَ الدُّنُوِّ بِمَعْنَى الْقُرْبِ لِأَنَّهُ عَاجِلٌ قَرِيبٌ، وَإِمَّا مِنْ دُنُوِّ الْحَالِ وَسُقُوطِهَا وَقِلَّتِهَا. وَالْمُرَادُ مَا كَانُوا يَأْخُذُونَهُ مِنَ الرِّشَا فِي الْأَحْكَامِ عَلَى تَحْرِيفِ الْكَلَامِ. ثُمَّ حَكَى تَعَالَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ يَسْتَحْقِرُونَ ذَلِكَ الذَّنْبَ وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنَا.
Onlardan bazıları da şöyle der: Yermede kullanılan 'el-half' (الْخَلْف), fesat mânasındaki 'el-hulf' (الْخُلْف) kökünden alınmıştır; sözün kötüsüne 'hulf' (خُلْف) denir. Meşhur meseldeki 'Bin defa sustu da saçma/kötü bir söz söyledi' (سَكَتَ أَلْفًا وَنَطَقَ خَلْفًا) ifadesi de bundandır. Bir şey bozulduğunda 'halefe'ş-şey'ü yahlefü hulûfen ve halefen' denir; nitekim ağzın kokusu değiştiğinde de böyle söylenir. O'nun: { يَأْخُذُونَ عَرَضَ هذَا الْأَدْنى } kavline gelince, Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Dünya metaının tamamı râ harfinin fethasıyla 'araz'dır (عَرَض). 'Dünya hazır bir arazdır; ondan iyi de kötü de yer' denilir. Râ harfinin sükûnu ile 'arz' (الْعَرْض) ise nakit paranın dışındaki mallardır; yani dirhemler ve dinarlar haricindeki meta olup çoğulu 'urûz'dur (عُرُوض). Buna göre her 'arz' bir 'araz'dır, fakat her 'araz' bir 'arz' değildir. O'nun: { عَرَضَ هذَا الْأَدْنى } kavlinden murat; bu en alçak şeyin döküntüsüdür ki bununla dünya ve ondan faydalanılan şeyler kastedilmektedir. { هذَا الْأَدْنى } kavlinde bir alçaltma ve tahkir vardır. 'el-Ednâ' (الْأَدْنى) lafzı ya acele ve yakın olduğu için yakınlık mânasındaki 'dünüvv'den (الدُّنُوّ) türemiştir ya da durumun düşüklüğü, değersizliği ve azlığından alınmıştır. Murad edilen şey ise, hükümleri verirken kelâmı tahrif etme karşılığında aldıkları rüşvetlerdir. Sonra Yüce Allah onların bu günahı önemsiz gördüklerini ve: { سَيُغْفَرُ لَنا } 'Biz bağışlanacağız' dediklerini nakletmiştir.
ثُمَّ قَالَ: وَإِنْ يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ يَأْخُذُوهُ وَالْمُرَادُ الْإِخْبَارُ عَنْ إِصْرَارِهِمْ عَلَى الذُّنُوبِ. وَقَالَ الْحَسَنُ هَذَا إِخْبَارٌ عَنْ حِرْصِهِمْ عَلَى الدُّنْيَا وَأَنَّهُمْ لَا يَسْتَمْتِعُونَ مِنْهَا. ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى قُبْحَ فِعْلِهِمْ فَقَالَ: أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثاقُ الْكِتابِ أَيِ التَّوْرَاةِ أَنْ لَا يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ قِيلَ الْمُرَادُ مَنْعُهُمْ عَنْ تَحْرِيفِ الْكِتَابِ وَتَغْيِيرِ الشَّرَائِعِ لِأَجْلِ أَخْذِ الرِّشْوَةِ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ أَنَّهُمْ قَالُوا سَيُغْفَرُ لَنَا هَذَا الذَّنْبُ مَعَ الْإِصْرَارِ، وَذَلِكَ قَوْلٌ بَاطِلٌ.
Sonra: { وَإِنْ يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ يَأْخُذُوهُ } buyurmuştur; bundan murat, onların günahlardaki ısrarlarını haber vermektir. el-Hasan şöyle demiştir: 'Bu, onların dünyaya olan hırslarını ve ondan doymak bilmediklerini haber vermektir.' Sonra Yüce Allah fiillerinin çirkinliğini beyan ederek şöyle buyurmuştur: { أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثاقُ الْكِتابِ } yani Tevrat'ın misakı [alınmamış mıydı?] { أَنْ لَا يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ } 'Rüşvet almak uğruna Kitab'ı tahrif etmekten ve şeriatları değiştirmekten menedilmeleri kastedilmiştir' denildi. Bir görüşe göre de murat, onların günahta ısrar etmekle beraber 'Bu günahımız bağışlanacak' demeleridir ki bu batıl bir sözdür.
فَإِنْ قِيلَ: فَهَذَا الْقَوْلُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ حُكْمَ التَّوْرَاةِ هُوَ أَنَّ صَاحِبَ الْكَبِيرَةِ لَا يُغْفَرُ لَهُ.
Eğer: 'Bu söz, Tevrat'ın hükmünün büyük günah işleyenin bağışlanmayacağı şeklinde olduğuna delalet eder' denilirse;
قُلْنَا: إِنَّهُمْ كَانُوا يَقْطَعُونَ بِأَنَّ هَذِهِ الْكَبِيرَةَ مَغْفُورَةٌ، وَنَحْنُ لَا نَقْطَعُ بِالْغُفْرَانِ بَلْ نَرْجُو الْغُفْرَانَ، وَنَقُولُ: إِنَّ بِتَقْدِيرِ أَنْ يُعَذِّبَ اللَّه عَلَيْهَا فَذَلِكَ الْعَذَابُ مُنْقَطِعٌ غَيْرُ دَائِمٍ.
Deriz ki: Onlar bu büyük günahın kesin olarak bağışlandığına hükmediyorlardı; biz ise kesin olarak bağışlanacağını iddia etmeyiz, bilakis bağışlanmayı umarız. Ve deriz ki: Allah'ın ona azap edeceği varsayılsa bile bu azap kesintilidir, sürekli değildir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَدَرَسُوا مَا فِيهِ أَيْ فَهُمْ ذَاكِرُونَ لِمَا أُخِذَ عَلَيْهِمْ لِأَنَّهُمْ قَدْ قَرَءُوهُ وَدَرَسُوهُ.
Sonra Yüce Allah: { وَدَرَسُوا مَا فِيهِ } buyurmuştur; yani onlar kendilerinden alınan ahdi hatırlamaktadırlar, çünkü onu okumuş ve ders almışlardır.
ثُمَّ قَالَ: وَالدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ تِلْكَ الرِّشْوَةِ الْخَبِيثَةِ الْمُحَقَّرَةِ أَفَلا يَعْقِلُونَ.
Sonra: { وَالدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ } o pis ve değersiz rüşvetten daha hayırlıdır. { أَفَلا يَعْقِلُونَ } buyurmuştur.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتابِ يُقَالُ مَسَكْتُ بِالشَّيْءِ وَتَمَسَّكْتُ بِهِ وَاسْتَمْسَكْتُ بِهِ وَامْتَسَكْتُ بِهِ، وَقَرَأَ أَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ يُمَسِّكُونَ مُخَفَّفَةً وَالْبَاقُونَ بِالتَّشْدِيدِ. أَمَّا حُجَّةُ عَاصِمٍ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ [الْبَقَرَةِ: ٢٢٩] وَقَوْلُهُ: أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ [الْأَحْزَابِ: ٣٧] وَقَوْلُهُ: فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ [الْمَائِدَةِ: ٤] قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَالتَّشْدِيدُ أقوى، لأن التشديد للكثرة وهاهنا أُرِيدَ بِهِ الْكَثْرَةُ، وَلِأَنَّهُ يُقَالُ:
Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتابِ } kavline gelince; 'mesektü bi'ş-şey'i' (مَسَكْتُ بِالشَّيْءِ), 'temessektü bihî' (تَمَسَّكْتُ بِهِ), 'istemsektü bihî' (اسْتَمْسَكْتُ بِهِ) ve 'imtesektü bihî' (امْتَسَكْتُ بِهِ) denilir. Ebû Bekr, Âsım'dan [nakille] { يُمَسِّكُونَ } kelimesini şeddesiz (يُمْسِكُونَ), diğerleri ise şeddeli olarak okumuştur. Âsım'ın delili Yüce Allah'ın: { فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ } [el-Bakara: 229], { أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ } [el-Ahzâb: 37] ve { فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ } [el-Mâide: 4] kavilleridir. el-Vâhidî şöyle demiştir: 'Şeddeli okuyuş daha kuvvetlidir; çünkü şedde çokluk içindir ve burada çokluk kastedilmiştir. Bir de [şeddesiz sülâsî/if'âl formunda] 'emsektühû' (أَمْسَكْتُهُ) denilir, 'emsektü bihî' (أَمْسَكْتُ بِهِ) ise pek nadir söylenir.'
أَمْسَكْتُهُ، وَقَلَّمَا يُقَالُ أَمْسَكْتُ بِهِ.
[Doğrudan] 'emsektühû' (أَمْسَكْتُهُ) denilir; 'emsektü bihî' (أَمْسَكْتُ بِهِ) denilmesi ise pek azdır.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: فِي قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتابِ قَوْلَانِ:
Bunu bildiğinde deriz ki: O'nun: { وَالَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتابِ } kavlinde iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ مَرْفُوعًا بِالِابْتِدَاءِ وَخَبَرُهُ إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِينَ وَالْمَعْنَى: إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَهُمْ وَهُوَ كَقَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا [الْكَهْفِ: ٣٠] وَهَذَا الْوَجْهُ حَسَنٌ لِأَنَّهُ لَمَّا ذَكَرَ وَعِيدَ مَنْ تَرَكَ التَّمَسُّكَ بِالْكِتَابِ أَرْدَفَهُ بِوَعْدِ مَنْ تَمَسَّكَ بِهِ.
Birinci görüş: Mübteda olarak merfû olması, haberinin de: { إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِينَ } olmasıdır. Mânası şöyledir: 'Şüphesiz biz onların mükâfatını zayi etmeyiz.' Bu, O'nun: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا } [el-Kehf: 30] “İman edip salih ameller işleyenlere gelince, biz güzel amel işleyenlerin mükâfatını asla zayi etmeyiz” kavli gibidir. Bu vecih güzeldir; zira Kitab'a sarılmayı terk edenin tehdidini zikrettiğinde, peşinden ona sarılan kimsenin vaadini getirmiştir.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ مَجْرُورًا عَطْفًا عَلَى قَوْلِهِ: الَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيَكُونُ قَوْلُهُ: إِنَّا لَا نُضِيعُ/ زِيَادَةً مَذْكُورَةً لِتَأْكِيدِ مَا قَبْلَهُ.
İkinci görüş: O'nun: { الَّذِينَ يَتَّقُونَ } kavline atıfla mecrûr olmasıdır; { إِنَّا لَا نُضِيعُ } kavli ise kendisinden öncekini tekit etmek için zikredilmiş bir ziyade (ara cümle) olur.
فَإِنْ قِيلَ: التَّمَسُّكُ بِالْكِتَابِ يَشْتَمِلُ عَلَى كُلِّ عِبَادَةٍ، وَمِنْهَا إِقَامَةُ الصَّلَاةِ فَكَيْفَ أَفُرِدَتْ بِالذِّكْرِ؟
Eğer: 'Kitab'a sarılmak her ibadeti kapsar; namazı kılmak da bunlardandır. O halde nasıl oldu da ayrıca zikredildi?' denilirse;
قُلْنَا: إِظْهَارًا لِعُلُوِّ مَرْتَبَةِ الصَّلَاةِ، وَأَنَّهَا أَعْظَمُ العبادات بعد الإيمان.
Deriz ki: Namazın mertebesinin yüceliğini ve imandan sonra en büyük ibadet olduğunu ortaya koymak içindir.
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٧١]
[A'râf Sûresi (7), Âyet 171]
وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ وَظَنُّوا أَنَّهُ واقِعٌ بِهِمْ خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٧١)
{ وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ وَظَنُّوا أَنَّهُ واقِعٌ بِهِمْ خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٧١) } “Hani dağı sanki bir gölgelikmiş gibi onların üzerine kaldırmıştık da onlar onun tepelerine düşeceğini sanmışlardı. «Size verdiğimizi kuvvetle tutun ve içindekini aklınızda tutun ki sakınasınız» [demiştik]. (171)”
قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: أَصْلُ النَّتْقِ قَلْعُ الشَّيْءِ مِنْ مَوْضِعِهِ، وَالرَّمْيُ بِهِ. يُقَالُ: نَتَقَ مَا فِي الْجِرَابِ إِذَا رَمَى بِهِ وَصَبَّهُ وَامْرَأَةٌ نَاتِقٌ وَمِنْتَاقٌ إِذَا كَثُرَ وَلَدُهَا لِأَنَّهَا تَرْمِي بِأَوْلَادِهَا رَمْيًا فَمَعْنَى نَتَقْنَا الْجَبَلَ أَيْ قَلَعْنَاهُ مِنْ أَصْلِهِ وَجَعَلْنَاهُ فَوْقَهُمْ وَقَوْلُهُ: كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَأَنَّهُ سَقِيفَةٌ وَالظُّلَّةُ كُلُّ مَا أَظَلَّكَ مِنْ سَقْفِ بَيْتٍ أَوْ سَحَابَةٍ أَوْ جَنَاحِ حَائِطٍ، وَالْجَمْعُ ظُلَلٌ وَظِلَالٌ، وَهَذِهِ الْقِصَّةُ مَذْكُورَةٌ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ وَظَنُّوا أَنَّهُ واقِعٌ بِهِمْ قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: عَلِمُوا وَأَيْقَنُوا. وَقَالَ أَهْلُ الْمَعَانِي: قَوِيَ فِي نُفُوسِهِمْ أَنَّهُ وَاقِعٌ بِهِمْ إِنْ خَالَفُوهُ، وَهَذَا هُوَ الْأَظْهَرُ فِي مَعْنَى الظَّنِّ، وَمَضَى الْكَلَامُ فِيهِ عِنْدَ قَوْلِهِ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ [الْبَقَرَةِ: ٤٦] رُوِيَ أَنَّهُمْ أَبَوْا أَنْ يَقْبَلُوا أَحْكَامَ التَّوْرَاةِ لِغِلَظِهَا وَثِقَلِهَا، فَرَفَعَ اللَّه الطُّورَ على رؤوسهم مِقْدَارَ عَسْكَرِهِمْ، وَكَانَ فَرْسَخًا فِي فَرْسَخٍ، وَقِيلَ لَهُمْ: إِنْ قَبِلْتُمُوهَا بِمَا فِيهَا وَإِلَّا لَيَقَعَنَّ عَلَيْكُمْ، فَلَمَّا نَظَرُوا إِلَى الْجَبَلِ خَرَّ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ سَاجِدًا عَلَى حَاجِبِهِ الْأَيْسَرِ، وَهُوَ يَنْظُرُ بِعَيْنِهِ الْيُمْنَى خَوْفًا مِنْ سُقُوطِهِ، فَلِذَلِكَ لَا تَرَى يَهُودِيًّا يَسْجُدُ إِلَّا عَلَى حَاجِبِهِ الْأَيْسَرِ وَهُوَ يَنْظُرُ بِعَيْنِهِ الْيُمْنَى، وَيَقُولُونَ هِيَ السَّجْدَةُ الَّتِي رُفِعَتْ عَنَّا بِهَا الْعُقُوبَةُ.
Ebû Ubeyde şöyle demiştir: 'Netk' (النَّتْق) kelimesinin aslı, bir şeyi yerinden sökmek ve fırlatıp atmaktır. Dağarcığın içindekini fırlatıp döktüğünde 'neteka mâ fi'l-cirâb' denir. Çok çocuk doğuran kadına da 'nâtık' (نَاتِق) ve 'mintâk' (مِنْتَاق) denir; çünkü çocuklarını adeta fırlatıp atmaktadır. Buna göre: { نَتَقْنَا الْجَبَلَ } kavlinin mânası; 'Dağı kökünden söktük ve onların üzerine koyduk' demektir. O'nun: { كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ } kavli hakkında İbn Abbâs: 'Sanki bir çardak/sundurma gibiydi' demiştir. 'Zullet' (الظُّلَّة) ise ev tavanı, bulut veya duvar saçaklığı gibi seni gölgeleyen her şeydir; çoğulu 'zulel' (ظُلَل) ve 'zılâl'dir (ظِلَال). Bu kıssa Bakara Sûresi'nde zikredilmiştir. { وَظَنُّوا أَنَّهُ واقِعٌ بِهِمْ } kavli hakkında müfessirler: 'Bildiler ve kesin kanaat getirdiler' demişlerdir. Meânî ehli ise: 'Muhalefet ettikleri takdirde onun üzerlerine düşeceği içlerinde kuvvet kazandı' demişlerdir ki 'zan' mânasında en zâhir olan budur. Buna dair söz, { الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ } [el-Bakara: 46] “Onlar Rablerine kavuşacaklarını sezerler/yakînen bilirler” kavlinin yanında geçmişti. Rivayet edildiğine göre onlar, ağırlığından ve meşakkatinden ötürü Tevrat'ın hükümlerini kabul etmekten kaçındılar. Bunun üzerine Allah, Tûr dağını ordularının büyüklüğü kadar —ki bir fersah çarpı bir fersah idi— başlarının üzerine kaldırdı ve onlara: 'İçindekilerle birlikte onu kabul ederseniz ne âlâ, aksi takdirde mutlaka üzerinize düşecektir' denildi. Dağa baktıklarında, her biri düşme korkusundan sağ gözüyle bakarak sol kaşı üzerine secdeye kapandı. Bu sebepledir ki bir Yahudiyi ancak sağ gözüyle bakarak sol kaşı üzerine secde ederken görürsün. Ve onlar: 'Bu, kendisiyle bizden azabın kaldırıldığı secdedir' derler.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ أَيْ وَقُلْنَا خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ أَوْ قَائِلِينَ: خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ مِنَ الْكِتَابِ بِقُوَّةٍ وَعَزْمٍ عَلَى احْتِمَالِ مَشَاقِّهِ وَتَكَالِيفِهِ وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ مِنَ الْأَوَامِرِ وَالنَّوَاهِي، أَيْ وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ مِنَ الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ، وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ: خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ مِنَ الْآيَةِ الْعَظِيمَةِ بِقُوَّةٍ، إِنْ كُنْتُمْ تُطِيقُونَهُ كَقَوْلِهِ: إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطارِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ فَانْفُذُوا [الرَّحْمَنِ: ٣٣] وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ مِنَ الدَّلَالَةِ عَلَى الْقُدْرَةِ الْبَاهِرَةِ لَعَلَّكُمْ تتقون ما أنتم عليه.
Sonra Yüce Allah: { خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ } buyurmuştur; yani 'Size verdiğimizi kuvvetle alın dedik' yahut 'Size Kitap'tan verdiğimizi, onun meşakkat ve mükellefiyetlerini yüklenme azmi ve kuvvetiyle alın diyerek...' { وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ } 'İçindeki emir ve yasakları hatırlayın', yani içindeki mükâfat ve cezayı hatırlayın. Muradın şu olması da caizdir: Şayet güç yetirebiliyorsanız O'nun: { إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطارِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ فَانْفُذُوا } [er-Rahmân: 33] “Göklerin ve yerin kuturlarından geçip gitmeye gücünüz yetiyorsa haydi geçin” kavli gibi 'Size verdiğimiz o büyük mucizeyi kuvvetle savuşturun bakalım.' Ve açık kudrete delalet eden şeyleri hatırlayın ki { لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } içinde bulunduğunuz halden sakınasınız.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٧٢ الى ١٧٤]
[A'râf Sûresi (7), Âyetler 172-174]
وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى شَهِدْنا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا غافِلِينَ (١٧٢) أَوْ تَقُولُوا إِنَّما أَشْرَكَ آباؤُنا مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ أَفَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ (١٧٣) وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ وَلَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (١٧٤)
{ وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى شَهِدْنا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا غافِلِينَ (١٧٢) أَوْ تَقُولُوا إِنَّما أَشْرَكَ آباؤُنا مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ أَفَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ (١٧٣) وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ وَلَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (١٧٤) } “Hani Rabbin, Âdemoğullarının sırtlarından zürriyetlerini almış ve onları kendilerine şahit tutarak: «Ben sizin Rabbiniz değil miyim?» demişti. Onlar da: «Evet, şahit olduk!» demişlerdi. Bu, kıyamet günü: «Biz bundan habersizdik» demeyesiniz, (172) Yahut: «Daha önce ancak atalarımız ortak koşmuştu, biz ise onlardan sonra gelen bir nesildik; bâtılı işleyenlerin yaptıkları yüzünden bizi helak mi edeceksin?» demeyesiniz diyedir. (173) İşte biz âyetleri böylece ayrıntılı olarak açıklarız; belki dönerler. (174)”
فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bu ayette [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا شَرَحَ قِصَّةَ مُوسَى ﵇ مَعَ تَوَابِعِهَا عَلَى أَقْصَى الْوُجُوهِ ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَا يَجْرِي مَجْرَى تَقْرِيرِ الْحُجَّةِ عَلَى جَمِيعِ الْمُكَلَّفِينَ، وَفِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: وَهُوَ مَذْهَبُ الْمُفَسِّرِينَ وَأَهْلِ الْأَثَرِ مَا
Birinci Mesele: Bil ki Yüce Allah Mûsâ'nın aleyhisselâm kıssasını ve ona bağlı hususları en mükemmel şekilde açıkladıktan sonra, bu ayette bütün mükelleflere karşı hüccetin ikâme edilmesi mesabesinde olan hususu zikretmiştir. Bu ayetin tefsirinde iki görüş vardır: Birincisi —ki müfessirlerin ve hadis ehlinin mezhebidir— şudur:
رَوَى مُسْلِمُ بْنُ يَسَارٍ الْجُهَنِيُّ أَنَّ عُمَرَ ﵁ سُئِلَ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ فَقَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّه ﷺ سُئِلَ عَنْهَا فَقَالَ: «إِنَّ اللَّه ﷾ خَلَقَ آدَمَ ثُمَّ مَسَحَ ظَهْرَهُ فَاسْتَخْرَجَ مِنْهُ ذُرِّيَّةً فَقَالَ خَلَقْتُ هَؤُلَاءِ لِلْجَنَّةِ وَبِعَمَلِ أَهْلِ الْجَنَّةِ يَعْمَلُونَ ثُمَّ مَسَحَ ظَهْرَهُ فَاسْتَخْرَجَ مِنْهُ ذُرِّيَّةً فَقَالَ خَلَقْتُ هَؤُلَاءِ لِلنَّارِ وَبِعَمَلِ أَهْلِ النَّارِ يَعْمَلُونَ» فَقَالَ رَجُلٌ يَا رَسُولَ اللَّه فَفِيمَ الْعَمَلُ؟ فَقَالَ ﵊: «إِنَّ اللَّه إِذَا خَلَقَ الْعَبْدَ لِلْجَنَّةِ
Müslim b. Yesâr el-Cühenî'nin rivayet ettiğine göre Ömer'e radıyallâhu anh bu ayet sorulmuş, o da şöyle demiştir: Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayet sorulduğunda şöyle buyurduğunu işittim: «Şüphesiz Allah Azze ve Celle Âdem'i yarattı, sonra onun sırtını sıvazlayıp oradan bir zürriyet çıkardı ve: 'Bunları cennet için yarattım, onlar cennet ehlinin ameliyle amel ederler' buyurdu. Sonra onun sırtını [tekrar] sıvazlayıp oradan bir zürriyet çıkardı ve: 'Bunları da cehennem için yarattım, onlar cehennem ehlinin ameliyle amel ederler' buyurdu.» Bunun üzerine bir adam: 'Ey Allah'ın Resûlü, o halde amel ne içindir?' dedi. Resûlullah aleyhisselâm şöyle buyurdu: «Şüphesiz Allah bir kulu cennet için yarattığında,
اسْتَعْمَلَهُ بِعَمَلِ أَهْلِ الْجَنَّةِ حَتَّى يَمُوتَ عَلَى عَمَلٍ مِنْ أَعْمَالِ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَيَدْخُلَ الْجَنَّةَ وَإِذَا خَلَقَ الْعَبْدَ لِلنَّارِ اسْتَعْمَلَهُ بِعَمَلِ أَهْلِ النَّارِ حَتَّى يَمُوتَ عَلَى عَمَلٍ مِنْ أَعْمَالِ أَهْلِ النَّارِ فَيُدْخِلَهُ اللَّه النَّارَ»
onu cennet ehlinin ameliyle meşgul eder; ta ki cennet ehlinin amellerinden biri üzere vefat eder ve cennete girer. Kulu cehennem için yarattığında ise onu cehennem ehlinin ameliyle meşgul eder; ta ki cehennem ehlinin amellerinden biri üzere vefat eder ve Allah onu cehenneme sokar.»
وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ:
Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir:
قَالَ رَسُولُ اللَّه ﷺ: «لَمَّا خَلَقَ اللَّه آدَمَ مَسَحَ ظَهْرَهُ فَسَقَطَ مِنْ ظَهْرِهِ كُلُّ نَسَمَةٍ مِنْ ذُرِّيَّتِهِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ»
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Allah Âdem'i yarattığında onun sırtını sıvazladı; böylece kıyamet gününe kadar onun zürriyetinden gelecek her bir can sırtından döküldü.»
وَقَالَ مُقَاتِلٌ: «إِنَّ اللَّه مَسَحَ صَفْحَةَ ظَهْرِ آدَمَ الْيُمْنَى فَخَرَجَ مِنْهُ ذُرِّيَّةٌ بَيْضَاءُ كَهَيْئَةِ الذَّرِّ تَتَحَرَّكُ، ثُمَّ مَسَحَ صَفْحَةَ ظَهْرِهِ الْيُسْرَى فَخَرَجَ مِنْهُ ذُرِّيَّةٌ سَوْدَاءُ كَهَيْئَةِ الذَّرِّ فَقَالَ يَا آدَمُ هَؤُلَاءِ ذُرِّيَّتُكَ.
Mukâtil şöyle demiştir: «Allah Âdem'in sırtının sağ tarafını sıvazladı; oradan karınca gibi hareket eden beyaz bir zürriyet çıktı. Sonra sırtının sol tarafını sıvazladı; oradan karınca gibi siyah bir zürriyet çıktı. Bunun üzerine: 'Ey Âdem! İşte bunlar senin zürriyetindir' buyurdu.
ثُمَّ قَالَ لَهُمْ: أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى فَقَالَ لِلْبِيضِ هَؤُلَاءِ فِي الْجَنَّةِ بِرَحْمَتِي وَهُمْ أَصْحَابُ الْيَمِينِ، وَقَالَ لِلسُّودِ هَؤُلَاءِ فِي النَّارِ وَلَا أُبَالِي وَهُمْ أصحاب الشمال وأصحاب الْمَشْأَمَةِ ثُمَّ أَعَادَهُمْ جَمِيعًا فِي صُلْبِ آدَمَ، فَأَهْلُ الْقَبُولِ مَحْبُوسُونَ حَتَّى يَخْرُجَ أَهْلُ الْمِيثَاقِ كُلُّهُمْ مِنْ أَصْلَابِ الرِّجَالِ، وَأَرْحَامِ النِّسَاءِ. وَقَالَ تَعَالَى فِيمَنْ نَقَضَ الْعَهْدَ الْأَوَّلَ وَما وَجَدْنا لِأَكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ [الْأَعْرَافِ: ١٠٢] وَهَذَا الْقَوْلُ قَدْ ذَهَبَ إِلَيْهِ كَثِيرٌ مِنْ قُدَمَاءِ الْمُفَسِّرِينَ كَسَعِيدِ بن المسيب، وسعيد بن جبير، والضحاك، وعكرة، وَالْكَلْبِيِّ،
Sonra onlara: { أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى } “Ben sizin Rabbiniz değil miyim? Onlar da: 'Evet!' dediler.” [Allah] beyazlara: 'Bunlar rahmetimle cennettedir ve onlar Ashâb-ı Yemîn'dir' buyurdu; siyahlara da: 'Bunlar cehennemdedir, [hiç] aldırmam; onlar Ashâb-ı Şimâl ve Ashâb-ı Meş'eme'dir' buyurdu. Sonra onların hepsini tekrar Âdem'in sulbüne iade etti.» Dolayısıyla mîsak ehlinin tamamı erkeklerin sulblerinden ve kadınların rahimlerinden çıkıncaya kadar kabul ehli [dünyaya gelmek üzere] alıkonulmuşlardır. Yüce Allah birinci ahdi bozan kimse hakkında { وَما وَجَدْنا لِأَكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ } [el-A'râf 102] “Biz onların çoğunda bir ahde vefa görmedik” buyurmuştur. Bu görüşe Saîd b. el-Müseyyeb, Saîd b. Cübeyr, ed-Dahhâk, İkrime ve el-Kelbî gibi eski müfessirlerin pek çoğu gitmiştir.
وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: أَنَّهُ أَبْصَرَ آدَمَ فِي ذُرِّيَّتِهِ قَوْمًا لَهُمْ نُورٌ. فَقَالَ يَا رَبِّ مَنْ هُمْ؟ فَقَالَ الْأَنْبِيَاءُ، وَرَأَى وَاحِدًا هُوَ أَشَدُّهُمْ نُورًا فَقَالَ مَنْ هُوَ؟ قَالَ دَاوُدُ، قَالَ فَكَمْ عُمْرُهُ قَالَ سَبْعُونَ سَنَةً قَالَ آدَمُ: هُوَ قَلِيلٌ قَدْ وَهَبْتُهُ مِنْ عُمُرِي أَرْبَعِينَ سَنَةً، وَكَانَ عُمُرُ آدَمَ أَلْفَ سَنَةٍ، فَلَمَّا تَمَّ عُمُرُ آدَمَ تِسْعَمِائَةٍ وَسِتِّينَ سَنَةً أَتَاهُ مَلَكُ الْمَوْتِ لِيَقْبِضَ رُوحَهُ، فَقَالَ بَقِيَ مِنْ أَجَلِي أَرْبَعُونَ سنة، فقال: ألست قد وَهَبْتَهُ مِنَ ابْنِكَ دَاوُدَ؟ فَقَالَ مَا كُنْتُ لِأَجْعَلَ لِأَحَدٍ مِنْ أَجَلِي شَيْئًا، فَعِنْدَ ذَلِكَ كُتِبَ لِكُلِّ نَفْسٍ أَجَلُهَا.
İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet edildiğine göre Âdem, zürriyeti içinde nurlu bir topluluk gördü. 'Ey Rabbim, bunlar kimdir?' dedi. [Allah:] 'Peygamberlerdir' buyurdu. Onlardan nurları en şiddetli olan birini gördü ve: 'Bu kimdir?' dedi. [Allah:] 'Dâvûd'dur' buyurdu. [Âdem:] 'Onun ömrü ne kadardır?' dedi. [Allah:] 'Yetmiş yıldır' buyurdu. Âdem: 'Bu azdır, kendi ömrümden ona kırk yıl hibe ettim' dedi. Âdem'in ömrü ise bin yıldı. Âdem'in ömrü dokuz yüz altmış yıla ulaştığında Azrâil ruhunu kabzetmek üzere ona geldi. Âdem: 'Ecelimden kırk yıl kaldı' dedi. [Melek:] 'Sen onu oğlun Dâvûd'a hibe etmemiş miydin?' dedi. Âdem: 'Ben hiç kimseye ecelimden bir pay vermiş değilim' dedi. İşte o vakit her nefis için eceli yazıldı.
أَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ: فَقَدْ أَطْبَقُوا عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ تَفْسِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ بِهَذَا الْوَجْهِ. وَاحْتَجُّوا عَلَى فَسَادِ هَذَا الْقَوْلِ بِوُجُوهٍ.
Mu'tezile'ye gelince; onlar bu ayetin bu şekilde tefsir edilmesinin caiz olmadığı hususunda ittifak etmişlerdir. Bu görüşün geçersizliğine dair birtakım deliller ileri sürmüşlerdir:
الْحُجَّةُ الْأُولَى: لَهُمْ قَالُوا: قَوْلُهُ: مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ لَا شَكَّ أن قوله: مِنْ ظُهُورِهِمْ يدل مِنْ قَوْلِهِ: بَنِي آدَمَ فَيَكُونُ الْمَعْنَى: وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ ظُهُورِ بَنِي آدَمَ. وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ: فَلَمْ يَذْكُرِ اللَّه تَعَالَى أَنَّهُ أَخَذَ مِنْ ظَهْرِ آدَمَ شَيْئًا.
Onların birinci delili: Şöyle demişlerdir: { مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ } “Âdemoğullarının sırtlarından” buyruğunda şüphe yoktur ki { مِنْ ظُهُورِهِمْ } “sırtlarından” ifadesi { بَنِي آدَمَ } “Âdemoğulları” ifadesinden bedeldir. Dolayısıyla mana: «Hani Rabbin, Âdemoğullarının sırtlarından almıştı» şeklinde olur. Bu takdire göre Yüce Allah, Âdem'in sırtından bir şey aldığını zikretmemiştir.
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ لَوْ كَانَ الْمُرَادُ أَنَّهُ تَعَالَى أَخْرَجَ مِنْ ظَهْرِ آدَمَ شَيْئًا مِنَ الذُّرِّيَّةِ لَمَا قَالَ: مِنْ ظُهُورِهِمْ بَلْ كَانَ يَجِبُ أَنْ يَقُولَ: مِنْ ظَهْرِهِ، لِأَنَّ آدَمَ لَيْسَ لَهُ إِلَّا ظَهْرٌ وَاحِدٌ، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: ذُرِّيَّتَهُمْ لَوْ كَانَ آدَمُ لَقَالَ ذُرِّيَّتَهُ.
İkinci delil: Şayet Yüce Allah'ın Âdem'in sırtından zürriyetten bir kısmını çıkardığı kastedilseydi { مِنْ ظُهُورِهِمْ } “sırtlarından” demez, aksine «sırtından» (min zahrihî) demesi gerekirdi; çünkü Âdem'in sadece tek bir sırtı vardır. Aynı şekilde { ذُرِّيَّتَهُمْ } “zürriyetlerini” buyruğunda da [muhatap] Âdem olsaydı «onun zürriyetini» (zürriyyetehû) derdi.
الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْ أُولَئِكَ الذُّرِّيَّةِ أَنَّهُمْ قَالُوا: إِنَّما أَشْرَكَ آباؤُنا مِنْ قَبْلُ وَهَذَا الْكَلَامُ يَلِيقُ بِأَوْلَادِ آدَمَ، لِأَنَّهُ ﵇ مَا كَانَ مُشْرِكًا.
Üçüncü delil: Yüce Allah o zürriyetten onların: { إِنَّما أَشْرَكَ آباؤُنا مِنْ قَبْلُ } “Daha önce ancak atalarımız ortak koşmuştu” dediklerini nakletmiştir. Bu söz Âdem'in [sonraki] çocuklarına uygundur; zira Âdem aleyhisselâm asla müşrik değildi.
الْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ: أَنَّ أَخْذَ الْمِيثَاقِ لَا يُمْكِنُ إِلَّا مِنَ الْعَاقِلِ، فَلَوْ أَخَذَ اللَّه الْمِيثَاقَ مِنْ أُولَئِكَ الذَّرِّ لَكَانُوا عُقَلَاءَ، وَلَوْ كَانُوا عُقَلَاءَ وَأُعْطُوا ذَلِكَ الْمِيثَاقَ حَالَ عَقْلِهِمْ لَوَجَبَ أَنْ يَتَذَكَّرُوا فِي هَذَا الْوَقْتِ أَنَّهُمْ أُعْطُوا الْمِيثَاقَ قَبْلَ دُخُولِهِمْ فِي هَذَا الْعَالَمِ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا وَقَعَتْ لَهُ وَاقِعَةٌ عَظِيمَةٌ مَهِيبَةٌ فَإِنَّهُ لَا يَجُوزُ مَعَ كَوْنِهِ عَاقِلًا أَنْ يَنْسَاهَا نِسْيَانًا كُلِّيًّا لَا يَتَذَكَّرُ مِنْهَا شَيْئًا لَا بِالْقَلِيلِ وَلَا بِالْكَثِيرِ، وَبِهَذَا الدَّلِيلِ يَبْطُلُ الْقَوْلُ بِالتَّنَاسُخِ. فَإِنَّا نَقُولُ لَوْ كَانَتْ أَرْوَاحُنَا قَدْ حَصَلَتْ قَبْلَ هَذِهِ الْأَجْسَادِ فِي أَجْسَادٍ أُخْرَى لَوَجَبَ أَنْ نَتَذَكَّرَ الْآنَ أَنَّا كُنَّا قَبْلَ هَذَا الْجَسَدِ فِي جَسَدٍ آخَرَ، وَحَيْثُ لَمْ نَتَذَكَّرْ ذَلِكَ كَانَ الْقَوْلُ/ بِالتَّنَاسُخِ بَاطِلًا. فَإِذَا كَانَ اعْتِمَادُنَا فِي إِبْطَالِ التَّنَاسُخِ لَيْسَ إِلَّا عَلَى هَذَا الدَّلِيلِ وَهَذَا الدَّلِيلُ بِعَيْنِهِ قَائِمٌ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ، وَجَبَ الْقَوْلُ بِمُقْتَضَاهُ، فَلَوْ جَازَ أَنْ يُقَالَ إِنَّا فِي وَقْتِ الْمِيثَاقِ أُعْطِينَا الْعَهْدُ وَالْمِيثَاقُ مَعَ أَنَّا فِي هَذَا الْوَقْتِ لَا نَتَذَكَّرُ شَيْئًا مِنْهُ، فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَيْضًا أَنْ يُقَالَ إِنَّا كُنَّا قَبْلَ هَذَا الْبَدَنِ
Dördüncü delil: Sözleşme almak ancak akıl sahibi olandan mümkündür. Şayet Allah o karıncalardan sözleşme almışsa onların akıllı olmaları gerekirdi. Eğer onlar akıllı iseler ve o sözleşmeyi akılları başlarındayken vermişlerse, bu âleme girmeden önce kendilerinden sözleşme alındığını şu anda hatırlamaları gerekirdi. Çünkü bir kimsenin başına büyük ve heybetli bir olay geldiğinde, akıllı olmasıyla birlikte bunu az veya çok hiçbir şey hatırlamayacak şekilde tamamen unutması caiz değildir. Nitekim reenkarnasyon (tenasuh) görüşü de bu delille boşa çıkarılmaktadır. Zira biz deriz ki: Şayet ruhlarımız bu bedenlerden önce başka bedenlerde bulunmuş olsaydı, şu anda bu bedenden önce başka bir bedende olduğumuzu hatırlamamız gerekirdi. Mademki bunu hatırlamıyoruz, o halde tenasüh görüşü batıldır. Tenasühü iptal etmedeki dayanağımız yalnızca bu delil olduğuna ve bu delilin aynısı bu meselede de mevcut bulunduğuna göre, onun gereğine kail olmak vacip olur. Şayet bizim şu anda ondan hiçbir şey hatırlamadığımız halde mîsak vaktinde ahit ve mîsak vermiş olduğumuzu söylemek caiz olsaydı, o halde bu bedenden önce
فِي بَدَنٍ آخَرَ مَعَ أَنَّا فِي هَذَا الْبَدَنِ لَا نَتَذَكَّرُ شَيْئًا مِنْ تِلْكَ الْأَحْوَالِ. وَبِالْجُمْلَةِ فَلَا فَرْقَ بَيْنَ هَذَا الْقَوْلِ وَبَيْنَ مَذْهَبِ أَهْلِ التَّنَاسُخِ فَإِنْ لَمْ يَبْعُدِ الْتِزَامُ هَذَا الْقَوْلِ لَمْ يَبْعُدْ أَيْضًا الْتِزَامُ مَذْهَبِ التَّنَاسُخِ.
başka bir bedende olduğumuzu —şu bedende o hallerden hiçbir şey hatırlamadığımız halde— söylemek niçin caiz olmasın? Velhasıl bu görüş ile tenasüh ehlinin mezhebi arasında hiçbir fark yoktur. Dolayısıyla bu görüşü benimsemek uzak görülmüyorsa tenasüh mezhebini benimsemek de uzak görülmez.
الْحُجَّةُ الْخَامِسَةُ: أَنَّ جَمِيعَ الْخَلْقِ الَّذِينَ خَلَقَهُمُ اللَّه مِنْ أَوْلَادِ آدَمَ عَدَدٌ عَظِيمٌ وكثيرة، فالمجموع الحاصل من تلك الذرات يَبْلُغُ مَبْلَغًا عَظِيمًا فِي الْحَجْمِيَّةِ وَالْمِقْدَارِ وَصُلْبُ آدَمَ عَلَى صِغَرِهِ يَبْعُدُ أَنْ يَتَّسِعَ لِذَلِكَ الْمَجْمُوعِ.
Beşinci delil: Allah'ın Âdemoğullarından yarattığı bütün mahlukat büyük ve çok bir sayıya ulaşır. Bu sebeple o zerrelerden meydana gelen toplam miktar hacim ve büyüklük bakımından muazzam bir boyuta varır. Âdem'in sulbü ise küçüklüğü sebebiyle bu toplamı almaktan uzaktır.
الْحُجَّةُ السَّادِسَةُ: أَنَّ الْبِنْيَةَ شَرْطٌ لِحُصُولِ الْحَيَاةِ وَالْعَقْلِ وَالْفَهْمِ، إِذْ لَوْ لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ لَمْ يَبْعُدْ فِي كُلِّ ذَرَّةٍ مِنْ ذَرَّاتِ الْهَبَاءِ أَنْ يَكُونَ عَاقِلًا فَاهِمًا مُصَنِّفًا لِلتَّصَانِيفِ الْكَثِيرَةِ فِي الْعُلُومِ الدَّقِيقَةِ. وَفَتْحُ هَذَا الْبَابِ يُفْضِي إِلَى الْتِزَامِ الْجَهَالَاتِ. وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّ الْبِنْيَةَ شَرْطٌ لِحُصُولِ الْحَيَاةِ، فَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْ تِلْكَ الذَّرَّاتِ لَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ عَالِمًا فَاهِمًا عَاقِلًا إِلَّا إِذَا حَصَلَتْ لَهُ قُدْرَةٌ مِنَ الْبِنْيَةِ وَاللَّحْمِيَّةِ وَالدَّمِيَّةِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَمَجْمُوعُ تِلْكَ الْأَشْخَاصِ الَّذِينَ خَرَجُوا إِلَى الْوُجُودِ مَنْ أَوَّلِ تَخْلِيقِ آدَمَ إِلَى آخِرِ قِيَامِ الْقِيَامَةِ لَا تَحْوِيهِمْ عَرْصَةُ الدُّنْيَا، فَكَيْفَ يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُمْ بِأَسْرِهِمْ حَصَلُوا دُفْعَةً وَاحِدَةً فِي صُلْبِ آدَمَ ﵇؟
Altıncı delil: [Belli bir] bünye (beden yapısı), hayatın, aklın ve idrakin var olması için şarttır. Zira şayet böyle olmasaydı, havadaki her bir toz zerresinin akıllı, anlayışlı ve ince ilimlerde pek çok eser telif eden bir varlık olması uzak görülmezdi. Bu kapıyı açmak ise saçmalıkları kabule götürür. Bünyenin hayatın meydana gelmesi için şart olduğu sabit olunca, o zerrelerden her birinin âlim, anlayışlı ve akıllı olabilmesi ancak bünye, et ve kandan belli bir miktara sahip olmasıyla mümkündür. Durum böyle olunca, Âdem'in ilk yaratılışından kıyametin kopuşuna kadar varlık sahasına çıkan bu şahısların tamamını dünya meydanı bile içine alamazken, onların hepsinin Âdem'in aleyhisselâm sulbünde bir defada bir arada bulundukları nasıl söylenebilir?
الْحُجَّةُ السَّابِعَةُ: قَالُوا هَذَا الْمِيثَاقُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ قَدْ أَخَذَهُ اللَّه مِنْهُمْ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ لِيَصِيرَ حُجَّةً عَلَيْهِمْ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، أَوْ لِيَصِيرَ حُجَّةً عَلَيْهِمْ عِنْدَ دُخُولِهِمْ فِي دَارِ الدُّنْيَا. وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ لِانْعِقَادِ الْإِجْمَاعِ عَلَى أَنَّ بِسَبَبِ ذَلِكَ الْقَدْرِ مِنَ الْمِيثَاقِ لَا يَصِيرُونَ مُسْتَحِقِّينَ لِلثَّوَابِ وَالْعِقَابِ وَالْمَدْحِ وَالذَّمِّ وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَطْلُوبُ مِنْهُ أَنْ يَصِيرَ ذَلِكَ حُجَّةً عَلَيْهِمْ عِنْدَ دُخُولِهِمْ فِي دَارِ الدُّنْيَا لِأَنَّهُمْ لَمَّا لَمْ يَذْكُرُوا ذَلِكَ الْمِيثَاقَ فِي الدُّنْيَا فَكَيْفَ يَصِيرُ ذَلِكَ حُجَّةً عَلَيْهِمْ فِي التَّمَسُّكِ بِالْإِيمَانِ؟
Yedinci delil: Şöyle demişlerdir: Allah bu mîsakı onlardan ya o vakitte aleyhlerine bir hüccet olsun diye veya dünya yurduna girdiklerinde aleyhlerine bir hüccet olsun diye almıştır. Birincisi bâtıldır; zira sadece bu kadarcık mîsaktan ötürü sevap, ikap, övgü ve yergiye müstahak olmadıkları hususunda icmâ vuku bulmuştur. Bundan maksadın dünya yurduna girdiklerinde aleyhlerine bir hüccet olması da caiz değildir; zira dünyadayken o mîsakı hatırlamadıklarına göre, bu durum imana sarılmaları hususunda nasıl onların aleyhine bir hüccet olabilir?
الْحُجَّةُ الثَّامِنَةُ: قَالَ الْكَعْبِيُّ: إِنَّ حَالَ أُولَئِكَ الذُّرِّيَّةِ لَا يَكُونُ أَعْلَى فِي الْفَهْمِ وَالْعِلْمِ مِنْ حَالِ الْأَطْفَالِ، وَلَمَّا لَمْ يَكُنْ تَوْجِيهُ التَّكْلِيفِ عَلَى الطِّفْلِ، فَكَيْفَ يُمْكِنُ تَوْجِيهُهُ عَلَى أُولَئِكَ الذَّوَاتِ؟
Sekizinci delil: el-Ka'bî şöyle demiştir: O zürriyetin anlayış ve ilim bakımından durumu çocukların durumundan daha üstün olamaz. Çocuğa mükellefiyet yüklemek mümkün olmadığına göre o zerre varlıklara nasıl mükellefiyet yüklenebilir?
وَأَجَابَ الزَّجَّاجُ عَنْهُ فَقَالَ: لَمَّا لَمْ يَبْعُدْ أَنْ يُؤْتِيَ اللَّه النمل العقل كما قال: قالَتْ نَمْلَةٌ يا أَيُّهَا النَّمْلُ [النَّمْلِ: ١٨] وَأَنْ يُعْطِيَ الْجَبَلَ الْفَهْمَ حَتَّى يُسَبِّحَ كَمَا قَالَ: وَسَخَّرْنا مَعَ داوُدَ الْجِبالَ يُسَبِّحْنَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٧٩] وَكَمَا أَعْطَى اللَّه الْعَقْلَ لِلْبَعِيرِ حَتَّى سَجَدَ لِلرَّسُولِ، وَلِلنَّخْلَةِ حَتَّى سَمِعَتْ وَانْقَادَتْ حين دعيت فكذا هاهنا.
ez-Zeccâc buna şöyle cevap vermiştir: Allah'ın { قالَتْ نَمْلَةٌ يا أَيُّهَا النَّمْلُ } [en-Neml 18] “Bir karınca: 'Ey karıncalar!' dedi” buyurduğu gibi karıncaya akıl vermesi; { وَسَخَّرْنا مَعَ داوُدَ الْجِبالَ يُسَبِّحْنَ } [el-Enbiyâ 79] “Dağları Dâvûd'la birlikte tesbih etmek üzere boyun eğdirdik” buyurduğu gibi dağa tesbih edecek anlayışı vermesi ve Allah'ın deveye Peygamber'e secde edecek aklı, hurma ağacına da çağrıldığında işitip boyun eğecek [anlayışı] vermesi uzak görülmediğine göre burada da böyledir.
الْحُجَّةُ التَّاسِعَةُ: أَنَّ أُولَئِكَ الذَّرِّ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ إِمَّا أَنْ يَكُونُوا كَامِلِي الْعُقُولِ وَالْقَدْرِ أَوْ مَا كَانُوا/ كَذَلِكَ، فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلُ كَانُوا مُكَلَّفِينَ لَا مَحَالَةَ وَإِنَّمَا يَبْقُونَ مُكَلَّفِينَ إِذَا عَرَفُوا اللَّه بِالِاسْتِدْلَالِ وَلَوْ كَانُوا كَذَلِكَ لَمَا امْتَازَتْ أَحْوَالُهُمْ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ عَنْ أَحْوَالِهِمْ فِي هَذِهِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا، فَلَوِ افْتَقَرَ التَّكْلِيفُ فِي الدُّنْيَا إِلَى سَبْقِ ذَلِكَ الْمِيثَاقِ لا فتقر التَّكْلِيفُ فِي وَقْتِ ذَلِكَ الْمِيثَاقِ إِلَى سَبْقِ مِيثَاقٍ آخَرَ وَلَزِمَ التَّسَلْسُلُ وَهُوَ مُحَالٌ. وَأَمَّا الثَّانِي: وَهُوَ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُمْ فِي وَقْتِ ذَلِكَ الْمِيثَاقِ مَا كَانُوا كَامِلِي الْعُقُولِ وَلَا كَامِلِي الْقَدْرِ، فَحِينَئِذٍ يَمْتَنِعُ تَوْجِيهُ الْخِطَابِ وَالتَّكْلِيفُ عَلَيْهِمْ.
Dokuzuncu delil: O zerreler o vakitte ya tam akıl ve kudret sahibi idiler ya da öyle değillerdi. Şayet birincisi geçerli idiyse muhakkak mükelleftiler; onlar ancak Allah'ı delille bildikleri takdirde mükellef kalırlar. Eğer öyle olsaydı onların o vakitteki halleri bu dünya hayatındaki hallerinden farksız olurdu. Dünyadaki mükellefiyet o mîsakın önceden geçmiş olmasına muhtaç olsaydı, o mîsak vaktindeki mükellefiyet de daha önceki başka bir mîsaka muhtaç olurdu ve teselsül gerekirdi ki bu imkânsızdır. İkincisine gelince; yani onların o mîsak vaktinde tam akıl ve tam kudret sahibi olmadıkları söylenecek olursa, bu durumda onlara hitap ve mükellefiyet yöneltmek imkânsız olur.
الْحُجَّةُ الْعَاشِرَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسانُ مِمَّ خُلِقَ خُلِقَ مِنْ ماءٍ دافِقٍ [الطَّارِقِ: ٥، ٦] وَلَوْ كَانَتْ تِلْكَ الذَّرَّاتُ عُقَلَاءَ فَاهِمِينَ كَامِلِينَ، لَكَانُوا مَوْجُودِينَ قَبْلَ هَذَا الْمَاءِ الدَّافِقِ وَلَا مَعْنَى لِلْإِنْسَانِ إِلَّا ذَلِكَ الشَّيْءُ فَحِينَئِذٍ لَا يَكُونُ الْإِنْسَانُ مَخْلُوقًا مِنَ الْمَاءِ الدَّافِقِ وَذَلِكَ رَدٌّ لِنَصِّ الْقُرْآنِ.
Onuncu delil: Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسانُ مِمَّ خُلِقَ خُلِقَ مِنْ ماءٍ دافِقٍ } [et-Târık 5-6] “İnsan neden yaratıldığına bir baksın! O, atılan bir sudan yaratıldı.” Şayet o zerreler akıllı, anlayışlı ve kâmil varlıklar olsalardı bu atılan sudan önce var olmuş olurlardı; oysa insandan kastedilen manadan başkası değildir. Bu durumda insan atılan sudan yaratılmış olmaz ki bu da Kur'an'ın nassını reddetmektir.
فَإِنْ قَالُوا: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ تَعَالَى خلقه كامل العقل والفهم والقدرة عِنْدَ الْمِيثَاقِ ثُمَّ أَزَالَ عَقْلَهُ وَفَهْمَهُ وَقُدْرَتَهُ؟ ثُمَّ إِنَّهُ خَلَقَهُ مَرَّةً أُخْرَى فِي رَحِمِ الْأُمِّ وَأَخْرَجَهُ إِلَى هَذِهِ الْحَيَاةِ.
Şayet derlerse ki: «Yüce Allah'ın onu mîsak anında tam akıl, anlayış ve kudret sahibi olarak yarattığı, sonra aklını, anlayışını ve kudretini giderdiği; ardından onu anne rahminde bir kez daha yaratıp bu hayata çıkardığı niçin söylenemez?»
قُلْنَا: هَذَا بَاطِلٌ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لَمَا كَانَ خَلَقَهُ مِنَ النُّطْفَةِ خَلْقًا عَلَى سَبِيلِ الِابْتِدَاءِ بَلْ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ خَلْقًا عَلَى سَبِيلِ الْإِعَادَةِ. وَأَجْمَعَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى أَنَّ خَلْقَهُ مِنَ النُّطْفَةِ هُوَ الْخَلْقُ الْمُبْتَدَأُ فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ مَا ذَكَرْتُمُوهُ بَاطِلٌ.
Deriz ki: Bu bâtıldır; zira durum böyle olsaydı onun nutfeden yaratılması ilk baştan (ibtidâen) bir yaratma olmaz, bilakis yeniden yaratma (iâde) şeklinde bir yaratma olması gerekirdi. Müslümanlar ise onun nutfeden yaratılmasının ilk baştan yaratma olduğu hususunda icmâ etmişlerdir. Bu da zikrettiğiniz şeyin bâtıl olduğunu gösterir.
الْحُجَّةُ الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ: هِيَ أَنَّ تِلْكَ الذَّرَّاتِ إِمَّا أَنْ يُقَالَ هِيَ عَيْنُ هَؤُلَاءِ النَّاسِ أَوْ غَيْرِهِمْ وَالْقَوْلُ الثَّانِي بَاطِلٌ بِالْإِجْمَاعِ، بَقِيَ الْقَوْلُ الْأَوَّلُ. فَنَقُولُ: إِمَّا أَنْ يُقَالَ إِنَّهُمْ بَقُوا فُهَمَاءَ عُقَلَاءَ قَادِرِينَ حَالَ مَا كَانُوا نُطْفَةً وَعَلَقَةً وَمُضْغَةً أَوْ مَا بَقُوا كَذَلِكَ وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ بِبَدِيهَةِ الْعَقْلِ. وَالثَّانِي: يَقْتَضِي أَنْ يُقَالَ الْإِنْسَانُ حَصَلَ لَهُ الْحَيَاةُ أَرْبَعَ مَرَّاتٍ: أَوَّلُهَا وَقْتَ الْمِيثَاقِ، وَثَانِيهَا فِي الدُّنْيَا، وَثَالِثُهَا فِي الْقَبْرِ، وَرَابِعُهَا فِي الْقِيَامَةِ. وَأَنَّهُ حَصَلَ لَهُ الْمَوْتُ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ. مَوْتٌ بَعْدَ الْحَيَاةِ الْحَاصِلَةِ فِي الْمِيثَاقِ الْأَوَّلِ، وَمَوْتٌ فِي الدُّنْيَا، وَمَوْتٌ فِي الْقَبْرِ، وَهَذَا الْعَدَدُ مُخَالِفٌ لِلْعَدَدِ الْمَذْكُورِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: رَبَّنا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ [غَافِرٍ: ١١] .
On birinci delil: O zerrelerin bizzat bu insanların kendileri olduğu söylenecektir veya başkaları olduğu söylenecektir. İkinci görüş icmâ ile bâtıldır; geriye birinci görüş kalır. Biz de deriz ki: Ya onların nutfe, alaka ve mudğa oldukları halde anlayışlı, akıllı ve kudretli olarak kaldıkları söylenecektir ya da böyle kalmadıkları. Birincisi aklın apaçık bedahatiyle bâtıldır. İkincisi ise insanın dört defa hayat bulduğunu söylemeyi gerektirir: İlki mîsak vaktinde, ikincisi dünyada, üçüncüsü kabirde, dördüncüsü kıyamette. Yine üç defa ölümün gerçekleştiğini gerektirir: İlk mîsakta meydana gelen hayattan sonra bir ölüm, dünyada bir ölüm ve kabirde bir ölüm. Bu sayı ise Yüce Allah'ın: { رَبَّنا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ } [el-Mü'min/Gâfir 11] “Rabbimiz! Bizi iki defa öldürdün, iki defa dirilttin” buyruğunda zikredilen sayıya aykırıdır.
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ [المؤمنين: ١٢] فَلَوْ كَانَ الْقَوْلُ بِهَذَا الذَّرِّ صَحِيحًا لَكَانَ ذَلِكَ الذَّرُّ هُوَ الْإِنْسَانُ لِأَنَّهُ هُوَ الْمُكَلَّفُ الْمُخَاطَبُ الْمُثَابُ الْمُعَاقَبُ، وَذَلِكَ بَاطِلٌ.
On ikinci delil: Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ } [el-Mü'minûn 12] “Andolsun biz insanı çamurdan süzülmüş bir özden yarattık” buyruğudur. Şayet bu zerreler görüşü doğru olsaydı, o zerre insan olurdu; çünkü mükellef, muhatap, sevap ve ceza gören odur. Bu ise bâtıldır.
لِأَنَّ ذَلِكَ الذَّرَّ غَيْرُ مَخْلُوقٍ مِنَ النُّطْفَةِ، وَالْعَلَقَةِ، وَالْمُضْغَةِ، وَنَصُّ الْكِتَابِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْإِنْسَانَ مَخْلُوقٌ مِنَ النُّطْفَةِ وَالْعَلَقَةِ، وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ وَقَوْلُهُ: قُتِلَ الْإِنْسانُ مَا أَكْفَرَهُ مِنْ أَيِّ شَيْءٍ خَلَقَهُ مِنْ نُطْفَةٍ خَلَقَهُ [عَبَسَ: ١٧- ١٩] فَهَذِهِ جُمْلَةُ الْوُجُوهِ الْمَذْكُورَةِ فِي بَيَانِ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ ضَعِيفٌ.
Çünkü o zerre nutfeden, alakadan ve mudğadan yaratılmış değildir; Kitab'ın nassı ise insanın nutfe ve alakadan yaratıldığına delildir ki o da Yüce Allah'ın { وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ } “Andolsun biz insanı çamurdan süzülmüş bir özden yarattık” buyruğu ile { قُتِلَ الْإِنْسانُ مَا أَكْفَرَهُ مِنْ أَيِّ شَيْءٍ خَلَقَهُ مِنْ نُطْفَةٍ خَلَقَهُ } [Abese 17-19] “Canı çıksın o insanın, ne nankördür o! [Allah] onu hangi şeyden yarattı? Bir damla sudan (nutfeden) yarattı” buyruklarıdır. İşte bu görüşün zayıf olduğunu beyan sadedinde zikredilen delillerin tamamı bunlardır.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُ أَصْحَابِ النَّظَرِ وَأَرْبَابِ الْمَعْقُولَاتِ: إِنَّهُ تَعَالَى أَخْرَجَ الذُّرِّيَّةَ وَهُمُ الْأَوْلَادُ مِنْ أَصْلَابِ آبَائِهِمْ وَذَلِكَ الْإِخْرَاجُ أَنَّهُمْ كَانُوا نُطْفَةً فَأَخْرَجَهَا اللَّه تَعَالَى فِي أَرْحَامِ الْأُمَّهَاتِ، وَجَعَلَهَا عَلَقَةً، ثُمَّ مُضْغَةً، ثُمَّ جَعَلَهُمْ بَشَرًا سَوِيًّا، وَخَلْقًا كَامِلًا ثُمَّ أَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ بِمَا رَكَّبَ فِيهِمْ مِنْ دَلَائِلِ وَحْدَانِيَّتِهِ، وَعَجَائِبِ خَلْقِهِ، وَغَرَائِبِ صُنْعِهِ. فَبِالْإِشْهَادِ صَارُوا كَأَنَّهُمْ قَالُوا بَلَى، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ هُنَاكَ قَوْلٌ بِاللِّسَانِ، وَلِذَلِكَ نَظَائِرُ مِنْهَا قوله تَعَالَى: فَقالَ لَها وَلِلْأَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ [فُصِّلَتْ: ١١] وَمِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ [النحل: ٤٠] وَقَوْلُ الْعَرَبِ:
Bu ayetin tefsirinde ikinci görüş nazar ve aklî ilimler ehlinin görüşüdür: Yüce Allah zürriyeti, yani çocukları babalarının sulblerinden çıkarmıştır. Bu çıkarma ise onların birer nutfe olmaları, sonra Allah Teâlâ'nın onları annelerin rahimlerine intikal ettirip alaka, sonra mudğa kılması, sonra onları düzgün birer insan ve kâmil bir yaratılış haline getirmesidir. Daha sonra onlarda yerleştirdiği birlik delilleri, yaratılışının acayiplikleri ve sanatının gariplikleriyle onları kendilerine şahit tutmuştur. Bu şahit tutma ile onlar, lisanla bir söz olmasa bile sanki «Evet» (belâ) demiş gibi olmuşlardır. Bunun benzerleri mevcuttur. Bunlardan biri Yüce Allah'ın: { فَقالَ لَها وَلِلْأَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ } [Fussilet 11] “Ona ve yere: 'İsteyerek veya istemeyerek gelin!' dedi. İkisi de: 'İsteyerek geldik' dediler” buyruğudur. Diğeri Yüce Allah'ın: { إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } [en-Nahl 40] “Biz bir şeyi dilediğimiz zaman ona sözümüz sadece 'Ol' dememizdir, o da hemen oluverir” buyruğudur. Arapların şu sözü de [bu kabildendir]:
قَالَ الْجِدَارُ لِلْوَتِدِ لِمَ تَشُقُّنِي ... قَالَ سَلْ مَنْ يَدُقُّنِي
«Duvar kazığa dedi ki: Niçin beni yarıyorsun? ... Kazık dedi ki: Beni çakana sor!»
فَإِنَّ الَّذِي وَرَايِي ... مَا خَلَّانِي وَرَايِي
«Zira arkamdaki kişi ... beni geride bırakmadı!»
وَقَالَ الشَّاعِرُ:
Şair şöyle demiştir:
امْتَلَأَ الْحَوْضُ وَقَالَ قَطْنِي
«Havuz doldu ve: 'Bana yeter' dedi.»
فَهَذَا النَّوْعُ مِنَ الْمَجَازِ وَالِاسْتِعَارَةِ مَشْهُورٌ فِي الْكَلَامِ، فَوَجَبَ حَمْلُ الْكَلَامِ عَلَيْهِ، فَهَذَا هُوَ الْكَلَامُ فِي تَقْرِيرِ هَذَيْنِ الْقَوْلَيْنِ، وَهَذَا الْقَوْلُ الثَّانِي لَا طَعْنَ فِيهِ الْبَتَّةَ، وَبِتَقْدِيرِ أَنْ يَصِحَّ هَذَا الْقَوْلُ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ مُنَافِيًا لِصِحَّةِ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ: إِنَّمَا الْكَلَامُ فِي أَنَّ الْقَوْلَ الْأَوَّلَ هَلْ يَصِحُّ أَمْ لَا؟
Bu tür mecaz ve istiare kelamda (Arap dilinde) meşhurdur; bu sebeple sözü buna hamletmek vacip olmuştur. İşte bu iki görüşün tespiti hakkındaki söz budur. Bu ikinci görüşte kesinlikle hiçbir tenkit ciheti yoktur. Bu görüşün sahih olduğu takdirde de birinci görüşün sıhhatine aykırı olmaz. Mesele sadece birinci görüşün sahih olup olmadığı hususundadır.
فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ: فَمَا الْمُخْتَارُ عِنْدَكُمْ فيه؟
Eğer birisi: «Peki, bu hususta sizin tercih ettiğiniz görüş nedir?» diyecek olursa,
قلنا: هاهنا مَقَامَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ هَلْ يَصِحُّ الْقَوْلُ بِأَخْذِ الْمِيثَاقِ عَنِ الذَّرِّ؟ وَالثَّانِي: أَنَّ بِتَقْدِيرِ أَنْ يصح القول به، فهل يمكن جعله تفسير الألفاظ هَذِهِ الْآيَةِ؟
deriz ki: Burada iki makam (inceleme konusu) vardır: Birincisi: Karınca gibi zerrelerden mîsak alındığı görüşü sahih midir? İkincisi: Bunun sahih olduğu takdirde bu ayetin lafızlarının tefsiri kılınması mümkün müdür?
أَمَّا الْمَقَامُ الْأَوَّلُ: فَالْمُنْكِرُونَ لَهُ قَدْ تَمَسَّكُوا بِالدَّلَائِلِ الْعَقْلِيَّةِ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا وَقَرَّرْنَاهَا، وَيُمْكِنُ الْجَوَابُ عَنْ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا بِوَجْهٍ مُقْنِعٍ.
Birinci makama gelince: Bunu inkâr edenler zikrettiğimiz ve açıkladığımız aklî delillere sarılmışlardır. Bunların her birine ikna edici bir yolla cevap vermek mümkündür.
أَمَّا الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: مِنَ الْوُجُوهِ الْعَقْلِيَّةِ الْمَذْكُورَةِ، وَهُوَ أَنَّهُ لَوْ صَحَّ الْقَوْلُ بِأَخْذِ هَذَا الْمِيثَاقِ لَوَجَبَ أَنْ نَتَذَكَّرَهُ الْآنَ.
Zikredilen aklî delillerin birincisine gelince; o da şayet bu mîsakın alındığı görüşü sahih olsaydı şu anda onu hatırlamamızın gerekeceği [iddiasıydı].
قُلْنَا: خَالِقُ الْعِلْمِ بِحُصُولِ الْأَحْوَالِ الْمَاضِيَةِ هُوَ اللَّه تَعَالَى لِأَنَّ هَذِهِ الْعُلُومَ عَقْلِيَّةٌ ضَرُورِيَّةٌ. وَالْعُلُومُ الضَّرُورِيَّةُ خَالِقُهَا هُوَ اللَّه تَعَالَى، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ صَحَّ مِنْهُ تَعَالَى أَنْ يَخْلُقَهَا.
Deriz ki: Geçmiş hallerin meydana geldiğine dair bilginin yaratıcısı Yüce Allah'tır. Çünkü bu bilgiler aklî ve zarûrîdir. Zarûrî bilgilerin yaratıcısı ise Yüce Allah'tır. Durum böyle olunca, Yüce Allah'ın bunu yaratması [veya yaratmaması] sahih olur.
فَإِنْ قَالُوا: فَإِذَا جَوَّزْتُمْ هَذَا، فَجَوِّزُوا أَنْ يُقَالَ: إن قَبْلَ هَذَا الْبَدَنِ كُنَّا فِي أَبْدَانٍ أُخْرَى عَلَى سَبِيلِ التَّنَاسُخِ وَإِنْ كُنَّا لَا نَتَذَكَّرُ الْآنَ أَحْوَالَ تِلْكَ الْأَبْدَانِ! قُلْنَا: الْفَرْقُ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ ظَاهِرٌ وَذَلِكَ لِأَنَّا إِذَا كُنَّا فِي أَبْدَانٍ أُخْرَى، وَبَقِينَا فِيهَا سِنِينَ وَدُهُورًا، امْتَنَعَ فِي مَجْرَى الْعَادَةِ نِسْيَانُهَا، أَمَّا أَخْذُ هَذَا الْمِيثَاقِ إِنَّمَا حَصَلَ فِي أَسْرَعِ زَمَانٍ، وَأَقَلِّ وَقْتٍ فَلَمْ/ يَبْعُدْ حُصُولُ النِّسْيَانِ فِيهِ، وَالْفَرْقُ الظَّاهِرُ حَاكِمٌ بِصِحَّةِ هَذَا الْفَرْقِ، لِأَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا بَقِيَ عَلَى الْعَمَلِ الْوَاحِدِ سِنِينَ كَثِيرَةً يَمْتَنِعُ أَنْ يَنْسَاهُ، أَمَّا إِذَا مَارَسَ الْعَمَلَ الْوَاحِدَ لَحْظَةً وَاحِدَةً فَقَدْ يَنْسَاهُ، فَقَدْ ظَهَرَ الْفَرْقُ.
Şayet derlerse ki: «Bunu caiz gördüğünüze göre, tenasüh yoluyla bu bedenden önce başka bedenlerde bulunduğumuzu —şu anda o bedenlerin hallerini hatırlamıyor olsak bile— söylemeyi de caiz görün!» Deriz ki: İki mesele arasındaki fark açıktır. Çünkü biz başka bedenlerde bulunmuş ve oralarda yıllarca, çağlar boyu kalmış olsaydık, âdetin akışı gereğince onları unutmak imkânsız olurdu. Bu mîsakın alınması ise son derece hızlı bir zamanda ve pek kısa bir vakitte vuku bulmuştur; dolayısıyla onda unutmanın gerçekleşmesi uzak değildir. Açık fark da bu ayrımın sıhhatine hükmetmektedir; zira insan bir iş üzere uzun yıllar kaldığında onu unutması imkânsızdır, ama bir işi tek bir an yaptığında onu unutabilir. Böylece fark ortaya çıkmıştır.
وَأَمَّا الْوَجْهُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنْ يُقَالَ: مَجْمُوعُ تِلْكَ الذَّرَّاتِ يَمْتَنِعُ حُصُولُهَا بِأَسْرِهَا فِي ظَهْرِ آدَمَ ﵇.
İkinci delile gelince; o da: «O zerrelerin tamamının Âdem'in aleyhisselâm sırtında bulunması imkânsızdır» denilmesidir.
قُلْنَا: عِنْدَنَا الْبِنْيَةُ لَيْسَتْ شَرْطًا لِحُصُولِ الْحَيَاةِ، وَالْجَوْهَرُ الْفَرْدُ الَّذِي لَا يَتَجَزَّأُ، قَابِلٌ لِلْحَيَاةِ وَالْعَقْلِ، فَإِذَا جَعَلْنَا كُلَّ وَاحِدٍ مِنْ تِلْكَ الذَّرَّاتِ جَوْهَرًا فَرْدًا، فَلِمَ قُلْتُمْ إِنَّ ظَهْرَ آدَمَ ﵇ لَا يَتَّسِعُ لِمَجْمُوعِهَا؟ إِلَّا أَنَّ هَذَا الْجَوَابَ لَا يَتِمُّ إِلَّا إِذَا قُلْنَا: الْإِنْسَانُ جَوْهَرٌ فَرْدٌ. وَجُزْءٌ لَا يَتَجَزَّأُ فِي الْبَدَنِ. عَلَى مَا هُوَ مَذْهَبُ بَعْضِ الْقُدَمَاءِ، وَأَمَّا إِذَا قُلْنَا: الْإِنْسَانُ هُوَ النَّفْسُ النَّاطِقَةُ، وَإِنَّهُ جَوْهَرٌ غَيْرُ مُتَحَيِّزٍ، وَلَا حَالَ فِي الْمُتَحَيِّزِ فَالسُّؤَالُ زَائِلٌ.
Deriz ki: Bize göre bünye (beden yapısı), hayatın meydana gelmesi için şart değildir; bölünmeyen en küçük cüz olan cevher-i ferd, hayatı ve aklı kabul edicidir. O zerrelerden her birini bir cevher-i ferd saydığımız takdirde, Âdem'in aleyhisselâm sırtının onların tamamını almayacağını neye dayanarak söylediniz? Ne var ki bu cevap, ancak bazı kadim âlimlerin mezhebi üzere «İnsan bedende bölünmeyen bir parça olan bir cevher-i ferddir» dediğimiz takdirde tamam olur. Şayet «İnsan natık nefistir (düşünen ruhtur) ve o mekân tutmayan (gayr-i mütehayyiz) ve mekân tutanda yerleşmiş olmayan bir cevherdir» dersek, o takdirde itiraz zaten ortadan kalkar.
وَأَمَّا الْوَجْهُ الثَّالِثُ: وَهُوَ قَوْلُهُ فَائِدَةُ أَخْذِ الْمِيثَاقِ هِيَ أَنْ تَكُونَ حُجَّةً فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ أَوْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا؟
Üçüncü delile gelince; o da: «Mîsak almanın faydası o vakitte hüccet olması mıdır, yoksa dünya hayatında mı?» şeklindeki sözüdür.
فَجَوَابُنَا أَنْ نَقُولَ: يَفْعَلُ اللَّه مَا يَشَاءُ وَيَحْكُمُ مَا يُرِيدُ، وَأَيْضًا أَلَيْسَ أَنَّ مِنَ الْمُعْتَزِلَةِ إِذَا أَرَادُوا تَصْحِيحَ الْقَوْلِ بِوَزْنِ الْأَعْمَالِ، وَإِنْطَاقِ الْجَوَارِحِ قَالُوا: لَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ لِبَعْضِ الْمُكَلَّفِينَ فِي إِسْمَاعِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ لُطْفٌ؟ فَكَذَا هاهنا لَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ لِبَعْضِ الْمَلَائِكَةِ فِي تَمْيِيزِ السُّعَدَاءِ مِنَ الْأَشْقِيَاءِ فِي وَقْتِ أَخْذِ الْمِيثَاقِ لُطْفٌ. وَقِيلَ أَيْضًا إِنَّ اللَّه تَعَالَى يُذَكِّرُهُمْ ذَلِكَ الْمِيثَاقَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَبَقِيَّةُ الْوُجُوهِ ضَعِيفَةٌ وَالْكَلَامُ عَلَيْهَا سَهْلٌ هَيِّنٌ.
Cevabımız şudur: Allah dilediğini yapar, murad ettiğine hükmeder. Ayrıca Mu'tezile'den bazıları amellerin tartılması ve uzuvların konuşturulması görüşünü temellendirmek istediklerinde: «Bu şeylerin duyurulmasında bazı mükellefler için bir lütuf bulunması uzak değildir» demiyorlar mı? Burada da aynı şekilde, mîsakın alındığı vakitte bahtiyarlar ile bedbahtların birbirinden ayırt edilmesinde bazı melekler için bir lütuf bulunması uzak değildir. Yine denilmiştir ki: Yüce Allah kıyamet günü onlara o mîsakı hatırlatacaktır. Diğer deliller ise zayıftır ve onlara cevap vermek kolay ve basittir.
وَأَمَّا الْمَقَامُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّ بِتَقْدِيرِ أَنْ يَصِحَّ الْقَوْلُ بِأَخْذِ الْمِيثَاقِ مِنَ الذَّرِّ. فَهَلْ يُمْكِنُ جَعْلُهُ تَفْسِيرًا لِأَلْفَاظِ هَذِهِ الْآيَةِ؟ فَنَقُولُ الْوُجُوهُ الثَّلَاثَةُ الْمَذْكُورَةُ أَوَّلًا دَافِعَةٌ لِذَلِكَ لِأَنَّ قَوْلَهُ: أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ فقد بينا أن المراد منه، وإذا أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ ظُهُورِ بَنِي آدَمَ، وَأَيْضًا لَوْ كَانَتْ هَذِهِ الذُّرِّيَّةُ مَأْخُوذَةً مَنْ ظَهْرِ آدَمَ لَقَالَ مِنْ ظَهْرِهِ ذُرِّيَّتَهُ وَلَمْ يَقُلْ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ. أَجَابَ النَّاصِرُونَ لِذَلِكَ الْقَوْلِ: بِأَنَّهُ صَحَّتِ الرِّوَايَةُ عَنْ رَسُولِ اللَّه ﷺ أَنَّهُ فَسَّرَ هَذِهِ الْآيَةَ بِهَذَا الْوَجْهِ وَالطَّعْنُ فِي تَفْسِيرِ رَسُولِ اللَّه غَيْرُ مُمْكِنٍ. فَنَقُولُ: ظَاهِرُ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى أَخْرَجَ الذَّرَّ مِنْ ظُهُورِ بَنِي آدَمَ فَيُحْمَلُ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يَعْلَمُ أَنَّ الشَّخْصَ الْفُلَانِيَّ يَتَوَلَّدُ مِنْهُ فُلَانٌ
İkinci makama gelince; o da karıncalardan mîsak alındığı görüşünün sahih olduğu takdirde bu ayetin lafızlarının tefsiri kılınmasının mümkün olup olmadığıdır. Deriz ki: Başta zikredilen üç delil buna engeldir; zira { أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ } “Rabbin Âdemoğullarının sırtlarından zürriyetlerini almıştı” buyruğundan muradın «Hani Rabbin Âdemoğullarının sırtlarından almıştı» demek olduğunu açıklamıştık. Ayrıca şayet bu zürriyet Âdem'in sırtından alınmış olsaydı, { مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ } “sırtlarından zürriyetlerini” demez, «onun sırtından zürriyetini» derdi. O görüşü savunanlar buna şöyle cevap vermişlerdir: Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayeti bu şekilde tefsir ettiğine dair rivayet sahih olarak gelmiştir; Resûlullah'ın tefsirine dil uzatmak ise mümkün değildir. Biz de deriz ki: Ayetin zahiri, Yüce Allah'ın zerreleri Âdemoğullarının sırtlarından çıkardığına delalet eder. Bu da Yüce Allah'ın falanca şahıstan falancanın doğacağını,
وَذَلِكَ الْفُلَانُ فُلَانٌ آخَرُ، فَعَلَى التَّرْتِيبِ الَّذِي عُلِمَ دُخُولُهُمْ فِي الْوُجُودِ يُخْرِجُهُمْ وَيُمَيِّزُ بَعْضَهُمْ مِنْ بَعْضٍ، وَأَمَّا أَنَّهُ تَعَالَى يُخْرِجُ كُلَّ تِلْكَ الذُّرِّيَّةِ مِنْ صُلْبِ آدَمَ، فَلَيْسَ فِي لَفْظِ الْآيَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى ثُبُوتِهِ وَلَيْسَ فِي الْآيَةِ أَيْضًا مَا يَدُلُّ عَلَى بُطْلَانِهِ، إِلَّا أَنَّ الْخَبَرَ قَدْ دَلَّ عَلَيْهِ، فَثَبَتَ إِخْرَاجُ الذُّرِّيَّةِ مِنْ ظُهُورِ/ بَنِي آدَمَ بِالْقُرْآنِ، وَثَبَتَ إِخْرَاجُ الذُّرِّيَّةِ مِنْ ظَهْرِ آدَمَ بِالْخَبَرِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ: فَلَا مُنَافَاةَ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ وَلَا مُدَافَعَةَ، فَوَجَبَ الْمَصِيرُ إِلَيْهِمَا مَعًا.
o falancadan da başka bir falancanın [dünyaya geleceğini] bilmesine hamletmektir. Nitekim varlık alanına girecekleri bilinen tertip üzere onları çıkarmış ve birbirlerinden ayırt etmiştir. Yüce Allah'ın bütün o zürriyeti Âdem'in sulbünden çıkarmasına gelince; ayetin lafzında bunun sübûtuna delalet eden bir ifade bulunmadığı gibi ayette bunun bâtıl olduğuna delalet eden bir ifade de yoktur. Ancak hadis buna delalet etmiştir. Böylece zürriyetin Âdemoğullarının sırtlarından çıkarılması Kur'an ile, Âdem'in sırtından çıkarılması ise hadis ile sabit olmuştur. Bu takdire göre iki husus arasında hiçbir zıtlık ve çelişki yoktur; binaenaleyh her ikisini birden benimsemek vacip olmuştur.
صَوْنًا لِلْآيَةِ. وَالْخَبَرُ عَنِ الطَّعْنِ بِقَدْرِ الْإِمْكَانِ، فَهَذَا مُنْتَهَى الْكَلَامِ فِي تَقْرِيرِ هَذَا الْمَقَامِ.
[Bu,] imkân nispetinde hem ayeti hem hadisi tenkitten korumak içindir. İşte bu konunun açıklanmasında varılacak son nokta budur.
الْمَسْأَلَةُ الثانية: قرأ نافع وابن عامر وأبو عمرو ذُرِّيَّاتِهِمْ بِالْأَلْفِ عَلَى الْجَمْعِ وَالْبَاقُونَ ذُرِّيَّتَهُمْ عَلَى الْوَاحِدِ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: الذُّرِّيَّةُ تَقَعُ عَلَى الْوَاحِدِ وَالْجَمْعِ. فَمَنْ أَفْرَدَ فَإِنَّهُ قَدِ اسْتَغْنَى عَنْ جمعه بوقوعه عَلَى الْجَمْعِ فَصَارَ كَالْبَشَرِ فَإِنَّهُ يَقَعُ عَلَى الواحد كقوله: ما هذا بَشَراً وَعَلَى الْجَمْعِ كَقَوْلِهِ: أَبَشَرٌ يَهْدُونَنا [التَّغَابُنِ: ٦] وَقَوْلُهُ: إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنا وَكَمَا لَمْ يُجْمَعْ بَشَرٌ بِتَصْحِيحٍ وَلَا تَكْسِيرٍ كَذَلِكَ لَا يُجْمَعُ الذُّرِّيَّةُ وَمَنْ جَمَعَ قَالَ: إِنَّ الذُّرِّيَّةَ وَإِنْ كَانَ وَاحِدًا فَلَا إِشْكَالَ فِي جَوَازِ الْجَمْعِ فِيهِ، وَإِنْ كَانَ جَمْعًا فَجَمْعُهُ أَيْضًا حَسُنٌ، لِأَنَّكَ قَدْ رَأَيْتَ الْجُمُوعَ الْمُكَسَّرَةَ قَدْ جُمِعَتْ. نَحْوَ الطُّرُقَاتِ وَالْجَدَرَاتِ، وَهُوَ اخْتِيَارُ يُونُسَ أَمَّا قَوْلِهِ تَعَالَى:
İkinci Mesele: Nâfi', İbn Âmir ve Ebû Amr çoğul olarak elif ile { ذُرِّيَّاتِهِمْ } şeklinde okumuşlar, diğerleri ise tekil olarak { ذُرِّيَّتَهُمْ } şeklinde okumuşlardır. el-Vâhidî şöyle demiştir: Zürriyet kelimesi hem tekil hem çoğul için kullanılır. Tekil okuyan kimse, çoğul manasına da gelmesi sebebiyle onu çoğul yapmaktan müstağni kalmıştır; böylece o «beşer» kelimesi gibi olmuştur. Zira o hem tekil için { ما هذا بَشَراً } “Bu bir insan değildir” buyruğundaki gibi, hem de çoğul için { أَبَشَرٌ يَهْدُونَنا } [et-Teğâbün 6] “Bizi bir insan mı doğru yola iletecek?” ve { إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنا } “Siz de ancak bizim gibi birer insansınız” buyruklarındaki gibi kullanılır. Beşer kelimesi kurallı veya kuralsız çoğul yapılmadığı gibi zürriyet kelimesi de çoğul yapılmaz. Çoğul okuyan ise şöyle demiştir: Zürriyet kelimesi şayet tekil ise onda çoğul yapılmasının caiz olmasında bir problem yoktur; eğer çoğul ise onun çoğul yapılması da güzeldir, zira kuralsız çoğulların (cemi mükesserlerin) «turukât» ve «cederât» gibi tekrar çoğul yapıldığını görmüşsündür. Bu da Yûnus'un tercihidir. Yüce Allah'ın şu buyruğuna gelince:
وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى فَنَقُولُ: أَمَّا عَلَى قَوْلِ مَنْ أَثْبَتَ الْمِيثَاقَ الْأَوَّلَ فَكُلُّ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ مَحْمُولَةٌ عَلَى ظَوَاهِرِهَا، وَأَمَّا عَلَى قَوْلِ مَنْ أَنْكَرَهُ قَالَ: إِنَّهَا مَحْمُولَةٌ عَلَى التَّمْثِيلِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ تَعَالَى نَصَبَ لَهُمُ الْأَدِلَّةَ عَلَى رُبُوبِيَّتِهِ، وَشَهِدَتْ بِهَا عُقُولُهُمْ، فَصَارَ ذَلِكَ جَارِيًا مَجْرَى مَا إِذَا أَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِنَا وَإِقْرَارِنَا بِوَحْدَانِيَّتِهِ، أَمَّا قَوْلُهُ: شَهِدْنا فَفِيهِ قَوْلَانِ:
{ وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى } “Ve onları kendilerine şahit tutarak: «Ben sizin Rabbiniz değil miyim?» demişti. Onlar da: «Evet!» demişlerdi.” Deriz ki: İlk mîsakı kabul edenlerin görüşüne göre bütün bu hususlar zahirlerine hamledilir. Onu inkâr edenlerin görüşüne göre ise bunlar temsile hamledilir; mana şudur: Yüce Allah onlar için rubûbiyyetine dair delilleri dikmiş, akılları da buna şahitlik etmiştir. Böylece bu durum, onları kendilerine şahit tutması ve birliğini ikrar etmeleri mesabesinde olmuştur. { شَهِدْنا } “Şahit olduk” buyruğuna gelince; bunda iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ مِنْ كَلَامِ الْمَلَائِكَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ لَمَّا قَالُوا بَلى قَالَ اللَّه لِلْمَلَائِكَةِ اشْهَدُوا فَقَالُوا شَهِدْنَا، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ يَحْسُنُ الْوَقْفُ عَلَى قَوْلِهِ: قالُوا بَلى لِأَنَّ كَلَامَ الذرية قد انقطع هاهنا وَقَوْلُهُ: أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا غافِلِينَ تَقْرِيرُهُ: أَنَّ الْمَلَائِكَةَ قَالُوا شَهِدْنَا عَلَيْهِمْ بِالْإِقْرَارِ، لِئَلَّا يَقُولُوا مَا أَقْرَرْنَا، فَأَسْقَطَ كَلِمَةَ «لَا» كَمَا قَالَ: وَأَلْقى فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ [النَّحْلِ: ١٥] يُرِيدُ لِئَلَّا تَمِيدَ بِكُمْ، هَذَا قَوْلُ الْكُوفِيِّينَ، وَعِنْدَ البصريين تقريره: شَهِدْنَا كَرَاهَةَ أَنْ يَقُولُوا.
Birinci görüş: Bu söz meleklerin kelâmıdır. Çünkü zürriyet { بَلى } “Evet” dediğinde Allah meleklere: 'Şahit olun' buyurdu, onlar da 'Şahit olduk' dediler. Bu görüşe göre { قالُوا بَلى } “Onlar da: «Evet!» demişlerdi” ifadesinde vakıf yapmak güzeldir; çünkü zürriyetin sözü burada bitmiştir. { أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا غافِلِينَ } “Kıyamet günü: «Biz bundan habersizdik» demeyesiniz” buyruğunun açıklaması şöyledir: Melekler 'Biz ikrar etmedik' demesinler diye onların ikrarına şahitlik ettik dediler. Yüce Allah'ın { وَأَلْقى فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ } [en-Nahl 15] yani «sizi sarsmasın diye» buyruğunda olduğu gibi burada da «lâ» (olumsuzluk) edatı hazfedilmiştir. Bu Kûfelilerin görüşüdür. Basralılara göre ise takdiri: «Böyle söylemelerini kerih gördüğümüz için şahit olduk» şeklindedir.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ: شَهِدْنا مِنْ بَقِيَّةِ كَلَامِ الذُّرِّيَّةِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْرِيرِ، فَقَوْلُهُ: أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا غافِلِينَ مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ: وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ وَالتَّقْدِيرُ: وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ، بِكَذَا وَكَذَا، لِئَلَّا يَقُولُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا غافِلِينَ أَوْ كَرَاهِيَةَ أَنْ يَقُولُوا ذَلِكَ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ، فَلَا يَجُوزُ الْوَقْفُ عِنْدَ قَوْلِهِ: شَهِدْنا لِأَنَّ قَوْلَهُ: أَنْ يَقُولُوا مُتَعَلِّقٌ بِمَا قَبْلَهُ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَأَشْهَدَهُمْ فَلَمْ يَجُزْ قَطْعُهُ مِنْهُ. وَاخْتَلَفَ الْقُرَّاءُ فِي قَوْلِهِ: أَنْ يَقُولُوا أَوْ تَقُولُوا: فَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو بِالْيَاءِ جَمِيعًا، لِأَنَّ الَّذِي تَقَدَّمَ مِنَ الْكَلَامِ عَلَى الْغَيْبَةِ وَهُوَ قَوْلُهُ: مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ... - وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ لِئَلَّا يَقُولُوا وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّاءِ، لِأَنَّهُ قَدْ جَرَى فِي الْكَلَامِ خِطَابٌ وَهُوَ قَوْلُهُ: أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى شَهِدْنا وَكِلَا الْوَجْهَيْنِ حَسَنٌ، لِأَنَّ الْغَائِبِينَ هُمُ الْمُخَاطَبُونَ فِي الْمَعْنَى.
İkinci görüş: { شَهِدْنا } “Şahit olduk” ifadesi zürriyetin sözünün devamıdır. Bu açıklamaya göre { أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا غافِلِينَ } “Kıyamet günü: «Biz bundan habersizdik» demeyesiniz” buyruğu { وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ } “Onları kendilerine şahit tutarak” buyruğuna taalluk eder. Takdiri ise şöyledir: «Kıyamet günü: 'Biz bundan habersizdik' demesinler diye yahut bunu söylemelerini kerih gördüğü için onları kendilerine şöyle şöyle şahit tuttu.» Bu takdire göre { شَهِدْنا } “Şahit olduk” buyruğunda vakıf yapmak caiz değildir; çünkü { أَنْ يَقُولُوا } buyruğu kendisinden önceki { وَأَشْهَدَهُمْ } buyruğuna bağlıdır, dolayısıyla ondan koparılması caiz olmaz. Kurrâ { أَنْ تَقُولُوا } ve { أَوْ تَقُولُوا } lafızlarında ihtilaf etmişlerdir: Ebû Amr, öncesinde geçen kelâm gaib sigasında olduğundan —ki o da: «Âdemoğullarının sırtlarından... onları kendilerine şahit tuttu, demesinler diye» buyruğudur— her ikisini de ye ile (en yekûlû / ev yekûlû) okumuştur. Diğerleri ise kelâmda bir hitap geçtiğinden —ki o da: «Ben sizin Rabbiniz değil miyim? Onlar da: Evet, şahit olduk, dediler» buyruğudur— te ile (en tekûlû / ev tekûlû) okumuşlardır. Her iki vecih de güzeldir; zira mana bakımından gaib olanlar aynı zamanda muhatap olanların kendileridir.
أَمَّا قَوْلُهُ: أَوْ تَقُولُوا إِنَّما أَشْرَكَ آباؤُنا مِنْ قَبْلُ قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: الْمَعْنَى أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذَا الْإِشْهَادِ أَنْ لَا يَقُولَ الْكُفَّارُ إِنَّمَا أَشْرَكْنَا، لِأَنَّ آبَاءَنَا أَشْرَكُوا، فَقَلَّدْنَاهُمْ فِي ذَلِكَ الشِّرْكِ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: أَفَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ وَالْحَاصِلُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَخَذَ عَلَيْهِمُ الْمِيثَاقَ امْتَنَعَ عَلَيْهِمُ التَّمَسُّكُ بِهَذَا الْقَدْرِ. وَأَمَّا الذين
{ أَوْ تَقُولُوا إِنَّما أَشْرَكَ آباؤُنا مِنْ قَبْلُ } “Yahut: «Daha önce ancak atalarımız ortak koşmuştu» demeyesiniz” buyruğuna gelince; müfessirler şöyle demiştir: Mana şudur: Bu şahit tutmadan maksat, kâfirlerin 'Biz ancak atalarımız şirk koştuğu için şirk koştuk ve bu şirkte onları taklit ettik' dememeleridir. { أَفَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ } “Bâtılı işleyenlerin yaptıkları yüzünden bizi helak mi edeceksin?” buyruğundan murat da budur. Netice itibarıyla Yüce Allah onlardan bu mîsakı alınca artık bu mazerete sarılmaları imkânsız hale gelmiştir.
حَمَلُوا الْآيَةَ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ مُجَرَّدُ نَصْبِ الدَّلَائِلِ. قَالُوا: مَعْنَى الْآيَةِ أَنَّا نَصَبْنَا هذه هَذِهِ الدَّلَائِلَ، وَأَظْهَرْنَاهَا لِلْعُقُولِ كَرَاهَةَ أَنْ يَقُولُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا غافِلِينَ فَمَا نَبَّهَنَا عَلَيْهِ مُنَبِّهٌ أَوْ كَرَاهَةَ أَنْ يَقُولُوا إِنَّمَا أَشْرَكْنَا عَلَى سَبِيلِ التَّقْلِيدِ لِأَسْلَافِنَا، لِأَنَّ نَصْبَ الْأَدِلَّةِ عَلَى التَّوْحِيدِ قَائِمٌ مَعَهُمْ، فَلَا عُذْرَ لَهُمْ فِي الْإِعْرَاضِ عَنْهُ، وَالْإِقْبَالِ عَلَى التَّقْلِيدِ وَالِاقْتِدَاءِ بِالْآبَاءِ.
Ayeti bundan maksadın sadece delillerin dikilmesi olduğuna hamledenlere gelince; onlar şöyle demiştir: Ayetin manası şudur: Kıyamet günü «Biz bundan habersizdik; bize bunu hatırlatan bir uyarıcı gelmedi» demelerini yahut «Biz ancak geçmişlerimizi taklit ederek şirk koştuk» demelerini kerih gördüğümüz için bu delilleri diktik ve akıllara açık kıldık. Çünkü tevhîd delillerinin dikilmiş olması kendileriyle birlikte mevcuttur; dolayısıyla ondan yüz çevirip ataları taklit etmeye ve onlara uymaya yönelmeleri hususunda hiçbir mazeretleri yoktur.
ثُمَّ قَالَ: وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ وَالْمَعْنَى: أَنَّ مِثْلَ مَا فَصَّلْنَا وَبَيَّنَّا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، بَيَّنَّا سَائِرَ الْآيَاتِ لِيَتَدَبَّرُوهَا فَيَرْجِعُوا إِلَى الْحَقِّ وَيُعْرِضُوا عَنِ الْبَاطِلِ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَلَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ وَقِيلَ: أَيْ مَا أَخَذَ عَلَيْهِمْ مِنَ الْمِيثَاقِ فِي التَّوْحِيدِ، وَفِي الْآيَةِ قَوْلٌ ثَالِثٌ وَهُوَ أَنَّ الْأَرْوَاحَ الْبَشَرِيَّةَ مَوْجُودَةٌ قَبْلَ الْأَبْدَانِ، وَالْإِقْرَارَ بِوُجُودِ الْإِلَهِ مِنْ لَوَازِمِ ذَوَاتِهَا وَحَقَائِقِهَا، وَهَذَا الْعِلْمُ لَيْسَ يَحْتَاجُ فِي تَحْصِيلِهِ إِلَى كَسْبٍ وَطَلَبٍ، وَهَذَا الْبَحْثُ إِنَّمَا يَنْكَشِفُ تَمَامَ الِانْكِشَافِ بِأَبْحَاثٍ عَقْلِيَّةٍ غَامِضَةٍ، لَا يُمْكِنُ ذِكْرُهَا فِي هَذَا الكتاب. واللَّه أعلم.
Sonra [Allah]: { وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ } “İşte biz âyetleri böylece ayrıntılı olarak açıklarız” buyurmuştur. Mana şudur: Bu ayette ayrıntılı kılıp açıkladığımız gibi, düşünüp anlasınlar da hakka dönsünler ve bâtıldan yüz çevirsinler diye diğer ayetleri de açıkladık. { وَلَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ } “Belki dönerler” buyruğundan murat da budur. Bir görüşe göre de: [Yani] tevhîd hususunda kendilerinden alınan mîsaka [dönerler]. Bu ayet hakkında üçüncü bir görüş daha vardır ki o da şudur: İnsanî ruhlar bedenlerden önce mevcuttur; İlah'ın varlığını ikrar etmek de ruhların bizzat zatlarının ve hakikatlerinin ayrılmaz bir gereğidir (levâzımıdır). Bu bilginin elde edilmesinde bir kazanç ve arayışa ihtiyaç yoktur. Bu inceleme ise ancak bu kitapta zikredilmesi mümkün olmayan derin aklî araştırmalarla tam anlamıyla açıklığa kavuşur. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٧٥ الى ١٧٦]
[A'râf Suresi (7), 175-176. Ayetler]