[سورة الأعراف (٧) : آية ١٥٤]
[A'râf Suresi (7), Âyet 154]
وَلَمَّا سَكَتَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ أَخَذَ الْأَلْواحَ وَفِي نُسْخَتِها هُدىً وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ هُمْ لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ (١٥٤)
{ وَلَمَّا سَكَتَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ أَخَذَ الْأَلْواحَ وَفِي نُسْخَتِها هُدىً وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ هُمْ لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ (١٥٤) } “Musa'nın öfkesi dinince levhaları aldı. Onların nüshasında Rablerinden korkanlar için bir hidayet ve bir rahmet vardı. (154)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ لَنَا مَا كَانَ مِنْهُ مَعَ الْغَضَبِ بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَا كَانَ مِنْهُ عِنْدَ سُكُوتِ الْغَضَبِ.
Bil ki Allah Teâlâ, öfkeliyken Musa'dan sâdır olan şeyleri bize açıkladıktan sonra, bu ayette de öfkesi dindiği vakit ondan sâdır olan şeyleri açıklamıştır.
وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Ayetle ilgili meseleler şunlardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي قَوْلِهِ: سَكَتَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ أَقْوَالٌ:
Birinci Mesele: { سَكَتَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ } “Musa'nın öfkesi dinince” kavli hakkında birtakım görüşler vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ خَرَجَ عَلَى قَانُونِ الِاسْتِعَارَةِ كَأَنَّ الْغَضَبَ كَانَ يُقَوِّيهِ عَلَى مَا فَعَلَ وَيَقُولُ لَهُ: قُلْ لِقَوْمِكَ كَذَا وَكَذَا، وَأَلْقِ الْأَلْوَاحَ وَخُذْ بِرَأْسِ أَخِيكَ إِلَيْكَ، فَلَمَّا زَالَ الْغَضَبُ، صَارَ كَأَنَّهُ سَكَتَ.
Birinci Görüş: Bu ifade istiare kuralı üzere gelmiştir; sanki öfke, Musa'yı yaptığı şeylere kışkırtıyor ve ona: «Kavmine şöyle şöyle de, levhaları at ve kardeşinin başını çekip kendine doğru getir!» diyordu; öfke zail olunca da sanki susmuş gibi oldu.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ عِكْرِمَةَ، إِنَّ الْمَعْنَى: سَكَتَ مُوسَى عَنِ الْغَضَبِ وَقُلِبَ كَمَا قَالُوا: أَدْخَلْتُ الْقَلَنْسُوَةَ فِي رَأْسِي، وَالْمَعْنَى: أَدْخَلْتُ رَأْسِي فِي الْقَلَنْسُوَةِ.
İkinci Görüş: Bu İkrime'nin görüşüdür. Mana şudur: «Musa öfkeden sustu (sakinleşti).» İfade, tıpkı: «Başlığımı başıma soktum» (halbuki mana «Başımı başlığa soktum»dur) sözlerinde olduğu gibi taklib yoluyla (yer değiştirilerek) söylenmiştir.
الْقَوْلُ الثَّالِثُ: الْمُرَادُ بِالسُّكُوتِ السُّكُونُ وَالزَّوَالُ، وَعَلَى هَذَا جَازَ سَكَتَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ وَلَا يَجُوزُ صَمَتَ لِأَنَّ سَكَتَ بِمَعْنَى سَكَنَ، وَأَمَّا صَمَتَ فَمَعْنَاهُ سَدَّ فَاهُ عَنِ الْكَلَامِ، وَذَلِكَ لَا يَجُوزُ فِي الْغَضَبِ.
Üçüncü Görüş: Sükûttan kasıt sükûnet ve zevaldir. Buna göre { سَكَتَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ } denmesi caiz olup صَمَتَ (öfke sustu) denmesi caiz olmaz; çünkü سَكَتَ kelimesi سَكَنَ (dindi, sakinleşti) manasındadır. صَمَتَ ise ağzını konuşmaktan kapattı demektir ki bu öfke hakkında caiz olmaz.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ظَاهِرُ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ ﵇ لَمَّا عَرَفَ أَنَّ أَخَاهُ هَارُونَ لَمْ يَقَعْ مِنْهُ تَقْصِيرٌ وَظَهَرَ لَهُ صِحَّةُ عُذْرِهِ، فَعِنْدَ ذَلِكَ سَكَنَ غَضَبُهُ. وَهُوَ الْوَقْتُ الَّذِي قَالَ فِيهِ: رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِأَخِي [الأعراف: ١٥١] وَكَمَا دَعَا لِأَخِيهِ مُنَبِّهًا بِذَلِكَ عَلَى زَوَالِ غَضَبِهِ، لِأَنَّ ذَلِكَ أَوَّلُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ أَمَارَاتِ غَضَبِهِ عَلَى مَا فَعَلَهُ مِنَ الْأَمْرَيْنِ، فَجُعِلَ ضِدَّ ذَيْنِكَ الْفِعْلَيْنِ كَالْعَلَامَةِ لِسُكُونِ غَضَبِهِ.
İkinci Mesele: Ayetin zahiri şuna delalet etmektedir: Musa aleyhisselâm, kardeşi Harun'dan bir kusur sâdır olmadığını anlayıp mazeretinin doğruluğu kendisine zahir olunca, işte o anda öfkesi dindi. Bu da: { رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِأَخِي } [A'râf: 151] “Rabbim! Beni ve kardeşimi bağışla” dediği andır. Kardeşine dua ederek öfkesinin zail olduğuna dikkat çekmiştir; zira daha önce öfkesinin belirtisi olarak o iki fiili (levhaları atmak ve kardeşini çekmek) işlemişti. Dolayısıyla o iki fiilin zıddı olan [bu dua], öfkesinin dinmesinin bir alameti kılınmıştır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: أَخَذَ الْأَلْواحَ الْمُرَادُ مِنْهُ الْأَلْوَاحُ الْمَذْكُورَةُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَلْقَى الْأَلْواحَ [الأعراف: ١٥] وَظَاهِرُ هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ شَيْئًا مِنْهَا لَمْ يَنْكَسِرْ وَلَمْ يَبْطَلْ، وَأَنَّ الَّذِي قِيلَ مِنْ أَنَّ سِتَّةَ أَسْبَاعِ التَّوْرَاةِ رُفِعَتْ إِلَى السَّمَاءِ لَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ وَقَوْلُهُ: وَفِي نُسْخَتِها النَّسْخُ عِبَارَةٌ عَنِ النَّقْلِ وَالتَّحْوِيلِ فَإِذَا كَتَبْتَ كِتَابًا عَنْ كِتَابٍ حَرْفًا بَعْدَ حَرْفٍ. قُلْتَ: نَسَخْتُ ذَلِكَ الْكِتَابَ، كَأَنَّكَ نَقَلْتَ مَا فِي الْأَصْلِ/ إِلَى الْكِتَابِ الثَّانِي. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَمَّا أَلْقَى مُوسَى ﵇ الْأَلْوَاحَ تَكَسَّرَتْ فَصَامَ أَرْبَعِينَ يَوْمًا، فَأَعَادَ اللَّه تَعَالَى الْأَلْوَاحَ وَفِيهَا عَيْنُ مَا فِي الْأُولَى، فَعَلَى هَذَا قَوْلُهُ: وَفِي نُسْخَتِها أَيْ وَفِيمَا نُسِخَ مِنْهَا. وَأَمَّا إِنْ قُلْنَا إِنَّ الْأَلْوَاحَ لَمْ تَتَكَسَّرْ وأخذها موسى بأعيانها بعد ما أَلْقَاهَا، وَلَا شَكَّ أَنَّهَا كَانَتْ مَكْتُوبَةً مِنَ اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ فَهِيَ أَيْضًا تَكُونُ نَسْخًا عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ وَقَوْلُهُ: هُدىً وَرَحْمَةٌ أَيْ هُدًى مِنَ الضَّلَالَةِ وَرَحْمَةٌ مِنَ الْعَذَابِ لِلَّذِينَ هُمْ لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ يُرِيدُ الْخَائِفِينَ مِنْ رَبِّهِمْ.
Üçüncü Mesele: { أَخَذَ الْأَلْواحَ } “Levhaları aldı” kavlindeki levhalardan kasıt, Allah Teâlâ'nın: { وَأَلْقَى الْأَلْواحَ } [A'râf: 150] “Levhaları bıraktı (attı)” kavlinde zikredilen levhalardır. Bunun zahiri, levhalardan hiçbir şeyin kırılmadığına, iptal olmadığına ve Tevrat'ın yedide altısının göğe kaldırıldığına dair söylenenlerin asılsız olduğuna delalet eder. { وَفِي نُسْخَتِها } “Onların nüshasında” kavline gelince: Nesh, nakletmek ve dönüştürmekten ibarettir. Bir kitaptan harf harf diğerine yazdığında: «O kitabı istinsah ettim (kopyaladım/neshettim)» dersin; sanki asılda olanı ikinci kitaba nakletmiş gibi olursun. İbn Abbas şöyle demiştir: Musa aleyhisselâm levhaları atınca onlar kırıldı; bunun üzerine kırk gün oruç tuttu ve Allah Teâlâ ilk levhalardakinin aynısını içeren levhaları yeniden iade etti. Buna göre O'nun: { وَفِي نُسْخَتِها } kavli «onlardan istinsah edilen (yazılan) şeyde» demektir. Şayet levhaların kırılmadığını ve Musa'nın onları attıktan sonra bizzat kendilerini aldığını söylersek, şüphe yok ki onlar Levh-i Mahfuz'dan yazılmıştı; bu takdire göre de yine bir istinsah (nesh) olmuş olur. O'nun: { هُدىً وَرَحْمَةٌ } “Bir hidayet ve bir rahmet” kavli, yani sapıklıktan hidayet ve azaptan bir rahmet; { لِلَّذِينَ هُمْ لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ } “Rablerinden korkanlar için” kavli ise Rablerinden haşyet duyanları kastetmektedir.
فَإِنْ قِيلَ: التَّقْدِيرُ لِلَّذِينِ يَرْهَبُونَ رَبَّهُمْ فَمَا الْفَائِدَةُ فِي اللَّامِ فِي قَوْلِهِ: لِرَبِّهِمْ.
Eğer: «Cümlenin takdiri 'Rablerinden korkanlar için' (لِلَّذِينَ يَرْهَبُونَ رَبَّهُمْ) şeklinde olduğuna göre { لِرَبِّهِمْ } ifadesindeki lâm (ل) harfinin faydası nedir?» denilirse,
قُلْنَا فِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ تَأْخِيرَ الْفِعْلِ عَنْ مَفْعُولِهِ يُكْسِبُهُ ضَعْفًا فَدَخَلَتِ اللَّامُ لِلتَّقْوِيَةِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ:
deriz ki: Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Fiilin mefulünden sonraya bırakılması ona bir zayıflık kazandırır; bu sebeple lâm harfi kuvvetlendirme (takviye) için dahil olmuştur. Bunun benzeri O'nun şu kavlidir:
لِلرُّءْيا تَعْبُرُونَ [يُوسُفَ: ٤٣] الثَّانِي: أَنَّهَا لَامُ الْأَجْلِ وَالْمَعْنَى: لِلَّذِينِ هُمْ لِأَجْلِ رَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ لَا رِيَاءً ولا
{ لِلرُّءْيا تَعْبُرُونَ } [Yûsuf: 43] “Rüya tabir ediyorsanız”. İkincisi: O illet (sebep bildiren) lâmdır; mana: «Onlar gösteriş ve
سُمْعَةً. الثَّالِثُ: أَنَّهُ قَدْ يُزَادُ حَرْفُ الْجَرِّ فِي الْمَفْعُولِ، وَإِنْ كَانَ الْفِعْلُ مُتَعَدِّيًا كَقَوْلِكَ قَرَأْتُ فِي السُّورَةِ وَقَرَأْتُ السُّورَةَ، وَأَلْقَى يَدَهُ وَأَلْقَى بِيَدِهِ، وَفِي الْقُرْآنِ أَلَمْ يَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ يَرى [الْعَلَقِ: ١٤] وَفِي مَوْضِعٍ آخَرَ وَيَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ فَعَلَى هَذَا قَوْلُهُ لِرَبِّهِمْ اللَّامُ صِلَةٌ وَتَأْكِيدٌ كقوله: رَدِفَ لَكُمْ وَقَدْ ذَكَرْنَا مِثْلَ هَذَا فِي قَوْلِهِ: وَلا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ [آلِ عِمْرَانَ: ٧٣] .
şöhret için değil, Rableri için korkarlar» şeklindedir. Üçüncüsü: Fiil müteaddi (geçişli) olsa bile cer harfi mefule bazen ziyade olarak eklenebilir; nitekim senin «Sureyi okudum» manasında قَرَأْتُ فِي السُّورَةِ ve قَرَأْتُ السُّورَةَ demen veya «Elini uzattı/attı» manasında أَلْقَى يَدَهُ ve أَلْقَى بِيَدِهِ demen böyledir. Kur'an'da da: { أَلَمْ يَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ يَرى } [Alak: 14] “Allah'ın gördüğünü bilmedi mi?” buyrulurken diğer bir yerde { وَيَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ } [Nûr: 25] “Allah'ın... olduğunu bilirler” buyrulmuştur. Buna göre O'nun: { لِرَبِّهِمْ } kavlindeki lâm, O'nun: { رَدِفَ لَكُمْ } [Neml: 72] “Sizin peşinize takıldı” kavlinde olduğu gibi sıla (zâid) ve tekit içindir. Bunun benzerini O'nun: { وَلا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ } [Âl-i İmrân: 73] “Dininize uyandan başkasına inanmayın” kavlinde de zikretmiştik.
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٥٥]
[A'râf Suresi (7), Âyet 155]
وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلاً لِمِيقاتِنا فَلَمَّا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ قالَ رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ أَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنَّا إِنْ هِيَ إِلاَّ فِتْنَتُكَ تُضِلُّ بِها مَنْ تَشاءُ وَتَهْدِي مَنْ تَشاءُ أَنْتَ وَلِيُّنا فَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا وَأَنْتَ خَيْرُ الْغافِرِينَ (١٥٥)
{ وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلاً لِمِيقاتِنا فَلَمَّا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ قالَ رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ أَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنَّا إِنْ هِيَ إِلاَّ فِتْنَتُكَ تُضِلُّ بِها مَنْ تَشاءُ وَتَهْدِي مَنْ تَشاءُ أَنْتَ وَلِيُّنا فَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا وَأَنْتَ خَيْرُ الْغافِرِينَ (١٥٥) } “Musa, tayin ettiğimiz vakit için kavminden yetmiş adam seçti. Onları o şiddetli sarsıntı yakalayınca: «Rabbim! Dileseydin onları da beni de daha önce helak ederdin. İçimizdeki beyinsizlerin yaptıkları yüzünden bizi helak mi edeceksin? Bu, senin bir imtihanından başka bir şey değildir; onunla dilediğini saptırır, dilediğini de doğru yola iletirsin. Sen bizim velimizsin; bizi bağışla, bize merhamet et! Sen bağışlayanların en hayırlısısın» dedi. (155)”
[فِي قَوْلُهُ تَعَالَى وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلًا لِمِيقاتِنا فَلَمَّا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ قالَ رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ] فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلًا لِمِيقاتِنا فَلَمَّا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ قالَ رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ } “Musa, tayin ettiğimiz vakit için kavminden yetmiş adam seçti. Onları o şiddetli sarsıntı yakalayınca: «Rabbim! Dileseydin onları da beni de daha önce helak ederdin» dedi” kavli hakkında] Bu ayette birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الِاخْتِيَارُ: افْتِعَالٌ مِنْ لَفْظِ الْخَيْرِ يُقَالُ: اخْتَارَ الشَّيْءَ إِذَا أَخَذَ خَيْرَهُ وَخِيَارَهُ، وَأَصْلُ اخْتَارَ:
Birinci Mesele: İhtiyar (اخْتِيَار) kelimesi, hayır (خَيْر) lafzından türemiş iftiâl (افْتِعَال) veznindedir. Bir şeyin en hayırlısını ve seçkinini aldığı zaman: « اخْتَارَ الشَّيْءَ » denir. İhtâra (اخْتَارَ) fiilinin aslı
اخْتَيَرَ، فَلَمَّا تَحَرَّكَتِ الْيَاءُ وَقَبْلَهَا فَتْحَةٌ قُلِبَتْ أَلِفًا نَحْوَ قَالَ وَبَاعَ، وَلِهَذَا السَّبَبِ اسْتَوَى لَفْظُ الْفَاعِلِ وَالْمَفْعُولِ فَقِيلَ فِيهِمَا، مُخْتَارٌ، وَالْأَصْلُ مُخْتَيِرٌ وَمُخْتَيَرٌ فَقُلِبَتِ الْيَاءُ فِيهِمَا أَلِفًا فَاسْتَوَيَا فِي/ اللَّفْظِ. وَتَحْقِيقُ الْكَلَامِ فِيهِ أَنْ نَقُولَ: إِنَّ الْأَعْضَاءَ السَّلِيمَةَ بِحَسَبِ سَلَامَتِهَا الْأَصْلِيَّةِ صَالِحَةٌ لِلْفِعْلِ وَالتَّرْكِ، وَصَالِحَةٌ لِلْفِعْلِ وَلِضِدِّهِ، وَمَا دَامَ يَبْقَى عَلَى هَذَا الِاسْتِوَاءِ امْتَنَعَ أَنْ يَصِيرَ مَصْدَرًا لِأَحَدِ الْجَانِبَيْنِ دُونَ الثَّانِي، وَإِلَّا لَزِمَ رُجْحَانُ الْمُمْكِنِ مِنْ غَيْرِ مُرَجِّحٍ، وَهُوَ مُحَالٌ، فَإِذَا حَكَمَ الْإِنْسَانُ بِأَنَّ لَهُ فِي الْفِعْلِ نَفْعًا زَائِدًا وَصَلَاحًا رَاجِحًا، فَقَدْ حَكَمَ بِأَنَّ ذَلِكَ الْجَانِبَ خَيْرٌ لَهُ مِنْ ضِدِّهِ. فَعِنْدَ حُصُولِ هَذَا الِاعْتِقَادِ فِي الْقَلْبِ يَصِيرُ الْفِعْلُ رَاجِحًا عَلَى التَّرْكِ، فَلَوْلَا الْحُكَمُ بِكَوْنِ ذَلِكَ الطَّرَفِ خَيْرًا مِنَ الطَّرَفِ الْآخَرِ امْتَنَعَ أَنْ يَصِيرَ فَاعِلًا، فَلَمَّا كَانَ صُدُورُ الْفِعْلِ عَنِ الْحَيَوَانِ مَوْقُوفًا عَلَى حُكْمِهِ بِكَوْنِ ذَلِكَ الْفِعْلِ خَيْرًا من تركه، لا جَرَمَ سُمِّيَ الْفِعْلُ الْحَيَوَانِيُّ فِعْلًا اخْتِيَارِيًّا. واللَّه أَعْلَمُ.
ihteyere (اخْتَيَرَ)dir; yâ (ي) harfi harekeli olup makabli fethalı olunca, tıpkı kāle (قَالَ) ve bâa (بَاعَ) kelimelerinde olduğu gibi elife dönüştürülmüştür. Bu sebeple fail (özne) ve meful (nesne) lafzı eşitlenmiş ve her ikisi için de muhtâr (مُخْتَار) denilmiştir. Asılları muhteyir (مُخْتَيِر) ve muhteyer (مُخْتَيَر) idi; her ikisinde de yâ harfi elife dönüştürülünce lafızda eşitlendiler. Bu konudaki sözün hakikati şudur: Sağlam uzuvlar, asli selametleri gereğince hem yapmaya hem terk etmeye, hem fiile hem de onun zıddına elverişlidir. Bu eşitlik üzerinde kaldığı müddetçe, iki taraftan birinin diğeri olmaksızın sâdır olması imkânsızdır; aksi takdirde tercih edici bir sebep olmaksızın mümkün olanın tercih edilmesi (tercîh bi-lâ müreccih) gerekir ki bu muhaldir. İnsan o fiilde kendisi için fazladan bir menfaat ve üstün bir yarar bulunduğuna hükmettiğinde, o tarafın zıddından daha hayırlı olduğuna hükmetmiş olur. Kalpte bu kanaat hâsıl olunca, fiil tarafı terk tarafına üstün gelir. Şayet o tarafın diğer taraftan daha hayırlı olduğuna dair hüküm olmasaydı, fail olması imkânsız olurdu. Canlıdan bir fiilin sâdır olması, o fiilin terk edilmesinden daha hayırlı olduğuna hükmetmesine bağlı olunca, canlıdan sâdır olan bu fiile hiç şüphesiz ihtiyârî fiil adı verilmiştir. Doğrusunu Allah bilir.
فَإِنْ قِيلَ: إِنَّ الْإِنْسَانَ قَدْ يَقْتُلُ نَفْسَهُ مِنْ شَاهِقِ جَبَلٍ مَعَ أَنَّهُ يَعْلَمُ أَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ مِنَ الْخَيْرَاتِ بَلْ مِنَ الشُّرُورِ.
Eğer: «İnsan, dağın yüksek bir tepesinden kendisini atıp öldürebilir; halbuki bunun hayırlardan değil şerlerden olduğunu bilmektedir» denilirse,
فَنَقُولُ: إِنَّ الْإِنْسَانَ لَا يَقْدِمُ عَلَى قَتْلِ نَفْسِهِ إِلَّا إِذَا اعْتَقَدَ أَنَّهُ بِسَبَبِ ذَلِكَ الْقَتْلِ يَتَخَلَّصُ عَنْ ضَرَرٍ أَعْظَمَ مِنْ ذَلِكَ الْقَتْلِ، وَالضَّرَرُ الْأَسْهَلُ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الضَّرَرِ الْأَعْظَمِ يَكُونُ خَيْرًا لَا شَرًّا. وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَالسُّؤَالُ زَائِلٌ.
deriz ki: İnsan, bu öldürme sebebiyle o öldürmeden daha büyük bir zarardan kurtulacağına inanmadıkça kendini öldürmeye kalkışmaz. Daha hafif olan zarar ise daha büyük zarara nispetle şer değil, hayır sayılır. Bu takdire göre itiraz ortadan kalkmış olur.
واللَّه أَعْلَمُ.
Doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ جَمَاعَةُ النَّحْوِيِّينَ: مَعْنَاهُ وَاخْتَارَ مُوسَى مِنْ قَوْمِهِ سَبْعِينَ. فَحُذِفَتْ كَلِمَةُ «مِنْ» وَوُصِلَ الْفِعْلُ فنسب، يُقَالُ: اخْتَرْتُ مِنَ الرِّجَالِ زَيْدًا وَاخْتَرْتُ الرِّجَالَ زَيْدًا، وَأَنْشَدُوا قَوْلَ الْفَرَزْدَقِ:
İkinci Mesele: Bir grup nahivci şöyle demiştir: Manası «Musa, kavminden yetmiş kişi seçti» (وَاخْتَارَ مُوسَى مِنْ قَوْمِهِ سَبْعِينَ) demektir. «Min» (مِنْ) edatı hazfedilmiş ve fiil doğrudan mefule bağlanarak mensub kılınmıştır. Nitekim «Adamlar arasından Zeyd'i seçtim» anlamında اخْتَرْتُ مِنَ الرِّجَالِ زَيْدًا denildiği gibi اخْتَرْتُ الرِّجَالَ زَيْدًا da denir. Ferazdak'ın şu beytini inşad etmişlerdir:
وَمِنَّا الَّذِي اخْتَارَ الرِّجَالَ سَمَاحَةً وَجُودًا إِذَا هَبَّ الرِّيَاحُ الزُّعَازِعُ قَالَ أَبُو عَلِيٍّ وَالْأَصْلُ فِي هَذَا الْبَابِ أَنَّ مِنَ الْأَفْعَالِ مَا يَتَعَدَّى إِلَى الْمَفْعُولِ الثَّانِي بِحَرْفٍ وَاحِدٍ، ثُمَّ يُتَّسَعُ فَيُحْذَفُ حَرْفُ الْجَرِّ فَيَتَعَدَّى الْفِعْلُ إِلَى الْمَفْعُولِ الثَّانِي، مِنْ ذَلِكَ قَوْلُكَ اخْتَرْتُ مِنَ الرِّجَالِ زَيْدًا ثُمَّ يُتَّسَعُ فَيُقَالُ اخْتَرْتُ الرِّجَالَ زَيْدًا وَقَوْلُكَ أَسْتَغْفِرُ اللَّه مِنْ ذَنْبِي وَأَسْتَغْفِرُ اللَّه ذَنْبِي قَالَ الشَّاعِرُ:
«Kavurucu rüzgarlar estiğinde cömertliği ve ihsanıyla adamlar arasından seçilen kimse bizdendir.» Ebû Ali şöyle demiştir: Bu babda asıl kural şudur: Fiillerden bazıları ikinci mefule bir cer harfiyle geçiş yapar; sonra dilde genişleme (tavassu') yapılarak cer harfi hazfedilir ve fiil doğrudan ikinci mefule geçişli olur. Tıpkı اخْتَرْتُ مِنَ الرِّجَالِ زَيْدًا deyip sonra dilde genişleme yapılarak اخْتَرْتُ الرِّجَالَ زَيْدًا denilmesi ve أَسْتَغْفِرُ اللَّه مِنْ ذَنْبِي (Günahımdan ötürü Allah'tan bağışlanma dilerim) deyip sonra أَسْتَغْفِرُ اللَّه ذَنْبِي denilmesi gibi. Şair şöyle demiştir:
أَسْتَغْفِرُ اللَّه ذَنْبًا لَسْتُ أُحْصِيهِ
«Sayamayacağım günahımdan ötürü Allah'tan bağışlanma dilerim.»
وَيُقَالُ أَمَرْتُ زَيْدًا بِالْخَيْرِ وَأَمَرْتُ زَيْدًا الْخَيْرَ قَالَ الشاعر:
Yine «Zeyd'e hayrı emrettim» manasında أَمَرْتُ زَيْدًا بِالْخَيْرِ denildiği gibi أَمَرْتُ زَيْدًا الْخَيْرَ da denir. Şair şöyle demiştir:
أَمَرْتُكَ الْخَيْرَ فَافْعَلْ مَا أُمِرْتَ بِهِ
«Sana hayrı emrettim; artık emrolunduğun şeyi yap.»
واللَّه أَعْلَمُ.
Doğrusunu Allah bilir.
وَعِنْدِي فِيهِ وَجْهٌ آخَرُ وَهُوَ أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ: وَاخْتَارَ مُوسَى قَوْمَهُ لِمِيقَاتِنَا وَأَرَادَ بِقَوْمِهِ الْمُعْتَبِرِينَ مِنْهُمْ إِطْلَاقًا لِاسْمِ الْجِنْسِ عَلَى مَا هُوَ الْمَقْصُودُ مِنْهُمْ وَقَوْلُهُ: سَبْعِينَ رَجُلًا عَطْفُ بَيَانٍ وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ فَلَا حَاجَةَ إِلَى مَا ذَكَرُوهُ مِنَ التَّكَلُّفَاتِ.
Bana göre bu konuda bir başka vecih daha vardır; o da takdirin şöyle olmasıdır: «Musa, belirlediğimiz vakit için kavmini seçti.» Burada kavminden maksat, cins isminin onlardan hedeflenen seçkin kimselere ıtlak edilmesi kabilinden, onların muteber olanlarıdır. { سَبْعِينَ رَجُلًا } “Yetmiş adam” kavli ise atf-ı beyandır. Bu veche göre, onların zikrettiği bu tür külfetli açıklamalara ihtiyaç kalmaz.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: ذَكَرُوا أَنَّ مُوسَى ﵇ اخْتَارَ مِنْ قَوْمِهِ اثْنَيْ عَشَرَ سِبْطًا مِنْ كُلِّ سِبْطٍ سِتَّةً، فَصَارُوا اثْنَيْنِ وَسَبْعِينَ، فَقَالَ لِيَتَخَلَّفْ مِنْكُمْ رَجُلَانِ فَتَشَاجَرُوا، فَقَالَ إِنَّ لِمَنْ قَعَدَ مِنْكُمْ مِثْلَ أَجْرِ/ مَنْ خَرَجَ، فَقَعَدَ كَالِبٌ وَيُوشَعُ. وَرُوِيَ أَنَّهُ لَمْ يَجِدْ إِلَّا سِتِّينَ شَيْخًا، فَأَوْحَى اللَّه إِلَيْهِ أَنْ يَخْتَارَ مِنَ الشُّبَّانِ عَشَرَةً فَاخْتَارَهُمْ فَأَصْبَحُوا شُيُوخًا فَأَمَرَهُمْ أَنْ يَصُومُوا وَيَتَطَهَّرُوا، وَيُطَهِّرُوا ثِيَابَهُمْ ثُمَّ خَرَجَ بِهِمْ إِلَى الْمِيقَاتِ.
Üçüncü Mesele: Şöyle anlatmışlardır: Musa aleyhisselâm, kavminden on iki sıbtın her birinden altışar kişi olmak üzere yetmiş iki kişi seçti. Sonra: «İçinizden iki kişi geride kalsın» dedi; çekişmeye başladılar. Bunun üzerine: «Sizden oturan kimse için giden kimsenin ecrinin bir misli vardır» buyurdu; Kâlib ve Yûşa geri kaldı. Bir rivayete göre ise sadece altmış ihtiyar bulabildi; Allah ona gençlerden on kişi seçmesini vahyetti. Onları seçti ve sabaha ihtiyar olarak çıktılar. Musa onlara oruç tutmalarını, temizlenmelerini ve elbiselerini temizlemelerini emretti; sonra onları alıp mikat yerine çıktı.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: هَذَا الِاخْتِيَارُ هَلْ هُوَ لِلْخُرُوجِ إِلَى الْمِيقَاتِ الَّذِي كَلَّمَ اللَّه تَعَالَى مُوسَى فِيهِ وَسَأَلَ مُوسَى مِنَ اللَّه الرُّؤْيَةَ أَوْ هُوَ لِلْخُرُوجِ إِلَى مَوْضِعٍ آخَرَ؟ فِيهِ أَقْوَالٌ لِلْمُفَسِّرِينَ:
Dördüncü Mesele: Bu seçim, Allah Teâlâ'nın Musa ile konuştuğu ve Musa'nın Allah'tan rü'yeti (kendisini görmeyi) talep ettiği mikata çıkmak için midir, yoksa başka bir yere çıkmak için midir? Bu hususta müfessirlerin birtakım görüşleri vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: إِنَّهُ لِمِيقَاتِ الْكَلَامِ وَالرُّؤْيَةِ قَالُوا: إِنَّهُ ﵇ خَرَجَ بِهَؤُلَاءِ السَّبْعِينَ إِلَى طُورِ سَيْنَاءَ، فَلَمَّا دَنَا مُوسَى مِنَ الْجَبَلِ وَقَعَ عَلَيْهِ عَمُودٌ مِنَ الْغَمَامِ، حَتَّى أَحَاطَ بِالْجَبَلِ كُلِّهِ وَدَنَا مُوسَى ﵇. وَدَخَلَ فِيهِ، وَقَالَ لِلْقَوْمِ: ادْنُوا، فَدَنَوْا، حَتَّى إِذَا دَخَلُوا الْغَمَامَ وَقَعُوا سُجَّدًا، فَسَمِعُوهُ وَهُوَ يُكَلِّمُ مُوسَى يَأْمُرُهُ وَيَنْهَاهُ افْعَلْ وَلَا تَفْعَلْ. ثُمَّ انْكَشَفَ الْغَمَامُ فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ فَطَلَبُوا الرؤية وقالوا يَا مُوسى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ [الْبَقَرَةِ: ٥٥] وَهِيَ الْمُرَادُ مِنَ الرَّجْفَةِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، فَقَالَ مُوسَى ﵇: رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ أَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنَّا فَالْمُرَادُ منه قولهم: أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً.
Birinci Görüş: Bu seçim kelam ve rü'yet mikatı içindir. Şöyle demişlerdir: Musa aleyhisselâm bu yetmiş kişiyle birlikte Tur-i Sîna'ya çıktı. Musa dağa yaklaşınca, bütün dağı kuşatacak şekilde üzerine bir bulut sütunu indi ve Musa aleyhisselâm yaklaşıp onun içine girdi. Kavme: «Yaklaşın» dedi, onlar da yaklaştılar; bulutun içine girdiklerinde secdeye kapandılar. Allah'ı, Musa'ya «Şunu yap, şunu yapma» diye emreder ve nehyeder bir halde konuşurken işittiler. Sonra bulut açıldı, Musa'ya yönelip rü'yet talebinde bulundular ve: { يَا مُوسى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ } [Bakara: 55] “Ey Musa! Allah'ı apaçık görmedikçe sana asla inanmayacağız [dediniz de sizi yıldırım çarptı]” dediler. Bu ayette zikredilen şiddetli sarsıntıdan (racfe) kasıt işte budur. Bunun üzerine Musa aleyhisselâm: { رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ أَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنَّا } “Rabbim! Dileseydin onları da beni de daha önce helak ederdin. İçimizdeki beyinsizlerin yaptıkları yüzünden bizi helak mi edeceksin?” demiştir; bundan kasıt da onların: { أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً } “Bize Allah'ı apaçık göster” sözleridir.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذَا الْمِيقَاتِ مِيقَاتٌ مُغَايِرٌ لِمِيقَاتِ الْكَلَامِ وَطَلَبِ الرُّؤْيَةِ، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَقَدِ اخْتَلَفُوا فِيهِ عَلَى وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ هَؤُلَاءِ السَّبْعِينَ وَإِنْ كَانُوا مَا عَبَدُوا الْعِجْلَ إِلَّا أَنَّهُمْ مَا فَارَقُوا عَبَدَةَ الْعِجْلِ عِنْدَ اشْتِغَالِهِمْ بِعِبَادَةِ الْعِجْلِ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُمْ مَا بَالَغُوا فِي النَّهْيِ عَنْ عِبَادَةِ الْعِجْلِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُمْ لَمَّا خَرَجُوا إِلَى الْمِيقَاتِ لِيَتُوبُوا دَعَوْا رَبَّهُمْ وَقَالُوا أَعْطِنَا مَا لَمْ تُعْطِهِ أَحَدًا قَبْلَنَا، وَلَا تُعْطِيهِ أَحَدًا بَعْدَنَا، فَأَنْكَرَ اللَّه تَعَالَى عَلَيْهِمْ ذَلِكَ الْكَلَامَ فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ. وَاحْتَجَّ الْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ عَلَى صِحَّةِ مَذْهَبِهِمْ بِأُمُورٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ قِصَّةَ مِيقَاتِ الْكَلَامِ وَطَلَبِ الرُّؤْيَةِ ثُمَّ أَتْبَعَهَا بِذِكْرِ قِصَّةِ الْعِجْلِ ثُمَّ أَتْبَعَهَا بِهَذِهِ الْقِصَّةِ، وَظَاهِرُ الْحَالِ يَقْتَضِي أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْقِصَّةُ مُغَايِرَةً لِلْقِصَّةِ الْمُتَقَدِّمَةِ الَّتِي لَا يُنْكَرُ أَنَّهُ يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ هَذَا عَوْدًا إِلَى تَتِمَّةِ الْكَلَامِ فِي الْقِصَّةِ الْأَوْلَى إِلَّا أَنَّ الْأَلْيَقَ بِالْفَصَاحَةِ إِتْمَامُ الكلام في القصة الواحدة في موضع وَاحِدٍ. ثُمَّ الِانْتِقَالُ مِنْهَا بَعْدَ تَمَامِهَا إِلَى غيرها، فأما ما ذِكْرُ بَعْضِ الْقِصَّةِ، ثُمَّ الِانْتِقَالُ مِنْهَا إِلَى قِصَّةٍ أُخْرَى، ثُمَّ الِانْتِقَالُ مِنْهَا بَعْدَ تَمَامِهَا إِلَى بَقِيَّةِ الْكَلَامِ فِي الْقِصَّةِ الْأُولَى، فَإِنَّهُ يُوجِبُ نَوْعًا مِنَ الْخَبْطِ وَالِاضْطِرَابِ، وَالْأَوْلَى صَوْنُ كَلَامِ اللَّه تَعَالَى عَنْهُ. الثَّانِي: أَنَّ فِي مِيقَاتِ الْكَلَامِ وَطَلَبِ الرُّؤْيَةِ لَمْ يَظْهَرْ هُنَاكَ منكر، إلا أنهم قالوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً فَلَوْ كَانَتِ الرَّجْفَةُ الْمَذْكُورَةُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِنَّمَا حَصَلَتْ بِسَبَبِ ذَلِكَ الْقَوْلِ لَوَجَبَ أَنْ يُقَالَ: أَتُهْلِكُنَا بِمَا يَقُولُهُ السُّفَهَاءُ مِنَّا؟ فَلَمَّا لَمْ يَقُلْ مُوسَى كَذَلِكَ بَلْ قَالَ: أَتُهْلِكُنا بِما/ فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنَّا عَلِمْنَا أَنَّ هَذِهِ الرَّجْفَةَ إِنَّمَا حَصَلَتْ بِسَبَبِ إِقْدَامِهِمْ عَلَى عِبَادَةِ الْعِجْلِ لَا بِسَبَبِ إِقْدَامِهِمْ عَلَى طَلَبِ الرُّؤْيَةِ. الثَّالِثُ: أَنَّ اللَّه تَعَالَى ذَكَرَ فِي مِيقَاتِ الْكَلَامِ وَالرُّؤْيَةِ أَنَّهُ خَرَّ موسى صعقاً
İkinci Görüş: Bu mikattan kasıt, kelam ve rü'yet talebi mikatından farklı bir mikattır. Bu görüşe göre de kendi aralarında birtakım vecihler üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Bu yetmiş kişi her ne kadar buzağıya tapmadılarsa da, buzağıya tapanlar bu işle meşgul olurken onlardan ayrılmamışlardı. İkincisi: Onlar buzağıya tapmaktan nehyetme hususunda gereken titizliği göstermemişlerdi. Üçüncüsü: Onlar tövbe etmek üzere mikata çıktıklarında Rablerine dua edip: «Bize bizden önce hiç kimseye vermediğin ve bizden sonra da hiç kimseye vermeyeceğin şeyleri ver» dediler; Allah Teâlâ bu sözlerini hoş karşılamadı ve onları şiddetli bir sarsıntı yakaladı. Bu görüşü savunanlar, kendi mezheplerinin doğruluğuna şu hususlarla delil getirmişlerdir: Birincisi: Allah Teâlâ kelam ve rü'yet talebi mikatı kıssasını zikretmiş, ardından buzağı kıssasını zikretmiş, sonra da bu kıssayı getirmiştir. Durumun zahiri, bu kıssanın daha önceki kıssadan farklı olmasını gerektirir. Bunun birinci kıssadaki sözün tamamlanmasına bir dönüş olabileceği inkâr edilmese de, fesahate en uygun olanı, bir tek kıssadaki sözün tek bir yerde tamamlanması, sonra tamamlanmasının ardından bir başkasına geçilmesidir. Kıssanın bir kısmını zikredip sonra başka bir kıssaya geçmek, ardından o tamamlandıktan sonra birinci kıssadaki sözün kalanına dönmek ise bir tür karışıklığa ve dağınıklığa yol açar; Allah Teâlâ'nın kelamını bundan tenzih etmek en evla olandır. İkincisi: Kelam ve rü'yet talebi mikatında onların: { أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً } [Nisâ: 153] “Bize Allah'ı apaçık göster” demelerinden başka bir münker zâhir olmamıştı. Eğer bu ayette zikredilen sarsıntı o söz sebebiyle meydana gelmiş olsaydı: «İçimizdeki beyinsizlerin söyledikleri yüzünden bizi helak mi edeceksin?» denilmesi gerekirdi. Musa böyle demeyip bilakis: { أَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنَّا } “İçimizdeki beyinsizlerin yaptıkları yüzünden bizi helak mi edeceksin?” dediğine göre anladık ki bu sarsıntı, rü'yet talebinde bulunmaları sebebiyle değil, buzağıya tapmaya cüret etmeleri sebebiyle meydana gelmiştir. Üçüncüsü: Allah Teâlâ kelam ve rü'yet mikatında Musa'nın bayılıp düştüğünü
وَأَنَّهُ جَعَلَ الْجَبَلَ دَكًّا، وَأَمَّا الْمِيقَاتُ الْمَذْكُورُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، فَإِنَّ اللَّه تَعَالَى ذَكَرَ أَنَّ الْقَوْمَ أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ، وَلَمْ يَذْكُرْ أَنَّ موسى ﵇ أَخَذَتْهُ الرَّجْفَةُ، وَهُوَ الَّذِي قَالَ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ؟ وَاخْتِصَاصُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ هَذَيْنِ الْمِيقَاتَيْنِ بِهَذِهِ الْأَحْكَامِ يُفِيدُ ظَنَّ أَنَّ أَحَدَهُمَا غَيْرُ الْآخَرِ. وَاحْتَجَّ الْقَائِلُونَ بِأَنَّ هَذَا الْمِيقَاتَ هُوَ مِيقَاتُ الْكَلَامِ وَطَلَبِ الرُّؤْيَةِ بِأَنْ قَالُوا إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى: وَلَمَّا جاءَ مُوسى لِمِيقاتِنا [الْأَعْرَافِ: ١٤٣] فَدَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ لَفْظَ الْمِيقَاتِ مَخْصُوصٌ بِذَلِكَ الْمِيقَاتِ، فَلَمَّا قَالَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلًا لِمِيقاتِنا وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِهَذَا الْمِيقَاتِ هُوَ عَيْنُ ذَلِكَ الْمِيقَاتِ.
ve dağı darmadağın ettiğini zikretmiştir. Bu ayette zikredilen mikata gelince, Allah Teâlâ kavmi sarsıntının yakaladığını zikretmiş, Musa aleyhisselâm'ı sarsıntının yakaladığını ise zikretmemiştir; nitekim: { لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ } “Dileseydin onları da beni de daha önce helak ederdin” diyen de odur. Bu iki mikatın her birine has kılınan bu hükümler, birinin diğerinden farklı olduğu zannını kuvvetlendirmektedir. Bu mikatın kelam ve rü'yet talebi mikatı olduğunu söyleyenler ise şöyle delil getirmişlerdir: Allah Teâlâ önceki ayette: { وَلَمَّا جاءَ مُوسى لِمِيقاتِنا } [A'râf: 143] “Musa tayin ettiğimiz vakitte gelince” buyurmuştur. Bu ayet, mikat lafzının o mikata mahsus olduğuna delalet etmiştir. Bu ayette de: { وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلًا لِمِيقاتِنا } “Musa, tayin ettiğimiz vakit için kavminden yetmiş adam seçti” buyurunca, bu mikattan kastın o mikatın ta kendisi olması gerekmiştir.
وَجَوَابُهُ: أَنَّ هَذَا الدَّلِيلَ ضَعِيفٌ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْوُجُوهَ الْمَذْكُورَةَ فِي تَقْوِيَةِ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ أَقْوَى. واللَّه أَعْلَمُ.
Bunun cevabı şudur: Bu delil zayıftır; birinci görüşü kuvvetlendirmek için zikredilen vecihlerin daha kuvvetli olduğunda şüphe yoktur. Doğrusunu Allah bilir.
وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: فِي تَفْسِيرِ هَذَا الْمِيقَاتِ مَا رُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ مُوسَى وَهَارُونَ ﵉ انْطَلَقَا إِلَى سَفْحِ جَبَلٍ، فَنَامَ هَارُونُ فَتَوَفَّاهُ اللَّه تَعَالَى، فَلَمَّا رَجَعَ مُوسَى ﵇ قَالُوا إِنَّهُ هُوَ الَّذِي قَتَلَ هَارُونَ، فَاخْتَارَ مُوسَى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلًا وَذَهَبُوا إِلَى هَارُونَ فَأَحْيَاهُ اللَّه تَعَالَى وَقَالَ مَا قَتَلَنِي أَحَدٌ، فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ هُنَالِكَ، فَهَذَا جُمْلَةُ مَا قِيلَ فِي هَذَا الْبَابِ. واللَّه أَعْلَمُ.
Bu mikatın tefsirindeki üçüncü vecih: Ali radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Musa ile Harun aleyhimesselâm bir dağın eteğine gittiler. Harun uyudu ve Allah Teâlâ onun canını kabzetti. Musa aleyhisselâm dönünce kavim: «Harun'u o öldürdü» dedi. Bunun üzerine Musa kavminden yetmiş adam seçti ve Harun'un yanına gittiler; Allah Teâlâ onu diriltti ve o: «Beni kimse öldürmedi» dedi. İşte orada onları o şiddetli sarsıntı yakaladı. Bu konuda söylenenlerin özeti bundan ibarettir. Doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: اخْتَلَفُوا فِي تِلْكَ الرَّجْفَةِ فَقِيلَ: إِنَّهَا رَجْفَةٌ أَوْجَبَتِ الْمَوْتَ. قَالَ السُّدِّيُّ: قَالَ مُوسَى يَا رَبِّ كَيْفَ أَرْجِعُ إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ وَقَدْ أَهْلَكْتَ خِيَارَهُمْ وَلَمْ يَبْقَ مَعِي مِنْهُمْ وَاحِدٌ؟ فَمَاذَا أَقُولُ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ وَكَيْفَ يَأْمَنُونِي عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ بَعْدَ ذَلِكَ؟ فَأَحْيَاهُمُ اللَّه تَعَالَى. فَمَعْنَى قَوْلِهِ: لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ أَنَّ مُوسَى ﵇ خَافَ أَنْ يَتَّهِمَهُ بَنُو إِسْرَائِيلَ عَلَى السَّبْعِينَ إِذَا عَادَ إِلَيْهِمْ وَلَمْ يُصَدِّقُوا أَنَّهُمْ مَاتُوا، فَقَالَ لِرَبِّهِ: لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَنَا قَبْلَ خُرُوجِنَا لِلْمِيقَاتِ، فَكَانَ بَنُو إِسْرَائِيلَ يُعَايِنُونَ ذلك ولا يتهموني.
Beşinci Mesele: O şiddetli sarsıntı (racfe) hakkında ihtilaf etmişlerdir: Bunun ölümü gerektiren bir sarsıntı olduğu söylenmiştir. Süddî şöyle demiştir: Musa: «Ey Rabbim! İsrailoğullarının seçkinlerini helak etmişken ve yanımda onlardan bir tek kişi bile kalmamışken onların yanına nasıl dönerim? İsrailoğullarına ne derim ve bundan sonra içlerinden herhangi biri hakkında bana nasıl güvenirler?» dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ onları diriltti. O'nun: { لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ } “Dileseydin onları da beni de daha önce helak ederdin” kavlinin manası şudur: Musa aleyhisselâm, İsrailoğullarına döndüğünde o yetmiş kişi hakkında kendisini suçlamalarından ve onların öldüğüne inanmamalarından korktu da Rabbine şöyle dedi: «Dileseydin mikata çıkışımızdan önce bizi helak ederdin; böylece İsrailoğulları bunu bizzat gözleriyle görür ve beni suçlamazlardı.»
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: إِنَّ تِلْكَ الرَّجْفَةَ مَا كَانَتْ مَوْتًا، وَلَكِنَّ الْقَوْمَ لَمَّا رَأَوْا تِلْكَ الْحَالَةَ الْمَهِيبَةَ أَخَذَتْهُمُ الرِّعْدَةُ وَرَجَفُوا حَتَّى كَادَتْ تَبِينُ مِنْهُمْ مَفَاصِلُهُمْ، وَتَنْقَصِمُ ظُهُورُهُمْ، وَخَافَ مُوسَى ﵇ الْمَوْتَ، فَعِنْدَ ذَلِكَ بَكَى وَدَعَا فَكَشَفَ اللَّه عَنْهُمْ تِلْكَ الرَّجْفَةَ.
İkinci Görüş: O sarsıntı ölüm değildi; fakat kavim o dehşetli hali görünce kendilerini bir titreme tuttu ve öyle sarsıldılar ki neredeyse mafsalları birbirinden ayrılacak ve belleri kırılacaktı. Musa aleyhisselâm da ölümden korktu; o esnada ağlayıp dua etti ve Allah o sarsıntıyı onların üzerinden kaldırdı.
أَمَّا قَوْلُهُ: أَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنَّا فَقَالَ أَهْلُ الْعِلْمِ: إِنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَظُنَّ مُوسَى ﵇ أَنَّ اللَّه تَعَالَى يُهْلِكُ قَوْمًا بِذُنُوبِ غَيْرِهِمْ، فَيَجِبُ تَأْوِيلُ الْآيَةِ، وَفِيهِ بَحْثَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ/ اسْتِفْهَامٌ بِمَعْنَى الْجَحْدِ، وَأَرَادَ أَنَّكَ لَا تَفْعَلُ ذَلِكَ. كَمَا تَقُولُ: أَتُهِينُ مَنْ يَخْدِمُكَ؟ أَيْ لَا تَفْعَلُ ذَلِكَ. الثَّانِي: قَالَ الْمُبَرِّدُ: هُوَ اسْتِفْهَامُ اسْتِعْطَافٍ، أَيْ لَا تُهْلِكْنَا.
O'nun: { أَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنَّا } “İçimizdeki beyinsizlerin yaptıkları yüzünden bizi helak mi edeceksin?” kavline gelince: İlim ehli şöyle demiştir: Musa aleyhisselâm'ın, Allah Teâlâ'nın bir kavmi başkalarının günahları sebebiyle helak edeceğini zannetmesi caiz değildir; bu sebeple ayetin tevil edilmesi gerekir. Bu hususta iki inceleme vardır: Birincisi: Bu, nefiy (inkâr) anlamında bir istifhamdır; «Sen bunu yapmazsın» demek istemiştir. Nitekim «Sana hizmet edeni aşağılar mısın?» dersin ki bu «Bunu yapmazsın» demektir. İkincisi: Müberred şöyle demiştir: Bu, istiatâf (merhamet dileme) istifhamıdır; yani «Bizi helak etme!» demektir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ فَقَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀: الْكِنَايَةُ فِي قَوْلِهِ: هِيَ عَائِدَةٌ إِلَى الْفِتْنَةِ كَمَا تَقُولُ: إِنْ هُوَ إِلَّا زَيْدٌ وَإِنْ هِيَ إِلَّا هِنْدُ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ تِلْكَ الْفِتْنَةَ الَّتِي وَقَعَ فِيهَا السُّفَهَاءُ لَمْ تَكُنْ إِلَّا فِتْنَتُكَ أَضْلَلْتَ بِهَا قَوْمًا فَافْتَتَنُوا، وَعَصَمْتَ قَوْمًا عَنْهَا فَثَبَتُوا عَلَى الْحَقِّ، ثُمَّ أَكَّدَ بَيَانَ أَنَّ الْكُلَّ مِنَ اللَّه تَعَالَى، فَقَالَ: تُضِلُّ بِها مَنْ تَشاءُ وَتَهْدِي مَنْ تَشاءُ ثم قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَهَذِهِ الْآيَةُ مِنَ الْحُجَجِ الظَّاهِرَةِ عَلَى الْقَدَرِيَّةِ الَّتِي لَا يَبْقَى لَهُمْ مَعَهَا عُذْرٌ. قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: لَا تَعَلُّقَ لِلْجَبْرِيَّةِ بِهَذِهِ الْآيَةِ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمْ يَقُلْ تُضِلُّ بِهَا مَنْ تَشَاءُ مِنْ عِبَادِكَ عَنِ الدِّينِ، وَلِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: تُضِلُّ بِها أَيْ بِالرَّجْفَةِ، وَمَعْلُومٌ أن الرجفة لا يضل اللَّه بِهَا، مَنْ تَشَاءُ مِنْ عِبَادِكَ عَنِ الدِّينِ، فوجب حمل هذا الْآيَةِ عَلَى التَّأْوِيلِ. فَأَمَّا قَوْلُهُ: إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ فَالْمَعْنَى: امْتِحَانُكَ وَشِدَّةُ تَعَبُّدِكَ، لِأَنَّهُ لما أظهر الرجفة كلفهم بالصبر.
O'nun: { إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ } “Bu, senin bir imtihanından başka bir şey değildir” kavline gelince: Vâhidî rahimehullâh şöyle demiştir: { هِيَ } zamiri fitneye racidir; nitekim «O Zeyd'den başkası değildir» (إِنْ هُوَ إِلَّا زَيْدٌ) ve «O Hind'den başkası değildir» (إِنْ هِيَ إِلَّا هِنْدُ) dersin. Mana şudur: O beyinsizlerin içine düştüğü fitne, ancak senin bir fitnendi (imtihanındı); onunla bir kavmi saptırdın da fitneye düştüler, bir kavmi de ondan korudun da hak üzere sebat ettiler. Sonra her şeyin Allah Teâlâ'dan olduğunu beyan etmeyi tekit ederek: { تُضِلُّ بِها مَنْ تَشاءُ وَتَهْدِي مَنْ تَشاءُ } “Onunla dilediğini saptırır, dilediğini de doğru yola iletirsin” demiştir. Sonra Vâhidî şöyle der: Bu ayet, Kaderiyye'ye karşı, beraberinde hiçbir mazeretlerinin kalmayacağı apaçık delillerdendir. Mu'tezile ise şöyle demiştir: Cebriyye'nin bu ayete tutunacak bir yönü yoktur; çünkü Allah Teâlâ «Onunla kullarından dilediğini dinden saptırırsın» dememiştir. Ayrıca O: { تُضِلُّ بِها } “Onunla saptırırsın” yani sarsıntıyla saptırırsın buyurmuştur; malumdur ki Allah bir sarsıntıyla kullarından dilediğini dinden saptırmaz. Dolayısıyla bu ayeti tevil etmek vacip olmuştur. O'nun: { إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ } kavline gelince; mana, «senin imtihanın ve ağır mükellefiyetindir»; zira Allah sarsıntıyı izhar edince onları sabretmekle mükellef kılmıştır.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: تُضِلُّ بِها مَنْ تَشاءُ فَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: تَهْدِي بِهَذَا الِامْتِحَانِ إِلَى الْجَنَّةِ وَالثَّوَابِ بِشَرْطِ أَنْ يُؤْمِنَ ذَلِكَ الْمُكَلَّفُ وَيَبْقَى عَلَى الْإِيمَانِ، وَتُعَاقِبُ مَنْ تَشَاءُ بِشَرْطِ أَنْ لَا يُؤْمِنَ، أَوْ إِنْ آمَنَ لَكِنْ لَا يَصْبِرُ عَلَيْهِ.
O'nun: { تُضِلُّ بِها مَنْ تَشاءُ } kavline gelince, bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Bu imtihan vasıtasıyla, o mükellefin iman etmesi ve iman üzere sebat etmesi şartıyla cennete ve sevaba ulaştırırsın; iman etmemesi veya iman etse bile sabretmemesi şartıyla da dilediğini cezalandırırsın.
وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْإِضْلَالِ الْإِهْلَاكَ، وَالتَّقْدِيرُ: تُهْلِكُ مَنْ تَشَاءُ بِهَذِهِ الرَّجْفَةِ وَتَصْرِفُهَا عَمَّنْ تَشَاءُ.
İkincisi: İdlâl (saptırma) ile helak etmenin kastedilmiş olmasıdır. Takdiri şöyledir: Bu sarsıntıyla dilediğini helak edersin, dilediğinden de onu savarsın.
وَالثَّالِثُ: أَنَّهُ لَمَّا كَانَ هَذَا الِامْتِحَانُ كَالسَّبَبِ فِي هِدَايَةِ مَنِ اهْتَدَى، وَضَلَالِ مَنْ ضَلَّ، جَازَ أَنْ يُضَافَا إِلَيْهِ.
Üçüncüsü: Bu imtihan hidayete eren kimsenin hidayetine, sapan kimsenin de sapkınlığına bir sebep mesabesinde olunca, bunların ikisinin de ona nispet edilmesi caiz olmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ التَّأْوِيلَاتِ مُتَّسِعَةٌ، وَالدَّلَائِلَ الْعَقْلِيَّةَ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّهُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مَا ذَكَرْنَاهُ، وَتَقْرِيرُهَا مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْقُدْرَةَ الصَّالِحَةَ لِلْإِيمَانِ وَالْكُفْرِ لَا يَتَرَجَّحُ تَأْثِيرُهَا فِي أَحَدِ الطَّرَفَيْنِ عَلَى تَأْثِيرِهَا فِي الطَّرَفِ الْآخَرِ، إِلَّا لِأَجْلِ دَاعِيَةٍ مُرَجَّحَةٍ، وَخَالِقُ تِلْكَ الدَّاعِيَةِ هُوَ اللَّه تَعَالَى، وَعِنْدَ حُصُولِ تِلْكَ الداعية يجب الفعل وإذا ثبتت هذا الْمُقَدِّمَاتُ ثَبَتَ أَنَّ الْهِدَايَةَ مِنَ اللَّه تَعَالَى وَأَنَّ الْإِضْلَالَ مِنَ اللَّه تَعَالَى. الثَّانِي: أَنَّ أَحَدًا مِنَ الْعُقَلَاءِ لَا يُرِيدُ إِلَّا الْإِيمَانَ وَالْحَقَّ وَالصِّدْقَ، فَلَوْ كَانَ الْأَمْرُ بِاخْتِيَارِهِ وَقَصْدِهِ لَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ كُلُّ وَاحِدٍ مُؤْمِنًا مُحِقًّا، وَحَيْثُ لَمْ يَكُنِ الْأَمْرُ كَذَلِكَ ثَبَتَ أَنَّ الْكُلَّ مِنَ اللَّه تَعَالَى. الثَّالِثُ: أَنَّهُ لَوْ كَانَ حُصُولُ الْهِدَايَةِ وَالْمَعْرِفَةِ بِفِعْلِ الْعَبْدِ فَمَا لَمْ يَتَمَيَّزْ عِنْدَهُ الِاعْتِقَادُ الْحَقُّ عَنِ الِاعْتِقَادِ الْبَاطِلِ، امْتَنَعَ أَنْ يَخُصَّ أَحَدَ الِاعْتِقَادَيْنِ بِالتَّحْصِيلِ وَالتَّكْوِينِ، لَكِنَّ عِلْمَهُ بِأَنَّ هَذَا الِاعْتِقَادَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّ الْآخَرَ هُوَ الْبَاطِلُ، يَقْتَضِي كَوْنَهُ عَالِمًا بِذَلِكَ الْمُعْتَقَدِ أَوَّلًا كَمَا هُوَ عَلَيْهِ، فَيَلْزَمُ أَنْ تَكُونَ الْقُدْرَةُ عَلَى تَحْصِيلِ الِاعْتِقَادِ مَشْرُوطَةً بِكَوْنِ ذَلِكَ الِاعْتِقَادِ الْحَقِّ حَاصِلًا، وَذَلِكَ يَقْتَضِي كَوْنَ الشَّيْءِ مَشْرُوطًا بِنَفْسِهِ وَأَنَّهُ مُحَالٌ، فَثَبَتَ أَنَّهُ يَمْتَنِعُ أَنْ/ يَكُونَ حُصُولُ الْهِدَايَةِ وَالْعِلْمِ بِتَخْلِيقِ الْعَبْدِ، وَأَمَّا الْكَلَامُ فِي إِبْطَالِ تِلْكَ التَّأْوِيلَاتِ فَقَدْ سَبَقَ ذِكْرُهُ فِي هَذَا الْكِتَابِ غَيْرَ مَرَّةٍ. واللَّه أَعْلَمُ.
Bil ki bu teviller son derece geniştir; akli deliller ise kastedilenin bizim zikrettiğimiz mana olmasının vacip olduğuna delalet eder. Bunun takriri birkaç vecihledir: Birincisi: İmana ve küfre elverişli olan kudretin iki taraftan birindeki tesiri, tercih edici bir saik olmaksızın diğer taraftaki tesirine üstün gelemez. O saiki yaratan ise Allah Teâlâ'dır; o saik hâsıl olduğunda ise fiil zorunlu (vacip) olur. Bu öncüller sabit olunca, hidayetin de Allah Teâlâ'dan olduğu, saptırmanın da Allah Teâlâ'dan olduğu sabit olur. İkincisi: Akıl sahiplerinden hiçbiri iman, hak ve doğruluktan başkasını istemez. Şayet mesele kulun kendi ihtiyarı ve kastıyla olsaydı, herkesin hak üzere bir mümin olması gerekirdi; durum böyle olmadığına göre her şeyin Allah Teâlâ'dan olduğu sabit olur. Üçüncüsü: Şayet hidayetin ve marifetin hâsıl olması kulun fiiliyle olsaydı, hak olan inanç batıl olan inançtan onun nezdinde ayırt edilmedikçe, bu iki inançtan birini elde etmeye ve var etmeye tahsis etmesi imkânsız olurdu. Fakat onun bu inancın hak, diğerinin ise batıl olduğunu bilmesi, öncelikle o inanılan şeyi olduğu gibi bilmesini gerektirir. Dolayısıyla inancı elde etme kudretinin, o hak inancın önceden hâsıl olması şartına bağlı olması gerekir ki bu da bir şeyin bizzat kendisine şart kılınmasını gerektirir; bu ise muhaldir. Böylece hidayetin ve ilmin hâsıl olmasının kulun yaratmasıyla olmasının imkânsızlığı sabit olmuştur. O tevillere yönelik iptal açıklamaları ise bu kitapta defalarca geçmişti. Doğrusunu Allah bilir.
ثُمَّ حَكَى تَعَالَى عَنْ مُوسَى ﵇ أَنَّهُ قَالَ بَعْدَ ذَلِكَ: أَنْتَ وَلِيُّنا فَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا وَأَنْتَ خَيْرُ الْغافِرِينَ وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: أَنْتَ وَلِيُّنا يُفِيدُ الْحَصْرَ، وَمَعْنَاهُ أَنَّهُ لَا وَلِيَّ لَنَا وَلَا نَاصِرَ وَلَا هَادِيَ إِلَّا أَنْتَ، وَهَذَا مِنْ تَمَامِ مَا سَبَقَ ذِكْرُهُ مِنْ قَوْلِهِ: تُضِلُّ بِها مَنْ تَشاءُ وَتَهْدِي مَنْ تَشاءُ وَقَوْلُهُ: فَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا الْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّ إِقْدَامَهُ عَلَى قَوْلِهِ: إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ جَرَاءَةٌ عَظِيمَةٌ، فَطَلَبَ مِنَ اللَّه غُفْرَانَهَا وَالتَّجَاوُزَ عَنْهَا وَقَوْلُهُ: وَأَنْتَ خَيْرُ الْغافِرِينَ مَعْنَاهُ أَنَّ كُلَّ مَنْ سِوَاكَ فَإِنَّمَا يَتَجَاوَزُ عَنِ الذَّنْبِ إِمَّا طَلَبًا لِلثَّنَاءِ الْجَمِيلِ أَوْ لِلثَّوَابِ الْجَزِيلِ، أَوْ دَفْعًا لِلرِّبْقَةِ الْخَسِيسَةِ عَنِ الْقَلْبِ، وَبِالْجُمْلَةِ فَذَلِكَ الْغُفْرَانُ يَكُونُ لِطَلَبِ نَفْعٍ أَوْ لِدَفْعِ ضَرَرٍ، أَمَّا أَنْتَ فَتَغْفِرُ ذُنُوبَ عِبَادِكَ لَا لِطَلَبِ عِوَضٍ وَغَرَضٍ، بَلْ لِمَحْضِ الْفَضْلِ وَالْكَرَمِ، فَوَجَبَ الْقَطْعُ بِكَوْنِهِ خَيْرُ الْغافِرِينَ واللَّه أعلم.
Sonra Allah Teâlâ Musa aleyhisselâm'ın bundan sonra şöyle dediğini nakletmiştir: { أَنْتَ وَلِيُّنا فَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا وَأَنْتَ خَيْرُ الْغافِرِينَ } “Sen bizim velimizsin; bizi bağışla, bize merhamet et! Sen bağışlayanların en hayırlısısın”. Bil ki { أَنْتَ وَلِيُّنا } “Sen bizim velimizsin” kavli hasr ifade eder; manası «Bizim senden başka hiçbir velimiz, hiçbir yardımcımız ve hiçbir hidayet edicimiz yoktur» demektir. Bu da daha önce geçen: { تُضِلُّ بِها مَنْ تَشاءُ وَتَهْدِي مَنْ تَشاءُ } “Onunla dilediğini saptırır, dilediğini de doğru yola iletirsin” kavlinin tamamlayıcısıdır. O'nun: { فَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا } “Bizi bağışla, bize merhamet et” kavlinden murat şudur: Musa'nın: { إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ } “Bu, senin imtihanından başka bir şey değildir” sözüne cüret etmesi büyük bir cüretti; bu yüzden Allah'tan bunun bağışlanmasını ve affedilmesini talep etti. O'nun: { وَأَنْتَ خَيْرُ الْغافِرِينَ } “Sen bağışlayanların en hayırlısısın” kavlinin manası ise şudur: Senden başka herkes günahı ya güzel bir övgü ya bol bir sevap kazanmak ya da kalpten alçakça bir kini savmak için affeder. Velhasıl o bağışlama ya bir menfaat elde etmek ya da bir zararı defetmek içindir. Sen ise kullarının günahlarını bir karşılık ve bir gaye gözetmeksizin, sırf lütuf ve kereminle bağışlarsın; bu sebeple O'nun bağışlayanların en hayırlısı olduğuna kesin olarak hükmetmek vacip olmuştur. Doğrusunu Allah bilir.
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٥٦]
[A'râf Suresi (7), Âyet 156]
وَاكْتُبْ لَنا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ إِنَّا هُدْنا إِلَيْكَ قالَ عَذابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشاءُ وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَالَّذِينَ هُمْ بِآياتِنا يُؤْمِنُونَ (١٥٦)
{ وَاكْتُبْ لَنا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ إِنَّا هُدْنا إِلَيْكَ قالَ عَذابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشاءُ وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَالَّذِينَ هُمْ بِآياتِنا يُؤْمِنُونَ (١٥٦) } “Bizim için bu dünyada da bir iyilik yaz, ahirette de. Şüphesiz biz sana yöneldik. [Allah] buyurdu ki: «Azabıma dilediğimi uğratırım; rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır. Onu sakınanlara, zekâtı verenlere ve ayetlerimize iman edenlere yazacağım.» (156)”
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا مِنْ بَقِيَّةِ دُعَاءِ مُوسَى ﷺ عِنْدَ مُشَاهَدَةِ الرَّجْفَةِ. فَقَوْلُهُ: وَاكْتُبْ لَنا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةً مَعْنَاهُ أَنَّهُ قَرَّرَ أَوَّلًا أَنَّهُ لَا وَلِيَّ لَهُ إِلَّا اللَّه تَعَالَى وَهُوَ قَوْلُهُ: أَنْتَ وَلِيُّنا ثُمَّ إِنَّ الْمُتَوَقَّعَ مِنَ الْوَلِيِّ وَالنَّاصِرِ أَمْرَانِ:
Bil ki bu, sarsıntıyı müşahede ettiği anda Musa aleyhisselâm'ın duasının geri kalan kısmındandır. O'nun: { وَاكْتُبْ لَنا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةً } “Bizim için bu dünyada bir iyilik yaz” kavlinin manası şudur: O öncelikle Allah Teâlâ'dan başka velisi olmadığını ikrar etmiştir ki bu: { أَنْتَ وَلِيُّنا } “Sen bizim velimizsin” kavlidir. Dost ve yardımcıdan beklenen iki husus vardır:
أَحَدُهُمَا: دَفْعُ الضَّرَرِ. وَالثَّانِي: تَحْصِيلُ النَّفْعِ، وَدَفْعُ الضَّرَرِ مُقَدَّمٌ عَلَى تَحْصِيلِ النَّفْعِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ بَدَأَ بِطَلَبِ دَفْعِ الضَّرَرِ، وَهُوَ قَوْلُهُ: فَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا ثُمَّ أَتْبَعَهُ بِطَلَبِ تَحْصِيلِ النَّفْعِ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَاكْتُبْ لَنا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ وَقَوْلُهُ: وَاكْتُبْ أي وجب لَنَا وَالْكِتَابَةُ تُذْكَرُ بِمَعْنَى الْإِيجَابِ وَسُؤَالُهُ الْحَسَنَةَ في
Birincisi zararı savmak, ikincisi ise menfaat sağlamaktır. Zararı savmak menfaat sağlamaktan önce gelir; bu sebeple önce zararın savulmasını talep ederek işe başlamış, bu da onun: { فَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا } “Bizi bağışla, bize merhamet et” kavli olmuştur. Ardından menfaat talebini getirmiş, bu da onun: { وَاكْتُبْ لَنا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ } “Bizim için bu dünyada da bir iyilik yaz, ahirette de” kavli olmuştur. O'nun: { وَاكْتُبْ } “Yaz” kavli, yani «bizim için vacip (kesin) kıl» demektir; zira kitabet (yazmak) icap (kesinleştirme) manasında da kullanılır. Musa'nın dünyada ve ahirette iyilik (hasene) istemesi,
الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ كَسُؤَالِ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ حَيْثُ أَخْبَرَ اللَّه تَعَالَى عَنْهُمْ فِي قَوْلِهِ: وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً [الْبَقَرَةِ: ٢٠١] .
tıpkı bu ümmetten olan müminlerin istemesi gibidir; nitekim Allah Teâlâ onlar hakkında: { وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً } [Bakara: 201] “Onlardan kimi de: «Rabbimiz! Bize dünyada da iyilik ver, ahirette de iyilik ver» der” buyurarak haber vermiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ كَوْنَهُ تَعَالَى وَلِيًّا لِلْعَبْدِ يُنَاسِبُ أَنْ يَطْلُبَ الْعَبْدُ مِنْهُ دَفْعَ الْمَضَارِّ وَتَحْصِيلَ الْمَنَافِعِ لِيُظْهِرَ آثَارَ كَرَمِهِ وَفَضْلِهِ وَإِلَهِيَّتِهِ، وَأَيْضًا اشْتِغَالُ الْعَبْدِ بِالتَّوْبَةِ وَالْخُضُوعِ وَالْخُشُوعِ يُنَاسِبُ طَلَبَ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ، فَذَكَرَ السَّبَبَ الْأَوَّلَ أَوَّلًا، وَهُوَ كَوْنُهُ تَعَالَى وَلِيًّا لَهُ وَفَرَّعَ عَلَيْهِ طَلَبَ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ، ثُمَّ ذَكَرَ بَعْدَهُ السَّبَبَ الثَّانِيَ، وَهُوَ اشْتِغَالُ الْعَبْدِ بِالتَّوْبَةِ وَالْخُضُوعِ فَقَالَ: إِنَّا هُدْنا إِلَيْكَ قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: هُدْنا أَيْ تُبْنَا وَرَجَعْنَا إِلَيْكَ، قَالَ اللَّيْثُ:
Bil ki Allah Teâlâ'nın kula veli olması, kulun O'nun kerem, lütuf ve ilahlığının eserlerini açığa çıkarması için zararları defetmesini ve menfaatleri sağlamasını O'ndan talep etmesine uygundur. Aynı şekilde kulun tevbe, boyun eğme ve huşû ile meşgul olması da bu şeyleri talep etmeye uygundur. Bu sebeple [Musa] önce birinci sebebi, yani Allah Teâlâ'nın kendisinin velisi olduğunu zikretmiş ve bu şeylerin talebini buna dayandırmıştır; ardından ikinci sebebi, yani kulun tevbe ve boyun eğme ile meşguliyetini zikrederek şöyle demiştir: { إِنَّا هُدْنا إِلَيْكَ } “Şüphesiz biz sana yöneldik”. Müfessirler: «*Hudnâ* (هُدْنا), yani tevbe ettik ve sana döndük demektir» demişlerdir. Leys şöyle demiştir:
«الْهَوْدُ» التَّوْبَةُ، وَإِنَّمَا ذَكَرَ هَذَا السَّبَبَ أَيْضًا لِأَنَّ السَّبَبَ الَّذِي يَقْتَضِي حُسْنَ طَلَبِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ لَيْسَ إِلَّا مَجْمُوعَ هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ كَوْنُهُ إِلَهًا وَرَبًّا وَوَلِيًّا، وَكَوْنُنَا عَبِيدًا لَهُ تَائِبِينَ خَاضِعِينَ خَاشِعِينَ، فَالْأَوَّلُ: عَهْدُ عِزَّةِ الرُّبُوبِيَّةِ.
«*el-Hevd* (الْهَوْدُ), tevbe demektir.» Bu sebebi de zikretmiştir; çünkü bu şeyleri talep etmenin güzelliğini gerektiren sebep, ancak şu iki hususun toplamıdır: O'nun ilah, Rab ve veli olması; bizim de O'nun tevbe eden, boyun eğen ve huşû duyan kulları olmamızdır. Birincisi rububiyetin izzet bağıdır,
وَالثَّانِي: عَهْدُ ذِلَّةِ الْعُبُودِيَّةِ، فَإِذَا حَصَلَا وَاجْتَمَعَا فَلَا سَبَبَ أَقْوَى مِنْهُمَا. وَلَمَّا حَكَى اللَّه تَعَالَى دُعَاءَ مُوسَى ﵇ ذَكَرَ بَعْدَهُ مَا كَانَ جَوَابًا لِمُوسَى ﵇، فقال تعالى قَالَ: عَذابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشاءُ مَعْنَاهُ أَنِّي أُعَذِّبُ مَنْ أَشَاءُ وَلَيْسَ لِأَحَدٍ عَلَيَّ اعْتِرَاضٌ لِأَنَّ الْكُلَّ مِلْكِي، وَمَنْ تَصَرَّفَ فِي خَالِصِ مِلْكِهِ فَلَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يَعْتَرِضَ عَلَيْهِ، وَقَرَأَ الْحَسَنُ مَنْ أَسَاءَ مِنَ الْإِسَاءَةِ، وَاخْتَارَ الشَّافِعِيُّ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ وَقَوْلُهُ: وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فِيهِ أَقْوَالٌ كَثِيرَةٌ. قِيلَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ هُوَ أَنَّ رَحْمَتَهُ فِي الدُّنْيَا عَمَّتِ الْكُلَّ، وَأَمَّا فِي الْآخِرَةِ فَهِيَ مُخْتَصَّةٌ بِالْمُؤْمِنِينَ وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَقِيلَ: الْوُجُودُ خَيْرٌ مِنَ الْعَدَمِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَلَا مَوْجُودَ إِلَّا وقد وصل إليه. رحمته وأقل المراتب وجوده،. قيل الْخَيْرُ مَطْلُوبٌ بِالذَّاتِ، وَالشَّرُّ مَطْلُوبٌ بِالْعَرَضِ وَمَا بِالذَّاتِ رَاجِحٌ غَالِبٌ، وَمَا بِالْعَرَضِ مَرْجُوحٌ مَغْلُوبٌ، وَقَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: الرَّحْمَةُ عِبَارَةٌ عَنْ إِرَادَةِ الْخَيْرِ، وَلَا حَيَّ إِلَّا وَقَدْ خَلَقَهُ اللَّه تَعَالَى لِلرَّحْمَةِ وَاللَّذَّةِ وَالْخَيْرِ لِأَنَّهُ إِنْ كَانَ مُنْتَفِعًا أَوْ مُتَمَكِّنًا مِنَ الِانْتِفَاعِ فَهُوَ بِرَحْمَةِ اللَّه مِنْ جِهَاتٍ كَثِيرَةٍ وَإِنْ حَصَلَ هُنَاكَ أَلَمٌ فَلَهُ الْأَعْوَاضُ الْكَثِيرَةُ، وَهِيَ مِنْ نِعْمَةِ اللَّه تَعَالَى وَرَحْمَتِهِ فَلِهَذَا السَّبَبِ قَالَ: وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ وَقَالَ أَصْحَابُنَا قَوْلُهُ: وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ مِنَ الْعَامِّ الَّذِي أُرِيدَ بِهِ الْخَاصُّ، كَقَوْلِهِ: وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ [النَّمْلِ: ٢٣] .
ikincisi ise ubudiyetin zillet bağıdır. Bu ikisi gerçekleşip bir araya geldiğinde bunlardan daha güçlü bir sebep olamaz. Allah Teâlâ, Musa aleyhisselâm'ın duasını nakledince, ardından Musa aleyhisselâm'a verilen cevabı zikrederek şöyle buyurmuştur: { قَالَ عَذابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشاءُ } “[Allah] buyurdu ki: «Azabıma dilediğimi uğratırım...»”. Bunun manası şudur: Ben dilediğime azap ederim ve hiç kimsenin bana itiraz etme hakkı yoktur; çünkü her şey benim mülkümdür. Kim sırf kendi mülkünde tasarrufta bulunursa, hiç kimsenin ona itiraz etme hakkı olamaz. Hasan [el-Basrî], kötülük etmekten gelen anlamıyla { مَنْ أَسَاءَ } şeklinde okumuştur ve Şâfiî bu kıraati tercih etmiştir. O'nun: { وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ } “Rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır” kavli hakkında pek çok görüş vardır: { وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ } kavlinden muradın, O'nun dünyadaki rahmetinin herkesi kuşatması olduğu söylenmiştir; ahiretteki rahmeti ise müminlere mahsustur. { فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ } “Onu sakınanlara yazacağım” kavliyle buna işaret edilmektedir. Şöyle de denilmiştir: Varlık, yokluktan hayırlıdır. Bu takdire göre hiçbir varlık yoktur ki Allah'ın rahmeti ona ulaşmamış olsun; bunun en alt mertebesi onun var edilmesidir. Şöyle de denilmiştir: Hayır bizatihi istenendir, şer ise arızî olarak istenendir; bizatihi olan galip ve üstündür, arızî olan ise mağlup ve ikincildir. Mutezile şöyle demiştir: Rahmet, hayır iradesinden ibarettir. Allah Teâlâ'nın rahmet, lezzet ve hayır için yaratmadığı hiçbir canlı yoktur; zira o canlı ya faydalanmaktadır ya da faydalanma imkânına sahiptir, bu da birçok yönden Allah'ın rahmeti iledir; eğer orada bir acı meydana gelirse, onun karşılığında birçok mükâfat (ivaz) vardır ki bunlar da Allah Teâlâ'nın nimeti ve rahmetindendir. İşte bu sebeple: { وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ } “Rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır” buyurmuştur. Bizim âlimlerimiz ise şöyle demiştir: O'nun: { وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ } kavli, tıpkı: { وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ } [Neml: 23] “Kendisine her şeyden verilmişti” kavlinde olduğu gibi kendisiyle husus kastedilmiş genel (âmm) bir ifadedir.
أَمَّا قَوْلُهُ: فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَالَّذِينَ هُمْ بِآياتِنا يُؤْمِنُونَ فَاعْلَمْ أَنَّ جَمِيعَ تَكَالِيفِ اللَّه مَحْصُورَةٌ فِي نَوْعَيْنِ: الْأَوَّلُ: التُّرُوكُ، وَهِيَ الْأَشْيَاءُ الَّتِي يَجِبُ عَلَى الْإِنْسَانِ تَرْكُهَا، وَالِاحْتِرَازُ عَنْهَا وَالِاتِّقَاءُ مِنْهَا، وَهَذَا النَّوْعُ إِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَالثَّانِي: الْأَفْعَالُ وَتِلْكَ التَّكَالِيفُ إِمَّا أَنْ تَكُونَ مُتَوَجِّهَةً عَلَى مَالِ الْإِنْسَانِ أَوْ عَلَى نَفْسِهِ.
O'nun: { فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَالَّذِينَ هُمْ بِآياتِنا يُؤْمِنُونَ } “Onu sakınanlara, zekâtı verenlere ve ayetlerimize iman edenlere yazacağım” kavline gelince; bil ki Allah'ın bütün mükellefiyetleri iki kısımda toplanır: Birincisi terk edilmesi gerekenlerdir ki bunlar insanın terk etmesi, sakınması ve ittika etmesi vacip olan şeylerdir. Bu türe { لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ } “Sakınanlara” kavliyle işaret edilmiştir. İkincisi ise fiillerdir; bu mükellefiyetler de ya insanın malına ya da nefsine yöneliktir.
أَمَّا الْقِسْمُ الْأَوَّلُ: فَهُوَ الزَّكَاةُ وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ.
Birinci kısım zekâttır; buna: { وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ } “Ve zekâtı verenlere” kavliyle işaret edilmiştir.
وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّانِي: فَيَدْخُلُ فِيهِ مَا يَجِبُ عَلَى الْإِنْسَانِ عِلْمًا وَعَمَلًا أَمَّا الْعِلْمُ فَالْمَعْرِفَةُ، وَأَمَّا الْعَمَلُ فَالْإِقْرَارُ بِاللِّسَانِ وَالْعَمَلُ بِالْأَرْكَانِ وَيَدْخُلُ فِيهَا الصَّلَاةُ وَإِلَى هَذَا الْمَجْمُوعِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: وَالَّذِينَ هُمْ بِآياتِنا يُؤْمِنُونَ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ: هُدىً لِلْمُتَّقِينَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ [البقرة: ٢، ٣] .
İkinci kısma gelince; insanın ilim ve amel bakımından üzerine vacip olan şeyler bunun içine girer. İlim bakımından olan marifettir; amel bakımından olan ise dil ile ikrar ve organlarla amel etmektir ki namaz da bunun içine girer. İşte bu bütünlüğe: { وَالَّذِينَ هُمْ بِآياتِنا يُؤْمِنُونَ } “Ve ayetlerimize iman edenler” kavliyle işaret edilmiştir. Bunun bir benzeri de Allah Teâlâ'nın Bakara Suresi'nin başındaki şu kavlidir: { هُدىً لِلْمُتَّقِينَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ } [Bakara: 2, 3] “Gayba iman eden, namazı dosdoğru kılan ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden infak eden takva sahipleri için bir hidayettir”.
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٥٧]
[A'râf Suresi (7), Âyet 157]
الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلالَ الَّتِي كانَتْ عَلَيْهِمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (١٥٧)
{ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلالَ الَّتِي كانَتْ عَلَيْهِمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (١٥٧) } “Onlar ki, yanlarındaki Tevrat'ta ve İncil'de yazılı buldukları o ümmî peygamber olan elçiye uyarlar. O, onlara iyiliği emreder, onları kötülükten alıkoyar, onlara temiz şeyleri helal, murdar şeyleri haram kılar ve üzerlerindeki ağır yükleri, sırtlarındaki bağları kaldırıp atar. Artık ona iman edenler, ona saygı gösterenler, ona yardım edenler ve onunla birlikte indirilen nura uyanlar var ya; işte kurtuluşa erenler onlardır. (157)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ مِنْ صِفَةِ مَنْ تُكْتَبُ لَهُ الرَّحْمَةُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ التَّقْوَى وَإِيتَاءَ الزَّكَاةِ وَالْإِيمَانَ بِالْآيَاتِ، ضَمَّ إِلَى ذَلِكَ أَنْ يَكُونَ مِنْ صِفَتِهِ اتِّبَاعُ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ وَاخْتَلَفُوا فِي ذَلِكَ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: الْمُرَادُ بِذَلِكَ أَنْ يَتَّبِعُوهُ بِاعْتِقَادِ نُبُوَّتِهِ مِنْ حَيْثُ وَجَدُوا صِفَتَهُ فِي التَّوْرَاةِ، إِذْ لَا يَجُوزُ أَنْ يَتَّبِعُوهُ فِي شَرَائِعِهِ قَبْلَ أَنْ يُبْعَثَ إِلَى الْخَلْقِ، وَقَالَ فِي قَوْلِهِ: وَالْإِنْجِيلِ إِنَّ الْمُرَادَ سَيَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا فِي الْإِنْجِيلِ، لِأَنَّ مِنَ الْمُحَالِ أَنْ يَجِدُوهُ فِيهِ قَبْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّه الْإِنْجِيلَ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: بَلِ الْمُرَادُ مَنْ لَحِقَ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَيَّامَ الرَّسُولِ فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ هَؤُلَاءِ اللَّاحِقِينَ لَا يَكْتُبُ لَهُمْ رَحْمَةَ الْآخِرَةِ إِلَّا إِذَا اتَّبَعُوا الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ. وَالْقَوْلُ الثَّانِي أَقْرَبُ، لِأَنَّ اتِّبَاعَهُ قَبْلَ أَنْ بُعِثَ وَوُجِدَ لَا يُمْكِنُ. فَكَأَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ بِهَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ هَذِهِ الرَّحْمَةَ لَا يَفُوزُ بِهَا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ إِلَّا مَنِ اتَّقَى وَآتَى الزَّكَاةَ وَآمَنَ بِالدَّلَائِلِ فِي زَمَنِ مُوسَى، وَمَنْ هَذِهِ صِفَتُهُ فِي أَيَّامِ الرَّسُولِ إِذَا كَانَ مَعَ ذَلِكَ مُتَبِّعًا لِلنَّبِيِّ الْأُمِّيِّ فِي شَرَائِعِهِ.
Bil ki Allah Teâlâ, dünyada ve ahirette kendisine rahmet yazılacak kimselerin niteliklerinin takva, zekât vermek ve ayetlere iman etmek olduğunu açıkladıktan sonra, buna { اتِّبَاعُ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ } “Yanlarındaki Tevrat'ta ve İncil'de yazılı buldukları o ümmî peygambere uymak” niteliğini de eklemiştir. Bu hususta ihtilaf etmişlerdir: Bazıları şöyle demiştir: Bundan murat, Tevrat'ta onun vasfını buldukları cihetle onun peygamberliğine inanarak ona uymalarıdır; zira insanlara gönderilmeden önce onun şeriatine uymaları caiz değildir. O'nun: { وَالْإِنْجِيلِ } kavli hakkında ise şöyle demiştir: Murat, onu ileride İncil'de yazılı bulacaklarıdır; çünkü Allah İncil'i indirmeden önce onu orada bulmaları imkânsızdır. Bazıları da şöyle demiştir: Bilakis murat, İsrailoğulları'ndan Resûl'ün dönemine yetişenlerdir; Allah Teâlâ bu yetişen kimselere, o ümmî peygamber olan Resûl'e uymadıkları takdirde ahiret rahmetini yazmayacağını açıklamıştır. İkinci görüş daha uygundur; çünkü gönderilip ortaya çıkmadan önce ona uymak mümkün değildir. Sanki Allah Teâlâ bu ayetle şunu açıklamıştır: Bu rahmete İsrailoğulları'ndan ancak Musa'nın zamanında sakınan, zekâtı veren ve delillere iman edenler ile Resûl'ün döneminde bu niteliğe sahip olup bununla birlikte şeriatinde o ümmî peygambere uyanlar nail olabilir.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ مُحَمَّدًا ﷺ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِصِفَاتٍ تِسْعٍ.
Bunu bildiğinde deriz ki: Allah Teâlâ bu ayette Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i dokuz sıfatla nitelemiştir:
الصِّفَةُ الْأُولَى: كَوْنُهُ رَسُولًا، وَقَدِ اخْتَصَّ هَذَا اللَّفْظُ بِحَسَبِ الْعُرْفِ بِمَنْ أَرْسَلَهُ اللَّه إِلَى الْخَلْقِ لِتَبْلِيغِ التَّكَالِيفِ.
Birinci sıfat: Resûl olmasıdır. Bu lafız örfte, mükellefiyetleri tebliğ etmesi için Allah'ın mahlûkata gönderdiği kimseye tahsis edilmiştir.
الصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: كَوْنُهُ نَبِيًّا، وَهُوَ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ رَفِيعَ الْقَدْرِ عِنْدَ اللَّه تَعَالَى.
İkinci sıfat: Nebî olmasıdır. Bu da onun Allah Teâlâ katında kadrinin yüce olduğuna delalet eder.
الصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: كَوْنُهُ أُمِّيًّا. قَالَ الزَّجَّاجُ: مَعْنَى الْأُمِّيَّ الَّذِي هُوَ عَلَى صِفَةِ أُمَّةِ الْعَرَبِ.
Üçüncü sıfat: Ümmî olmasıdır. Zeccâc şöyle demiştir: Ümmînin manası, Arap ümmetinin niteliği üzere olan kimsedir.
قَالَ ﵊: «إِنَّا أُمَّةٌ أُمِّيَّةٌ لَا نَكْتُبُ وَلَا نَحْسُبُ»
[Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Biz ümmî bir ümmetiz; yazı yazmaz, hesap yapmayız.»
فَالْعَرَبُ أَكْثَرُهُمْ مَا كَانُوا يَكْتُبُونَ وَلَا يَقْرَءُونَ وَالنَّبِيُّ ﵊ كَانَ كَذَلِكَ، فَلِهَذَا السَّبَبِ وَصَفَهُ بِكَوْنِهِ أُمِّيًّا. قَالَ أَهْلُ التَّحْقِيقِ وَكَوْنُهُ أُمِّيًّا بِهَذَا التَّفْسِيرِ كَانَ مِنْ جُمْلَةِ مُعْجِزَاتِهِ وَبَيَانُهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ ﵊ كَانَ يَقْرَأُ عَلَيْهِمْ كِتَابَ اللَّه تَعَالَى مَنْظُومًا مَرَّةً بَعْدَ أُخْرَى مِنْ غَيْرِ تَبْدِيلِ أَلْفَاظِهِ وَلَا تَغْيِيرِ كَلِمَاتِهِ وَالْخَطِيبُ مِنَ الْعَرَبِ إِذَا ارْتَجَلَ خُطْبَةً ثُمَّ أَعَادَهَا فَإِنَّهُ لَا بُدَّ وَأَنْ يُزِيدَ فِيهَا وَأَنْ يُنْقِصَ عَنْهَا بِالْقَلِيلِ وَالْكَثِيرِ، ثُمَّ إِنَّهُ ﵊ مَعَ أَنَّهُ مَا كَانَ يَكْتُبُ وَمَا كَانَ يَقْرَأُ يَتْلُو كِتَابَ اللَّه مِنْ غَيْرِ زِيَادَةٍ وَلَا نُقْصَانٍ وَلَا تَغْيِيرٍ. فَكَانَ ذَلِكَ مِنَ الْمُعْجِزَاتِ وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: سَنُقْرِئُكَ فَلا تَنْسى [الْأَعْلَى: ٦] وَالثَّانِي: أَنَّهُ لَوْ كَانَ يُحْسِنُ الْخَطَّ وَالْقِرَاءَةَ لَصَارَ مُتَّهَمًا فِي أَنَّهُ رُبَّمَا طَالَعَ كُتُبَ الْأَوَّلِينَ فَحَصَّلَ هَذِهِ الْعُلُومَ مِنْ تِلْكَ الْمُطَالَعَةِ فَلَمَّا أَتَى بِهَذَا الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ الْمُشْتَمِلِ عَلَى الْعُلُومِ الْكَثِيرَةِ مِنْ غَيْرِ تَعَلُّمٍ وَلَا مُطَالَعَةٍ، كَانَ ذَلِكَ مِنَ الْمُعْجِزَاتِ وَهَذَا هُوَ المراد من قوله: وَما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتابٍ وَلا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ إِذاً لَارْتابَ الْمُبْطِلُونَ [الْعَنْكَبُوتِ: ٤٨] الثَّالِثُ: أَنَّ تَعَلُّمَ الْخَطِّ شَيْءٌ سَهْلٌ فَإِنَّ أَقَلَّ النَّاسِ ذَكَاءً وَفِطْنَةً يَتَعَلَّمُونَ الْخَطَّ بِأَدْنَى سَعْيٍ، فَعَدَمُ تَعَلُّمِهِ يَدُلُّ عَلَى نُقْصَانٍ عَظِيمٍ فِي الْفَهْمِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى آتَاهُ عُلُومَ الْأَوَّلِينَ وَالْآخَرِينَ وَأَعْطَاهُ مِنَ الْعُلُومِ وَالْحَقَائِقِ مَا لَمْ يَصِلْ إِلَيْهِ أَحَدٌ مِنَ الْبَشَرِ، وَمَعَ تِلْكَ الْقُوَّةِ الْعَظِيمَةِ فِي الْعَقْلِ وَالْفَهْمِ جَعَلَهُ بِحَيْثُ لَمْ يَتَعَلَّمِ الْخَطَّ الَّذِي يَسْهُلُ تَعَلُّمُهُ عَلَى أَقَلِّ الْخَلْقِ عَقْلًا وَفَهْمًا، فَكَانَ الْجَمْعُ بَيْنَ هَاتَيْنِ الْحَالَتَيْنِ
Arapların çoğu yazmaz ve okumazlardı; Peygamber aleyhisselâm da böyleydi. Bu sebeple onu ümmî olarak nitelemiştir. Muhakkik âlimler şöyle demiştir: Bu tefsire göre onun ümmî olması, mucizelerinin cümlesindendi. Bunun açıklaması birkaç yöndendir: Birincisi: [Peygamber] aleyhisselâm, Allah Teâlâ'nın kitabını lafızlarını değiştirmeksizin ve kelimelerini başkalaştırmaksızın nazmedilmiş olarak onlara tekrar tekrar okuyordu. Arap hatibi ise irticalen (hazırlıksız) bir konuşma yapıp sonra onu tekrarladığında, az veya çok ona mutlaka bir şeyler ekler ya da ondan bir şeyler eksiltir. Ayrıca o aleyhisselâm, yazı yazmadığı ve okumadığı halde Allah'ın kitabını hiçbir artırma, eksiltme ve değişiklik olmaksızın okuyordu. Bu bir mucize idi; Allah Teâlâ'nın: { سَنُقْرِئُكَ فَلا تَنْسى } [A'lâ: 6] “Sana okutacağız da sen unutmayacaksın” kavliyle buna işaret edilmektedir. İkincisi: Eğer yazmayı ve okumayı iyi bilseydi, belki de öncekilerin kitaplarını inceleyip bu ilimleri o incelemeden elde ettiği yönünde ithama maruz kalırdı. Ne var ki hiçbir öğrenim görmeden ve inceleme yapmadan pek çok ilmi içeren bu yüce Kur'an'ı getirince, bu bir mucize oldu. İşte O'nun: { وَما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتابٍ وَلا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ إِذاً لَارْتابَ الْمُبْطِلُونَ } [Ankebût: 48] “Sen bundan önce hiçbir kitap okumuyordun ve onu sağ elinle de yazmıyordun; öyle olsaydı batıla sapanlar elbette şüpheye düşerlerdi” kavlinden murat budur. Üçüncüsü: Yazı öğrenmek kolay bir şeydir; zira zekâ ve anlayış bakımından insanların en gerisinde olanlar bile en küçük bir gayretle yazı yazmayı öğrenirler. Dolayısıyla onu öğrenmemek anlayışta büyük bir noksanlığa delalet eder. Sonra Allah Teâlâ ona öncekilerin ve sonrakilerin ilimlerini vermiş, insanlardan hiçbirinin ulaşamadığı ilimleri ve hakikatleri ona bahşetmiştir. Akıl ve anlayıştaki bu muazzam gücüne rağmen, yaratılmışların akıl ve anlayış bakımından en gerisinde olanına bile öğrenmesi kolay gelen yazıyı öğrenmemiş kılmıştır. Birbirine zıt bu iki durumu
الْمُتَضَادَّتَيْنِ جَارِيًا مَجْرَى الْجَمْعِ بَيْنَ الضِّدَّيْنِ وَذَلِكَ مِنَ الْأُمُورِ الْخَارِقَةِ لِلْعَادَةِ وَجَارٍ مَجْرَى الْمُعْجِزَاتِ.
bir araya getirmek, iki zıddı birleştirmek mesabesinde olmuştur ki bu da olağanüstü hususlardandır ve mucizeler kabilindendir.
الصِّفَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ نَعْتَهُ وَصِحَّةَ نُبُوَّتِهِ مَكْتُوبٌ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ، لِأَنَّ ذَلِكَ لَوْ لَمْ يَكُنْ مَكْتُوبًا لَكَانَ ذِكْرُ هَذَا الْكَلَامِ مِنْ أَعْظَمِ الْمُنَفِّرَاتِ لليهود النصارى عَنْ قَبُولِ قَوْلِهِ، لِأَنَّ الْإِصْرَارَ عَلَى الْكَذِبِ والبهتان من أعظم النفرات، وَالْعَاقِلُ لَا يَسْعَى فِيمَا يُوجِبُ نُقْصَانَ حَالِهِ، وَيُنَفِّرُ النَّاسَ عَنْ قَبُولِ قَوْلِهِ: فَلَمَّا قَالَ ذَلِكَ دَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ ذَلِكَ النَّعْتَ كَانَ مَذْكُورًا فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ وَذَلِكَ مِنْ أَعْظَمِ الدَّلَائِلِ عَلَى صِحَّةِ نُبُوَّتِهِ.
Dördüncü sıfat: Allah Teâlâ'nın: { الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ } “O peygamber ki onu yanlarındaki Tevrat'ta ve İncil'de yazılı bulurlar” kavlidir. Bu, onun niteliğinin ve peygamberliğinin sıhhatinin Tevrat ve İncil'de yazılı olduğuna delalet eder; çünkü şayet bu yazılı olmasaydı, bu sözün zikredilmesi Yahudi ve Hristiyanları onun sözünü kabul etmekten en çok nefret ettiren şeylerden biri olurdu. Zira yalan ve iftirada ısrar etmek insanları en çok kaçıran şeydir; akıllı bir kimse ise durumunun zedelenmesine ve insanların sözünü kabul etmekten kaçınmasına sebep olacak bir şeye yeltenmez. O bunu söyleyince bu durum, o niteliğin Tevrat ve İncil'de zikredilmiş olduğuna delalet etmiştir ki bu da onun peygamberliğinin sıhhatine en büyük delillerdendir.
الصِّفَةُ الْخَامِسَةُ: قَوْلُهُ: يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ اسْتِئْنَافًا، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ أَنَّهُ يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَأَقُولُ مَجَامِعُ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ مَحْصُورَةٌ فِي
Beşinci sıfat: Başlangıç cümlesi (isti'nâf) olarak O'nun: { يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ } “Onlara iyiliği emreder” kavlidir; mananın «yanlarında onun kendilerine iyiliği emredeceğinin yazılı olduğunu bulurlar» şeklinde olması da caizdir. Derim ki: İyiliği emretmenin (emr-i bi'l-ma'rûf) bütün yönleri şu
قَوْلِهِ ﵊: «التَّعْظِيمُ لِأَمْرِ اللَّه وَالشَّفَقَةُ عَلَى خَلْقِ اللَّه»
sözde toplanmıştır: [Peygamber] aleyhisselâm'ın: «Allah'ın emrine tazim ve Allah'ın yarattıklarına şefkat» [hadisidir].
وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَوْجُودَ إِمَّا وَاجِبُ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ وَإِمَّا مُمْكِنُ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ. أَمَّا الْوَاجِبُ لِذَاتِهِ فَهُوَ اللَّه ﷻ، وَلَا مَعْرُوفَ أَشْرَفُ مِنْ تَعْظِيمِهِ وَإِظْهَارِ عُبُودِيَّتِهِ وَإِظْهَارِ الْخُضُوعِ وَالْخُشُوعِ عَلَى بَابِ عِزَّتِهِ وَالِاعْتِرَافِ بِكَوْنِهِ مَوْصُوفًا بِصِفَاتِ الْكَمَالِ مُبَرَّأً عَنِ النَّقَائِصِ وَالْآفَاتِ مُنَزَّهًا عَنِ الْأَضْدَادِ وَالْأَنْدَادِ، وَأَمَّا الْمُمْكِنُ لِذَاتِهِ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ حَيَوَانًا، فَلَا سَبِيلَ إِلَى إِيصَالِ الْخَيْرِ إِلَيْهِ لِأَنَّ الِانْتِفَاعَ مَشْرُوطٌ بالحياة، ومع هذا فإن يَجِبُ النَّظَرُ إِلَى كُلِّهَا بِعَيْنِ التَّعْظِيمِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهَا مَخْلُوقَةٌ للَّه تَعَالَى، وَمِنْ حَيْثُ إِنَّ كُلَّ ذَرَّةٍ مِنْ ذَرَّاتِ الْمَخْلُوقَاتِ لَمَّا كَانَتْ دَلِيلًا قَاهِرًا وَبُرْهَانًا بَاهِرًا عَلَى تَوْحِيدِهِ وَتَنْزِيهِهِ فَإِنَّهُ يَجِبُ النَّظَرُ إِلَيْهِ بِعَيْنِ الِاحْتِرَامِ. ومن حيث أن اللَّه تَعَالَى فِي كُلِّ ذَرَّةٍ مِنْ ذَرَّاتِ الْمَخْلُوقَاتِ أسراراً عجيبة وحكماً خفية فيحب النَّظَرُ إِلَيْهَا بِعَيْنِ الِاحْتِرَامِ، وَأَمَّا إِنْ كَانَ ذَلِكَ الْمَخْلُوقُ مِنْ جِنْسِ الْحَيَوَانِ فَإِنَّهُ يَجِبُ إِظْهَارُ الشَّفَقَةِ عَلَيْهِ بِأَقْصَى مَا يَقْدِرُ الْإِنْسَانُ عَلَيْهِ، وَيَدْخُلُ فِيهِ بِرُّ الْوَالِدَيْنِ وَصِلَةُ الْأَرْحَامِ وَبَثُّ الْمَعْرُوفِ فَثَبَتَ أَنَّ
Zira varlık ya zatı gereği varlığı zorunlu (vâcibü'l-vücûd li-zâtihî) olandır ya da zatı gereği varlığı mümkün (mümkinü'l-vücûd li-zâtihî) olandır. Zatı gereği zorunlu olan, Allah celle celâluhû'dur. O'na tazim etmekten, O'na kulluğu açığa vurmaktan, O'nun izzet kapısında boyun büküp huşû göstermekten ve O'nun kemal sıfatlarıyla muttasıf, noksanlık ve kusurlardan beri, zıtlardan ve ortaklardan münezzeh olduğunu ikrar etmekten daha şerefli bir iyilik (ma'ruf) yoktur. Zatı gereği mümkün olan varlığa gelince; şayet canlı değilse, ona hayrı ulaştırmanın bir yolu yoktur; zira faydalanmak canlı olmaya bağlıdır. Bununla birlikte, Allah Teâlâ'nın mahlûku olması bakımından ve yaratılmışların her bir zerresi O'nun tevhid ve tenzihine kahredici bir delil ve apaçık bir burhan olması bakımından hepsine tazim nazarıyla bakmak vaciptir; dolayısıyla ona saygı gözüyle bakılmalıdır. Allah Teâlâ'nın yaratılmışların her bir zerresinde şaşırtıcı sırları ve gizli hikmetleri bulunması bakımından da onlara saygı nazarıyla bakılması gerekir. Şayet o mahlûk canlı cinsinden ise, insanın gücünün yettiği en son noktaya kadar ona şefkat göstermesi vaciptir; anne babaya iyilik etmek, akrabalık bağlarını gözetmek ve iyiliği yaymak da bunun içine girer. Böylece sabit olmuştur ki:
قَوْلَهُ ﵊: «التَّعْظِيمُ لِأَمْرِ اللَّه وَالشَّفَقَةُ عَلَى خَلْقِ اللَّه»
[Peygamber] aleyhisselâm'ın: «Allah'ın emrine tazim ve Allah'ın yarattıklarına şefkat» buyruğu,
كَلِمَةٌ جَامِعَةٌ لِجَمِيعِ جِهَاتِ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ.
iyiliği emretmenin bütün yönlerini toplayan kapsamlı bir kelimedir.
الصِّفَةُ السَّادِسَةُ: قَوْلُهُ: وَيَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَالْمُرَادُ مِنْهُ أَضْدَادُ الْأُمُورِ الْمَذْكُورَةِ وَهِيَ عِبَادَةُ الْأَوْثَانِ، وَالْقَوْلُ فِي صِفَاتِ اللَّه بِغَيْرِ عِلْمٍ، وَالْكُفْرُ بِمَا أَنْزَلَ اللَّه عَلَى النَّبِيِّينَ، وَقَطْعُ الرَّحِمِ، وَعُقُوقُ الْوَالِدَيْنِ.
Altıncı sıfat: O'nun: { وَيَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ } “Onları kötülükten alıkoyar” kavlidir; bundan murat ise zikredilen hususların zıtlarıdır ki bunlar: Putlara tapmak, Allah'ın sıfatları hakkında bilgisizce söz söylemek, Allah'ın peygamberlere indirdiklerini inkâr etmek, akrabalık bağlarını koparmak ve anne babaya isyan etmektir.
الصِّفَةُ السَّابِعَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ مِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: الْمُرَادُ بِالطَّيِّبَاتِ الْأَشْيَاءُ الَّتِي حَكَمَ اللَّه بِحِلِّهَا وَهَذَا بِعِيدٌ لِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ تصير الآية ويحل لهم المحللات وهذ مَحْضُ التَّكْرِيرِ. الثَّانِي: أَنَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ تَخْرُجُ الْآيَةُ عَنِ الْفَائِدَةِ، لِأَنَّا لَا نَدْرِي أَنَّ الْأَشْيَاءَ الَّتِي أَحَلَّهَا اللَّه مَا هِيَ وَكَمْ هِيَ؟ بَلِ الْوَاجِبُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الطَّيِّبَاتِ الْأَشْيَاءَ الْمُسْتَطَابَةَ بِحَسَبِ الطَّبْعِ وَذَلِكَ لِأَنَّ تَنَاوُلَهَا يُفِيدُ اللَّذَّةَ، وَالْأَصْلُ فِي الْمَنَافِعِ الْحِلُّ فَكَانَتْ هَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةً عَلَى أَنَّ الْأَصْلَ فِي كُلِّ مَا تَسْتَطِيبُهُ النَّفْسُ وَيَسْتَلِذُّهُ الطَّبْعُ الْحِلُّ إِلَّا لِدَلِيلٍ مُنْفَصِلٍ.
Yedinci sıfat: Allah Teâlâ'nın: { وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ } “Onlara temiz şeyleri helal kılar” kavlidir. İnsanlardan bazıları: «Tayyibât (temiz şeyler) ile murat, Allah'ın helal olduğuna hükmettiği şeylerdir» demişlerdir; fakat bu iki yönden uzaktır: Birincisi: Bu takdire göre ayet «onlara helal kılınanları helal kılar» şeklini alır ki bu sırf bir tekrardır. İkincisi: Bu takdire göre ayet fayda sağlamaktan çıkar; çünkü biz Allah'ın helal kıldığı şeylerin ne olduğunu ve kaç tane olduğunu bilemeyiz. Aksine vacip olan, tayyibâttan muradın tabiat bakımından hoş karşılanan şeyler olmasıdır; zira bunların tüketilmesi lezzet verir, faydalı şeylerde asıl olan ise helalliktir. Dolayısıyla bu ayet, ayrık (münfasıl) bir delil bulunmadıkça nefsin hoşlandığı ve tabiatın lezzet aldığı her şeyde aslolanın helallik olduğuna delalet etmektedir.
الصِّفَةُ الثَّامِنَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ قَالَ عَطَاءٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، يُرِيدُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَمَا ذُكِرَ فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ إِلَى قَوْلِهِ: ذلِكُمْ فِسْقٌ وَأَقُولُ: كُلُّ مَا يَسْتَخْبِثُهُ الطَّبْعُ وَتَسْتَقْذِرُهُ النَّفْسُ كَانَ تَنَاوُلُهُ سَبَبًا لِلْأَلَمِ، وَالْأَصْلُ فِي الْمَضَارِّ الْحُرْمَةُ، فَكَانَ مُقْتَضَاهُ أَنَّ كُلَّ مَا يَسْتَخْبِثُهُ الطَّبْعُ فَالْأَصْلُ فِيهِ/ الْحُرْمَةُ إِلَّا لِدَلِيلٍ مُنْفَصِلٍ. وَعَلَى هَذَا الْأَصْلِ: فَرَّعَ الشَّافِعِيُّ ﵀ تَحْرِيمَ بَيْعِ الْكَلْبِ، لِأَنَّهُ
Sekizinci sıfat: Allah Teâlâ'nın: { وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ } “Onlara murdar şeyleri haram kılar” kavlidir. Atâ, İbn Abbas'tan naklen: «Meyteyi (leşi), kanı ve Mâide Suresi'nde: { ذلِكُمْ فِسْقٌ } “Bunlar fısktır” kavline kadar zikredilenleri kastetmektedir» demiştir. Derim ki: Tabiatın iğrenç bulduğu ve nefsin pis saydığı her şeyin tüketilmesi eleme sebep olur; zararlı şeylerde asıl olan ise haramlıktır. Dolayısıyla bunun gereği şudur: Ayrık bir delil bulunmadıkça tabiatın pis bulduğu her şeyde asıl olan haramlıktır. Bu asıl üzerine Şâfiî rahimehullâh köpeğin satışının haramlığı hükmünü bina etmiştir; çünkü o,
رَوَى عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّه عليه سلم
İbn Abbas'tan, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet etmiştir:
فِي كِتَابِ الصَّحِيحَيْنِ أَنَّهُ قَالَ: «الْكَلْبُ خَبِيثٌ، وَخَبِيثٌ ثَمَنُهُ»
Sahîhayn kitabında [geçtiğine göre Peygamber] şöyle buyurmuştur: «Köpek habistir (murdardır), onun bedeli de habistir.»
وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّ ثَمَنَهُ خَبِيثٌ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ حَرَامًا لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ وَأَيْضًا الْخَمْرُ مُحَرَّمَةٌ لِأَنَّهَا رِجْسٌ بدليل قوله: إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ إِلَى قَوْلِهِ: رِجْسٌ [الْمَائِدَةِ: ٩٠] وَالرِّجْسُ خَبِيثٌ بِدَلِيلِ إِطْبَاقِ أَهْلِ اللُّغَةِ عَلَيْهِ، وَالْخَبِيثُ حَرَامٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى:
Onun bedelinin habis olduğu sabit olunca, Allah Teâlâ'nın: { وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ } “Onlara murdar şeyleri haram kılar” kavli gereğince haram olması vacip olur. Aynı şekilde şarap da haramdır; çünkü o, { إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ } kavlinden { رِجْسٌ } [Mâide: 90] kavline kadar olan ayetin delaletiyle pistir (ricstir). Rics ise dil ehlinin ittifakı ile habistir; habis olan da Allah Teâlâ'nın şu kavli gereğince haramdır:
وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ.
{ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ } “Onlara murdar şeyleri haram kılar”.
الصِّفَةُ التَّاسِعَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلالَ الَّتِي كانَتْ عَلَيْهِمْ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Dokuzuncu sıfat: Allah Teâlâ'nın: { وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلالَ الَّتِي كانَتْ عَلَيْهِمْ } “Ve üzerlerindeki ağır yükleri, sırtlarındaki bağları kaldırıp atar” kavlidir. Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَحْدَهُ (آصَارَهُمْ) عَلَى الْجَمْعِ، وَالْبَاقُونَ إِصْرَهُمْ عَلَى الْوَاحِدِ. قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: الْإِصْرُ مَصْدَرٌ يَقَعُ عَلَى الْكَثْرَةِ مَعَ إِفْرَادِ لَفْظِهِ يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ إِضَافَتُهُ، وَهُوَ مُفْرَدٌ إِلَى الْكَثْرَةِ، كَمَا قَالَ: وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصارِهِمْ [الْبَقَرَةِ: ٢٠] وَمَنْ جَمَعَ، أَرَادَ ضُرُوبًا مِنَ الْعُهُودِ مُخْتَلِفَةً، وَالْمَصَادِرُ قَدْ تُجْمَعُ إِذَا اخْتَلَفَتْ ضُرُوبُهَا كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَتَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا [الْأَحْزَابِ: ١٠] .
Birinci Mesele: İbn Âmir tek başına çoğul olarak (آصَارَهُمْ - âsârahum) şeklinde okumuş, diğerleri ise tekil olarak { إِصْرَهُمْ } şeklinde okumuşlardır. Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: *İsr* (الْإِصْرُ), lafzı tekil olmakla birlikte çokluğa delalet eden bir masdardır; tıpkı: { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصارِهِمْ } [Bakara: 20] “Allah dileseydi onların işitmelerini ve görmelerini gideriverirdi” kavlinde olduğu gibi tekil olduğu halde çokluğa muzaf kılınması buna delalet eder. Çoğul okuyan kimse ise muhtelif ahit çeşitlerini kastetmiştir; zira tıpkı: { وَتَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا } [Ahzâb: 10] “Allah hakkında türlü zanlarda bulunuyordunuz” kavlinde olduğu gibi masdarlar çeşitleri farklılaştığında çoğul yapılabilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْإِصْرُ الثِّقَلُ الَّذِي يَأْصِرُ صَاحِبَهُ، أَيْ يَحْبِسُهُ مِنَ الْحَرَاكِ لِثِقَلِهِ، وَالْمُرَادُ مِنْهُ: أَنَّ شَرِيعَةَ مُوسَى ﵇ كَانَتْ شَدِيدَةً. وَقَوْلُهُ: وَالْأَغْلالَ الَّتِي كانَتْ عَلَيْهِمْ الْمُرَادُ مِنْهُ: الشَّدَائِدُ الَّتِي كَانَتْ فِي عِبَادَاتِهِمْ كَقَطْعِ أَثَرِ الْبَوْلِ، وَقَتْلِ النَّفْسِ فِي التَّوْبَةِ، وَقَطْعِ الأعضاء الخاطئة، وتتبع العروف مِنَ اللَّحْمِ وَجَعَلَهَا اللَّه أَغْلَالًا، لِأَنَّ التَّحْرِيمَ يَمْنَعُ مِنَ الْفِعْلِ، كَمَا أَنَّ الْغِلَّ يَمْنَعُ عَنِ الْفِعْلِ، وَقِيلَ: كَانَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ إِذَا قَامَتْ إِلَى الصَّلَاةِ لَبِسُوا الْمُسُوحَ، وَغَلُّوا أَيْدِيَهُمْ إِلَى أَعْنَاقِهِمْ تَوَاضُعًا للَّه تَعَالَى، فَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ الْأَغْلَالُ غَيْرُ مُسْتَعَارَةٍ.
İkinci Mesele: *İsr* (الْإِصْرُ), sahibini bağlayan, yani ağırlığından ötürü hareket etmekten alıkoyan ağır yüktür. Bundan murat, Musa aleyhisselâm'ın şeriatinin ağır oluşudur. O'nun: { وَالْأَغْلالَ الَّتِي كانَتْ عَلَيْهِمْ } “Sırtlarındaki bağları [kaldırıp atar]” kavlinden murat ise; idrar değen yerin kesilip atılması, tevbede nefsin öldürülmesi, günah işleyen organların kesilmesi ve etten damarların ayıklanması gibi onların ibadetlerindeki ağır yükümlülüklerdir. Allah bunları bukağılar (ağlâl) olarak nitelemiştir; çünkü tıpkı bukağının eyleme engel olması gibi haram kılma da eyleme engel olur. Şöyle de denilmiştir: İsrailoğulları namaza durduklarında çul giyer ve Allah Teâlâ'ya tevazu göstermek için ellerini boyunlarına bağlarlardı; bu görüşe göre bukağılar (ağlâl) istiare (mecaz) değildir.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الأصل في المضار أَنْ لَا تَكُونَ مَشْرُوعَةً، لِأَنَّ كُلَّ مَا كَانَ ضَرَرًا كَانَ إِصْرًا وَغِلًّا، وَظَاهِرُ هَذَا النَّصِّ يَقْتَضِي عَدَمَ الْمَشْرُوعِيَّةِ، وَهَذَا نَظِيرٌ
Bil ki bu ayet, zararlı şeylerde asıl olanın meşru kılınmamış olması gerektiğine delalet eder; çünkü zarar olan her şey bir ısr (ağır yük) ve bukağıdır; bu nassın zahiri de meşru olmamayı gerektirir. Bu durum,
لِقَوْلِهِ ﵊: «لَا ضَرَرَ وَلَا ضِرَارَ» فِي الْإِسْلَامِ،
[Peygamber] aleyhisselâm'ın: «İslam'da zarar vermek de zarara zararla karşılık vermek de yoktur» kavlinin
وَلِقَوْلِهِ ﵊: «بُعِثْتُ بِالْحَنِيفِيَّةِ السَّهْلَةِ السَّمْحَةِ»
ve [Peygamber] aleyhisselâm'ın: «Ben kolay ve müsamahakâr olan haniflik ile gönderildim» kavlinin bir benzeridir
وَهُوَ أَصْلٌ كَبِيرٌ فِي الشَّرِيعَةِ.
ve şeriatte büyük bir esastır.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَمَّا وَصَفَ مُحَمَّدًا ﵊ بِهَذِهِ الصِّفَاتِ التِّسْعِ. قَالَ بَعْدَهُ: فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يَعْنِي مِنَ الْيَهُودِ وَعَزَّرُوهُ يَعْنِي وَقَّرُوهُ. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : أَصْلُ التَّعْزِيرِ الْمَنْعُ وَمِنْهُ التَّعْزِيرُ وَهُوَ الضَّرْبُ، دُونَ الْحَدِّ، لِأَنَّهُ مَنْعٌ مِنْ مُعَاوَدَةِ الْقَبِيحِ.
Bil ki Allah Teâlâ Muhammed aleyhisselâm'ı bu dokuz sıfatla niteleyince, ardından şöyle buyurmuştur: { فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ } “Artık ona iman edenler”; İbn Abbas: «Yani Yahudilerden» demiştir; { وَعَزَّرُوهُ } “Ona saygı gösterenler”, yani ona tazim edenlerdir. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Te'zîr'in aslı engellemektir; had cezasından daha hafif olan vurmaya te'zîr denilmesi de çirkin işi tekrarlamaktan alıkoyduğu içindir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَنَصَرُوهُ أَيْ عَلَى عَدُوِّهِ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ وَهُوَ الْقُرْآنُ. وَقِيلَ الْهُدَى وَالْبَيَانُ وَالرِّسَالَةُ. وَقِيلَ الْحَقُّ الَّذِي بَيَانُهُ فِي الْقُلُوبِ كَبَيَانِ النُّورِ.
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَنَصَرُوهُ } “Ona yardım edenler”, yani düşmanına karşı; { وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ } “Ve onunla birlikte indirilen nura uyanlar” ki o Kur'an'dır. Hidayet, beyan ve risalet olduğu da söylenmiştir. Kalplerdeki beyanı nurun beyanı gibi olan hak olduğu da söylenmiştir.
فَإِنْ قيل: كيف يمكن حمل النور هاهنا عَلَى الْقُرْآنِ؟ وَالْقُرْآنُ مَا أُنْزِلَ مَعَ مُحَمَّدٍ، وَإِنَّمَا أُنْزِلَ مَعَ جِبْرِيلَ.
Eğer: «Burada nurun Kur'an'a hamledilmesi nasıl mümkün olur? Zira Kur'an Muhammed ile birlikte indirilmemiş, bilakis Cebrail ile indirilmiştir» denilirse,
قُلْنَا: مَعْنَاهُ إِنَّهُ أُنْزِلَ مَعَ نُبُوَّتِهِ لِأَنَّ نُبُوَّتَهُ ظَهَرَتْ مَعَ ظُهُورِ الْقُرْآنِ.
Deriz ki: Bunun manası, onun peygamberliği ile birlikte indirilmiş olduğudur; çünkü onun peygamberliği Kur'an'ın ortaya çıkmasıyla belirginleşmiştir.
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ هَذِهِ الصِّفَاتِ قَالَ أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ أَيْ هم الفائزون بالمطلوب في الدنيا والآخرة.
Sonra Allah Teâlâ bu sıfatları zikredince: { أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “İşte kurtuluşa erenler onlardır” buyurmuştur; yani dünyada ve ahirette arzulanan şeye kavuşanlar onlardır.
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٥٨]
[A'râf Suresi (7), Âyet 158]
قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعاً الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ يُحيِي وَيُمِيتُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَكَلِماتِهِ وَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (١٥٨)
{ قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعاً الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ يُحيِي وَيُمِيتُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَكَلِماتِهِ وَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (١٥٨) } “De ki: «Ey insanlar! Şüphesiz ben, göklerin ve yerin mülkü kendisine ait olan, kendisinden başka hiçbir ilah bulunmayan, hem dirilten hem öldüren Allah'ın hepinize gönderdiği elçisiyim. O halde Allah'a ve O'nun ümmî nebi olan resûlüne -ki o da Allah'a ve O'nun kelimelerine iman eder- iman edin ve ona uyun ki doğru yolu bulasınız.» (158)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ مِنْ شَرْطِ حُصُولِ الرَّحْمَةِ لِأُولَئِكَ الْمُتَّقِينَ، كَوْنَهُمْ مُتَّبِعِينَ لِلرَّسُولِ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ، حَقَّقَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ رِسَالَتَهُ إلى الخلق بالكلية. فقال: قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعاً وَفِي هَذِهِ الْكَلِمَةِ مَسْأَلَتَانِ:
Bil ki Allah Teâlâ: { فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ } “Onu sakınanlara yazacağım” buyurup ardından o sakınanlar için rahmetin hâsıl olmasının şartının o ümmî nebi olan Resûl'e uymaları olduğunu açıklayınca, bu ayette onun bütün mahlûkata olan risaletini kesin olarak ortaya koymuştur. Böylece: { قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعاً } “De ki: «Ey insanlar! Şüphesiz ben, Allah'ın hepinize [gönderdiği] elçisiyim»” buyurmuştur. Bu kelamda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ مُحَمَّدًا ﵊ مَبْعُوثٌ إِلَى جَمِيعِ الْخَلْقِ. وَقَالَ طَائِفَةٌ مِنَ الْيَهُودِ يُقَالُ لَهُمُ الْعِيسَوِيَّةُ وَهُمْ أَتْبَاعُ عِيسَى الْأَصْفَهَانِيِّ: إِنَّ مُحَمَّدًا رَسُولٌ صَادِقٌ مَبْعُوثٌ إِلَى الْعَرَبِ. وَغَيْرُ مَبْعُوثٍ إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ. وَدَلِيلُنَا عَلَى إِبْطَالِ قَوْلِهِمْ هَذِهِ الآية. لأن قوله: يا أَيُّهَا النَّاسُ خِطَابٌ يَتَنَاوَلُ كُلَّ النَّاسِ.
Birinci Mesele: Bu ayet, Muhammed aleyhisselâm'ın bütün yaratılmışlara gönderildiğine delalet eder. Yahudilerden Îseviyye denilen ve Îsâ el-İsfahânî'nin mensupları olan bir fırka şöyle demiştir: «Muhammed, Araplara gönderilmiş sadık bir resûldür; İsrailoğulları'na ise gönderilmemiştir.» Onların sözünü iptal etmedeki delilimiz bu ayettir; zira O'nun: { يا أَيُّهَا النَّاسُ } “Ey insanlar!” kavli bütün insanları kapsayan bir hitaptır.
ثُمَّ قَالَ: إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعاً وَهَذَا يَقْتَضِي كَوْنَهُ مَبْعُوثًا إِلَى جَمِيعِ النَّاسِ، وَأَيْضًا فَمَا يُعْلَمُ بِالتَّوَاتُرِ مِنْ دِينِهِ، أَنَّهُ كَانَ يَدَّعِي أَنَّهُ مَبْعُوثٌ إِلَى كُلِّ الْعَالَمِينَ. فَإِمَّا أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ كَانَ رَسُولًا حَقًّا أَوْ مَا كَانَ كَذَلِكَ، فَإِنْ كَانَ رَسُولًا حَقًّا، امْتَنَعَ الْكَذِبُ عَلَيْهِ. وَوَجَبَ الْجَزْمُ بِكَوْنِهِ صَادِقًا فِي كُلِّ مَا يَدَّعِيهِ، فَلَمَّا ثَبَتَ بِالتَّوَاتُرِ وَبِظَاهِرِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ كَانَ يَدَّعِي كَوْنَهُ مَبْعُوثًا إِلَى جَمِيعِ الْخَلْقِ وَجَبَ كَوْنُهُ صَادِقًا فِي هَذَا الْقَوْلِ، وَذَلِكَ يُبْطِلُ قَوْلَ مَنْ يَقُولُ: إِنَّهُ كَانَ مَبْعُوثًا إِلَى الْعَرَبِ فَقَطْ، لَا إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ.
Ardından: { إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعاً } “Şüphesiz ben, Allah'ın hepinize [gönderdiği] elçisiyim” buyurmuştur; bu da onun bütün insanlara gönderilmiş olmasını gerektirir. Ayrıca onun dininden mütevatir olarak bilinmektedir ki o, bütün âlemlere gönderildiğini iddia ediyordu. O halde ya onun hak bir resûl olduğu söylenir ya da öyle olmadığı söylenir: Şayet hak bir resûl idiyse, onun yalan söylemesi imkânsızdır ve iddia ettiği her şeyde doğru sözlü olduğuna kesin olarak hükmetmek vacip olur. Mütevatir nakille ve bu ayetin zahiriyle onun bütün mahlûkata gönderildiğini iddia ettiği sabit olunca, onun bu sözünde doğru sözlü olması vacip olmuştur; bu da onun İsrailoğulları'na değil, sadece Araplara gönderildiğini söyleyen kimsenin sözünü iptal eder.
وَأَمَّا قَوْلُ الْقَائِلِ: إِنَّهُ مَا كَانَ رَسُولًا حَقًّا، فَهَذَا يَقْتَضِي الْقَدْحَ فِي كَوْنِهِ رَسُولًا إِلَى الْعَرَبِ وَإِلَى غَيْرِهِمْ، فَثَبَتَ أَنَّ الْقَوْلَ بِأَنَّهُ رَسُولٌ إِلَى بَعْضِ الْخَلْقِ دُونَ بَعْضٍ كَلَامٌ بَاطِلٌ مُتَنَاقِضٌ.
«O hak bir resûl değildi» diyen kimsenin sözüne gelince; bu söz onun hem Araplara hem de başkalarına resûl oluşunu zedelemeyi gerektirir. Böylece onun mahlûkatın bir kısmına resûl olup diğer kısmına olmadığı yönündeki sözün batıl ve çelişkili bir söz olduğu sabit olmuştur.
إِذَا ثبت هذا فنقول: قوله: يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعاً مِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ إِنَّهُ عَامٌّ دَخَلَهُ التَّخْصِيصُ وَمِنْهُمْ مَنْ أَنْكَرَ ذَلِكَ، أَمَّا الْأَوَّلُونَ فَقَالُوا: إِنَّهُ دَخَلَهُ التَّخْصِيصُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ رَسُولٌ إِلَى النَّاسِ إِذَا كَانُوا مِنْ جُمْلَةِ الْمُكَلَّفِينَ فَأَمَّا إِذَا لَمْ يَكُونُوا مِنْ جُمْلَةِ الْمُكَلَّفِينَ لَمْ يَكُنْ رَسُولًا إِلَيْهِمْ، وَذَلِكَ
Bu sabit olunca deriz ki: O'nun: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعاً } “Ey insanlar! Şüphesiz ben, Allah'ın hepinize [gönderdiği] elçisiyim” kavli hakkında; insanlardan kimi bunun tahsise uğramış genel bir lafız (âm) olduğunu söylemiş, kimi de bunu reddetmiştir. Birincilere gelince; tahsisin iki yönden girdiğini söylemişlerdir: Birincisi: O, insanlar ancak mükellefler zümresinden olduklarında onlara resûldür; mükellefler zümresinden olmadıklarında ise onlara resûl değildir. Zira
لِأَنَّهُ ﵊ قَالَ: «رُفِعَ الْقَلَمُ عَنْ ثَلَاثٍ عَنِ الصَّبِيِّ حَتَّى يَبْلُغَ وَعَنِ النَّائِمِ حَتَّى يَسْتَيْقِظَ وَعَنِ الْمَجْنُونِ حَتَّى يُفِيقَ»
[Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Üç kişiden kalem kaldırılmıştır: Büluğa erinceye kadar çocuktan, uyanıncaya kadar uyuyandan ve aklı başına gelinceye kadar deliden.»
والثاني: أَنَّهُ رَسُولُ اللَّه إِلَى كُلِّ مَنْ وَصَلَ إِلَيْهِ خَبَرُ وُجُودِهِ وَخَبَرُ مُعْجِزَاتِهِ وَشَرَائِعِهِ، حَتَّى يُمْكِنَهُ عِنْدَ ذَلِكَ مُتَابَعَتُهُ، أَمَّا لَوْ قَدَّرْنَا حُصُولَ قَوْمٍ فِي طَرَفٍ مِنْ أَطْرَافِ الْعَالَمِ لم يبلغهم خبر وجوده ولا خبر مُعْجِزَاتِهِ، فَهُمْ لَا يَكُونُونَ مُكَلَّفِينَ بِالْإِقْرَارِ بِنُبُوَّتِهِ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ أَنْكَرَ الْقَوْلَ بِدُخُولِ التَّخْصِيصِ فِي الْآيَةِ مِنْ هَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ:
İkincisi: O, varlığının haberi, mucizelerinin ve şeriatinin haberi kendisine ulaşan herkese Allah'ın resûlüdür; ta ki o kimse bu durumda ona tâbi olabilsin. Şayet âlemin bir ucunda varlığının ve mucizelerinin haberi kendilerine ulaşmamış bir topluluğun varlığını varsayarsak, onlar onun peygamberliğini ikrar etmekle mükellef olmazlar. İnsanlardan kimi de bu iki yönden ayete tahsis girdiği görüşünü reddetmiştir: