أَمَّا الْأَوَّلُ: فتقريره أن قوله: يا أَيُّهَا النَّاسُ خِطَابٌ وَهَذَا الْخِطَابُ لَا يَتَنَاوَلُ إِلَّا الْمُكَلَّفِينَ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَالنَّاسُ الَّذِينَ دَخَلُوا تحت قوله: يا أَيُّهَا النَّاسُ لَيْسُوا إِلَّا الْمُكَلَّفِينَ مِنَ النَّاسِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَلَمْ يَلْزَمْ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ قوله: يا أَيُّهَا النَّاسُ عَامٌّ دَخَلَهُ التَّخْصِيصُ.
Birincisine gelince; bunun açıklaması şudur: O'nun { يا أَيُّهَا النَّاسُ } hitabı, ancak mükellefleri kapsar. Durum böyle olunca, { يا أَيُّهَا النَّاسُ } kavlinin altına giren insanlar, insanlardan ancak mükellef olanlardır. Bu takdire göre { يا أَيُّهَا النَّاسُ } kavlinin tahsise uğramış genel bir lafız olduğunu söylemek gerekmez.
وَأَمَّا الثَّانِي: فَلِأَنَّهُ يَبْعُدُ جِدًّا أَنْ يُقَالَ: حَصَلَ فِي طَرَفٍ مِنْ أَطْرَافِ الْأَرْضِ قَوْمٌ لَمْ يَبْلُغْهُمْ خَبَرُ ظُهُورِ مُحَمَّدٍ ﵊، وَخَبَرُ مُعْجِزَاتِهِ وَشَرَائِعِهِ، وَإِذَا كَانَ ذَلِكَ كَالْمُسْتَبْعَدِ لَمْ يَكُنْ بِنَا حَاجَةٌ إِلَى الْتِزَامِ هَذَا التَّخْصِيصِ.
İkincisine gelince; çünkü yeryüzünün bir köşesinde Muhammed aleyhisselâm'ın ortaya çıkış haberi, mucizelerinin ve şeriatinin haberi kendilerine ulaşmamış bir topluluğun bulunduğunu söylemek son derece uzaktır. Bu durum uzak bir ihtimal olunca, bu tahsisi benimsememize bir gerek kalmaz.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ وَإِنْ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ مُحَمَّدًا ﵊ مَبْعُوثٌ إِلَى كُلِّ الْخَلْقِ فَلَيْسَ فِيهَا دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّ غَيْرَهُ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ مَا كَانَ مَبْعُوثًا إِلَى كُلِّ الْخَلْقِ، بَلْ يَجِبُ الرُّجُوعُ فِي أَنَّهُ هَلْ كَانَ فِي غَيْرِهِ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ مَنْ كَانَ مَبْعُوثًا إِلَى كُلِّ الْخَلْقِ أَمْ لَا؟ إِلَى سَائِرِ الدَّلَائِلِ. فَنَقُولُ: تَمَسَّكَ جَمْعٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ فِي أَنَّ
İkinci Mesele: Bu ayet, Muhammed aleyhisselâm'ın bütün mahlûkata gönderildiğine delalet etse de, ondan başka peygamberlerin aleyhimüsselâm bütün mahlûkata gönderilmediğine dair bir delalet içermez; bilakis diğer peygamberler arasında bütün mahlûkata gönderilmiş olanın bulunup bulunmadığı hususunda diğer delillere başvurmak gerekir. Biz deriz ki: Âlimlerden bir grup, şuna tutunmuştur:
أَحَدًا غَيْرَهُ مَا كَانَ مَبْعُوثًا إِلَى كُلِّ الْخَلْقِ
Ondan başka hiç kimse bütün mahlûkata gönderilmemiştir;
لِقَوْلِهِ ﵊: «أُعْطِيتُ خَمْسًا لَمْ يُعْطَهُنَّ أَحَدٌ قَبْلِي، أُرْسِلْتُ إِلَى الْأَحْمَرِ وَالْأَسْوَدِ، وَجُعِلَتْ لِيَ الْأَرْضُ مَسْجِدًا وَطَهُورًا، وَنُصِرْتُ عَلَى عَدُوِّي بِالرُّعْبِ يُرْعَبُ مِنِّي مَسِيرَةَ شَهْرٍ، وَأُطْعِمْتُ الْغَنِيمَةَ دُونَ مَنْ قَبْلِي. وَقِيلَ لِي سَلْ تُعْطَهُ فَاخْتَبَأْتُهَا شَفَاعَةً لِأُمَّتِي» .
Zira o aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Bana benden önce hiç kimseye verilmeyen beş şey verildi: Kızıl ve siyah [herkese] gönderildim, yeryüzü bana mescid ve temiz kılındı, bir aylık mesafeden düşmanımın kalbine korku salınarak bana yardım edildi, benden öncekilere nasip olmayan ganimet bana helal kılındı ve bana 'iste, sana verilsin' denildi; ben de onu ümmetime şefaat olmak üzere sakladım.»
وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: هَذَا الْخَبَرُ لَا يَتَنَاوَلُ دَلَالَتَهُ عَلَى إِثْبَاتِ هَذَا الْمَطْلُوبِ، لِأَنَّهُ لَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مَجْمُوعَ هَذِهِ الْخَمْسَةِ مِنْ خَوَاصِّ رَسُولُ اللَّه ﷺ، وَلَمْ يَحْصُلْ لِأَحَدٍ سِوَاهُ وَلَمْ يَلْزَمْ مِنْ كَوْنِ هَذَا الْمَجْمُوعِ مِنْ خَوَاصِّهِ كَوْنُ وَاحِدٍ مِنْ آحَادِ هَذَا الْمَجْمُوعِ مِنْ خَوَاصِّهِ، وَأَيْضًا قِيلَ إِنَّ آدَمَ ﵇ كَانَ مَبْعُوثًا إِلَى جَمِيعِ أَوْلَادِهِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَقَدْ كَانَ مَبْعُوثًا إِلَى جَمِيعِ النَّاسِ، وَإِنَّ نُوحًا ﵇ لَمَّا خَرَجَ مِنَ السَّفِينَةِ، كَانَ مَبْعُوثًا إِلَى الَّذِينَ كَانُوا مَعَهُ، مَعَ أَنَّ جَمِيعَ/ النَّاسِ فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ مَا كَانَ إِلَّا ذَلِكَ الْقَوْمُ.
Birisi şöyle diyebilir: Bu haber, aranan bu hususu ispatlamaya delalet etmez. Çünkü kastedilenin, bu beş özelliğin toplamının Allah'ın Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem hususiyetlerinden olması ve ondan başka hiç kimseye nasip olmaması ihtimalden uzak değildir. Bu toplamın onun hususiyetlerinden olmasından, bu toplamdaki fertlerden birinin de onun hususiyeti olması gerekmez. Ayrıca denilmiştir ki Âdem aleyhisselâm bütün çocuklarına gönderilmişti; bu takdire göre o bütün insanlara gönderilmiş olmaktadır. Nûh aleyhisselâm da gemiden çıktığında beraberindekilere gönderilmişti; oysa o dönemde bütün insanlar sadece o kavimden ibaretti.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [إلى قوله وَاتَّبِعُوهُ] فَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ رَسُولَهُ بِأَنْ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُلِّهِمْ إِنِّي رَسُولُ اللَّه إِلَيْكُمْ أَرْدَفَهُ بِذِكْرِ مَا يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ هَذِهِ الدَّعْوَى.
Yüce Allah'ın: { الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } [...] { وَاتَّبِعُوهُ } kavline gelince; bil ki Yüce Allah, Resûlü'ne bütün insanlara «Şüphesiz ben Allah'ın size gönderdiği elçisiyim» demesini emredince, bunun peşinden bu iddianın sıhhatine delalet eden hususları zikretmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الدَّعْوَى لَا تَتِمُّ وَلَا تَظْهَرُ فَائِدَتُهَا إِلَّا بِتَقْرِيرِ أُصُولٍ أَرْبَعَةٍ.
Bil ki bu iddia ancak dört esası ortaya koymakla tamamlanır ve faydası belirginleşir.
الْأَصْلُ الْأَوَّلُ: إِثْبَاتُ أَنَّ لِلْعَالَمِ إِلَهًا حَيًّا عَالِمًا قَادِرًا. وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَيْهِ مَا ذَكَرَهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وذلك لأن أجسام السموات وَالْأَرْضِ، تَدُلُّ عَلَى افْتِقَارِهَا إِلَى الصَّانِعِ الْحَيِّ الْعَالِمِ الْقَادِرِ، مِنْ جِهَاتٍ كَثِيرَةٍ مَذْكُورَةٍ فِي الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ، وَشَرْحُهَا وَتَقْرِيرُهَا مَذْكُورٌ فِي هَذَا التَّفْسِيرِ، وَإِنَّمَا افْتَقَرْنَا فِي حُسْنِ التَّكْلِيفِ وَبَعْثَةِ الرُّسُلِ إِلَى إِثْبَاتِ هَذَا الْأَصْلِ، لِأَنَّ بِتَقْدِيرِ أَنْ لَا يَحْصُلَ لِلْعَالَمِ مُؤَثِّرٌ يُؤَثِّرُ فِي وُجُودِهِ، أَوْ إِنْ حَصَلَ لَهُ مُؤَثِّرٌ، لَكِنْ كَانَ ذَلِكَ الْمُؤَثِّرُ مُوجِبًا بِالذَّاتِ لَا فَاعِلًا بِالِاخْتِيَارِ لَمْ يَكُنِ الْقَوْلُ بِبَعْثَةِ الْأَنْبِيَاءِ وَالرُّسُلِ ﵈ مُمْكِنًا.
Birinci Esas: Âlemin diri (hayy), bilen (âlim) ve güç yetiren (kadir) bir ilahının olduğunu ispat etmektir. Yüce Allah'ın: { الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin mülkü O'nundur” kavlinde zikrettiği husus buna delalet eder. Çünkü göklerin ve yerin cisimleri; diri, bilen ve güç yetiren bir Yaratıcıya muhtaç olduklarına Kur'ân-ı Azîm'de zikredilen pek çok yönden delalet eder. Bunların açıklaması ve ispatı bu tefsirde zikredilmiştir. Teklifin ve peygamberler gönderilmesinin güzel/uygun olması hususunda bu esası ispat etmeye muhtaç olmamızın sebebi şudur: Şayet âlemin varlığında tesir eden bir müessirin bulunmadığı farz edilirse ya da bir müessir bulunup da o müessir iradeli bir fail (fail-i muhtar) olmayıp zorunlu bir sebep (mûcib bi'z-zât) olursa, peygamberlerin ve resûllerin aleyhimüsselâm gönderildiğini söylemek mümkün olmaz.
وَالْأَصْلُ الثَّانِي: إِثْبَاتُ أَنَّ إِلَهَ الْعَالَمِ وَاحِدٌ مُنَزَّهٌ عَنِ الشَّرِيكِ وَالضِّدِّ وَالنِّدِّ، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَإِنَّمَا افْتَقَرْنَا فِي حُسْنِ التَّكْلِيفِ وَجَوَازِ بَعْثَةِ الرُّسُلِ إِلَى تَقْرِيرِ هَذَا الْأَصْلِ، لِأَنَّ بِتَقْدِيرِ أَنْ يَكُونَ لِلْعَالَمِ إِلَهَانِ، وَأَرْسَلَ أَحَدُ الْإِلَهَيْنِ نَبِيًّا إِلَى الْخَلْقِ فَلَعَلَّ هَذَا الْإِنْسَانَ الَّذِي يَدْعُوهُ الرَّسُولُ إِلَى عِبَادَةِ هَذَا الْإِلَهِ مَا كَانَ مَخْلُوقًا لَهُ، بَلْ كَانَ مَخْلُوقًا لِلْإِلَهِ الثَّانِي، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَإِنَّهُ يَجِبُ عَلَى هَذَا الْإِنْسَانِ عِبَادَةُ هَذَا الْإِلَهِ وَطَاعَتُهُ، فكان بَعْثَةُ الرَّسُولِ إِلَيْهِ، وَإِيجَابُ الطَّاعَةِ عَلَيْهِ ظُلْمًا وَبَاطِلًا. أَمَّا إِذَا ثَبَتَ أَنَّ الْإِلَهَ وَاحِدٌ، فَحِينَئِذٍ يَكُونُ جَمِيعُ الْخَلْقِ عَبِيدًا لَهُ، وَيَكُونُ تَكْلِيفُهُ فِي الْكُلِّ نَافِذًا وَانْقِيَادُ الْكُلِّ لِأَوَامِرِهِ وَنَوَاهِيهِ لَازِمًا، فَثَبَتَ أَنَّ مَا لَمْ يَثْبُتْ كَوْنُ الْإِلَهِ تَعَالَى وَاحِدًا لَمْ يَكُنْ إِرْسَالُ الرُّسُلِ وَإِنْزَالُ الْكُتُبِ الْمُشْتَمِلَةِ عَلَى التَّكَالِيفِ جَائِزًا.
İkinci Esas: Âlemin ilahının tek olup ortaktan, zıttan ve benzerden münezzeh olduğunu ispat etmektir. { لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur” kavliyle buna işaret edilmektedir. Teklifin ve peygamber gönderilmesinin caiz olması hususunda bu esası ortaya koymaya muhtaç olmamızın sebebi şudur: Zira âlemin iki ilahı olduğu ve bu iki ilahtan birinin mahlûkata peygamber gönderdiği farz edilseydi, elçinin bu ilaha ibadete çağırdığı bu insan belki de onun mahlûku değil, diğer ilahın mahlûku olabilirdi. Bu takdire göre, bu insanın o [diğer] ilaha ibadet ve itaat etmesi gerekirdi; dolayısıyla ona resûl gönderilmesi ve ona itaatin vacip kılınması bir zulüm ve batıl olurdu. İlahın tek olduğu sabit olduğunda ise, o vakit bütün mahlûkat O'nun kulları olur; O'nun teklifi herkes hakkında geçerli olur ve herkesin O'nun emir ve yasaklarına boyun eğmesi zorunlu hale gelir. Böylece sabit oldu ki, Yüce İlah'ın tek olduğu sabit olmadıkça, resûller göndermek ve teklifleri içeren kitaplar indirmek caiz olmazdı.
وَالْأَصْلُ الثَّالِثُ: إِثْبَاتُ أَنَّهُ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ وَالْبَعْثِ وَالْقِيَامَةِ، لِأَنَّ بِتَقْدِيرِ أَنْ لَا يَثْبُتَ ذَلِكَ، كَانَ الِاشْتِغَالُ بِالطَّاعَةِ وَالِاحْتِرَازُ عَنِ الْمَعْصِيَةِ عَبَثًا وَلَغْوًا، وَإِلَى تَقْدِيرِ هَذَا الْأَصْلِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: يُحيِي وَيُمِيتُ لِأَنَّهُ لَمَّا أَحْيَا أَوَّلًا، ثَبَتَ كَوْنُهُ قَادِرًا عَلَى الْإِحْيَاءِ ثَانِيًا، فَيَكُونُ قَادِرًا عَلَى الْإِعَادَةِ وَالْحَشْرِ وَالنَّشْرِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَكُونُ الْإِحْيَاءُ الْأَوَّلُ إِنْعَامًا عَظِيمًا، فَلَا يَبْعُدُ مِنْهُ تَعَالَى أَنْ يُطَالِبَهُ بِالْعُبُودِيَّةِ، لِيَكُونَ قِيَامُهُ بِتِلْكَ الطَّاعَةِ قَائِمًا مَقَامَ الشُّكْرِ عَنِ الْإِحْيَاءِ الْأَوَّلِ، وَأَيْضًا لَمَّا دَلَّ الْإِحْيَاءُ الْأَوَّلُ عَلَى قُدْرَتِهِ عَلَى الْإِحْيَاءِ الثَّانِي، فَحِينَئِذٍ يَكُونُ قَادِرًا عَلَى إِيصَالِ الْجَزَاءِ إِلَيْهِ.
Üçüncü Esas: Yüce Allah'ın haşre, neşre, ba'se (yeniden diriltmeye) ve kıyamete kadir olduğunu ispat etmektir. Çünkü şayet bu sabit olmazsa, itaate yönelmek ve günahtan sakınmak abes ve boş bir iş olurdu. Bu esasın takdirine { يُحيِي وَيُمِيتُ } “O, diriltir ve öldürür” kavliyle işaret edilmektedir. Çünkü O, ilk defa dirilttiğinde, ikinci defa da diriltmeye kadir olduğu sabit olur; böylece yeniden yaratmaya, haşre ve neşre güç yetirir. Bu takdire göre ilk diriltme büyük bir nimettir; dolayısıyla Yüce Allah'ın ondan kulluk istemesi uzak bir ihtimal değildir; ta ki o itaati yerine getirmesi, ilk diriltmeye karşılık şükür yerine geçsin. Ayrıca ilk diriltme O'nun ikinci diriltmeye olan kudretine delalet edince, o vakit O, karşılığı/cezayı ona ulaştırmaya da kadir olur.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَمَّا ثَبَتَ الْقَوْلُ بِصِحَّةِ هَذِهِ الْأُصُولِ الثَّلَاثَةِ. ثَبَتَ أَنَّهُ يَصِحُّ مِنَ اللَّه تَعَالَى إِرْسَالُ الرُّسُلِ وَمُطَالَبَةُ الْخَلْقِ بِالتَّكَالِيفِ، لِأَنَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ الْخَلْقُ كُلُّهُمْ عَبِيدُهُ وَلَا مَوْلًى لَهُمْ سِوَاهُ، / وَأَيْضًا إِنَّهُ مُنْعِمٌ عَلَى الْكُلِّ بِأَعْظَمِ النِّعَمِ، وَأَيْضًا إِنَّهُ قَادِرٌ عَلَى إِيصَالِ الْجَزَاءِ إِلَيْهِمْ بَعْدَ مَوْتِهِمْ، وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْأَسْبَابِ الثَّلَاثَةِ سَبَبٌ تَامٌّ، فِي أَنَّهُ يَحْسُنُ مِنْهُ تَكْلِيفُ الْخَلْقِ، أَمَّا بِحَسَبِ السَّبَبِ الْأَوَّلِ، فَإِنَّهُ يَحْسُنُ مِنَ الْمَوْلَى مُطَالَبَةُ عَبْدِهِ بِطَاعَتِهِ وَخِدْمَتِهِ، وَأَمَّا بِحَسَبِ السَّبَبِ الثَّانِي فَلِأَنَّهُ يَحْسُنُ مِنَ الْمُنْعِمِ مُطَالَبَةُ الْمُنْعَمِ عَلَيْهِ بِالشُّكْرِ وَالطَّاعَةِ، وَأَمَّا بِحَسَبِ السَّبَبِ الثَّالِثِ فَلِأَنَّهُ يَحْسُنُ مِنَ الْقَادِرِ عَلَى إِيصَالِ الْجَزَاءِ التَّامِّ إِلَى الْمُكَلَّفِ أَنْ يُكَلِّفَهُ بِنَوْعٍ مِنْ أَنْوَاعِ الطَّاعَةِ، فَظَهَرَ أَنَّهُ لَمَّا ثَبَتَتِ الْأُصُولُ الثَّلَاثَةُ بِالدَّلَائِلِ الَّتِي ذَكَرَهَا اللَّه تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ، فَإِنَّهُ يَلْزَمُ الْجَزْمُ بِأَنَّهُ يَحْسُنُ مِنَ اللَّه إِرْسَالُ الرُّسُلِ، وَيَجُوزُ مِنْهُ تَعَالَى أَنْ يَخُصَّهُمْ بِأَنْوَاعِ التَّكَالِيفِ، فَثَبَتَ أَنَّ الْآيَاتِ الْمَذْكُورَةَ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ لِلْعَالِمِ إِلَهًا حَيًّا عَالِمًا قَادِرًا، وَعَلَى أَنَّ هَذَا الْإِلَهَ وَاحِدٌ، وَعَلَى أَنَّهُ يَحْسُنُ مِنْهُ إِرْسَالُ الرُّسُلِ وَإِنْزَالُ الْكُتُبِ.
Bil ki bu üç esasın sıhhati sabit olunca, Yüce Allah'ın peygamberler göndermesinin ve mahlûkattan teklifleri talep etmesinin sahih olduğu sabit olur. Çünkü bu takdire göre mahlûkatın tamamı O'nun kullarıdır ve O'ndan başka efendileri yoktur; ayrıca O, en büyük nimetlerle hepsine nimet verendir; ayrıca O, ölümlerinden sonra karşılığı/cezayı onlara ulaştırmaya kadirdir. Bu üç sebepten her biri, mahlûkatı mükellef tutmasının güzel/uygun olması için tam bir sebeptir: Birinci sebebe göre; efendinin, kulusundan kendisine itaat ve hizmet etmesini istemesi güzeldir. İkinci sebebe göre; nimet verenin, kendisine nimet verilenden şükür ve itaat istemesi güzeldir. Üçüncü sebebe göre ise; mükellefe tam karşılığı ulaştırmaya kadir olanın, onu bir çeşit itaatle mükellef kılması güzeldir. Böylece anlaşıldı ki, bu üç esas Yüce Allah'ın bu ayette zikrettiği delillerle sabit olunca, Allah'ın peygamberler göndermesinin güzel olduğuna ve Yüce Allah'ın onları çeşitli tekliflerle muhatap kılmasının caiz olduğuna kesin olarak inanmak gerekir. Böylece zikredilen ayetlerin, âlemin diri, bilen ve güç yetiren bir ilahı olduğuna, bu ilahın tek olduğuna, O'nun peygamberler göndermesinin ve kitaplar indirmesinin güzel/uygun olduğuna delalet ettiği sabit olmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَثْبَتَ هَذِهِ الْأُصُولَ الْمَذْكُورَةَ بِهَذِهِ الدَّلَائِلِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ ذَكَرَ بَعْدَهُ قَوْلَهُ:
Bil ki Yüce Allah, zikredilen bu esasları bu ayetteki delillerle ispat edince, ardından şu sözünü zikretmiştir:
فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَهَذَا التَّرْتِيبُ فِي غَايَةِ الْحُسْنِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَمَّا بَيَّنَ أَوَّلًا أَنَّ الْقَوْلَ بِبَعْثَةِ الْأَنْبِيَاءِ وَالرُّسُلِ ﵈ أَمْرٌ جَائِزٌ مُمْكِنٌ، أَرْدَفَهُ بِذِكْرِ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولٌ حَقٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّه لِأَنَّ مَنْ حَاوَلَ إِثْبَاتَ مَطْلُوبٍ وَجَبَ عَلَيْهِ أَنْ يُبَيِّنَ جَوَازَهُ أَوَّلًا، ثُمَّ حُصُولَهُ ثَانِيًا، ثُمَّ إِنَّهُ بَدَأَ بِقَوْلِهِ: فَآمِنُوا بِاللَّهِ لِأَنَّا بَيِّنَا أَنَّ الْإِيمَانَ باللَّه أَصْلٌ، وَالْإِيمَانَ بِالنُّبُوَّةِ وَالرِّسَالَةِ فَرْعٌ عَلَيْهِ، وَالْأَصْلُ يَجِبُ تَقْدِيمُهُ. فَلِهَذَا السَّبَبِ بَدَأَ بِقَوْلِهِ: فَآمِنُوا بِاللَّهِ ثُمَّ أَتْبَعَهُ بِقَوْلِهِ: وَرَسُولِهِ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَكَلِماتِهِ.
{ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ } “O halde Allah'a ve O'nun elçisine iman edin”. Bu sıralama son derece güzeldir. Çünkü O, ilk olarak peygamberlerin ve resûllerin aleyhimüsselâm gönderilmesinin caiz ve mümkün bir husus olduğunu açıklayınca, bunun peşinden Muhammed'in Allah katından hak bir elçi olduğunu zikretmiştir. Zira bir gayeyi ispatlamaya çalışan kimsenin önce onun imkânını, sonra da gerçekleştiğini açıklaması gerekir. Sonra O, { فَآمِنُوا بِاللَّهِ } “O halde Allah'a iman edin” kavliyle başlamıştır; çünkü açıkladığımız üzere Allah'a iman asıldır, peygamberliğe ve elçiliğe iman ise onun bir fer'idir (uzantısıdır); aslın ise öne alınması vaciptir. İşte bu sebeple { فَآمِنُوا بِاللَّهِ } “O halde Allah'a iman edin” kavliyle başlamış, sonra bunu { وَرَسُولِهِ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَكَلِماتِهِ } “ve Allah'a ve O'nun kelimelerine inanan o ümmi peygamber olan elçisine [de iman edin]” kavliyle takip ettirmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا إِشَارَةٌ إِلَى ذِكْرِ الْمُعْجِزَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى كَوْنِهِ نَبِيًّا حَقًّا، وَتَقْرِيرُهُ: أَنَّ مُعْجِزَاتِ رَسُولِ اللَّه ﷺ كَانَتْ عَلَى نَوْعَيْنِ:
Bil ki bu, onun hak bir peygamber olduğuna delalet eden mucizelerin zikredilmesine bir işarettir. Bunun açıklaması şudur: Allah Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem mucizeleri iki nevidir:
النَّوْعُ الْأَوَّلُ: الْمُعْجِزَاتُ الَّتِي ظَهَرَتْ فِي ذَاتِهِ الْمُبَارَكَةِ، وَأَجَلُّهَا وَأَشْرَفُهَا أَنَّهُ كَانَ رَجُلًا أُمِّيًّا لَمْ يَتَعَلَّمْ مِنْ أُسْتَاذٍ، وَلَمْ يُطَالِعْ كِتَابًا، وَلَمْ يَتَّفِقْ لَهُ مُجَالَسَةُ أَحَدٍ مِنَ الْعُلَمَاءِ، لِأَنَّهُ مَا كَانَتْ مَكَّةُ بَلْدَةَ الْعُلَمَاءِ، وَمَا غَابَ رَسُولُ اللَّه عَنْ مَكَّةَ غَيْبَةً طَوِيلَةً يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ إِنَّ فِي مُدَّةِ تِلْكَ الْغَيْبَةِ تَعَلَّمَ الْعُلُومَ الْكَثِيرَةَ، ثُمَّ إِنَّهُ مَعَ ذَلِكَ فَتَحَ اللَّه عَلَيْهِ بَابَ الْعِلْمِ وَالتَّحْقِيقِ وَأَظْهَرَ عَلَيْهِ هَذَا الْقُرْآنَ الْمُشْتَمِلَ عَلَى عُلُومِ الْأَوَّلِينَ وَالْآخَرِينَ، فَكَانَ ظُهُورُ هَذِهِ الْعُلُومِ الْعَظِيمَةِ عَلَيْهِ، مَعَ أَنَّهُ كَانَ رَجُلًا أُمِّيًّا لَمْ يَلْقَ أُسْتَاذًا وَلَمْ يُطَالِعْ كِتَابًا مِنْ أَعْظَمِ الْمُعْجِزَاتِ، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ:
Birinci Nevi: Mübarek zatında ortaya çıkan mucizelerdir. Bunların en büyüğü ve en şereflisi, onun bir hocadan ders almamış, bir kitap okumamış ve âlimlerden hiçbiriyle bir arada bulunmamış ümmi bir kimse olmasıdır. Çünkü Mekke bir ilim şehri değildi ve Allah Resûlü Mekke'den, o ayrılık süresinde pek çok ilim öğrendiği söylenebilecek kadar uzun süreli bir ayrılıkla uzak kalmamıştı. Bununla birlikte Yüce Allah ona ilim ve tahkik kapısını açmış ve evvelkilerin ve sonrakilerin ilimlerini içeren bu Kur'an'ı onun vasıtasıyla ortaya koymuştur. Bir hocayla karşılaşmamış ve bir kitap okumamış ümmi bir adam olmasına rağmen bu büyük ilimlerin onda ortaya çıkması en büyük mucizelerdendir. O'nun şu kavliyle işaret edilen budur:
النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ.
{ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ } “O ümmi peygamber”.
وَالنَّوْعُ الثَّانِي: مِنْ مُعْجِزَاتِهِ الْأُمُورُ الَّتِي ظَهَرَتْ مِنْ مَخَارِجِ ذَاتِهِ مِثْلُ انْشِقَاقِ الْقَمَرِ، وَنُبُوعِ الْمَاءِ مِنْ بَيْنِ أَصَابِعِهِ. وَهِيَ تُسَمَّى بِكَلِمَاتِ اللَّه تَعَالَى، أَلَا تَرَى أَنَّ عِيسَى ﵇، لَمَّا كَانَ حُدُوثُهُ أمراً غربياً مُخَالِفًا لِلْمُعْتَادِ، لَا جَرَمَ سَمَّاهُ اللَّه تَعَالَى كَلِمَةً. فَكَذَلِكَ الْمُعْجِزَاتُ لَمَّا كَانَتْ أُمُورًا غَرِيبَةً خَارِقَةً لِلْعَادَةِ لَمْ يَبْعُدْ تَسْمِيَتُهَا بِكَلِمَاتِ اللَّه تَعَالَى، وَهَذَا النَّوْعُ هُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَكَلِماتِهِ أَيْ يُؤْمِنُ باللَّه وَبِجَمِيعِ الْمُعْجِزَاتِ الَّتِي أَظْهَرَهَا اللَّه عَلَيْهِ، فَبِهَذَا الطَّرِيقِ أَقَامَ الدَّلِيلَ عَلَى كَوْنِهِ نَبِيًّا صَادِقًا مِنْ عِنْدِ اللَّه.
İkinci Nevi: Ayın yarılması ve parmaklarının arasından suyun kaynaması gibi onun zatının dışından ortaya çıkan hususlardır. Bunlar Yüce Allah'ın kelimeleri olarak isimlendirilir. Görmez misin ki İsa aleyhisselâm, meydana gelişi alışılmışın dışında garip bir iş olduğu için, şüphesiz Yüce Allah onu «kelime» diye isimlendirmiştir. Aynı şekilde mucizeler de alışılmışı aşan garip işler olduğu için, bunların Yüce Allah'ın kelimeleri olarak isimlendirilmesi uzak bir ihtimal değildir. İşte { يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَكَلِماتِهِ } “Allah'a ve O'nun kelimelerine inanır” kavliyle kastedilen bu nevidir; yani Allah'a ve Allah'ın kendi vasıtasıyla ortaya koyduğu bütün mucizelere iman eder. Böylece o yolla, onun Allah katından doğru sözlü bir peygamber olduğuna delil getirmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَمَّا ثَبَتَ بِالدَّلَائِلِ الْقَاهِرَةِ الَّتِي قَرَّرْنَاهَا بِنُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَجَبَ أَنْ يَذْكُرَ عَقِيبَهُ الطَّرِيقَ الَّذِي به
Bil ki Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberliği ortaya koyduğumuz ezici delillerle sabit olunca, bunun hemen ardından
يُمْكِنُ مَعْرِفَةُ شَرْعِهِ عَلَى التَّفْصِيلِ، وَمَا ذَاكَ إِلَّا بِالرُّجُوعِ إِلَى أَقْوَالِهِ وَأَفْعَالِهِ وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:
şeriatının ayrıntılı olarak bilinmesini sağlayacak yolu zikretmesi gerekmiştir ki bu da ancak onun sözlerine ve fiillerine başvurmakla mümkündür. Yüce Allah'ın şu kavliyle işaret edilen budur:
وَاتَّبِعُوهُ.
{ وَاتَّبِعُوهُ } “ve ona uyun”.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْمُتَابَعَةَ تَتَنَاوَلُ الْمُتَابَعَةَ فِي الْقَوْلِ وَفِي الْفِعْلِ. أَمَّا الْمُتَابَعَةُ فِي الْقَوْلِ فَهُوَ أَنْ يَمْتَثِلَ الْمُكَلَّفُ كُلَّ مَا يَقُولُهُ فِي طَرَفَيِ الْأَمْرِ وَالنَّهْيِ وَالتَّرْغِيبِ وَالتَّرْهِيبِ. وَأَمَّا الْمُتَابَعَةُ فِي الْفِعْلِ فَهِيَ عِبَارَةٌ عَنِ الْإِتْيَانِ بِمِثْلِ مَا أَتَى الْمَتْبُوعُ بِهِ سَوَاءٌ كَانَ فِي طَرَفِ الْفِعْلِ أَوْ فِي طَرَفِ التَّرْكِ، فَثَبَتَ أَنَّ لَفَظَ وَاتَّبِعُوهُ يَتَنَاوَلُ الْقِسْمَيْنِ. وَثَبَتَ أَنَّ ظَاهِرَ الْأَمْرِ لِلْوُجُوبِ فَكَانَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاتَّبِعُوهُ دَلِيلًا عَلَى أَنَّهُ يَجِبُ الِانْقِيَادُ لَهُ فِي كُلِّ أَمْرٍ وَنَهْيٍ، وَيَجِبُ الِاقْتِدَاءُ بِهِ فِي كُلِّ مَا فَعَلَهُ إِلَّا مَا خَصَّهُ الدَّلِيلُ، وَهُوَ الْأَشْيَاءُ الَّتِي ثَبَتَ بِالدَّلِيلِ الْمُنْفَصِلِ أَنَّهَا مِنْ خَوَاصِّ الرَّسُولِ ﷺ.
Bil ki tabi olmak, sözde tabi olmayı da fiilde tabi olmayı da kapsar. Sözde tabi olmaya gelince; bu, mükellefin onun emir ve nehiy, teşvik (terğîb) ve sakındırma (terhîb) kabilinden söylediği her şeye uymasıdır. Fiilde tabi olmaya gelince; bu, ister yapma tarafında olsun ister terk etme tarafında olsun, kendisine tabi olunan kimsenin yaptığı şeyin benzerini yapmaktan ibarettir. Böylece { وَاتَّبِعُوهُ } “ona uyun” lafzının iki kısmı da kapsadığı sabit olmuştur. Emrin zahirinin vücub (farz oluş) ifade ettiği de sabit olunca, Yüce Allah'ın { وَاتَّبِعُوهُ } kavli, her emir ve nehiyde ona boyun eğmenin vacip olduğuna ve delilin tahsis ettiği hususlar müstesna, yaptığı her şeyde ona uymanın vacip olduğuna delil olmuştur. Bu müstesna hususlar ise, Resûl'ün sallallâhu aleyhi ve sellem hususiyetlerinden olduğu munfasıl (harici) delille sabit olan şeylerdir.
فَإِنْ قِيلَ: الشَّيْءُ الَّذِي أَتَى بِهِ الرَّسُولُ يَحْتَمِلُ أَنَّهُ أَتَى بِهِ عَلَى سَبِيلِ أَنَّ ذَلِكَ كَانَ وَاجِبًا عَلَيْهِ، وَيَحْتَمِلُ أَيْضًا أَنَّهُ أَتَى بِهِ عَلَى سَبِيلِ أَنَّ ذَلِكَ كَانَ مَنْدُوبًا، فَبِتَقْدِيرِ أَنَّهُ أَتَى بِهِ عَلَى سَبِيلِ أَنَّ ذَلِكَ كَانَ مَنْدُوبًا، فَلَوْ أَتَيْنَا بِهِ عَلَى سَبِيلِ أَنَّهُ وَاجِبٌ علينا، كان ذلك تركاً لمتابعته، وَنَقْضًا لِمُبَايَعَتِهِ. وَالْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ مُتَابَعَتِهِ، فَثَبَتَ أَنَّ إِقْدَامَ الرَّسُولِ عَلَى ذَلِكَ الْفِعْلِ لَا يَدُلُّ عَلَى وُجُوبِهِ عَلَيْنَا.
Eğer: «Resûl'ün yaptığı şeyin, kendisine vacip olduğu üzere yapılmış olması muhtemel olduğu gibi, mendup olduğu üzere yapılmış olması da muhtemeldir. Onun bunu mendup olarak yaptığı varsayıldığında, şayet biz onu üzerimize vacipmiş gibi yaparsak, bu durum ona uymayı terk etmek ve ona biati bozmak olur. Oysa ayet ona tabi olmanın vacipliğine delalet etmektedir. Böylece sabit oldu ki, Resûl'ün o fiile girişmesi, onun bize vacip olduğuna delalet etmez» denilirse,
قُلْنَا: الْمُتَابَعَةُ فِي الْفِعْلِ عِبَارَةٌ عَنِ الْإِتْيَانِ بِمِثْلِ الْفِعْلِ الَّذِي أَتَى بِهِ الْمَتْبُوعُ، بِدَلِيلِ أَنَّ مَنْ أَتَى بِفِعْلٍ ثُمَّ إِنْ غَيْرُهُ وَافَقَهُ فِي ذَلِكَ الْفِعْلِ، قِيلَ: إِنَّهُ تَابَعُهُ عَلَيْهِ. وَلَوْ لَمْ يَأْتِ بِهِ. قِيلَ: إِنَّهُ خَالَفَهُ فِيهِ. فَلَمَّا كَانَ الْإِتْيَانُ بِمِثْلِ فِعْلِ الْمَتْبُوعِ مُتَابَعَةً، وَدَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى وُجُوبِ الْمُتَابَعَةِ لَزِمَ أَنْ يَجِبَ عَلَى الْأُمَّةِ مِثْلُ فِعْلِ الرَّسُولِ ﷺ. بقي هاهنا أَنَّا لَا نَعْرِفُ أَنَّهُ ﵇ أَتَى بِذَلِكَ عَلَى قَصْدِ الْوُجُوبِ أَوْ عَلَى قَصْدِ النَّدْبِ. فَنَقُولُ: حَالُ الدَّوَاعِي وَالْعَزَائِمِ غَيْرُ مَعْلُومٍ، وَحَالُ الْإِتْيَانِ بِالْفِعْلِ الظَّاهِرِ وَالْعَمَلِ الْمَحْسُوسِ مَعْلُومٌ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يُلْتَفَتَ إِلَى الْبَحْثِ عَنْ حَالِ الْعَزَائِمِ وَالدَّوَاعِي، لِكَوْنِهَا أُمُورًا مَخْفِيَّةً عَنَّا، وَأَنْ نَحْكُمَ بِوُجُوبِ الْمُتَابَعَةِ فِي الْعَمَلِ الظَّاهِرِ. لِكَوْنِهَا مِنَ الْأُمُورِ الَّتِي يُمْكِنُ رِعَايَتُهَا، فَزَالَتْ هَذِهِ الشُّبْهَةُ، وَتَقْرِيرُهُ: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الْأَصْلَ فِي كُلِّ فِعْلٍ فَعَلَهُ الرَّسُولُ أَنْ يَجِبَ عَلَيْنَا الْإِتْيَانُ بِمِثْلِهِ إِلَّا إِذَا خَصَّهُ الدَّلِيلُ.
Biz deriz ki: Fiilde tabi olmak, kendisine tabi olunan kimsenin yaptığı fiilin benzerini yapmaktan ibarettir; nitekim bir kimse bir fiil işlediğinde, başkası da o fiilde ona uyarsa 'ona tabi oldu' denilir, şayet işlemezse 'ona muhalefet etti' denilir. Tabi olunanın fiilinin benzerini yapmak 'tabi olmak' sayılınca ve ayet de tabi olmanın vacipliğine delalet edince, Resûl'ün sallallâhu aleyhi ve sellem fiilinin benzerinin ümmete de vacip olması gerekir. Burada geriye [şu soru] kalmaktadır: Biz onun aleyhisselâm bunu vacip kastıyla mı yoksa mendup kastıyla mı yaptığını bilmiyoruz. Biz deriz ki: İç saikler ve niyetlerin durumu bilinmez; fakat zahirî fiilin ve hissedilen amelin yapılış durumu bilinir. O halde bizim için gizli olan hususlar olmaları sebebiyle niyet ve saiklerin durumunu araştırmaya itibar etmemek ve gözetilmesi mümkün olan hususlardan olması sebebiyle zahirî amelde tabi olmanın vacip olduğuna hükmetmek gerekmiştir. Böylece bu şüphe zail olmuştur. Bunun açıklaması şudur: Bu ayet, delilin tahsis ettiği durumlar müstesna, Resûl'ün yaptığı her fiilde aslolanın bizim de onun benzerini yapmamızın vacip olduğuna delalet eder.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّا إِذَا أَرَدْنَا أَنْ نَحْكُمَ بِوُجُوبِ عَمَلٍ مِنَ الْأَعْمَالِ.
Bunu bildiğinde deriz ki: Biz amellerden bir amelin vacip olduğuna hükmetmek istediğimizde,
قُلْنَا: إِنَّ هَذَا الْعَمَلَ فِعْلُهُ أَفْضَلُ مِنْ تَرْكِهِ، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ: فَحِينَئِذٍ نَعْلَمُ أَنَّ الرَّسُولَ/ قَدْ أَتَى بِهِ فِي الْجُمْلَةِ، لِأَنَّ الْعِلْمَ الضَّرُورِيَّ حَاصِلٌ بِأَنَّ الرَّسُولَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُوَاظِبَ طُولَ عُمْرِهِ عَلَى تَرْكِ الْأَفْضَلِ، فَعَلِمْنَا أَنَّهُ ﵇ قَدْ أَتَى بِهَذَا الطَّرِيقِ الْأَفْضَلِ. وَأَمَّا أَنَّهُ هَلْ أَتَى بِالطَّرَفِ الْأَحْسَنِ فَهُوَ مَشْكُوكٌ، وَالْمَشْكُوكُ لَا يُعَارِضُ الْمَعْلُومَ، فَثَبَتَ أَنَّهُ ﵇ أَتَى بِالْجَانِبِ الْأَفْضَلِ. وَمَتَى ثَبَتَ ذَلِكَ وَجَبَ أَنْ يَجِبَ عَلَيْنَا ذَلِكَ لِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ: وَاتَّبِعُوهُ فَهَذَا أَصْلٌ شَرِيفٌ، وَقَانُونٌ كُلِّيٌّ فِي مَعْرِفَةِ الْأَحْكَامِ، دَالٌّ عَلَى النُّصُوصِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى:
şöyle deriz: Bu amelin yapılması terk edilmesinden daha faziletlidir. Durum böyle olunca, o vakit Resûl'ün bunu genel olarak yaptığını biliriz; çünkü Resûl'ün ömrü boyunca daha faziletli olanı terk etmeye devam etmesinin caiz olmadığına dair zorunlu bir bilgi mevcuttur. Böylece onun aleyhisselâm bu daha faziletli yolu tuttuğunu bilmiş oluruz. En güzel tarafı tutup tutmadığına gelince bu şüphelidir; şüpheli olan ise malum olana karşı konulamaz. Böylece onun aleyhisselâm daha faziletli olan tarafı yaptığı sabit olmuştur. Bu sabit olunca, Yüce Allah'ın bu ayetteki { وَاتَّبِعُوهُ } “ve ona uyun” kavlinden dolayı bunun bize de vacip olması gerekmiştir. Bu, hükümleri bilme konusunda şerefli bir asıl ve tümel bir kuraldır; nitekim Yüce Allah'ın şu kavlinden dolayı nasslara delalet eder:
وَما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحى [النَّجْمِ: ٣، ٤] فَوَجَبَ عَلَيْنَا مِثْلُهُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَاتَّبِعُوهُ.
{ وَما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحى } “O, nefis arzusundan konuşmaz. O [bildirdikleri], vahyedilen bir vahiyden başkası değildir” [Necm 3-4]. Yüce Allah'ın { وَاتَّبِعُوهُ } “ve ona uyun” kavlinden dolayı onun benzeri bize de vacip olmuştur.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ فقيه بَحْثَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ كَلِمَةَ «لَعَلَّ» لِلتَّرَجِّي، وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ باللَّه، فَلَا بُدَّ مِنْ تَأْوِيلِهِ. وَالثَّانِي: أَنَّ ظَاهِرَهُ يَقْتَضِي أَنَّهُ تَعَالَى أَرَادَ مِنْ كُلِّ الْمُكَلَّفِينَ الْهِدَايَةَ وَالْإِيمَانَ عَلَى قَوْلِ الْمُعْتَزِلَةِ، وَالْكَلَامُ فِي تَقْرِيرِ هَذَيْنِ الْمَقَامَيْنِ قَدْ سَبَقَ فِي هَذَا الْكِتَابِ مِرَارًا كَثِيرَةً، فَلَا فائدة في الإعادة.
O'nun: { لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ } “Umulur ki doğru yolu bulursunuz” kavline gelince, bunda iki inceleme vardır: Birincisi: «Lealle» (لَعَلَّ) kelimesi ümit/beklenti (teraccî) bildirir, bu ise Allah hakkında uygun düşmez; dolayısıyla tevil edilmesi gerekir. İkincisi: Mutezile'nin görüşüne göre, bunun zahiri Yüce Allah'ın bütün mükelleflerden hidayet ve imanı murat ettiğini gerektirir. Bu iki makamın açıklamasına dair kelam bu kitapta defalarca geçmişti, dolayısıyla tekrarında bir fayda yoktur.
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٥٩]
[A'râf Suresi (7), Ayet 159]
وَمِنْ قَوْمِ مُوسى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ (١٥٩)
{ وَمِنْ قَوْمِ مُوسى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ } “Musa'nın kavminden de hak ile hidayete erdiren ve onunla adaleti uygulayan bir topluluk vardır” (159).
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا وَصَفَ الرَّسُولَ، وَذَكَرَ أَنَّهُ يَجِبُ عَلَى الْخَلْقِ مُتَابَعَتُهُ، ذَكَرَ أَنَّ مِنْ قَوْمِ مُوسَى ﵇ مَنِ اتَّبَعَ الْحَقَّ وَهُدِيَ إِلَيْهِ، وَبَيَّنَ أَنَّهُمْ جَمَاعَةٌ، لِأَنَّ لَفْظَ الْأُمَّةِ يُنْبِئُ عَنِ الْكَثْرَةِ، وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّ هَذِهِ الْأُمَّةَ مَتَى حَصَلَتْ، وَفِي أَيِّ زَمَانٍ كَانَتْ؟ فَقِيلَ هُمُ الْيَهُودُ الَّذِينَ كَانُوا فِي زَمَانِ الرَّسُولِ ﵊، وَأَسْلَمُوا مِثْلَ عَبْدِ اللَّه بْنِ سَلَامٍ، وَابْنِ صُورِيَا وَالِاعْتِرَاضُ عَلَيْهِ بِأَنَّهُمْ كَانُوا قَلِيلِينَ فِي الْعَدَدِ، وَلَفْظُ الْأُمَّةِ يَقْتَضِي الْكَثْرَةَ، يُمْكِنُ الْجَوَابُ عَنْهُ بِأَنَّهُ لَمَّا كَانُوا مُخْتَلِفِينَ فِي الدِّينِ، جَازَ إِطْلَاقُ لَفْظِ الْأُمَّةِ عَلَيْهِمْ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
Bil ki Yüce Allah, Resûl'ü niteleyip mahlûkatın ona tabi olmasının vacip olduğunu zikredince, Mûsâ'nın aleyhisselâm kavminden de hakka tabi olan ve ona iletilen kimseler bulunduğunu zikretmiş ve bunların bir cemaat olduğunu açıklamıştır; zira ümmet lafzı çokluğa delalet eder. Bu ümmetin ne zaman var olduğu ve hangi çağda yaşadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir: Denildi ki bunlar, Resûl aleyhisselâm zamanında yaşayıp Müslüman olan Abdullah b. Selâm ve İbn Sûriyâ gibi Yahudilerdir. Bunların sayıca az olduğuna ve ümmet lafzının çokluk gerektirdiğine dair itiraz ise şöyle cevaplanabilir: Dinde [diğerlerinden] farklı oldukları için, tıpkı Yüce Allah'ın şu kavlinde olduğu gibi onlara da ümmet lafzının verilmesi caizdir:
إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً [النَّحْلِ: ١٢٠] وَقِيلَ: إِنَّهُمْ قَوْمٌ مَشَوْا عَلَى الدِّينِ الْحَقِّ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى وَدَعَوُا النَّاسَ إِلَيْهِ وَصَانُوهُ عَنِ التَّحْرِيفِ وَالتَّبْدِيلِ فِي زَمَنِ تَفَرُّقِ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَإِحْدَاثِهِمُ الْبِدَعَ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونُوا أَقَامُوا عَلَى ذَلِكَ إِلَى أَنْ جَاءَ الْمَسِيحُ فَدَخَلُوا فِي دِينِهِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونُوا هَلَكُوا قَبْلَ ذَلِكَ، وَقَالَ السُّدِّيُّ وَجَمَاعَةٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ: إِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَمَّا كَفَرُوا وَقَتَلُوا الْأَنْبِيَاءَ، بَقِيَ سِبْطٌ فِي جُمْلَةِ الِاثْنَيْ عَشَرَ فَمَا صَنَعُوا وَسَأَلُوا اللَّه أَنْ يُنْقِذَهُمْ مِنْهُمْ. فَفَتَحَ اللَّه لَهُمْ نَفَقًا فِي الْأَرْضِ فَسَارُوا فِيهِ حَتَّى خَرَجُوا مِنْ وَرَاءِ الصِّينِ ثُمَّ هَؤُلَاءِ اخْتَلَفُوا، مِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّهُمْ بَقُوا مُتَمَسِّكِينَ بِدِينِ الْيَهُودِيَّةِ إِلَى الْآنِ وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ إِنَّهُمُ الْآنَ عَلَى دِينِ مُحَمَّدٍ ﷺ يَسْتَقْبِلُونَ الْكَعْبَةَ، وَتَرَكُوا السَّبْتَ وَتَمَسَّكُوا بِالْجُمُعَةِ، لَا يَتَظَالَمُونَ وَلَا يَتَحَاسَدُونَ وَلَا يَصِلُ إِلَيْهِمْ مِنَّا أَحَدٌ وَلَا/ إِلَيْنَا مِنْهُمْ أَحَدٌ. وَقَالَ بَعْضُ الْمُحَقِّقِينَ: هَذَا الْقَوْلُ ضَعِيفٌ لِأَنَّهُ إِمَّا أَنْ يُقَالَ: وَصَلَ إِلَيْهِمْ خَبَرُ مُحَمَّدٍ ﷺ، أَوْ مَا وَصَلَ إِلَيْهِمْ هَذَا الْخَبَرُ.
{ إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً } “Şüphesiz İbrahim tek başına bir ümmet idi” [Nahl 120]. Denildi ki: Onlar, İsrailoğulları'nın fırkalara ayrıldığı ve bidatler çıkardığı dönemde Musa'nın getirdiği hak din üzere yürüyen, insanları ona davet eden ve onu tahrif ve tebdilden koruyan bir topluluktur; Mesih gelinceye kadar bu hal üzere kalıp onun dinine girmiş olmaları da, bundan önce helak olmuş olmaları da caizdir. Süddî ve müfessirlerden bir grup şöyle demiştir: İsrailoğulları inkâr edip peygamberleri öldürdüklerinde, on iki sıbt (kabile) içinde bir sıbt kaldı; onların yaptıklarını yapmadılar ve Allah'tan kendilerini onlardan kurtarmasını istediler. Allah da onlar için yerde bir tünel açtı, onlar da onda yürüyüp Çin'in arkasından çıktılar. Sonra bunlar hakkında ihtilaf edilmiştir: Kimi onların bugüne kadar Yahudilik dinine bağlı kaldıklarını söylemiş, kimi de onların şu anda Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem dini üzere olduklarını, Kâbe'ye yöneldiklerini, cumartesi [yasağını] bırakıp cumaya sarıldıklarını, birbirlerine zulmetmeyip haset etmediklerini, bizden onlara kimsenin ulaşamadığını ve onlardan da bize kimsenin ulaşamadığını söylemiştir. Bazı muhakkikler şöyle demiştir: Bu görüş zayıftır; çünkü ya Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem haberinin onlara ulaştığı söylenecektir ya da bu haberin onlara ulaşmadığı söylenecektir.
فَإِنْ قُلْنَا: وَصَلَ خَبَرُهُ إِلَيْهِمْ، ثُمَّ إِنَّهُمْ أَصَرُّوا عَلَى الْيَهُودِيَّةِ فَهُمْ كُفَّارٌ، فَكَيْفَ يَجُوزُ وَصْفُهُمْ بِكَوْنِهِمْ أُمَّةً يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ؟ وَإِنْ قُلْنَا بِأَنَّهُمْ لَمْ يَصِلْ إِلَيْهِمْ خَبَرُ مُحَمَّدٍ ﷺ، فَهَذَا بِعِيدٌ، لِأَنَّهُ لَمَّا وَصَلَ خَبَرُهُمْ إِلَيْنَا، مَعَ أَنَّ الدَّوَاعِيَ لَا تَتَوَفَّرُ عَلَى نَقْلِ أَخْبَارِهِمْ، فَكَيْفَ يُعْقَلُ أَنْ لَا يَصِلَ إِلَيْهِمْ خَبَرُ مُحَمَّدٍ ﵊ مَعَ أَنَّ الدُّنْيَا قَدِ امْتَلَأَتْ مِنْ خَبَرِهِ وَذِكْرِهِ؟
Eğer haberinin onlara ulaştığını söylersek, sonra da onlar Yahudilikte ısrar etmişlerse kâfirdirler; öyleyse onların { أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ } “hak ile hidayete erdiren ve onunla adaleti uygulayan bir topluluk” olarak nitelenmesi nasıl caiz olur? Şayet Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem haberinin kendilerine ulaşmadığını söylersek, bu da uzaktır; çünkü onların haberlerini aktarmaya yönelik saikler bulunmadığı halde onların haberi bize ulaştığına göre, dünya onun haberi ve anılmasıyla dolup taşmışken Muhammed'in aleyhisselâm haberinin onlara ulaşmamış olması nasıl akla yatkın olabilir?
فإن قالوا: أليس إن يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ قَدْ وَصَلَ خَبَرُهُمْ إِلَيْنَا وَلَمْ يَصِلْ خَبَرُنَا إِلَيْهِمْ؟
Eğer: «Ye'cûc ve Me'cûc'un haberi bize ulaştığı halde bizim haberimiz onlara ulaşmamış değil midir?» derlerse,
قُلْنَا: هَذَا مَمْنُوعٌ، فَمِنْ أَيْنَ عُرِفَ أَنَّهُ لَمْ يَصِلْ خَبَرُنَا إِلَيْهِمْ، فَهَذَا جُمْلَةُ مَا قِيلَ فِي هَذَا الْبَابِ.
Biz deriz ki: Bu kabul edilemez; bizim haberimizin onlara ulaşmadığı nereden biliniyor? İşte bu konuda söylenenlerin özeti budur.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَوْلُهُ: يَهْدُونَ بِالْحَقِّ أَيْ يَدْعُونَ النَّاسَ إِلَى الْهِدَايَةِ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ قَالَ الزَّجَّاجُ: الْعَدْلُ الْحُكْمُ بِالْحَقِّ. يُقَالُ: هُوَ يَقْضِي بِالْحَقِّ وَيَعْدِلُ وَهُوَ حَكَمٌ عَادِلٌ، وَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُهُ: وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّساءِ [النِّسَاءِ: ١٢٩] وَقَوْلُهُ: وَإِذا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا
Bunu bildiğinde deriz ki: O'nun { يَهْدُونَ بِالْحَقِّ } kavli, 'insanları hak ile hidayete çağırırlar' demektir. { وَبِهِ يَعْدِلُونَ } [kavline gelince]; Zeccâc şöyle demiştir: Adalet, hak ile hükmetmektir. 'O hak ile hükmeder, adalet yapar ve o adil bir hakemdir' denilir. O'nun şu kavli de bu kabildendir: { وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّساءِ } “Kadınlar arasında adaletli davranmaya asla güç yetiremezsiniz” [Nisâ 129] ve O'nun şu kavli:
[الأنعام: ١٥٢] .
{ وَإِذا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا } “Söylediğiniz zaman adaletli olun” [En'âm 152].
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٦٠]
[A'râf Suresi (7), Ayet 160]
وَقَطَّعْناهُمُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْباطاً أُمَماً وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى إِذِ اسْتَسْقاهُ قَوْمُهُ أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ فَانْبَجَسَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ وَظَلَّلْنا عَلَيْهِمُ الْغَمامَ وَأَنْزَلْنا عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ وَما ظَلَمُونا وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (١٦٠)
{ وَقَطَّعْناهُمُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْباطاً أُمَماً وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى إِذِ اسْتَسْقاهُ قَوْمُهُ أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ فَانْبَجَسَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ وَظَلَّلْنا عَلَيْهِمُ الْغَمامَ وَأَنْزَلْنا عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ وَما ظَلَمُونا وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } “Biz onları on iki kabileye, topluluklara ayırdık. Kavmi Musa'dan su isteyince ona: «Asânı taşa vur!» diye vahyettik. Ondan on iki pınar fışkırdı. Her insan [grubu] su içeceği yeri bildi. Üzerlerine bulutları gölgelik yaptık ve onlara kudret helvası ile bıldırcın indirdik: «Size rızık olarak verdiklerimizin temizlerinden yiyin!» [dedik]. Onlar bize zulmetmediler, fakat kendilerine zulmediyorlardı” (160).
اعْلَمْ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ، شَرْحُ نَوْعَيْنِ مِنْ أَحْوَالِ بَنِي إِسْرَائِيلَ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَهُمُ اثْنَيْ
Bil ki bu ayetten maksat, İsrailoğulları'nın hallerinden iki nevi açıklamaktır: Birincisi: Yüce Allah'ın onları on
عَشَرَ سِبْطًا، وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ، وَالْمُرَادُ أَنَّهُ تَعَالَى فَرَقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ فِرْقَةٌ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا مِنَ اثْنَيْ عَشَرَ رَجُلًا مِنْ أَوْلَادِ يَعْقُوبَ، فَمَيَّزَهُمْ وَفَعَلَ بِهِمْ ذَلِكَ لِئَلَّا يَتَحَاسَدُوا فَيَقَعَ فِيهِمُ الْهَرْجُ وَالْمَرْجُ. وَقَوْلُهُ:
iki sıbta (kabileye) ayırmış olmasıdır. Bu husus Bakara Suresi'nde geçmişti. Kastedilen, Yüce Allah'ın İsrailoğulları'nı on iki fırkaya ayırmış olmasıdır; zira onlar Ya'kûb'un oğullarından on iki adamdan [türemişlerdi]. Birbirlerine haset edip de aralarında kargaşa ve fitne çıkmasın diye onları birbirinden ayırmış ve onlara böyle muamele etmiştir. O'nun şu kavline gelince:
وَقَطَّعْناهُمُ أَيْ صَيَّرْنَاهُمْ قِطَعًا أَيْ فِرَقًا وَمَيَّزْنَا بَعْضَهُمْ مِنْ بَعْضٍ وَقُرِئَ وَقَطَّعْناهُمُ بالتخفيف وهاهنا سُؤَالَانِ:
{ وَقَطَّعْناهُمُ } yani 'onları parçalara, yani fırkalara ayırdık ve bir kısmını diğerinden temyiz ettik' demektir. { وَقَطَّعْناهُمُ } lafzı şeddesiz olarak (ve-kata'nâhum şeklinde) da okunmuştur. Burada iki soru bulunmaktadır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: مُمَيَّزُ مَا عَدَا الْعَشَرَةَ مُفْرَدٌ، فَمَا وَجْهُ مَجِيئِهِ مَجْمُوعًا، وَهَلَّا قِيلَ: اثْنَيْ عَشَرَ سِبْطًا؟
Birinci Soru: Ondan sonrakilerin temyizi (sayılanı) tekil gelir; öyleyse bunun çoğul gelmesinin vechi nedir ve niçin { اثْنَيْ عَشَرَ سِبْطًا } denilmemiştir?
وَالْجَوَابُ: الْمُرَادُ وَقَطَّعْنَاهُمُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ قَبِيلَةً، وَكُلُّ قَبِيلَةٍ أَسْبَاطٌ، فَوَضَعَ أَسْبَاطًا مَوْضِعَ قَبِيلَةٍ.
Cevap: Kastedilen, 'onları on iki kabileye ayırdık' demektir ve her kabile de sıbtlardır; böylece 'esbât' (أَسْباطاً) kelimesi kabile kelimesinin yerine konulmuştur.
السُّؤَالُ الثَّانِي: قَالَ: اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْباطاً مَعَ أَنَّ السِّبْطَ مُذَكَّرٌ لَا مُؤَنَّثٌ.
İkinci Soru: Sıbt (سِبْط) kelimesi müennes değil müzekker olduğu halde neden { اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْباطاً } [müennes sayı ile] buyurmuştur?
الْجَوَابُ قَالَ الْفَرَّاءُ: إِنَّمَا قَالَ ذَلِكَ، لِأَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ بَعْدَهُ أُمَماً فَذَهَبَ التَّأْنِيثُ إِلَى الْأُمَمِ.
Cevap: Ferrâ şöyle demiştir: Böyle demesinin sebebi, Yüce Allah'ın onun ardından { أُمَماً } lafzını zikretmiş olmasıdır; dolayısıyla müenneslik 'ümem'e gitmiştir.
ثُمَّ قَالَ: وَلَوْ قَالَ: اثْنَيْ عَشَرَ لِأَجْلِ أَنَّ السِّبْطَ مُذَكَّرٌ كَانَ جَائِزًا. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى وَقَطَّعْناهُمُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ فِرْقَةً أَسْباطاً فَقَوْلُهُ: أَسْباطاً نَعْتٌ لِمَوْصُوفٍ مَحْذُوفٍ، وَهُوَ الْفِرْقَةُ. وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ:
Sonra şöyle demiştir: Sıbt müzekker olduğu için { اثْنَيْ عَشَرَ } deseydi de caiz olurdu. Zeccâc ise şöyle demiştir: Mana 'biz onları on iki fırkaya, sıbtlara ayırdık' şeklindedir; dolayısıyla O'nun { أَسْباطاً } kavli, mahzuf bir mevsufun sıfatıdır ki o da 'el-fırka' (fırka) kelimesidir. Ebû Alî el-Fârisî de şöyle demiştir:
لَيْسَ قَوْلُهُ: أَسْباطاً تَمْيِيزًا، وَلَكِنَّهُ بَدَلٌ مِنْ قَوْلِهِ: اثْنَتَيْ عَشْرَةَ.
O'nun { أَسْباطاً } kavli temyiz değildir; bilakis O'nun { اثْنَتَيْ عَشْرَةَ } kavlinden bedeldir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: أُمَماً قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : هُوَ بَدَلٌ مِنْ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ بِمَعْنَى: وَقَطَّعْنَاهُمْ أُمَمًا لِأَنَّ كُلَّ سِبْطٍ كَانَتْ أُمَّةً عَظِيمَةً وَجَمَاعَةً كَثِيفَةَ الْعَدَدِ، وَكُلَّ وَاحِدَةٍ كَانَتْ تَؤُمُّ خِلَافَ مَا تَؤُمُّهُ الْأُخْرَى وَلَا تَكَادُ تَأْتَلِفُ.
O'nun: { أُمَماً } kavline gelince; el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Bu, 'onları topluluklara ayırdık' manasında { اثْنَتَيْ عَشْرَةَ } lafzından bedeldir. Çünkü her sıbt, büyük bir ümmet ve sayısı çok bir topluluk idi ve her biri diğerinin yöneldiğinin aksine yöneliyor, neredeyse birbirleriyle hiç kaynaşamıyorlardı.
وَقُرِئَ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ بِكَسْرِ الشِّينِ.
{ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ } lafzı şın harfinin kesresiyle de (aşrete şeklinde) okunmuştur.
النَّوْعُ الثَّانِي: مِنْ شرح أخوال بَنِي إِسْرَائِيلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى إِذِ اسْتَسْقاهُ قَوْمُهُ أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ وَهَذِهِ الْقِصَّةُ أَيْضًا قَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهَا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ. قَالَ الْحَسَنُ: مَا كَانَ إِلَّا حَجَرًا اعْتَرَضَهُ وَإِلَّا عَصًا أَخَذَهَا.
İkinci Tür: İsrâiloğullarının durumlarının açıklanmasından [ikincisi] Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى إِذِ اسْتَسْقاهُ قَوْمُهُ أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ } “Kavmi kendisinden su istediğinde Mûsâ'ya: «Asânla taşa vur!» diye vahyettik.” Bu kıssa da daha önce Bakara Sûresi'nde geçmişti. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: "O, [Mûsâ'nın] rastladığı sıradan bir taştan ve aldığı alelâde bir asâdan başka bir şey değildi."
وَاعْلَمْ أَنَّهُمْ كَانُوا رُبَّمَا احْتَاجُوا فِي التِّيهِ إِلَى مَاءٍ يَشْرَبُونَهُ، فَأَمَرَ اللَّه تَعَالَى مُوسَى ﵇ أَنْ يَضْرِبَ بِعَصَاهُ الْحَجَرَ. وَكَانُوا يُرِيدُونَهُ مَعَ أَنْفُسِهِمْ فَيَأْخُذُوا مِنْهُ قَدْرَ الْحَاجَةِ، وَقَوْلُهُ: فَانْبَجَسَتْ قَالَ الْوَاحِدِيُّ:
Bil ki onlar Tîh çölünde bazen içecek suya ihtiyaç duyarlardı; bunun üzerine Yüce Allah Mûsâ'ya (aleyhisselâm) asâsıyla taşa vurmasını emretti. Onu yanlarında taşırlar ve ondan ihtiyaçları kadar alırlardı. O'nun: { فَانْبَجَسَتْ } “[Taştan] fışkırdı” buyruğuna gelince, Vâhidî şöyle demiştir:
فَانْبَجَسَ الْمَاءُ وَانْبِجَاسُهُ انْفِجَارُهُ. يُقَالُ: بَجَسَ الْمَاءُ يَبْجُسُ وَانْبَجَسَ وَتَبَجَّسَ إِذَا تَفَجَّرَ، هَذَا قَوْلُ أَهْلِ اللُّغَةِ، ثُمَّ قَالَ: وَالِانْبِجَاسُ وَالِانْفِجَارُ سَوَاءٌ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَلَا تَنَاقُضَ بين الانبجاس المذكور هاهنا وَبَيْنَ الِانْفِجَارِ الْمَذْكُورِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ، وَقَالَ آخَرُونَ: الِانْبِجَاسُ خُرُوجُ الْمَاءِ بِقِلَّةٍ، وَالِانْفِجَارُ خُرُوجُهُ بِكَثْرَةٍ، وَطَرِيقُ الْجَمْعِ: أَنَّ الْمَاءَ ابْتَدَأَ بِالْخُرُوجِ قَلِيلًا، ثُمَّ صَارَ كَثِيرًا، وَهَذَا الْفَرْقُ مَرْوِيٌّ عَنْ أَبِي عَمْرِو بْنِ الْعَلَاءِ، وَلَمَّا ذَكَرَ تَعَالَى أَنَّهُ كَيْفَ كَانَ يَسْقِيهِمْ، ذَكَرَ ثَانِيًا أَنَّهُ ظَلَّلَ الْغَمَامَ عَلَيْهِمْ، وَثَالِثًا: أَنَّهُ أَنْزَلَ عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى، وَلَا شَكَّ أَنَّ مَجْمُوعَ هَذِهِ الْأَحْوَالِ نِعْمَةٌ عَظِيمَةٌ مِنَ اللَّه تَعَالَى، لِأَنَّهُ تَعَالَى سَهَّلَ عَلَيْهِمُ الطَّعَامَ وَالشَّرَابَ عَلَى أَحْسَنِ الْوُجُوهِ وَدَفَعَ عَنْهُمْ مَضَارَّ الشَّمْسِ.
"Su fışkırdı (inbecese'l-mâ'), inbicâs ise infilâk etmek/fışkırmak (inficâr) demektir. Su fışkırdığında becese (بَجَسَ), yebcusü (يَبْجُسُ), inbecese (انْبَجَسَ) ve tebeccese (تَبَجَّسَ) denir; lügat ehlinin kavli budur." Sonra şöyle demiştir: "İnbicâs ile inficâr birdir. Bu takdire göre burada zikredilen inbicâs ile Bakara Sûresi'nde zikredilen inficâr arasında bir çelişki yoktur." Başkaları ise şöyle demiştir: "İnbicâs suyun az çıkması, inficâr ise çok çıkmasıdır. [Bu iki ifadeyi] cem etme yolu şudur: Su önce az çıkmaya başlamış, sonra çoğalmıştır." Bu fark Ebû Amr b. el-Alâ'dan rivayet edilmiştir. Yüce Allah onları nasıl suladığını zikrettikten sonra, ikinci olarak üzerlerine bulutları gölgelik kıldığını, üçüncü olarak da kendilerine kudret helvası ve bıldırcın indirdiğini zikretmiştir. Kuşkusuz bu durumların tamamı Yüce Allah'tan büyük bir nimettir; çünkü O, yiyecek ve içeceği onlara en güzel şekilde kolaylaştırmış ve güneşin zararlarını onlardan defetmiştir.
ثُمَّ قَالَ: كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ وَالْمُرَادُ قَصْرُ أَنْفُسِهِمْ عَلَى ذَلِكَ الْمَطْعُومِ وَتَرْكُ غَيْرِهِ.
Sonra şöyle buyurmuştur: { كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ } “Size rızık olarak verdiğimiz temiz şeylerden yiyin.” Kastedilen, kendilerini sadece o yiyecekle sınırlandırmaları ve diğerlerini bırakmalarıdır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَما ظَلَمُونا وَفِيهِ حَذْفٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّ هَذَا الْكَلَامَ إِنَّمَا يَحْسُنُ ذِكْرُهُ لَوْ أَنَّهُمْ تَعَدَّوْا مَا أَمَرَهُمُ اللَّه بِهِ، وَذَلِكَ إِمَّا بِأَنْ تَقُولَ إِنَّهُمُ ادَّخَرُوا مَعَ أَنَّ اللَّه مَنَعَهُمْ مِنْهُ، أَوْ أَقْدَمُوا عَلَى الْأَكْلِ فِي وَقْتٍ مَنَعَهُمُ اللَّه عَنْهُ، أَوْ لِأَنَّهُمْ سَأَلُوا غَيْرَ ذَلِكَ مَعَ أَنَّ اللَّه مَنَعَهُمْ مِنْهُ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْمُكَلَّفَ إِذَا ارْتَكَبَ الْمَحْظُورَ فَهُوَ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ،
Sonra Yüce Allah: { وَما ظَلَمُونا } “Onlar bize zulmetmediler” buyurmuştur. Burada bir hazif (cümle düşmesi) vardır; çünkü bu sözün zikredilmesi ancak Allah'ın kendilerine emrettiği sınırı aşmaları durumunda yerinde olur. Bu da ya Allah kendilerini menettiği halde yiyecek biriktirdiklerini söylemenle, ya Allah'ın menettiği bir vakitte yemeye kalkışmalarıyla ya da Allah onları bundan menettiği halde başka bir şey istemeleriyle açıklanır. Malumdur ki mükellef yasaklanan şeyi işlediğinde nefsine zulmetmiş olur.
فَلِذَلِكَ وَصَفَهُمُ اللَّه تَعَالَى بِهِ وَنَبَّهَ بِقَوْلِهِ: وَما ظَلَمُونا وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ وَذَلِكَ أَنَّ الْمُكَلَّفَ إِذَا أَقْدَمَ عَلَى الْمَعْصِيَةِ فَهُوَ مَا أَضَرَّ إِلَّا نَفْسَهُ حَيْثُ سَعَى فِي صيرورة نفسه مستحقة للعقاب العظيم.
Bundan dolayı Yüce Allah onları bununla nitelemiş ve: { وَما ظَلَمُونا وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } “Fakat onlar kendi nefislerine zulmediyorlardı” buyruğuyla dikkat çekmiştir. Bu da şundan ötürüdür: Mükellef bir günaha kalkıştığında, kendi nefsini büyük bir azaba müstahak kılmaya çalışarak yalnızca kendisine zarar vermiş olur.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٦١ الى ١٦٢]
[A'râf Sûresi (7), Âyetler 161-162]
وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ اسْكُنُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ وَكُلُوا مِنْها حَيْثُ شِئْتُمْ وَقُولُوا حِطَّةٌ وَادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً نَغْفِرْ لَكُمْ خَطِيئاتِكُمْ سَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ (١٦١) فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَوْلاً غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِجْزاً مِنَ السَّماءِ بِما كانُوا يَظْلِمُونَ (١٦٢)
{ وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ اسْكُنُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ وَكُلُوا مِنْها حَيْثُ شِئْتُمْ وَقُولُوا حِطَّةٌ وَادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً نَغْفِرْ لَكُمْ خَطِيئاتِكُمْ سَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ (١٦١) فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَوْلاً غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِجْزاً مِنَ السَّماءِ بِما كانُوا يَظْلِمُونَ (١٦٢) } “Hani onlara şöyle denmişti: «Şu şehre yerleşin, orada dilediğiniz yerden yiyin, 'Hıtta (bağışlanma)' deyin ve kapıdan secde ederek girin ki günahlarınızı bağışlayalım. İyilik edenlere [mükâfatlarını] daha da artıracağız.» (161) Fakat içlerinden zulmedenler, sözü kendilerine söylenenden başkasıyla değiştirdiler. Biz de zulmetmekte olduklarından dolayı üzerlerine gökten bir azap gönderdik. (162)”
اعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْقِصَّةَ أَيْضًا مَذْكُورَةٌ مَعَ الشَّرْحِ وَالْبَيَانِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ.
Bil ki bu kıssa da Bakara Sûresi'nde açıklama ve beyanıyla birlikte zikredilmiştir.
بَقِيَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ أَلْفَاظَ هَذِهِ الْآيَةِ تُخَالِفُ أَلْفَاظَ الْآيَةِ الَّتِي فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ من وجوه: الأول: فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ [البقرة: ٥٨] وهاهنا قَالَ: وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ اسْكُنُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ وَالثَّانِي: أَنَّهُ قَالَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ: فَكُلُوا بالفاء وهاهنا وَكُلُوا بِالْوَاوِ. وَالثَّالِثُ: أَنَّهُ قَالَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ رَغَداً وَهَذِهِ الْكَلِمَةُ غَيْرُ مَذْكُورَةٍ فِي هَذِهِ السُّورَةِ. وَالرَّابِعُ: أَنَّهُ قَالَ فِي سُورَةِ البقرة: وَادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً وَقُولُوا حِطَّةٌ وقال هاهنا عَلَى التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ. وَالْخَامِسُ: أَنَّهُ قَالَ فِي البقرة نَغْفِرْ لَكُمْ خَطاياكُمْ وقال هاهنا: نَغْفِرْ لَكُمْ خَطِيئاتِكُمْ وَالسَّادِسُ: أَنَّهُ قَالَ فِي سورة البقرة: وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ وهاهنا حَذَفَ حَرْفَ الْوَاوِ. وَالسَّابِعُ: أَنَّهُ قَالَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ: فَأَنْزَلْنا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا [الْبَقَرَةِ: ٥٩] وقال هاهنا: فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ وَالثَّامِنُ: أَنَّهُ قَالَ فِي سُورَةِ البقرة: بِما كانُوا يَفْسُقُونَ وقال هاهنا: بِما كانُوا يَظْلِمُونَ وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْأَلْفَاظَ مُتَقَارِبَةٌ وَلَا مُنَافَاةَ بَيْنَهَا الْبَتَّةَ، وَيُمْكِنُ ذِكْرُ فَوَائِدِ هَذِهِ الْأَلْفَاظِ الْمُخْتَلِفَةِ.
Geriye şöyle denmesi kalmaktadır: Bu ayetin lafızları, Bakara Sûresi'ndeki ayetin lafızlarından birkaç yönden farklılık arz eder: Birincisi: Bakara Sûresi'nde: { وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ } [Bakara: 58] buyurmuş, burada ise: { وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ اسْكُنُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ } demiştir. İkincisi: Bakara Sûresi'nde 'fâ' ile { فَكُلُوا } buyurmuş, burada ise 'vâv' ile { وَكُلُوا } demiştir. Üçüncüsü: Bakara Sûresi'nde { رَغَداً } buyurmuş, bu kelime ise bu sûrede zikredilmemiştir. Dördüncüsü: Bakara Sûresi'nde: { وَادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً وَقُولُوا حِطَّةٌ } buyurmuş, burada ise takdim ve tehir ile (yerlerini değiştirerek) söylemiştir. Beşincisi: Bakara'da { نَغْفِرْ لَكُمْ خَطاياكُمْ } buyurmuş, burada ise: { نَغْفِرْ لَكُمْ خَطِيئاتِكُمْ } demiştir. Altıncısı: Bakara Sûresi'nde { وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ } buyurmuş, burada ise 'vâv' harfini hazfetmiştir. Yedincisi: Bakara Sûresi'nde: { فَأَنْزَلْنا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا } [Bakara: 59] buyurmuş, burada ise: { فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ } demiştir. Sekizincisi: Bakara Sûresi'nde { بِما كانُوا يَفْسُقُونَ } buyurmuş, burada ise: { بِما كانُوا يَظْلِمُونَ } demiştir. Bil ki bu lafızlar birbirine yakındır ve aralarında kesinlikle bir çelişki yoktur; bu farklı lafızların inceliklerini/faydalarını zikretmek mümkündür.
أَمَّا الْأَوَّلُ: وَهُوَ أَنَّهُ قَالَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ: ادْخُلُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ وقال هاهنا: اسْكُنُوا فَالْفَرْقُ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ دُخُولِ الْقَرْيَةِ أَوَّلًا، ثُمَّ سُكُونِهَا ثَانِيًا.
Birincisine gelince; Bakara Sûresi'nde: { ادْخُلُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ } buyurmuş, burada ise { اسْكُنُوا } buyurmuştur. [Aralarındaki] fark şudur: Önce şehre girmek (duhûl), ikinci olarak da orada iskân etmek/yerleşmek (sükûn) gerekir.
وَأَمَّا الثَّانِي: فَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي الْبَقَرَةِ: ادْخُلُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ فَكُلُوا [البقرة: ٥٨] بالفاء. وقال هاهنا:
İkincisine gelince; Yüce Allah Bakara'da fâ harfiyle: { ادْخُلُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ فَكُلُوا } [Bakara: 58] buyurmuş, burada ise:
اسْكُنُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ وَكُلُوا بِالْوَاوِ وَالْفَرْقُ أَنَّ الدُّخُولَ حَالَةٌ مَخْصُوصَةٌ، كَمَا يُوجَدُ بَعْضُهَا يَنْعَدِمُ. فَإِنَّهُ إِنَّمَا يَكُونُ دَاخِلًا فِي أَوَّلِ دُخُولِهِ، وَأَمَّا مَا بَعْدُ ذَلِكَ فَيَكُونُ سُكُونًا لَا دُخُولًا.
vâv harfiyle { اسْكُنُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ وَكُلُوا } buyurmuştur. Fark şudur: Giriş (duhûl) hususi bir durumdur; bir kısmı var olduğu gibi yok olur. Çünkü insan ancak ilk girdiği anda 'giren' olur, bundan sonrası ise artık giriş değil yerleşmedir (sükûn).
إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: الدُّخُولُ حَالَةٌ مُنْقَضِيَةٌ زَائِلَةٌ وَلَيْسَ لَهَا اسْتِمْرَارٌ. فَلَا جَرَمَ يَحْسُنُ ذِكْرُ فَاءِ التَّعْقِيبِ بَعْدَهُ، فَلِهَذَا قَالَ: ادْخُلُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ وَأَمَّا السُّكُونُ فَحَالَةٌ مُسْتَمِرَّةٌ بَاقِيَةٌ. فَيَكُونُ الْأَكْلُ حَاصِلًا مَعَهُ لَا عَقِيبَهُ فَظَهَرَ الْفَرْقُ.
Bu sabit olunca deriz ki: Giriş (duhûl), sona eren, zail olan ve devamlılığı bulunmayan bir durumdur. Dolayısıyla ardından ta'kîb ifade eden fâ harfini zikretmek güzel düşmüştür; nitekim bu yüzden { ادْخُلُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ } demiştir. Yerleşme (sükûn) ise devam eden, kalıcı bir durumdur. Dolayısıyla yeme eylemi onun ardından değil, onunla birlikte gerçekleşir; böylece fark ortaya çıkmış olur.
وَأَمَّا الثَّالِثُ: وَهُوَ أَنَّهُ ذَكَرَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ رَغَداً وَمَا ذَكَرَهُ هُنَا فالفرق الْأَكْلَ عَقِيبَ دُخُولِ الْقَرْيَةِ يَكُونُ أَلَذَّ، لِأَنَّ الْحَاجَةَ إِلَى ذَلِكَ الْأَكْلِ كَانَتْ أَكْمَلَ وَأَتَمَّ، وَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ الْأَكْلُ أَلَذَّ لَا جَرَمَ ذَكَرَ فِيهِ قَوْلَهُ: رَغَداً وَأَمَّا الْأَكْلُ حَالَ سُكُونِ الْقَرْيَةِ، فَالظَّاهِرُ أَنَّهُ لَا يَكُونُ فِي مَحَلِّ الْحَاجَةِ الشَّدِيدَةِ مَا لَمْ تَكُنِ اللَّذَّةُ فِيهِ مُتَكَامِلَةً، فَلَا جَرَمَ تَرَكَ قَوْلَهُ: رَغَدًا فِيهِ.
Üçüncüsüne gelince; Bakara Sûresi'nde { رَغَداً } lafzını zikredip burada zikretmemiştir. [Aralarındaki] fark şudur: Şehre girişin hemen akabindeki yeme daha lezzetli olur; çünkü o yemeye olan ihtiyaç daha tam ve eksiksizdir. O yeme daha lezzetli olunca, elbette orada { رَغَداً } buyruğunu zikretmiştir. Şehirde ikamet halindeki yemeye gelince, zâhir olan şudur ki şiddetli ihtiyaç mahallinde olmadığı için onda lezzet tam olmaz; dolayısıyla orada { رَغَدًا } lafzını terk etmiştir.
وَأَمَّا الرَّابِعُ: وَهُوَ قَوْلُهُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ: وَادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً وَقُولُوا حِطَّةٌ وَفِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ عَلَى
Dördüncüsüne gelince; Bakara Sûresi'ndeki { وَادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً وَقُولُوا حِطَّةٌ } buyruğu A'râf Sûresi'nde ise
الْعَكْسِ مِنْهُ، فَالْمُرَادُ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّهُ يَحْسُنُ تَقْدِيمُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ هَذَيْنِ الذِّكْرَيْنِ عَلَى الْآخَرِ، إِلَّا أَنَّهُ لَمَّا كَانَ الْمَقْصُودُ مِنْهُمَا تَعْظِيمَ اللَّه تَعَالَى، وَإِظْهَارَ الْخُضُوعِ وَالْخُشُوعِ لَمْ يَتَفَاوَتِ الْحَالُ بِحَسَبِ التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ.
bunun aksinedir. Maksat, bu iki ifadeden her birini diğerinin önüne geçirmenin caiz olduğuna dikkat çekmektir. Zira ikisinden de maksat Yüce Allah'ı yüceltmek, boyun eğmeyi ve huşûu izhar etmek olduğu için, öne alma veya ertelemeye göre durum değişmez.
وَأَمَّا الْخَامِسُ: وَهُوَ أَنَّهُ قَالَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ: خَطاياكُمْ [البقرة: ٥٨] وقال هاهنا: خَطِيئاتِكُمْ فَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ هَذِهِ الذُّنُوبَ سَوَاءٌ كَانَتْ قَلِيلَةً أَوْ كَثِيرَةً، فَهِيَ مَغْفُورَةٌ عِنْدَ الْإِتْيَانِ بِهَذَا الدُّعَاءِ وَالتَّضَرُّعِ.
Beşincisine gelince; Bakara Sûresi'nde { خَطاياكُمْ } [Bakara: 58] demiş, burada ise { خَطِيئاتِكُمْ } buyurmuştur. Bu, söz konusu günahların az olsun çok olsun, bu dua ve yakarış yerine getirildiğinde bağışlanacağına bir işarettir.
وَأَمَّا السَّادِسُ: وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ: وَسَنَزِيدُ [البقرة: ٥٨] بالواو وهاهنا حَذَفَ الْوَاوَ فَالْفَائِدَةُ فِي حَذْفِ الْوَاوِ أَنَّهُ اسْتِئْنَافٌ، وَالتَّقْدِيرُ: كَأَنَّ قَائِلًا قَالَ: وَمَاذَا حَصَلَ بَعْدَ الْغُفْرَانِ؟ فَقِيلَ لَهُ سَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ.
Altıncısına gelince; Yüce Allah Bakara Sûresi'nde vâv ile: { وَسَنَزِيدُ } [Bakara: 58] buyurmuş, burada ise vâv harfini hazfetmiştir. Vâv harfinin hazfedilmesindeki fayda, ifadenin isti'nâf (yeni bir başlangıç) olmasıdır. Takdiri şöyledir: Sanki biri "Bağışlanmadan sonra ne oldu?" diye sormuş, ona da: { سَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ } “[Biz de] iyilik edenlere daha da artıracağız” denilmiştir.
وَأَمَّا السابع: وهو الفرق بين قوله: أَنْزَلْنا وَبَيْنَ قَوْلِهِ: فَأَرْسَلْنا فَلِأَنَّ الْإِنْزَالَ لَا يُشْعِرُ بِالْكَثْرَةِ، وَالْإِرْسَالَ يُشْعِرُ بِهَا، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى بَدَأَ بِإِنْزَالِ الْعَذَابِ الْقَلِيلِ، ثُمَّ جَعَلَهُ كَثِيرًا، وَهُوَ نَظِيرُ مَا ذَكَرْنَاهُ فِي الْفَرْقِ بَيْنَ قَوْلِهِ: فَانْبَجَسَتْ وَبَيْنَ قَوْلِهِ: فَانْفَجَرَتْ.
Yedincisine, yani O'nun: { أَنْزَلْنا } kavli ile { فَأَرْسَلْنا } kavli arasındaki farka gelince; inzal (indirmek) çokluk hissettirmez, irsal (göndermek) ise bunu hissettirir. Sanki Yüce Allah önce az bir azap indirmiş, sonra onu çoğaltmıştır. Bu, O'nun { فَانْبَجَسَتْ } kavli ile { فَانْفَجَرَتْ } kavli arasındaki farkta zikrettiğimiz şeyin bir benzeridir.
وَأَمَّا الثَّامِنُ: وَهُوَ الْفَرْقُ بَيْنَ قَوْلِهِ: يَظْلِمُونَ وَبَيْنَ قَوْلِهِ: يَفْسُقُونَ فَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ مَوْصُوفُونَ بِكَوْنِهِمْ ظَالِمِينَ، لِأَجْلِ أَنَّهُمْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ، وَبِكَوْنِهِمْ فَاسِقِينَ، لِأَجْلِ أَنَّهُمْ خَرَجُوا عَنْ طَاعَةِ اللَّه تَعَالَى، فَالْفَائِدَةُ فِي ذِكْرِ هَذَيْنِ الْوَصْفَيْنِ التَّنْبِيهُ عَلَى حُصُولِ هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ، فَهَذَا مَا خَطَرَ بِالْبَالِ فِي ذِكْرِ فَوَائِدِ هَذِهِ الْأَلْفَاظِ الْمُخْتَلِفَةِ، وَتَمَامِ الْعِلْمِ بِهَا عِنْدَ اللَّه تعالى.
Sekizincisine, yani O'nun: { يَظْلِمُونَ } kavli ile { يَفْسُقُونَ } kavli arasındaki farka gelince; bu, onların kendi nefislerine zulmettikleri için zâlim, Yüce Allah'a itaatten çıktıkları için de fâsık olarak nitelenmelerinden ötürüdür. Bu iki vasfın zikredilmesindeki fayda, her iki durumun da gerçekleştiğine dikkat çekmektir. İşte bu farklı lafızların incelikleri hakkında akla gelenler bunlardır; bunların tam ve eksiksiz bilgisi ise Yüce Allah katındadır.
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٦٣]
[A'râf Sûresi (7), Âyet 163]
وَسْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كانَتْ حاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ لَا تَأْتِيهِمْ كَذلِكَ نَبْلُوهُمْ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ (١٦٣)
{ وَسْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كانَتْ حاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ لَا تَأْتِيهِمْ كَذلِكَ نَبْلُوهُمْ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ (١٦٣) } “Onlara deniz kıyısında bulunan o şehri sor. Hani onlar Cumartesi günü [av yasağına] haddi aşıyorlardı. Çünkü Cumartesi tatili yaptıkları gün balıkları akın akın su yüzüne çıkarak kendilerine geliyordu; tatil yapmadıkları gün ise onlara gelmiyordu. Yoldan çıkmakta oldukları için onları işte böyle sınıyorduk. (163)”
اعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْقِصَّةَ أَيْضًا مَذْكُورَةٌ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ. وفيها مسائل:
Bil ki bu kıssa da Bakara Sûresi'nde zikredilmiştir. Onda [birkaç] mesele vardır:
المسألة الأولى: قوله تعالى: وَسْئَلْهُمْ الْمَقْصُودُ تَعْرِفُ هَذِهِ الْقِصَّةَ مِنْ قَبْلِهِمْ، لِأَنَّ هَذِهِ الْقِصَّةَ قَدْ صَارَتْ مَعْلُومَةً لِلرَّسُولِ مِنْ قِبَلِ اللَّه تَعَالَى، وَإِنَّمَا الْمَقْصُودُ مِنْ ذِكْرِ هَذَا السُّؤَالِ أَحَدُ أَشْيَاءَ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ ذِكْرِ هَذَا السُّؤَالِ تَقْرِيرُ أَنَّهُمْ كَانُوا قَدْ أَقْدَمُوا عَلَى هَذَا الذَّنْبِ الْقَبِيحِ وَالْمَعْصِيَةِ الْفَاحِشَةِ تَنْبِيهًا لَهُمْ عَلَى أَنَّ إِصْرَارَهُمْ عَلَى الْكُفْرِ بِمُحَمَّدٍ ﷺ وَبِمُعْجِزَاتِهِ لَيْسَ شَيْئًا حَدَثَ فِي هَذَا الزَّمَانِ، بَلْ هَذَا الْكُفْرُ وَالْإِصْرَارُ كَانَ حَاصِلًا فِي أَسْلَافِهِمْ مِنَ الزَّمَانِ الْقَدِيمِ.
Birinci Mesele: Yüce Allah'ın: { وَسْئَلْهُمْ } “Onlara sor” buyruğunda maksat, bu kıssayı onlardan öğrenmek değildir; çünkü bu kıssa Resûl'e zaten Yüce Allah tarafından bildirilmiştir. Bu sorunun zikredilmesinden maksat ancak şu hususlardan biridir: Birincisi: Bu sorunun zikredilmesindeki maksat, Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve onun mucizelerine karşı küfürdeki ısrarlarının bu zamanda ortaya çıkmış yeni bir şey olmayıp, bilakis bu küfür ve inadın eski zamandan beri atalarında da mevcut olduğuna dikkat çekmek üzere, onların bu çirkin günaha ve fahiş isyana cüret ettiklerini ikrar ettirmektir.
وَالْفَائِدَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ الْإِنْسَانَ قَدْ يَقُولُ لِغَيْرِهِ هَلْ هَذَا الْأَمْرُ كَذَا وَكَذَا؟ لِيَعْرِفَ بِذَلِكَ أَنَّهُ مُحِيطٌ بِتِلْكَ الْوَاقِعَةِ، وَغَيْرُ ذَاهِلٍ عَنْ دَقَائِقِهَا، وَلَمَّا كَانَ النَّبِيُّ ﷺ رَجُلًا أُمِّيًّا لَمْ يَتَعَلَّمْ عِلْمًا، وَلَمْ يُطَالِعْ كِتَابًا، ثُمَّ أَنَّهُ يَذْكُرُ هَذِهِ الْقَصَصَ عَلَى وَجْهِهَا مِنْ غَيْرِ تَفَاوُتٍ وَلَا زِيَادَةٍ وَلَا نُقْصَانٍ، كَانَ ذَلِكَ جَارِيًا مَجْرَى الْمُعْجِزِ.
İkinci fayda: İnsan, bir meseleyi tüm yönleriyle kavradığını ve inceliklerinden gafil olmadığını muhatabına bildirmek için bazen ona "Şu mesele şöyle şöyle değil midir?" diyebilir. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ise hiçbir ilim tahsil etmemiş, hiçbir kitap okumamış ümmî bir kimse olduğu halde, bu kıssaları hiçbir farklılık, fazlalık veya eksiklik olmaksızın dosdoğru zikrettiğinde, bu durum mucize mesabesinde olmaktadır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْأَكْثَرُونَ عَلَى أَنَّ تِلْكَ الْقَرْيَةَ أَيْلَةُ. وَقِيلَ: مَدْيَنُ. وَقِيلَ طَبَرِيَّةُ، وَالْعَرَبُ تُسَمِّي الْمَدِينَةَ قَرْيَةً، وَعَنْ أَبِي عَمْرِو بْنِ الْعَلَاءِ مَا رَأَيْتُ قَرَوِيِّينَ أَفْصَحَ مِنَ الْحَسَنِ وَالْحَجَّاجِ يَعْنِي رَجُلَيْنِ مِنْ أَهْلِ الْمُدُنِ، وَقَوْلُهُ: كانَتْ حاضِرَةَ الْبَحْرِ يَعْنِي قَرِيبَةً مِنَ الْبَحْرِ وَبِقُرْبِهِ وَعَلَى شَاطِئِهِ وَالْحُضُورُ نَقِيضُ الْغَيْبَةِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
İkinci Mesele: Çoğunluğun görüşüne göre bu şehir Eyle'dir. Medyen olduğu da söylenmiştir; Taberiye olduğu da söylenmiştir. Araplar büyük şehre (medîne) karye derler. Ebû Amr b. el-Alâ'dan şöyle nakledilmiştir: "Hasan ve Haccâc'dan daha fasih iki karyeli (şehirli) görmedim." Yani şehir ehlinden iki adamı kastetmiştir. O'nun: { كانَتْ حاضِرَةَ الْبَحْرِ } kavli ise denize yakın, onun bitişiğinde ve sahilinde demektir. Hudûr (حُضُور), gaybetin zıddıdır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
ذلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرامِ [الْبَقَرَةِ: ١٩٦] وَقَوْلُهُ: إِذْ يَعْدُونَ/ فِي السَّبْتِ يَعْنِي
{ ذلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “Bu, ailesi Mescid-i Harâm civarında oturmayanlar içindir.” [Bakara: 196]. O'nun: { إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ } kavli ise şu demektir:
يُجَاوِزُونَ حَدَّ اللَّه فِيهِ، وَهُوَ اصْطَيَادُهُمْ يَوْمَ السَّبْتِ وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ، وَقُرِئَ يَعْدُونَ بِمَعْنَى يَعْتَدُونَ أُدْغِمَتِ التَّاءُ فِي الدَّالِ وَنُقِلَتْ حَرَكَتُهَا إلى العين ويَعْدُونَ مِنَ الْإِعْدَادِ وَكَانُوا يُعِدُّونَ آلَاتِ الصَّيْدِ يَوْمَ السَّبْتِ وَهُمْ مَأْمُورُونَ بِأَنْ لَا يَشْتَغِلُوا فِيهِ بغير العبادة والسَّبْتِ مَصْدَرُ سَبَتَتِ الْيَهُودُ إِذَا عَظَّمَتْ سَبْتَهَا فَقَوْلُهُ: إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ مَعْنَاهُ يَعْدُونَ فِي تَعْظِيمِ هَذَا الْيَوْمِ، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: يَوْمَ سَبْتِهِمْ مَعْنَاهُ: يَوْمَ تَعْظِيمِهِمْ أَمْرَ السَّبْتِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ وَيُؤَكِّدُهُ أَيْضًا قِرَاءَةُ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ (يَوْمَ أَسْبَاتِهِمْ) وَقُرِئَ لَا يَسْبِتُونَ بِضَمِّ الْبَاءِ، وَقَرَأَ عَلِيٌّ ﵁ لَا يَسْبِتُونَ بِضَمِّ الْيَاءِ مَنْ أَسْبَتُوا، وَعَنِ الْحَسَنِ لَا يَسْبِتُونَ عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ، وَقَوْلُهُ: إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتانُهُمْ نُصِبَ بِقَوْلِهِ: يَعْدُونَ وَالْمَعْنَى: سَلْهُمْ إِذْ عَدُوا فِي وَقْتِ الْإِتْيَانِ، وَقَوْلُهُ: يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً أَيْ ظَاهِرَةً عَلَى الْمَاءِ وَشُرَّعٌ جَمْعُ شَارِعٍ وَشَارِعَةٍ وَكُلُّ شَيْءٍ دَانَ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ شَارِعٌ، وَدَارٌ شَارِعَةٌ أَيْ دَنَتْ مِنَ الطَّرِيقِ، وَنُجُومٌ شَارِعَةٌ أَيْ دَنَتْ مِنَ الْمَغِيبِ. وَعَلَى هَذَا فَالْحِيَتَانُ كَانَتْ تَدْنُو مِنَ الْقَرْيَةِ بِحَيْثُ يُمْكِنُهُمْ صَيْدُهَا، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ: إِنِّ الْيَهُودَ أُمِرُوا بِالْيَوْمِ الَّذِي أُمِرْتُمْ بِهِ، يَوْمُ الْجُمُعَةِ، فَتَرَكُوهُ وَاخْتَارُوا السَّبْتَ فَابْتَلَاهُمُ اللَّه بِهِ وَحُرِّمَ عَلَيْهِمُ الصَّيْدُ فِيهِ وَأُمِرُوا بِتَعْظِيمِهِ، فَإِذَا كَانَ يَوْمُ السَّبْتِ شَرَعَتْ لَهُمُ الْحِيتَانُ يَنْظُرُونَ إِلَيْهَا فِي الْبَحْرِ. فَإِذَا انْقَضَى السَّبْتُ ذَهَبَتْ وَمَا تَعُودُ إِلَّا فِي السَّبْتِ الْمُقْبِلِ. وَذَلِكَ بَلَاءٌ ابْتَلَاهُمُ اللَّه بِهِ، فَذَلِكَ مَعْنَى قَوْلِهِ: وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ لَا تَأْتِيهِمْ وَقَوْلُهُ: كَذلِكَ نَبْلُوهُمْ أَيْ مِثْلُ ذَلِكَ الْبَلَاءِ الشَّدِيدِ نَبْلُوهُمْ بِسَبَبِ فِسْقِهِمْ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَنْ أَطَاعَ اللَّه تَعَالَى خَفَّفَ اللَّه عَنْهُ أَحْوَالَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ ومن عصاه ابْتَلَاهُ بِأَنْوَاعِ الْبَلَاءِ وَالْمِحَنِ، وَاحْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَا يَجِبُ عَلَيْهِ رِعَايَةُ الصَّلَاحِ وَالْأَصْلَحِ لَا فِي الدِّينِ وَلَا فِي الدُّنْيَا وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى عَلِمَ أَنَّ تَكْثِيرَ الْحِيتَانِ يَوْمَ السَّبْتِ رُبَّمَا يَحْمِلُهُمْ عَلَى الْمَعْصِيَةِ وَالْكُفْرِ، فَلَوْ وَجَبَ عَلَيْهِ رِعَايَةُ الصَّلَاحِ وَالْأَصْلَحِ، لَوَجَبَ أَنْ لَا يُكْثِرَ هَذِهِ الْحِيتَانَ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ صَوْنًا لَهُمْ عَنْ ذَلِكَ الْكُفْرِ وَالْمَعْصِيَةِ. فَلَمَّا فَعَلَ ذَلِكَ وَلَمْ يُبَالِ بِكُفْرِهِمْ وَمَعْصِيَتِهِمْ عَلِمْنَا أَنَّ رِعَايَةَ الصَّلَاحِ وَالْأَصْلَحِ غير واجبة على اللَّه تعالى.
Allah'ın o gündeki sınırını aşıyorlardı ki bu da kendilerine yasaklandığı halde Cumartesi günü balık avlamalarıdır. { يَعْدُونَ } lafzı (ya'tedûne manasında) 'tâ' harfi 'dâl'e idgam edilerek ve harekesi 'ayn'a nakledilerek de okunmuştur. [Diğer bir yoruma göre] { يَعْدُونَ } ihzar etmekten (el-i'dâd) gelir; yani Cumartesi günü av aletlerini hazırlıyorlardı; halbuki onlar o günde ibadetten başkasıyla meşgul olmamakla emrolunmuşlardı. Sebt (السَّبْتِ), Yahudiler Cumartesi günlerini yücelttiklerinde kullanılan 'sebete' fiilinin masdarıdır. Buna göre O'nun: { إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ } kavlinin anlamı: 'Bu günü yüceltme konusunda haddi aşıyorlardı' demektir. Aynı şekilde O'nun: { يَوْمَ سَبْتِهِمْ } kavli de: 'Sebt (Cumartesi) emrini yücelttikleri gün' manasındadır. O'nun: { وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ } kavli de buna delalet eder; ayrıca Ömer b. Abdülazîz'in (يَوْمَ أَسْبَاتِهِمْ) kıraati de bunu pekiştirir. { لَا يَسْبِتُونَ } lafzı 'bâ'nın zammesiyle (lâ yesbutûne şeklinde) de okunmuştur. Ali (radıyallâhu anh) ise 'esbetû' fiilinden hareketle 'yâ'nın zammesiyle (lâ yüsbitûne şeklinde) okumuştur. Hasan'dan meçhul sîgasıyla (lâ yüsbetûne şeklinde) okuduğu rivayet edilmiştir. O'nun: { إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتانُهُمْ } kavli ise { يَعْدُونَ } fiiliyle mansuptur. Mana: 'Balıkların geldiği vakitte haddi aştıkları zamanı onlara sor' demektir. O'nun: { يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً } kavli, suyun üzerinde apaçık görünenler demektir. Şürra' (شُرَّعاً), şâri' ve şâriatün kelimelerinin çoğuludur; bir şeye yaklaşan her şeye 'şâri'' denir. Yola yaklaşmış eve 'dârun şâriatün', batmaya yaklaşmış yıldızlara 'nücûmun şâriatün' denir. Buna göre balıklar şehre, onları avlayabilecekleri kadar yaklaşıyorlardı. İbn Abbâs ve Mücâhid şöyle demişlerdir: "Yahudilere sizin emrolunduğunuz gün, yani Cuma günü emredilmişti; fakat onlar onu terk edip Cumartesiyi seçtiler. Bunun üzerine Allah onları bununla imtihan etti, o günde avlanmayı kendilerine haram kıldı ve onu yüceltmelerini emretti. Cumartesi günü olunca balıklar denizde onların gözü önünde akın akın su yüzüne çıkardı. Cumartesi bitince de gider ve bir sonraki Cumartesiye kadar dönmezlerdi. Bu, Allah'ın onları kendisiyle imtihan ettiği bir belaydı." İşte O'nun: { وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ لَا تَأْتِيهِمْ } buyruğunun manası budur. O'nun: { كَذلِكَ نَبْلُوهُمْ } kavli ise; 'yoldan çıkmaları sebebiyle onları işte böyle şiddetli bir belayla imtihan ediyoruz' demektir. Bu da gösterir ki kim Yüce Allah'a itaat ederse Allah onun dünya ve ahiret hallerini hafifletir; kim de O'na isyan ederse onu türlü türlü bela ve musibetlerle imtihan eder. Ashabımız (Eş'arî âlimleri), Yüce Allah'a ne dinde ne de dünyada 'aslah ve salâh'ı (en uygun ve yararlı olanı) gözetmenin vacip olmadığına bu ayetle delil getirmişlerdir. Çünkü Yüce Allah, Cumartesi günü balıkları çoğaltmanın onları isyana ve küfre sürükleyebileceğini biliyordu. Eğer O'nun üzerine salâh ve aslahı gözetmek vacip olsaydı, onları bu küfür ve isyandan korumak için o günde balıkları çoğaltmaması gerekirdi. Allah bunu yaptığına ve onların küfrünü ve isyanını [onları engellemek suretiyle] gözetmediğine göre, Yüce Allah'a salâh ve aslahı gözetmenin vacip olmadığını anlamış bulunuyoruz.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٦٤ الى ١٦٥]
[A'râf Sûresi (7), Âyetler 164-165]
وَإِذْ قالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَدِيداً قالُوا مَعْذِرَةً إِلى رَبِّكُمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (١٦٤) فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذابٍ بَئِيسٍ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ (١٦٥)
{ وَإِذْ قالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَدِيداً قالُوا مَعْذِرَةً إِلى رَبِّكُمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (١٦٤) فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذابٍ بَئِيسٍ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ (١٦٥) } “Hani içlerinden bir topluluk: «Allah'ın helak edeceği veya şiddetli bir azapla cezalandıracağı bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?» demişti. Onlar da: «Rabbinize karşı bir mazeret olsun diye ve bir de belki sakınırlar ümidiyle» dediler. (164) Kendilerine yapılan uyarıları unuttuklarında, kötülükten sakındıranları kurtardık; zulmedenleri ise yoldan çıkmaları yüzünden şiddetli bir azapla yakaladık. (165)”
اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: وَإِذْ قالَتْ مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ: إِذْ يَعْدُونَ وَحُكْمُهُ حُكْمُهُ فِي الْإِعْرَابِ وَقَوْلُهُ: أُمَّةٌ مِنْهُمْ أَيْ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْقَرْيَةِ مِنْ صُلَحَائِهِمُ الَّذِينَ رَكِبُوا الصَّعْبَ وَالذَّلُولَ فِي مَوْعِظَةِ أُولَئِكَ الصَّيَّادِينَ حَتَّى أَيِسُوا مِنْ قَبُولِهِمْ لِأَقْوَامٍ آخَرِينَ مَا كَانُوا يُقْلِعُونَ عَنْ وَعْظِهِمْ. وَقَوْلُهُ: لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَيْ مُخْتَرِمُهُمْ وَمُطَهِّرُ الْأَرْضِ مِنْهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَدِيداً لِتَمَادِيهِمْ فِي الشَّرِّ، وَإِنَّمَا قَالُوا ذَلِكَ لِعِلْمِهِمْ أَنَّ الْوَعْظَ لَا يَنْفَعُهُمْ وَقَوْلُهُ: قالُوا مَعْذِرَةً إِلى رَبِّكُمْ فِيهِ بَحْثَانِ:
Bil ki O'nun: { وَإِذْ قالَتْ } buyruğu { إِذْ يَعْدُونَ } kavline matuftur ve iraptaki hükmü onun hükmü gibidir. O'nun: { أُمَّةٌ مِنْهُمْ } kavli ise şehir halkından bir grup, yani o avcılara vaaz etmek için her türlü zahmete katlanmış ve sonunda onların [vaazı] kabul etmesinden ümit kesmiş olan salih kimseler demektir; [onlar bu sözü] onlara vaaz etmekten vazgeçmeyen diğer bir topluluğa söylemişlerdir. O'nun: { لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ } kavli; kötülükte direnmeleri sebebiyle 'Allah'ın köklerini kurutacağı ve yeryüzünü kendilerinden temizleyeceği yahut { أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَدِيداً } kendilerini şiddetli bir azapla cezalandıracağı bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?' demektir. Bunu ancak vaazın onlara fayda vermeyeceğini bildikleri için söylemişlerdir. O'nun: { قالُوا مَعْذِرَةً إِلى رَبِّكُمْ } buyruğuna gelince, bunda iki inceleme vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: قَرَأَ حَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ مَعْذِرَةً بِالنَّصْبِ وَالْبَاقُونَ بِالرَّفْعِ، أَمَّا مَنْ نَصَبَ مَعْذِرَةً فَقَالَ الزَّجَّاجُ مَعْنَاهُ: نَعْتَذِرُ مَعْذِرَةً، وَأَمَّا مَنْ رَفَعَ فَالتَّقْدِيرُ: هَذِهِ مَعْذِرَةٌ أَوْ قَوْلُنَا مَعْذِرَةٌ وَهِيَ خَبَرٌ لِهَذَا الْمَحْذُوفِ.
Birinci İnceleme: Âsım'dan rivayetle Hafs { مَعْذِرَةً } lafzını nasb ile, diğerleri ise ref ile (ma'ziratün şeklinde) okumuştur. { مَعْذِرَةً } lafzını nasb ile okuyanlara gelince, Zeccâc bunun manasının 'özür beyan etmek üzere mazeret bildiriyoruz (na'teziru ma'ziraten)' olduğunu söylemiştir. Ref ile okuyanlara göre ise takdir: 'Bu bir mazerettir (hâzihî ma'ziratün)' veya 'sözümüz bir mazerettir (kavlünâ ma'ziratün)' şeklindedir ve kelime bu mahzuf mübtedanın haberidir.
الْبَحْثُ الثَّانِي: الْمَعْذِرَةُ مَصْدَرٌ كَالْعُذْرِ، وَقَالَ أَبُو زَيْدٍ: عَذَرْتُهُ أَعْذُرُهُ عُذْرًا وَمَعْذِرَةً، وَمَعْنَى عَذَرَهُ فِي اللُّغَةِ أَيْ قَامَ بِعُذْرِهِ، وَقِيلَ: عُذْرُهُ، يُقَالُ: مَنْ يَعْذُرُنِي أَيْ يَقُومُ بِعُذْرِي، وَعَذَرْتُ فُلَانًا فِيمَا صَنَعَ أَيْ قُمْتُ بِعُذْرِهِ، فَعَلَى هَذَا مَعْنَى قَوْلِهِ: مَعْذِرَةً إِلى رَبِّكُمْ أَيْ قِيَامٌ مِنَّا بِعُذْرِ أَنْفُسِنَا إِلَى اللَّه تَعَالَى، فَإِنَّا إِذَا طَوَّلْنَا بِإِقَامَةِ النَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ.
İkinci İnceleme: Ma'ziret (الْمَعْذِرَةُ), 'özür' (el-uzr) gibi bir masdardır. Ebû Zeyd şöyle demiştir: 'Onun mazeretini kabul ettim/mazur gördüm' anlamında 'azertühû a'zürühû uzran ve ma'ziraten' denir. Lügatte 'azerehû'nun anlamı, onun mazeretini ortaya koydu demektir; özrü demektir de denilmiştir. 'Beni kim mazur görür/mazaretimi kim ortaya koyar?' anlamında 'men ya'zürünî' denir. 'Yaptığı şeyde falanı mazur gördüm/mazeretini ortaya koydum' anlamında 'azertü fülânen fîmâ sana'a' denir. Buna göre O'nun: { مَعْذِرَةً إِلى رَبِّكُمْ } buyruğunun anlamı: 'Yüce Allah'a karşı kendi özrümüzü ortaya koymamız içindir; çünkü biz münkerden nehyetmeyi uzun süre yerine getirirsek
قُلْنَا: قَدْ فَعَلْنَا فَنَكُونُ بِذَلِكَ مَعْذُورِينَ، وَقَالَ الْأَزْهَرِيُّ: الْمَعْذِرَةُ اسْمٌ عَلَى مَفْعِلَةٍ مِنْ عَذَرَ يَعْذُرُ وَأُقِيمَ مُقَامَ الِاعْتِذَارِ. كَأَنَّهُمْ قَالُوا: مَوْعِظَتُنَا اعْتِذَارٌ إِلَى رَبِّنَا. فَأُقِيمَ الِاسْمُ مُقَامَ الِاعْتِذَارِ، وَيُقَالُ: اعْتَذَرَ فُلَانٌ اعْتِذَارًا وَعُذْرًا وَمَعْذِرَةً مِنْ ذَنْبِهِ فَعَذَرْتُهُ، وَقَوْلُهُ: وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ أَيْ وَجَائِزٌ عِنْدَنَا أَنْ يَنْتَفِعُوا بِهَذَا الْوَعْظِ فَيَتَّقُوا اللَّه وَيَتْرُكُوا هَذَا الذَّنْبَ.
«Görevimizi yaptık» deriz ve böylece mazur sayılırız' demektir. Ezherî şöyle demiştir: 'el-Ma'zire, 'azere ya'zürü fiilinden mef'ale vezninde bir isimdir ve i'tizâr (özür dileme) yerine ikame edilmiştir. Sanki onlar: «Öğüdümüz Rabbimize karşı bir özür beyanıdır» demişlerdir; böylece bu isim i'tizâr yerine konulmuştur.' 'Falan kimse günahından dolayı özür diledi, ben de onu mazur gördüm' manasında 'i'tezere fülânün i'tizâren ve uzran ve ma'ziraten min zenbihî fe-azertühû' denir. O'nun: { وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ } kavli ise: 'Bizim katımızda onların bu vaazdan faydalanıp Allah'tan sakınmaları ve bu günahı terk etmeleri de muhtemeldir' demektir.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلَانِ:
Bunu bildiğinde deriz ki: Bu ayet hakkında iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: إِنَّ أَهْلَ الْقَرْيَةِ مِنْهُمْ مَنْ صَادَ السَّمَكَ وَأَقْدَمَ عَلَى ذَلِكَ الذَّنْبِ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ يَفْعَلْ ذَلِكَ، وَهَذَا الْقِسْمُ الثَّانِي صَارُوا قِسْمَيْنِ: مِنْهُمْ مَنْ وَعَظَ الْفِرْقَةَ الْمُذْنِبَةَ، وَزَجَرَهُمْ عَنْ ذَلِكَ الْفِعْلِ، وَمِنْهُمْ مَنْ سَكَتَ عَنْ ذَلِكَ الْوَعْظِ، وأنكروا على الواعظين وقالوا لهم: لم تعظوهم، مَعَ الْعِلْمِ بِأَنَّ/ اللَّه مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ؟ يَعْنِي:
Birinci Görüş: Şehir halkından bir kısmı balık avlamış ve o günaha cüret etmiştir; bir kısmı ise bunu yapmamıştır. Bu ikinci kısım da iki gruba ayrılmıştır: Bir kısmı günahkâr fırkaya vaaz etmiş ve onları bu fiilden menetmiştir; bir kısmı ise bu vaazı yapmaktan geri durmuş, üstelik vaaz edenlere de karşı çıkarak onlara: 'Allah'ın onları helak edeceğini veya azaplandıracağını bildiğiniz halde ne diye onlara öğüt veriyorsunuz?' demişlerdir. Yani:
أَنَّهُمْ قَدْ بَلَغُوا فِي الْإِصْرَارِ عَلَى هَذَا الذَّنْبِ إِلَى حَدٍّ لَا يَكَادُونَ يُمْنَعُونَ عَنْهُ، فَصَارَ هَذَا الْوَعْظُ عَدِيمَ الْفَائِدَةِ عَدِيمَ الْأَثَرِ، فَوَجَبَ تَرْكُهُ.
Onlar bu günahta ısrar etmede öyle bir dereceye ulaşmışlardır ki artık bundan vazgeçirilmeleri neredeyse imkânsızdır; dolayısıyla bu vaaz faydasız ve tesirsiz hale gelmiştir, öyleyse onu terk etmek gerekir [demişlerdir].
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ أَهْلَ الْقَرْيَةِ كَانُوا فِرْقَتَيْنِ: فِرْقَةٌ أَقْدَمَتْ عَلَى الذَّنْبِ، وَفِرْقَةٌ أَحْجَمُوا عَنْهُ وَوَعَظُوا الْأَوَّلِينَ، فَلَمَّا اشْتَغَلَتْ هَذِهِ الْفِرْقَةُ بِوَعْظِ الْفِرْقَةِ الْمُذْنِبَةِ الْمُتَعَدِّيَةِ الْمُقْدِمَةِ عَلَى الْقَبِيحِ، فَعِنْدَ ذَلِكَ قَالَتِ الْفِرْقَةُ الْمُذْنِبَةُ لِلْفِرْقَةِ الْوَاعِظَةِ لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ بِزَعْمِكُمْ؟ قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَصَحُّ، لِأَنَّهُمْ لَوْ كَانُوا فِرْقَتَيْنِ وَكَانَ قَوْلُهُ: مَعْذِرَةً إِلى رَبِّكُمْ خِطَابًا مِنَ الْفِرْقَةِ النَّاهِيَةِ لِلْفِرْقَةِ الْمُعْتَدِيَةِ لَقَالُوا:
İkinci Görüş: Şehir halkı iki fırka idi: Bir fırka günaha cüret etti, diğer fırka ise bundan kaçındı ve birincilere vaaz etti. Bu fırka, günahkâr, haddi aşan ve çirkin fiile cüret eden fırkaya vaaz etmekle meşgul olunca, o zaman günahkâr fırka vaaz eden fırkaya: 'Sizin zannınıza göre Allah'ın helak edeceği veya azaplandıracağı bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?' dedi. Vâhidî şöyle demiştir: Birinci görüş daha sahihtir; çünkü onlar iki fırka olsaydı ve O'nun: { مَعْذِرَةً إِلى رَبِّكُمْ } buyruğu nehyeden fırkanın haddi aşan fırkaya hitabı olsaydı:
(وَلَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ) .
{ وَلَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “[Belki siz sakınırsınız]” derlerdi.
أَمَّا قَوْلُهُ: فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ يَعْنِي: أَنَّهُمْ لَمَّا تَرَكُوا مَا ذَكَّرَهُمْ بِهِ الصَّالِحُونَ تَرْكَ النَّاسِي لِمَا يَنْسَاهُ، أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الظَّالِمِينَ الْمُقْدِمِينَ عَلَى فِعْلِ الْمَعْصِيَةِ.
O'nun: { فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ } buyruğuna gelince; yani onlar salihlerin kendilerine hatırlattığı şeyleri, unutan kimsenin unuttuğu şeyi terk etmesi gibi terk ettiklerinde, { أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا } kötülükten nehyedenleri kurtardık ve günah fiilini işlemeye cüret eden zâlimleri yakaladık.
وَاعْلَمْ أَنَّ لَفْظَ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْفِرْقَةَ الْمُتَعَدِّيَةَ هَلَكَتْ، وَالْفِرْقَةَ النَّاهِيَةَ عَنِ الْمُنْكَرِ نَجَتْ. أَمَّا الَّذِينَ قَالُوا: لِمَ تَعِظُونَ فَقَدِ اخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي أَنَّهُمْ مِنْ أَيِّ الْفَرِيقَيْنِ كَانُوا؟ فَنُقِلَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّهُ تَوَقَّفَ فِيهِ. وَنُقِلَ عَنْهُ أَيْضًا: هَلَكَتِ الْفِرْقَتَانِ وَنَجَتِ النَّاهِيَةُ، وَكَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ إِذَا قَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ بَكَى وَقَالَ: إِنَّ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ سَكَتُوا عَنِ النَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ هَلَكُوا، وَنَحْنُ نَرَى أَشْيَاءَ نُنْكِرُهَا، ثُمَّ نَسْكُتُ وَلَا نَقُولُ شَيْئًا. قَالَ الْحَسَنُ: الْفِرْقَةُ السَّاكِتَةُ نَاجِيَةٌ، فَعَلَى هَذَا نَجَتْ فِرْقَتَانِ وَهَلَكَتِ الثَّالِثَةُ. وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِأَنَّهُمْ لَمَّا قَالُوا: لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُمْ كَانُوا مُنْكِرِينَ عَلَيْهِمْ أَشَدَّ الْإِنْكَارِ، وَأَنَّهُمْ إِنَّمَا تَرَكُوا وَعْظَهُمْ لِأَنَّهُ غَلَبَ عَلَى ظَنِّهِمْ أَنَّهُمْ لَا يَلْتَفِتُونَ إِلَى ذَلِكَ الْوَعْظِ وَلَا يَنْتَفِعُونَ بِهِ.
Bil ki ayetin lafzı, haddi aşan fırkanın helak olduğuna, münkerden nehyeden fırkanın ise kurtulduğuna delalet eder. { لِمَ تَعِظُونَ } “[Niçin öğüt veriyorsunuz?]” diyenlere gelince, müfessirler onların bu iki gruptan hangisine dahil olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir: İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) bu konuda tevakkuf ettiği (hüküm vermediği) nakledilmiştir. Ondan ayrıca: "İki fırka helak oldu, nehyeden fırka ise kurtuldu" dediği de nakledilmiştir. İbn Abbâs bu ayeti okuduğunda ağlar ve şöyle derdi: "Münkerden nehyetmekten sükût eden şu kimseler helak oldular; biz de münker gördüğümüz birtakım şeylere şahit oluyoruz, sonra da susup hiçbir şey söylemiyoruz." Hasan[-ı Basrî] ise şöyle demiştir: "Suskun kalan fırka da kurtulmuştur; buna göre iki fırka kurtulmuş, üçüncüsü helak olmuştur." Buna da şöyle delil getirmişlerdir: Onlar: { لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ } dediklerinde bu, onların ötekileri en şiddetli biçimde kınadıklarına ve onlara vaaz etmeyi sırf bu vaaza kulak asmayacakları ve ondan faydalanmayacakları zannı galip geldiği için bıraktıklarına delalet etmiştir.
فَإِنْ قِيلَ: إِنَّ تَرْكَ الْوَعْظِ مَعْصِيَةٌ، وَالنَّهْيَ عَنْهُ أَيْضًا مَعْصِيَةٌ، فَوَجَبَ دُخُولُ هَؤُلَاءِ التَّارِكِينَ لِلْوَعْظِ النَّاهِينَ عَنْهُ تَحْتَ قَوْلِهِ: وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا.
Eğer: "Vaazı terk etmek bir günahtır, vaazdan nehyetmek de bir günahtır; dolayısıyla vaazı terk edip ondan meneden bu kimselerin de { وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا } buyruğunun kapsamına girmesi gerekirdi" denilirse;
قُلْنَا: هَذَا غَيْرُ لَازِمٍ، لِأَنَّ النَّهْيَ عَنِ المنكر إنما يجب عَلَى الْكِفَايَةِ. فَإِذَا قَامَ بِهِ الْبَعْضُ سَقَطَ عَنِ الْبَاقِينَ، ثُمَّ ذَكَرَ أَنَّهُ تَعَالَى أَخَذَهُمْ بِعَذَابٍ بَئِيسٍ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ هَذَا الْعَذَابَ غَيْرُ الْمَسْخِ الْمُتَأَخِّرِ ذِكْرُهُ. وَقَوْلُهُ: بِعَذابٍ بَئِيسٍ أَيْ شَدِيدٍ وَفِي هَذِهِ اللَّفْظَةِ قِرَاءَاتٌ: أَحَدُهَا: بَئِيسٍ بِوَزْنِ فَعِيلٍ. قَالَ أَبُو عَلِيٍّ: وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ:
Deriz ki: Bu zorunlu değildir; çünkü münkerden nehyetmek farz-ı kifâyedir. Bir kısmı bunu yerine getirdiğinde diğerlerinden [sorumluluk] düşer. Sonra Yüce Allah onları 'şiddetli bir azapla' yakaladığını zikretmiştir; zâhir olan şudur ki bu azap, daha sonra zikredilecek olan mesh (şekil değiştirme/maymuna dönüştürme) azabından başkadır. O'nun: { بِعَذابٍ بَئِيسٍ } kavli, yani şiddetli bir azapla demektir. Bu lafızda [farklı] kıraatler vardır: Birincisi: Fa'îl (فَعِيل) vezninde { بَئِيسٍ } şeklindedir. Ebû Alî şöyle demiştir: Bunda iki vecih vardır: Birincisi:
أَنْ يَكُونَ فَعِيلًا مِنْ بَؤُسَ يَبْؤُسُ بَأْسًا إِذَا اشْتَدَّ. وَالْآخَرُ: مَا قَالَهُ أَبُو زَيْدٍ، وَهُوَ أَنَّهُ مِنَ الْبُؤْسِ وَهُوَ الْفَقْرُ يُقَالُ بَئِسَ الرَّجُلُ يَبْأَسُ بُؤْسًا وَبَأْسًا وَبَئِيسًا إِذَا افْتَقَرَ فَهُوَ بَائِسٌ، أَيْ فَقِيرٌ. فَقَوْلُهُ: بِعَذابٍ بَئِيسٍ أَيْ ذِي بُؤْسٍ. وَالْقِرَاءَةُ الثَّانِيَةُ (بَئِسٍ) بِوَزْنِ حَذِرٍ. وَالثَّالِثَةُ: (بَيِسٍ) عَلَى قَلْبِ الْهَمْزَةِ يَاءً، كَالذِّيبِ فِي ذِئْبٍ، وَالرَّابِعَةُ: (بَيْئَسٍ) عَلَى فَيْعَلٍ.
Şiddetlendiğinde kullanılan 'beüse yeb'üsü be'sen' (بَؤُسَ يَبْؤُسُ بَأْسًا) fiilinden 'fa'îl' olmasıdır. Diğeri ise Ebû Zeyd'in söylediğidir ki o da fakirlik anlamındaki 'el-bü's' (الْبُؤْس) kelimesindendir. Adam fakirleştiğinde 'beise'r-racülü yeb'esü bü'sen ve be'sen ve be'îsen' denir; o kimse de 'bâis' (bâisün), yani fakirdir. Buna göre O'nun: { بِعَذابٍ بَئِيسٍ } kavli, yani 'şiddetli sıkıntı/keder sahibi' demektir. İkinci kıraat, 'hazir' vezninde (بَئِسٍ - beisin) şeklindedir. Üçüncüsü: 'zi'b' kelimesindeki 'ez-zîb' gibi hemzenin yâ'ya kalbedilmesiyle (بَيِسٍ - beyisin) şeklindedir. Dördüncüsü: 'Fey'al' (فَيْعَل) vezninde (بَيْئَسٍ - bey'esin) şeklindedir.
وَالْخَامِسَةُ: (بَيِّسٍ) كَوَزْنِ/ رَيِّسٍ عَلَى قَلْبِ هَمْزَةِ بَئِيسٍ يَاءً وَإِدْغَامِ الْيَاءِ فِيهَا. وَالسَّادِسَةُ: (بَيْسٍ) عَلَى تَخْفِيفِ بَيِّسٍ كَهَيْنٍ فِي هين، وهذه القراآت نَقَلَهَا صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» . ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُمْ مع نزول هذا العذاب بهم تمردوا.
Beşincisi: 'Be'îs'in hemzesini yâ'ya çevirip yâ'yı da ona idgam ederek 'reyyis' vezninde (بَيِّسٍ - beyyisin) şeklindedir. Altıncısı: 'Heyyin' kelimesinin 'heyn' olması gibi 'beyyis'in hafifletilmesiyle (بَيْسٍ - beysin) şeklindedir. Bu kıraatleri el-Keşşâf sahibi nakletmiştir. Sonra Yüce Allah, bu azabın kendilerine inmesine rağmen onların haddi aşıp dikbaşlılık ettiklerini beyan etmiş;
فقال عز من قائل:
ve şöyle buyurmuştur:
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٦٦]
[A'râf Sûresi (7), Âyet 166]
فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ مَا نُهُوا عَنْهُ قُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ (١٦٦)
{ فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ مَا نُهُوا عَنْهُ قُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ (١٦٦) } “Kendilerine yasaklanan şeylerden vazgeçmeyip haddi aşınca onlara: «Aşağılık maymunlar olun!» dedik. (166)”
وَفِيهِ مَبَاحِثُ:
Bunda [birkaç] bahis vardır: