فَضَحِكَ رَسُولِ اللَّه ﷺ ثُمَّ قَالَ: «سِيرُوا عَلَى بَرَكَةِ اللَّه واللَّه لَكَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى مَصَارِعِ الْقَوْمِ» ، وَلَمَّا فَرَغَ رَسُولُ اللَّه مِنْ بَدْرٍ، قَالَ بَعْضُهُمْ: عَلَيْكَ بِالْعِيرِ. فَنَادَاهُ الْعَبَّاسُ وَهُوَ فِي وَثَاقِهِ، لَا يَصْلُحُ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: لِمَ؟ قَالَ: لِأَنَّ اللَّه وَعَدَكَ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ، وَقَدْ أَعْطَاكَ مَا وَعَدَكَ.
Bunun üzerine Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem güldü, sonra şöyle buyurdu: «Allah'ın bereketiyle yürüyün; Allah'a yemin olsun ki sanki ben şu an bu kavmin yıkılıp öleceği yerleri görüyor gibiyim.» Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir'den [zaferle] ayrıldığında, bazısı: 'Kervana yönel' dedi. Bunun üzerine Abbâs, bağları içindeyken ona: 'Bu doğru olmaz' diye seslendi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Neden?» buyurunca [Abbâs]: 'Çünkü Allah sana iki taifeden birini vadetti ve sana vadettiği şeyi de vermiş oldu' dedi.
إِذَا عَرَفْتَ هَذِهِ الْقِصَّةَ فَنَقُولُ: كَانَتْ كَرَاهِيَةُ الْقِتَالِ حَاصِلَةً لِبَعْضِهِمْ لَا لِكُلِّهِمْ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنَّ فَرِيقاً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لَكارِهُونَ وَالْحَقُّ الَّذِي جَادَلُوا فِيهِ رَسُولَ اللَّه ﷺ تَلَقِّي النَّفِيرِ لإيثارهم العير. وقوله: بَعْدَ ما تَبَيَّنَ الْمُرَادُ مِنْهُ: إِعْلَامُ رَسُولِ اللَّه بِأَنَّهُمْ يُنْصَرُونَ. وَجِدَالُهُمْ قَوْلُهُمْ: مَا كَانَ خُرُوجُنَا إِلَّا لِلْعِيرِ، وَهَلَّا قُلْتَ لَنَا؟ لِنَسْتَعِدَّ وَنَتَأَهَّبَ لِلْقِتَالِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْرَهُونَ الْقِتَالَ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى شَبَّهَ حَالَهُمْ فِي فَرْطِ فَزَعِهِمْ وَرُعْبِهِمْ بِحَالِ مَنْ يُجَرُّ إِلَى الْقَتْلِ وَيُسَاقُ إِلَى الْمَوْتِ، وَهُوَ شَاهِدٌ لِأَسْبَابِهِ نَاظِرٌ إِلَى مُوجِبَاتِهِ، وَبِالْجُمْلَةِ فَقَوْلُهُ: وَهُمْ يَنْظُرُونَ كِنَايَةٌ عَنِ الْجَزْمِ وَالْقَطْعِ. وَمِنْهُ
Bu kıssayı bildiğinde deriz ki: Savaştan hoşlanmama durumu, Allah Teâlâ'nın: { وَإِنَّ فَرِيقاً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لَكارِهُونَ } “Halbuki müminlerden bir zümre bundan kesinlikle hoşlanmıyordu” buyruğunun delaletiyle hepsinde değil, bazılarında meydana gelmişti. Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile tartıştıkları hak ise, kervanı tercih ettikleri için orduyla karşılaşmaktı. O'nun: { بَعْدَ ما تَبَيَّنَ } “[gerçek] apaçık ortaya çıktıktan sonra” buyruğundan kasıt: Resulullah'a yardım olunacaklarının bildirilmesidir. Onların tartışması ise: 'Biz ancak kervan için çıkmıştık; bize savaşa hazırlanalım ve donanalım diye söyleseydin ya!' demeleridir. Bu da savaştan hoşlanmadıkları içindi. Sonra Allah Teâlâ, onların aşırı korku ve dehşet halini, sebeplerine şahit olup gerektiricilerini bizzat görerek ölüme sürüklenen ve katledilmeye çekilen kimsenin haline benzetti. Özetle O'nun: { وَهُمْ يَنْظُرُونَ } “göz göre göre” buyruğu, kesin bilgi ve kat'iyetten kinayedir. Şu rivayet de bundandır:
قَوْلُهُ ﵇: «مَنْ نَفَى ابْنَهُ وَهُوَ يَنْظُرُ إِلَيْهِ»
Peygamber aleyhisselâm'ın: «Kim çocuğunu göz göre göre (ve hüve yenzuru ileyh) inkâr ederse» buyruğudur;
أَيْ يَعْلَمُ أَنَّهُ ابنه. وقوله تعالى: وْمَ يَنْظُرُ الْمَرْءُ مَا قَدَّمَتْ يَداهُ
yani onun çocuğu olduğunu bildiği halde [demektir]. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da böyledir: { يَوْمَ يَنْظُرُ الْمَرْءُ مَا قَدَّمَتْ يَداهُ } “Kişinin iki elinin önceden takdim ettiğine bakacağı gün”
[النَّبَأِ: ٤٠] أَيْ يَعْلَمُ.
[Nebe: 40] yani bileceği [gün demektir].
وَاعْلَمْ أَنَّهُ كَانَ خَوْفُهُمْ لِأُمُورٍ: أَحَدُهَا: قِلَّةُ الْعَدَدِ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُمْ كَانُوا رَجَّالَةً.
Bil ki onların korkusu birkaç sebepten ötürüydü: Birincisi: Sayının azlığı. İkincisi: Yaya olmalarıydı.
رُوِيَ أَنَّهُ مَا كَانَ فِيهِمْ إِلَّا فَارِسَانِ.
Aralarında sadece iki atlının bulunduğu rivayet edilmiştir.
وَثَالِثُهَا: قِلَّةُ السِّلَاحِ.
Üçüncüsü: Silahın azlığıdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ:
Üçüncü Mesele:
رُوِيَ أَنَّهُ ﷺ إِنَّمَا خَرَجَ مِنْ بَيْتِهِ بِاخْتِيَارِ نَفْسِهِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَضَافَ ذَلِكَ الْخُرُوجَ إِلَى نَفْسِهِ فَقَالَ: كَما أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِنْ بَيْتِكَ بِالْحَقِ
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in evinden ancak kendi tercihiyle çıktığı rivayet edilmiştir. Sonra Allah Teâlâ bu çıkışı kendi zatına izafe ederek: { كَما أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِنْ بَيْتِكَ بِالْحَقِ } “Nitekim Rabbin seni evinden hak uğruna çıkarmıştı” buyurmuştur.
وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ فِعْلَ الْعَبْدِ بِخَلْقِ اللَّه تَعَالَى إِمَّا ابْتِدَاءً أَوْ بِوَاسِطَةِ الْقُدْرَةِ وَالدَّاعِيَةِ اللَّذَيْنِ مَجْمُوعُهُمَا يُوجِبُ الْفِعْلَ كَمَا هُوَ قَوْلُنَا. قَالَ الْقَاضِي مَعْنَاهُ: أَنَّهُ حَصَلَ ذَلِكَ الْخُرُوجُ بِأَمْرِ اللَّه تَعَالَى وَإِلْزَامِهِ، فَأُضِيفَ إِلَيْهِ.
Bu da bizim dediğimiz gibi, kulun fiilinin ya doğrudan ya da toplamı fiili zorunlu kılan kudret ve saik vasıtasıyla Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla olduğuna delalet eder. Kâdî [Abdülcebbâr] şöyle demiştir: Bunun manası, o çıkışın Allah Teâlâ'nın emri ve zorunlu kılmasıyla meydana gelmiş olmasıdır; bu yüzden O'na izafe edilmiştir.
قُلْنَا: لَا شَكَّ أَنَّ مَا ذَكَرْتُمُوهُ مَجَازٌ، وَالْأَصْلُ حَمْلُ الْكَلَامِ عَلَى حقيقته.
Biz deriz ki: Zikrettiğiniz şeyin mecaz olduğunda şüphe yoktur; aslolan ise sözü hakikatine hamletmektir.
[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٧ الى ٨]
[Enfâl Suresi (8), Ayetler 7-8]
وَإِذْ يَعِدُكُمُ اللَّهُ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ أَنَّها لَكُمْ وَتَوَدُّونَ أَنَّ غَيْرَ ذاتِ الشَّوْكَةِ تَكُونُ لَكُمْ وَيُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُحِقَّ الْحَقَّ بِكَلِماتِهِ وَيَقْطَعَ دابِرَ الْكافِرِينَ (٧) لِيُحِقَّ الْحَقَّ وَيُبْطِلَ الْباطِلَ وَلَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ (٨)
{ وَإِذْ يَعِدُكُمُ اللَّهُ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ أَنَّها لَكُمْ وَتَوَدُّونَ أَنَّ غَيْرَ ذاتِ الشَّوْكَةِ تَكُونُ لَكُمْ وَيُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُحِقَّ الْحَقَّ بِكَلِماتِهِ وَيَقْطَعَ دابِرَ الْكافِرِينَ (٧) لِيُحِقَّ الْحَقَّ وَيُبْطِلَ الْباطِلَ وَلَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ (٨) } “Hani Allah size iki taifeden birinin sizin olacağını vaat ediyordu; siz ise kuvvet ve silahı bulunmayan [taifenin] sizin olmasını istiyordunuz. Allah ise sözleriyle hakkı gerçekleştirmek ve kâfirlerin kökünü kesmek istiyordu. (7) Günahkârlar istemese de O, hakkı gerçekleştirmek ve bâtılı iptal etmek için [bunu diliyordu]. (8)”
اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: إِذْ مَنْصُوبٌ بِإِضْمَارِ اذْكُرْ أَنَّهَا لَكُمْ بَدَلٌ مِنْ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ. قَالَ الْفَرَّاءُ/ وَالزَّجَّاجُ:
Bil ki O'nun: { إِذْ } lafzı, gizli bir 'hatırla' takdiriyle mansubdur. { أَنَّها لَكُمْ } ifadesi ise { إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ } ifadesinden bedeldir. Ferrâ ve Zeccâc şöyle demiştir:
وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً [الزخرف: ٦٦] وأَنَّ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ كَمَا نَصَبَ السَّاعَةَ، وَقَوْلُهُ أَيْضًا: وَلَوْلا رِجالٌ مُؤْمِنُونَ وَنِساءٌ مُؤْمِناتٌ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أَنْ تَطَؤُهُمْ [الْفَتْحِ: ٢٥] أَنْ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِلَوْلَا. وَالطَّائِفَتَانِ: الْعِيرُ وَالنَّفِيرُ: وَغَيْرُ ذَاتِ الشَّوْكَةِ. الْعِيرُ. لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ فِيهَا إِلَّا أَرْبَعُونَ فَارِسًا وَالشَّوْكَةُ كَانَتْ فِي النَّفِيرِ لِعَدَدِهِمْ وَعُدَّتِهِمْ. وَالشَّوْكَةُ الْحِدَّةُ مُسْتَعَارَةٌ مِنْ وَاحِدَةِ الشَّوْكِ، وَيُقَالُ شَوْكُ الْقَنَا لِسِنَانِهَا، وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ شَاكِي السِّلَاحِ. أَيْ تَتَمَنَّوْنَ أَنْ يَكُونَ لَكُمُ الْعِيرُ لِأَنَّهَا الطَّائِفَةُ الَّتِي لَا حِدَّةَ لَهَا وَلَا شِدَّةَ، وَلَا تُرِيدُونَ الطَّائِفَةَ الْأُخْرَى وَلَكِنَّ اللَّه أَرَادَ التَّوَجُّهَ إِلَى الطَّائِفَةِ الْأُخْرَى لِيُحِقَّ الْحَقَّ بِكَلِمَاتِهِ، وَفِيهِ سُؤَالَاتٌ:
Bunun benzeri, Allah Teâlâ'nın: { هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً } “Onlar ancak kıyametin kendilerine ansızın gelmesini mi bekliyorlar?” [Zuhruf: 66] ayetidir; { أَنْ } lafzı tıpkı { السَّاعَةَ } kelimesi nasb edildiği gibi nasb mahallindedir. Yine O'nun: { وَلَوْلا رِجالٌ مُؤْمِنُونَ وَنِساءٌ مُؤْمِناتٌ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أَنْ تَطَؤُهُمْ } “Eğer [orada] kendilerini bilmediğiniz mümin erkekler ve mümin kadınları çiğnemeniz [ihtimali] olmasaydı” [Fetih: 25] ayetinde de { أَنْ } lafzı levlâ ile ref mahallindedir. İki taife: Kervan ve ordudur. 'Kuvvet ve silahı bulunmayan' (gayru zâti'ş-şevkeh) ise kervandır. Çünkü kervanda sadece kırk süvari vardı. Şevket (güç ve caydırıcılık) ise sayıları ve teçhizatları sebebiyle ordudaydı. Şevket (شَوْكَة); keskinlik ve şiddet demektir, 'diken' (şevk) kelimesinin tekilinden istiare edilmiştir. Mızrağın ucundaki demire 'şevku'l-kanâ' denir, nitekim 'silahı tam ve keskin kimse' için de 'şâki's-silâh' denir. Yani sizler, kendisinde bir keskinlik ve şiddet bulunmayan taife olduğu için kervanın sizin olmasını temenni ediyordunuz; diğer taifeyi ise istemiyordunuz. Fakat Allah, sözleriyle hakkı gerçekleştirmek için diğer taifeye yönelmenizi diledi. Bu hususta birtakım sorular bulunmaktadır:
السؤال الأول: أليس أن قوله: يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُحِقَّ الْحَقَّ بِكَلِماتِهِ ثُمَّ قَوْلَهُ بَعْدَ ذَلِكَ: لِيُحِقَّ الْحَقَّ تَكْرِيرٌ مَحْضٌ؟
Birinci Soru: O'nun: { يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُحِقَّ الْحَقَّ بِكَلِماتِهِ } “Allah sözleriyle hakkı gerçekleştirmek istiyordu” buyurması, ardından da: { لِيُحِقَّ الْحَقَّ } “hakkı gerçekleştirmek için” buyurması sırf bir tekrar değil midir?
وَالْجَوَابُ: ليس هاهنا تَكْرِيرٌ لِأَنَّ الْمُرَادَ بِالْأَوَّلِ سَبَبُ مَا وَعَدَ بِهِ فِي هَذِهِ الْوَاقِعَةِ مِنَ النَّصْرِ وَالظَّفَرِ بِالْأَعْدَاءِ، وَالْمُرَادُ بِالثَّانِي تَقْوِيَةُ الْقُرْآنِ وَالدِّينِ وَنُصْرَةُ هَذِهِ الشَّرِيعَةِ، لِأَنَّ الَّذِي وَقَعَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ بَدْرٍ بِالْكَافِرِينَ كَانَ سَبَبًا لِعِزَّةِ الدِّينِ وَقُوَّتِهِ، وَلِهَذَا السَّبَبِ قَرَنَهُ بِقَوْلِهِ: وَيُبْطِلَ الْباطِلَ الَّذِي هُوَ الشِّرْكُ، وَذَلِكَ فِي مُقَابَلَةِ الْحَقَّ الَّذِي هُوَ الدِّينُ وَالْإِيمَانُ.
Cevap: Burada bir tekrar yoktur; zira birincisinden kasıt, bu olayda vaat edilen zaferin ve düşmanlara karşı galip gelmenin sebebidir. İkincisinden kasıt ise Kur'an'ın ve dinin güçlendirilmesi ve bu şeriatın muzaffer kılınmasıdır. Çünkü Bedir günü müminlerin kâfirlere yaptıkları, dinin izzet ve kuvvet bulmasının sebebi olmuştur. İşte bu sebeple Allah bunu, din ve imandan ibaret olan 'hak'kın karşılığı olan ve şirk manasına gelen: { وَيُبْطِلَ الْباطِلَ } “bâtılı geçersiz kılmak için” ifadesiyle birlikte zikretmiştir.
السُّؤَالُ الثَّانِي: الْحَقُّ حَقٌّ لِذَاتِهِ، وَالْبَاطِلُ بَاطِلٌ لِذَاتِهِ، وَمَا ثَبَتَ لِلشَّيْءِ لِذَاتِهِ فَإِنَّهُ يَمْتَنِعُ تَحْصِيلُهُ بِجَعْلِ جَاعِلٍ وَفِعْلِ فَاعِلٍ فَمَا الْمُرَادُ مِنْ تَحْقِيقِ الْحَقِّ وَإِبْطَالِ الْبَاطِلِ؟
İkinci Soru: Hak zatı gereği haktır, bâtıl da zatı gereği bâtıldır. Bir şey için zatı gereği sabit olan şeyin ise bir yapanın yapması ve bir failin fiiliyle elde edilmesi imkânsızdır. O halde hakkı gerçekleştirmekten ve bâtılı iptal etmekten maksat nedir?
وَالْجَوَابُ: الْمُرَادُ مِنْ تَحْقِيقِ الْحَقِّ وَإِبْطَالِ الْبَاطِلِ، بِإِظْهَارِ كَوْنِ ذَلِكَ الْحَقِّ حَقًّا، وَإِظْهَارِ كَوْنِ ذَلِكَ الْبَاطِلِ بَاطِلًا، وَذَلِكَ تَارَةً يَكُونُ بِإِظْهَارِ الدَّلَائِلِ وَالْبَيِّنَاتِ، وَتَارَةً بِتَقْوِيَةِ رُؤَسَاءِ الْحَقِّ وَقَهْرِ رُؤَسَاءِ الْبَاطِلِ.
Cevap: Hakkı gerçekleştirmekten ve bâtılı iptal etmekten maksat; o hakkın hak olduğunun ortaya konulması ve o bâtılın bâtıl olduğunun açığa çıkarılmasıdır. Bu da kimi zaman delil ve hüccetlerin ortaya konulmasıyla, kimi zaman da hak ehlinin önderlerinin güçlendirilip bâtılın elebaşlarının kahredilmesiyle olur.
وَاعْلَمْ أَنَّ أَصْحَابَنَا تَمَسَّكُوا فِي مَسْأَلَةِ خَلْقِ الْأَفْعَالِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: لِيُحِقَّ الْحَقَّ قَالُوا وَجَبَ حَمْلُهُ عَلَى أَنَّهُ يُوجَدُ الْحَقُّ وَيَكُونُهُ، وَالْحَقُّ لَيْسَ إِلَّا الدِّينَ وَالِاعْتِقَادَ، فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ الِاعْتِقَادَ الْحَقَّ لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِتَكْوِينِ اللَّه تَعَالَى. قَالُوا: وَلَا يُمْكِنُ حَمْلُ تَحْقِيقِ الْحَقِّ عَلَى إِظْهَارِ آثَارِهِ لِأَنَّ ذَلِكَ الظُّهُورَ حَصَلَ بِفِعْلِ الْعِبَادِ، فَامْتَنَعَ أَيْضًا إِضَافَةُ ذَلِكَ الْإِظْهَارِ إِلَى اللَّه تَعَالَى، وَلَا يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ الْمُرَادُ مِنْ إِظْهَارِهِ وَضْعُ الدَّلَائِلِ عَلَيْهَا، لِأَنَّ هَذَا الْمَعْنَى حَاصِلٌ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْكَافِرِ وَإِلَى الْمُسْلِمِ. وَقَبْلَ هَذِهِ الْوَاقِعَةِ، وَبَعْدَهَا فَلَا يَحْصُلُ لِتَخْصِيصِ هَذِهِ الْوَاقِعَةِ بِهَذَا الْمَعْنَى فَائِدَةٌ أَصْلًا.
Bil ki bizim mezhep mensuplarımız (Ehl-i Sünnet âlimleri), fiillerin yaratılması meselesinde Allah Teâlâ'nın: { لِيُحِقَّ الْحَقَّ } “hakkı gerçekleştirmek için” buyruğuna tutunmuşlardır. Onlar şöyle demişlerdir: Bu ifadenin, hakkı var etmesi ve meydana getirmesi manasına hamledilmesi vaciptir; hak ise din ve inançtan ibarettir. Bu da hak inancın ancak Allah Teâlâ'nın var etmesiyle meydana geleceğine delalet etmiştir. Şöyle de demişlerdir: Hakkı gerçekleştirmenin onun eserlerini ortaya koymak manasına hamledilmesi mümkün değildir; çünkü bu ortaya çıkış kulların fiiliyle meydana gelmiştir, dolayısıyla bu izharı da Allah Teâlâ'ya nispet etmek imkânsız olur. Ayrıca onu ortaya koymaktan kastın delilleri vazetmek olduğu da söylenemez; çünkü bu mana kâfire de Müslümana da nispetle mevcuttur; bu olaydan önce de sonra da vardır. Dolayısıyla bu olayın bu manaya tahsis edilmesinin hiçbir faydası kalmaz.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْمُعْتَزِلَةَ أَيْضًا تَمَسَّكُوا بِعَيْنِ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى صِحَّةِ مَذْهَبِهِمْ. فَقَالُوا هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ/ لَا يُرِيدُ تَحْقِيقَ الْبَاطِلِ وَإِبْطَالَ الْحَقِّ الْبَتَّةَ، بَلْ إِنَّهُ تَعَالَى أَبَدًا يُرِيدُ تَحْقِيقَ الْحَقِّ وَإِبْطَالَ الْبَاطِلِ، وَذَلِكَ يُبْطِلُ قَوْلَ مَنْ يَقُولُ إِنَّهُ لَا بَاطِلَ وَلَا كُفْرَ إِلَّا واللَّه تَعَالَى مُرِيدٌ لَهُ.
Bil ki Mutezile de kendi mezheplerinin sıhhatine tam bu ayetle tutunmuştur. Şöyle demişlerdir: Bu ayet, Allah'ın bâtılı gerçekleştirmeyi ve hakkı iptal etmeyi asla irade etmediğine; bilakis Allah Teâlâ'nın daima hakkı gerçekleştirmeyi ve bâtılı iptal etmeyi irade ettiğine delalet eder. Bu da, 'Allah Teâlâ'nın dilemediği hiçbir bâtıl ve hiçbir küfür yoktur' diyen kimsenin sözünü iptal eder.
وَأَجَابَ أَصْحَابُنَا بِأَنَّهُ ثَبَتَ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ أَنَّ الْمُفْرَدَ الْمُحَلَّى بِالْأَلِفِ وَاللَّامِ يَنْصَرِفُ إِلَى الْمَعْهُودِ السَّابِقِ فَهَذِهِ الْآيَةُ دَلَّتْ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى أَرَادَ تَحْقِيقَ الْحَقِّ وَإِبْطَالَ الْبَاطِلِ فِي هَذِهِ الصُّورَةِ، فَلِمَ قُلْتُمْ إِنَّ الْأَمْرَ كَذَلِكَ فِي جَمِيعِ الصُّوَرِ؟ بَلْ قَدْ بَيَّنَّا بِالدَّلِيلِ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ قَوْلِنَا.
Bizim mezhep mensuplarımız ise şöyle cevap vermişlerdir: Fıkıh usulünde sabit olmuştur ki, elif-lâm ile belirlenmiş müfred kelime önceden bilinen muayyen varlığa (ahd-i sâbık) yönelir. Dolayısıyla bu ayet, Allah Teâlâ'nın bu özel durumda hakkı gerçekleştirmeyi ve bâtılı iptal etmeyi dilediğine delalet etmiştir. O halde siz bunun bütün durumlarda da böyle olduğunu nereden çıkardınız? Bilakis biz, bu ayetin bizim görüşümüzün doğruluğuna delalet ettiğini deliliyle açıkladık.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَيَقْطَعَ دابِرَ الْكافِرِينَ فَالدَّابِرُ الْآخِرُ فَاعِلٌ مِنْ دَبَرَ إِذَا أَدْبَرَ، وَمِنْهُ دَابِرَةُ الطَّائِرِ وَقَطْعُ الدَّابِرِ عِبَارَةٌ عَنِ الِاسْتِئْصَالِ، وَالْمُرَادُ أَنَّكُمْ تُرِيدُونَ الْعِيرَ لِلْفَوْزِ بِالْمَالِ، واللَّه تَعَالَى يُرِيدُ أَنْ تَتَوَجَّهُوا إِلَى النَّفِيرِ، لِمَا فِيهِ من إعلاء الدين الحق واستئصال الكافرين.
O'nun: { وَيَقْطَعَ دابِرَ الْكافِرِينَ } “ve kâfirlerin kökünü kessin” buyruğuna gelince; ed-dâbir (الدَّابِر), sonuncu demektir; arkasını dönüp gittiğinde kullanılan 'debere' (دَبَرَ) fiilinin failidir. Kuşun kuyruk sokumuna 'dâbiretu't-tâir' denmesi de bundandır. Kökünü kesmek (kat'u'd-dâbir) ise kökünden kazıyıp helak etmekten ibarettir. Maksat şudur: Siz mala kavuşmak için kervanı istiyorsunuz; Allah Teâlâ ise hak dinin yüceltilmesi ve kâfirlerin kökünün kazınması bunda olduğu için orduya yönelmenizi istiyor.
[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٩ الى ١٠]
[Enfâl Suresi (8), Ayetler 9-10]
إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ فَاسْتَجابَ لَكُمْ أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُرْدِفِينَ (٩) وَما جَعَلَهُ اللَّهُ إِلاَّ بُشْرى وَلِتَطْمَئِنَّ بِهِ قُلُوبُكُمْ وَمَا النَّصْرُ إِلاَّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (١٠)
{ إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ فَاسْتَجابَ لَكُمْ أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُرْدِفِينَ (٩) وَما جَعَلَهُ اللَّهُ إِلاَّ بُشْرى وَلِتَطْمَئِنَّ بِهِ قُلُوبُكُمْ وَمَا النَّصْرُ إِلاَّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (١٠) } “Hani Rabbinizden yardım istiyordunuz da O: «Ben size birbiri ardınca gelen bin melekle yardım edeceğim» diyerek duanızı kabul etmişti. (9) Allah bunu sırf bir müjde olsun ve kalpleriniz bununla huzura kavuşsun diye yapmıştı. Zafer ancak Allah katındandır. Şüphesiz ki Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir. (10)”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ فَاسْتَجابَ لَكُمْ] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى أَنَّهُ يُحِقُّ الْحَقَّ وَيُبْطِلُ الْبَاطِلَ، بَيَّنَ أَنَّهُ تَعَالَى نَصَرَهُمْ عِنْدَ الِاسْتِغَاثَةِ، وَفِيهِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ فَاسْتَجابَ لَكُمْ } “Hani Rabbinizden yardım istiyordunuz da O duanızı kabul etmişti” buyruğu hakkında:] Bil ki Allah Teâlâ önceki ayette hakkı gerçekleştireceğini ve bâtılı iptal edeceğini açıklayınca, yardım talebinde bulunulduğunda kendilerine yardım ettiğini beyan etti. Bu hususta birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْعَامِلُ فِي إِذْ هُوَ قَوْلُهُ: وَيُبْطِلَ الْباطِلَ فَتَكُونُ الْآيَةُ مُتَّصِلَةً بِمَا قَبْلَهَا، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْآيَةُ مُسْتَأْنَفَةً عَلَى تَقْدِيرِ وَاذْكُرُوا إِذْ تَسْتَغِيثُونَ.
Birinci Mesele: { إِذْ } edatında amel eden lafzın O'nun: { وَيُبْطِلَ الْباطِلَ } “ve bâtılı geçersiz kılsın” ifadesi olması caizdir; böylece ayet bir öncekine muttasıl olur. Ayetin, 'Hani yardım istiyordunuz, hatırlayın' takdiriyle yeni bir başlangıç cümlesi (müste'nefe) olması da caizdir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي قَوْلِهِ: إِذْ تَسْتَغِيثُونَ قَوْلَانِ:
İkinci Mesele: O'nun: { إِذْ تَسْتَغِيثُونَ } “Hani yardım istiyordunuz” buyruğunda iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذِهِ الِاسْتِغَاثَةَ كَانَتْ مِنَ الرَّسُولِ ﵇.
Birinci Görüş: Bu yardım talebinin Resul aleyhisselâm'dan olmasıdır.
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: حَدَّثَنِي عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ قَالَ: لَمَّا كَانَ يَوْمُ بَدْرٍ وَنَظَرَ رَسُولُ اللَّه ﷺ إِلَى الْمُشْرِكِينَ وَهُمْ أَلْفٌ وَإِلَى أَصْحَابِهِ وَهُمْ ثَلَاثُمِائَةٍ وَنَيِّفٌ، اسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ وَمَدَّ يَدَهُ وَهُوَ يَقُولُ: «اللَّهُمَّ أَنْجِزْ لِي مَا وَعَدْتَنِي اللَّهُمَّ إِنْ تُهْلِكْ هَذِهِ الْعِصَابَةَ لَا تُعْبَدْ فِي الْأَرْضِ» وَلَمْ يَزَلْ كَذَلِكَ حَتَّى سَقَطَ رِدَاؤُهُ وَرَدَّهُ أَبُو بَكْرٍ ثُمَّ الْتَزَمَهُ ثُمَّ قَالَ: كَفَاكَ يَا نَبِيَّ اللَّه مُنَاشَدَتَكَ رَبَّكَ فَإِنَّهُ سَيُنْجِزُ لَكَ مَا وَعَدَكَ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ وَلَمَّا اصْطَفَّتِ/ الْقَوْمُ قَالَ أَبُو جَهْلٍ: اللَّهُمَّ أَوْلَانَا بِالْحَقِّ فَانْصُرْهُ وَرَفَعَ رَسُولُ اللَّه يَدَهُ بِالدُّعَاءِ الْمَذْكُورِ.
İbn Abbâs şöyle demiştir: Bana Ömer b. el-Hattâb rivayet edip dedi ki: Bedir günü olunca ve Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem bin kişi olan müşriklere ve üç yüz küsur kişi olan ashabına bakınca kıbleye döndü, ellerini uzattı ve şöyle diyordu: «Allahım! Bana vadettiğin şeyi gerçekleştir! Allahım! Şayet bu topluluğu helak edersen artık yeryüzünde Sana ibadet olunmaz!» Ridası omuzundan düşene kadar bu şekilde [dua etmeye] devam etti. Ebû Bekir ridasını alıp üzerine örttü, sonra ona sarıldı ve: 'Ey Allah'ın Peygamberi! Rabbine bu yalvarışın sana yeter; zira O sana vadettiğini muhakkak gerçekleştirecektir' dedi. Bunun üzerine bu ayet nazil oldu. Ordular saf bağlayınca Ebû Cehil: 'Allahım! Hangimiz hakka daha layıksa ona yardım et' dedi. Resulullah da ellerini zikredilen dua ile kaldırdı.
الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ هَذِهِ الِاسْتِغَاثَةَ كَانَتْ مِنْ جَمَاعَةِ الْمُؤْمِنِينَ لِأَنَّ الْوَجْهَ الَّذِي لِأَجْلِهِ أَقْدَمَ الرَّسُولُ عَلَى الِاسْتِغَاثَةِ كَانَ حَاصِلًا فِيهِمْ، بَلْ خَوْفُهُمْ كَانَ أَشَدَّ مِنْ خَوْفِ الرَّسُولِ، فَالْأَقْرَبُ أَنَّهُ دَعَا ﵇ وَتَضَّرَّعَ عَلَى مَا رُوِيَ، وَالْقَوْمُ كَانُوا يُؤَمِّنُونَ عَلَى دُعَائِهِ تَابِعِينَ لَهُ فِي الدُّعَاءِ فِي أَنْفُسِهِمْ فَنَقَلَ دُعَاءَ رَسُولِ اللَّه لِأَنَّهُ رَفَعَ بِذَلِكَ الدُّعَاءِ صَوْتَهُ، وَلَمْ يَنْقُلْ دُعَاءَ الْقَوْمِ، فَهَذَا هُوَ طَرِيقُ الْجَمْعِ بَيْنَ الرِّوَايَاتِ الْمُخْتَلِفَةِ فِي هَذَا الْبَابِ.
İkinci Görüş: Bu yardım talebinin müminler cemaatinden olmasıdır; çünkü Resul'ün yardım talebinde bulunmasına sebep olan gerekçe onlarda da mevcuttu, hatta onların korkusu Resul'ün korkusundan daha şiddetliydi. En yakın ihtimal şudur: Rivayet edildiği üzere Peygamber aleyhisselâm dua edip yalvardı; topluluk ise içlerinden duada ona tabi olarak onun duasına 'âmin' dediler. Resulullah duasında sesini yükselttiği için onun duası nakledildi, topluluğun duası ise nakledilmedi. İşte bu konudaki farklı rivayetleri birbiriyle bağdaştırmanın yolu budur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: إِذْ تَسْتَغِيثُونَ أَيْ تَطْلُبُونَ الْإِغَاثَةَ يَقُولُ الْوَاقِعُ فِي بَلِيَّةٍ أغثني أي فرج عني.
Üçüncü Mesele: O'nun: { إِذْ تَسْتَغِيثُونَ } “Hani yardım istiyordunuz” buyruğu, yani imdat talep ediyordunuz demektir. Bir sıkıntıya düşen kimse: 'Bana yardım et (eğısnî)', yani 'sıkıntımı gider' der.
[في قوله تعالى أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُرْدِفِينَ] وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنْهُمُ الِاسْتِغَاثَةَ بَيَّنَ أَنَّهُ تَعَالَى أَجَابَهُمْ. وَقَالَ: أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُرْدِفِينَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُرْدِفِينَ } “Ben size birbiri ardınca gelen bin melekle yardım edeceğim” buyruğu hakkında:] Bil ki Allah Teâlâ onlardan gelen yardım talebini hikâye edince, kendilerine icabet ettiğini beyan buyurdu ve: { أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُرْدِفِينَ } “Ben size birbiri ardınca gelen bin melekle yardım edeceğim” buyurdu. Bu hususta birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: أَنِّي مُمِدُّكُمْ أَصْلُهُ بِأَنِّي مُمِدُّكُمْ، فَحَذَفَ الْجَارَّ وَسَلَّطَ عَلَيْهِ اسْتَجَابَ، فَنَصَبَ مَحَلَّهُ، وَعَنْ أَبِي عَمْرٍو: أَنَّهُ قَرَأَ أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِالْكَسْرِ عَلَى إِرَادَةِ الْقَوْلِ أَوْ عَلَى إِجْرَاءِ اسْتَجَابَ مَجْرَى قَالَ لِأَنَّ الِاسْتِجَابَةَ مِنَ الْقَوْلِ.
Birinci Mesele: O'nun: { أَنِّي مُمِدُّكُمْ } buyruğunun aslı 'bi-ennî mümiddüküm' şeklindedir; harf-i cer hazfedilmiş ve 'istecâbe' fiili buna tesir ettirilerek mahalli nasb kılınmıştır. Ebû Amr'dan rivayet edildiğine göre o, söz irade edilerek veya icabet etmek söz kabilinden olduğu için 'istecâbe' fiili 'kâle' yerine geçirilerek { إِنِّي مُمِدُّكُمْ } şeklinde kesre ile okumuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ نَافِعٌ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ مُرْدِفِينَ بِفَتْحِ الدَّالِ وَالْبَاقُونَ بِكَسْرِهَا. قَالَ الْفَرَّاءُ:
İkinci Mesele: Nâfi' ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir dâl harfinin fethasıyla { مُرْدَفِينَ } şeklinde, diğerleri ise kesrasıyla [ { مُرْدِفِينَ } şeklinde] okumuşlardır. Ferrâ şöyle demiştir:
مُرْدِفِينَ أَيْ مُتَتَابِعِينَ يَأْتِي بَعْضُهُمْ فِي أَثَرِ بَعْضٍ كَالْقَوْمِ الَّذِينَ أُرْدِفُوا عَلَى الدَّوَابِّ ومُرْدِفِينَ أَيْ فُعِلَ بِهِمْ
{ مُرْدِفِينَ } (mürdifîn); yani bineklerin arkasına bindirilen kimseler gibi birbiri peşi sıra, birbirinin ardından gelenler demektir. { مُرْدَفِينَ } (mürdefîn) ise, kendilerine bu fiil yapılanlar,
ذَلِكَ، وَمَعْنَاهُ أَنَّهُ تَعَالَى أَرْدَفَ الْمُسْلِمِينَ وَأَيَّدَهُمْ بِهِمْ.
yani Allah Teâlâ'nın Müslümanların ardı sıra gönderip onlarla kendilerini desteklediği kimseler manasındadır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الْمَلَائِكَةَ هَلْ قَاتَلُوا يَوْمَ بَدْرٍ؟ فَقَالَ قَوْمٌ نَزَلَ جِبْرِيلُ ﵇ فِي خَمْسِمِائَةِ مَلَكٍ عَلَى الْمَيْمَنَةِ وَفِيهَا أَبُو بَكْرٍ، وَمِيكَائِيلُ فِي خَمْسِمِائَةٍ عَلَى الْمَيْسَرَةِ، وَفِيهَا عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ فِي صُورَةِ الرِّجَالِ عَلَيْهِمْ ثِيَابُهُمْ بِيضٌ وَقَاتَلُوا. وَقِيلَ قَاتَلُوا يَوْمَ بَدْرٍ وَلَمْ يُقَاتِلُوا يَوْمَ الْأَحْزَابِ وَيَوْمَ حُنَيْنٍ، وَعَنْ أَبِي جَهْلٍ أَنَّهُ قَالَ لِابْنِ مَسْعُودٍ: مِنْ أَيْنَ كَانَ الصَّوْتُ الَّذِي كُنَّا نَسْمَعُ وَلَا نَرَى شَخْصًا قَالَ هُوَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ فَقَالَ أَبُو جَهْلٍ: هُمْ غَلَبُونَا لَا أَنْتُمْ،
Üçüncü Mesele: Meleklerin Bedir günü savaşıp savaşmadığı hususunda ihtilaf ettiler. Bir topluluk şöyle demiştir: Cebrail aleyhisselâm sağ kolda içinde Ebû Bekir'in bulunduğu beş yüz melekle, Mikâil de sol kolda içinde Ali b. Ebî Tâlib'in bulunduğu beş yüz melekle, beyaz elbiseli adamlar suretinde indiler ve savaştılar. Bedir günü savaştıkları, Ahzâb ve Huneyn günlerinde ise savaşmadıkları söylenmiştir. Ebû Cehil'den rivayet edildiğine göre o, İbn Mes'ûd'a: 'İşittiğimiz fakat şahsını göremediğimiz o ses neredendi?' diye sormuş; o da: 'O meleklerdendi' demiştir. Bunun üzerine Ebû Cehil: 'Bizi siz değil, onlar yendi' demiştir.
وَرُوِيَ أَنَّ رَجُلًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ بَيْنَمَا هُوَ يَشْتَدُّ فِي أَثَرِ رَجُلٍ من المشركين إذ سمع صوت ضربة بالصوت فَوْقَهُ فَنَظَرَ إِلَى الْمُشْرِكِ وَقَدْ خَرَّ مُسْتَلْقِيًا وَقَدْ شُقَّ وَجْهُهُ فَحَدَّثَ الْأَنْصَارِيُّ رَسُولَ اللَّه فَقَالَ صَدَقْتَ. ذَاكَ مِنْ مَدَدِ السَّمَاءِ، وَقَالَ آخَرُونَ: لَمْ يُقَاتِلُوا وَإِنَّمَا كَانُوا يُكَثِّرُونَ السَّوَادَ وَيُثَبِّتُونَ الْمُؤْمِنِينَ، وَإِلَّا فَمَلَكٌ وَاحِدٌ كَافٍ فِي إِهْلَاكِ الدُّنْيَا كُلِّهَا فَإِنَّ جِبْرِيلَ أَهْلَكَ بِرِيشَةٍ مِنْ جَنَاحِهِ مَدَائِنَ قَوْمِ لُوطٍ وَأَهْلَكَ بِلَادَ ثَمُودَ وَقَوْمَ صَالِحٍ بِصَيْحَةٍ وَاحِدَةٍ،
Rivayet edildiğine göre Müslümanlardan bir adam müşriklerden birinin peşinden hızla koşarken, yukarısından bir kırbaç vurma sesi işitti; o müşrike baktığında onun sırtüstü yere yığıldığını ve yüzünün yarıldığını gördü. Ensârî zat bunu Resulullah'a anlatınca: «Doğru söyledin. O, semanın yardımındandı» buyurdu. Diğerleri ise şöyle demişlerdir: Melekler savaşmadılar; onlar sadece kalabalığı artırıyor ve müminleri sebatkâr kılıyorlardı. Aksi takdirde bütün dünyayı helak etmek için tek bir melek yeterlidir; zira Cebrail kanadından tek bir tüyle Lût kavminin şehirlerini helak etmiş, Semûd ve Sâlih'in kavmini de tek bir çığlıkla helak etmiştir.
وَالْكَلَامُ فِي كَيْفِيَّةِ هَذَا الْإِمْدَادِ مَذْكُورٌ فِي سُورَةِ آلَ عِمْرَانَ بِالِاسْتِقْصَاءِ/ وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ مَا نَزَلُوا لِلْقِتَالِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما جَعَلَهُ اللَّهُ إِلَّا بُشْرى قَالَ الْفَرَّاءُ: الضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى الْإِرْدَافِ وَالتَّقْدِيرُ: مَا جَعَلَ اللَّه الْإِرْدَافَ إِلَّا بُشْرَى. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: مَا جَعَلَ اللَّه الْمُرْدِفِينَ إِلَّا بُشْرَى، وَهَذَا أَوْلَى لِأَنَّ الْإِمْدَادَ بِالْمَلَائِكَةِ حَصَلَ بِالْبُشْرَى.
Bu yardımın keyfiyeti hakkındaki açıklama Âl-i İmrân suresinde etraflıca zikredilmiştir. Meleklerin savaşmak için inmediğinin doğruluğuna delalet eden şey, Allah Teâlâ'nın: { وَما جَعَلَهُ اللَّهُ إِلَّا بُشْرى } “Allah bunu sırf bir müjde olsun diye yapmıştı” buyruğudur. Ferrâ şöyle demiştir: Zamir art arda göndermeye (irdâf) dönmektedir; takdiri ise: 'Allah bu takviyeyi ancak bir müjde kıldı' şeklindedir. Zeccâc ise: 'Allah ardı sıra gelen o melekleri ancak bir müjde kıldı' demiştir; bu daha evladır, zira meleklerle yardım müjde ile gerçekleşmiştir.
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَ رَسُولُ اللَّه ﷺ يَوْمَ بَدْرٍ فِي الْعَرِيشِ قَاعِدًا يَدْعُو، وَكَانَ أَبُو بَكْرٍ قَاعِدًا عَنْ يَمِينِهِ لَيْسَ مَعَهُ غَيْرُهُ، فَخَفَقَ رَسُولُ اللَّه ﷺ مِنْ نَفْسِهِ نَعِسًا، ثُمَّ ضَرَبَ بِيَمِينِهِ عَلَى فَخْذِ أَبِي بَكْرٍ وَقَالَ: «أَبْشِرْ بِنَصْرِ اللَّه وَلَقَدْ رَأَيْتُ فِي مَنَامِي جِبْرِيلَ يَقْدَمُ الْخَيْلَ»
İbn Abbâs şöyle demiştir: Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir günü çadırda oturmuş dua ediyordu; Ebû Bekir de onun sağında oturuyordu ve yanında başka kimse yoktu. Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i bir an hafif bir uyuklama tuttu. Sonra sağ eliyle Ebû Bekir'in uyluğuna vurdu ve: «Allah'ın zaferiyle müjdelen! Ben uykumda Cebrail'i atların önünde giderken gördüm» buyurdu.
وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا غَرَضَ مِنْ إِنْزَالِهِمْ إِلَّا حُصُولُ هَذِهِ الْبُشْرَى، وَذَلِكَ يَنْفِي إِقْدَامَهُمْ عَلَى الْقِتَالِ.
Bu da onların indirilmesinden maksadın sadece bu müjdenin hâsıl olması olduğuna delalet eder; bu durum ise onların bizzat savaşa girişmelerini nefyeder.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَالْمَقْصُودُ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّ الْمَلَائِكَةَ وَإِنْ كَانُوا قَدْ نَزَلُوا فِي مُوَافَقَةِ الْمُؤْمِنِينَ، إِلَّا أَنَّ الْوَاجِبَ عَلَى الْمُؤْمِنِ أَنْ لَا يَعْتَمِدَ عَلَى ذَلِكَ بَلْ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ اعْتِمَادُهُ عَلَى إِغَاثَةِ اللَّه وَنَصْرِهِ وَهِدَايَتِهِ وَكِفَايَتِهِ لِأَجْلِ أَنَّ اللَّه هُوَ الْعَزِيزُ الْغَالِبُ الَّذِي لَا يُغْلَبُ، وَالْقَاهِرُ الَّذِي لَا يُقْهَرُ، وَالْحَكِيمُ فِيمَا يُنْزِلُ مِنَ من النصرة فيضعها في موضعها.
Sonra Allah Teâlâ: { وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “Zafer ancak Allah katındandır” buyurdu. Maksat şuna dikkat çekmektir: Melekler müminlere muvafakat için inmiş olsalar da müminin vazifesi buna güvenip dayanmamaktır; bilakis onun güveni Allah'ın yardımına, nusretine, hidayetine ve kifayetine olmalıdır. Çünkü Allah, asla mağlup edilemeyen mutlak azizdir; kahredilemeyen mutlak galiptir; indirdiği yardımı yerli yerine koyan mutlak hikmet sahibidir.
[سورة الأنفال (٨) : الآيات ١١ الى ١٣]
[Enfâl Suresi (8), Ayetler 11-13]
إِذْ يُغَشِّيكُمُ النُّعاسَ أَمَنَةً مِنْهُ وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّماءِ مَاءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ وَيُذْهِبَ عَنْكُمْ رِجْزَ الشَّيْطانِ وَلِيَرْبِطَ عَلى قُلُوبِكُمْ وَيُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدامَ (١١) إِذْ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى الْمَلائِكَةِ أَنِّي مَعَكُمْ فَثَبِّتُوا الَّذِينَ آمَنُوا سَأُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْناقِ وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنانٍ (١٢) ذلِكَ بِأَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَمَنْ يُشاقِقِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ (١٣)
{ إِذْ يُغَشِّيكُمُ النُّعاسَ أَمَنَةً مِنْهُ وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّماءِ مَاءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ وَيُذْهِبَ عَنْكُمْ رِجْزَ الشَّيْطانِ وَلِيَرْبِطَ عَلى قُلُوبِكُمْ وَيُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدامَ (١١) إِذْ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى الْمَلائِكَةِ أَنِّي مَعَكُمْ فَثَبِّتُوا الَّذِينَ آمَنُوا سَأُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْناقِ وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنانٍ (١٢) ذلِكَ بِأَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَمَنْ يُشاقِقِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ (١٣) } “Hani [Allah] Kendi tarafından bir güven olmak üzere sizi hafif bir uykuya daldırıyordu; sizi onunla temizlemek, şeytanın murdarlığını sizden gidermek, kalplerinizi [güvenle] pekiştirmek ve onunla ayaklarınızı sağlam bastırmak için üzerinize gökten bir su indiriyordu. (11) Hani Rabbin meleklere şöyle vahyediyordu: «Şüphesiz Ben sizinle beraberim; haydi iman edenlere sebat verin! Kâfirlerin kalplerine korku salacağım; artık vurun boyunların üstüne, vurun onların bütün parmaklarına!» (12) Bu, onların Allah'a ve Resulüne karşı gelmelerindendir. Kim Allah'a ve Resulüne karşı gelirse, şüphesiz ki Allah cezası pek şiddetli olandır. (13)”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى إِذْ يُغَشِّيكُمُ النُّعَاسَ أَمَنَةً مِنْهُ] وَفِيهِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { إِذْ يُغَشِّيكُمُ النُّعَاسَ أَمَنَةً مِنْهُ } “Hani Kendi tarafından bir güven olmak üzere sizi hafif bir uykuya daldırıyordu” buyruğu hakkında:] Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الزَّجَّاجُ: إِذْ مَوْضِعُهَا نَصْبٌ عَلَى مَعْنَى وَما جَعَلَهُ اللَّهُ إِلَّا بُشْرى [آل عمران:
Birinci Mesele: Zeccâc şöyle demiştir: { إِذْ } lafzının mahalli, [Âl-i İmrân: 126'daki] { وَما جَعَلَهُ اللَّهُ إِلَّا بُشْرى } “Allah bunu sırf bir müjde olsun diye yapmıştı” manasına bağlı olarak,
١٢٦] / فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ. وَيَجُوزُ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ: اذْكُرُوا إِذْ يُغَشِّيكُمُ النُّعَاسَ أَمَنَةً.
'o vakitte' takdiriyle nasbdır. Takdirin: 'Sizi bir güven olarak hafif bir uykuya daldırdığı vakti hatırlayın' şeklinde olması da caizdir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي يُغَشِّيكُمُ ثَلَاثُ قِرَاءَاتٍ: الْأُولَى: قَرَأَ نَافِعٌ بِضَمِّ الْيَاءِ، وَسُكُونِ الْغَيْنِ، وَتَخْفِيفِ الشِّينِ النُّعاسَ بِالنَّصْبِ. الثَّانِيَةُ: يَغْشَاكُمْ بِالْأَلِفِ وَفَتْحِ الْيَاءِ وَسُكُونِ الْعَيْنِ النُّعَاسُ بِالرَّفْعِ وَهِيَ قِرَاءَةُ
İkinci Mesele: { يُغَشِّيكُمُ } kelimesinde üç kıraat vardır: Birincisi: Nâfi', yâ harfinin zammesi, gayn harfinin sükûnu ve şîn harfinin hafifletilmesiyle [yuğşîküm şeklinde], { النُّعاسَ } kelimesini de nasb ile okumuştur. İkincisi: Elif ile, yâ harfinin fethası ve ayn harfinin sükûnuyla [yağşâküm şeklinde], { النُّعَاسُ } kelimesini de ref ile okumaktır ki bu da...
أَبِي عَمْرٍو وَابْنِ كَثِيرٍ. الثَّالِثَةُ: قَرَأَ الْبَاقُونَ يُغَشِّيكُمُ بِتَشْدِيدِ الشِّينِ وَضَمِّ الْيَاءِ مِنَ التَّغْشِيَةِ النُّعاسَ بِالنَّصْبِ، أَيْ يُلْبِسَكُمُ النَّوْمَ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: الْقِرَاءَةُ الْأُولَى مِنْ أَغْشَى، وَالثَّانِيَةُ مِنْ غَشِيَ، وَالثَّالِثَةُ مِنْ غَشَّى فَمَنْ قَرَأَ (يَغْشَاكُمْ) فَحُجَّتُهُ قوله: أَمَنَةً نُعاساً يَعْنِي: فَكَمَا أَسْنَدَ الْفِعْلَ هُنَاكَ إِلَى النُّعَاسِ وَالْأَمَنَةِ الَّتِي هِيَ سَبَبُ النُّعَاسِ كَذَلِكَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَمَنْ قَرَأَ يُغَشِّيكُمُ أَوْ يُغَشِّيكُمُ فَالْمَعْنَى وَاحِدٌ وَقَدْ جَاءَ التَّنْزِيلُ بِهِمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَغْشَيْناهُمْ فَهُمْ لَا يُبْصِرُونَ [يس: ٩] وَقَالَ: فَغَشَّاها مَا غَشَّى [النَّجْمِ: ٥٤] وَقَالَ: كَأَنَّما أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ [يُونُسَ: ٢٧] وَعَلَى هَذَا فَالْفِعْلُ مُسْنَدٌ إِلَى اللَّه.
...Ebû Amr ve İbn Kesîr'in kıraatidir. Üçüncüsü: Geriye kalanlar, teğşiye (örtüp bürüme) kökünden şîn harfinin şeddesi ve yâ harfinin zammesiyle { يُغَشِّيكُمُ } şeklinde, { النُّعاسَ } kelimesini de nasb ile okumuşlardır; yani «[Allah] size uykuyu büründürür» demektir. Vâhidî şöyle demiştir: «Birinci kıraat eğşâ (أَغْشَى) fiilinden, ikincisi ğaşiye (غَشِيَ) fiilinden, üçüncüsü ise ğaşşâ (غَشَّى) fiilinden gelir. (يَغْشَاكُمْ) şeklinde okuyanın delili, [Âl-i İmrân: 154'teki] { أَمَنَةً نُعاساً } "bir güven olmak üzere hafif bir uyku" kavlidir; yani orada fiili, uykuya ve uykunun sebebi olan güvene isnat ettiği gibi bu ayette de isnat etmiştir. { يُغَشِّيكُمُ } [hafif] veya { يُغَشِّيكُمُ } [şeddeli] okuyanlara göre ise anlam birdir. Nitekim her iki kullanım da vahiyle gelmiştir; Allah Teâlâ'nın: { فَأَغْشَيْناهُمْ فَهُمْ لَا يُبْصِرُونَ } [Yâsîn: 9] “Biz de onları sarıp bürüdük, artık görmezler”, { فَغَشَّاها مَا غَشَّى } [Necm: 54] “Onları örten [bela] örtüp bürüdü” ve { كَأَنَّما أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ } [Yûnus: 27] “Sanki yüzleri bürünmüştür” buyruklarında olduğu gibi. Buna göre fiil, Allah'a isnat edilmiştir.»
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ أَنَّهُ اسْتَجَابَ دُعَاءَهُمْ وَوَعَدَهُمْ بِالنَّصْرِ فَقَالَ: وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ذَكَرَ عَقِيبَهُ وُجُوهَ النَّصْرِ وَهِيَ سِتَّةُ أَنْوَاعٍ: الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: إِذْ يُغَشِّيكُمُ النُّعاسَ أَمَنَةً مِنْهُ أَيْ مِنْ قِبَلِ اللَّه، وَاعْلَمْ أَنَّ كُلَّ نَوْمٍ وَنُعَاسٍ فَإِنَّهُ لَا يَحْصُلُ إِلَّا مِنْ قِبَلِ اللَّه تَعَالَى فَتَخْصِيصُ هَذَا النُّعَاسِ بِأَنَّهُ مِنَ اللَّه تَعَالَى لَا بُدَّ فِيهِ مِنْ مَزِيدِ فَائِدَةٍ وَذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا: أَحَدُهَا: أَنَّ الْخَائِفَ إِذَا خَافَ مِنْ عَدُوِّهِ الْخَوْفَ الشَّدِيدَ عَلَى نفسه وأهله فإنه لا يؤخذه النَّوْمُ، وَإِذَا نَامَ الْخَائِفُونَ أَمِنُوا، فَصَارَ حُصُولُ النَّوْمِ لَهُمْ فِي وَقْتِ الْخَوْفِ الشَّدِيدِ يَدُلُّ عَلَى إِزَالَةِ الْخَوْفِ وَحُصُولِ الْأَمْنِ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُمْ خَافُوا مِنْ جِهَاتٍ كَثِيرَةٍ. أَحَدُهَا: قِلَّةُ الْمُسْلِمِينَ وَكَثْرَةُ الْكُفَّارِ. وَثَانِيهَا:
Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ onların dualarını kabul ettiğini ve kendilerine zafer vadettiğini belirtip: { وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “Zafer ancak Allah katındandır” buyurunca, hemen akabinde zaferin tezahür şekillerini zikretmiştir ki bunlar altı çeşittir: Birincisi: { إِذْ يُغَشِّيكُمُ النُّعاسَ أَمَنَةً مِنْهُ } “Hani Kendi tarafından bir güven olmak üzere sizi hafif bir uykuya daldırıyordu” buyruğudur; yani [bu güven] Allah tarafındandır. Bil ki her türlü uyku ve hafif uyku ancak Allah Teâlâ tarafından meydana gelir; dolayısıyla bu uykunun özellikle Allah Teâlâ'dan olduğunun belirtilmesinde ilave bir faydanın bulunması gerekir. Bu hususta birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: Korkan kimse, düşmanından ötürü kendisi ve ailesi adına şiddetli bir korkuya kapıldığında gözüne uyku girmez; korkanlar uyuduğunda ise güvende olurlar. Dolayısıyla şiddetli korku anında onların uykuya dalmaları, korkunun giderildiğine ve güvenin hâsıl olduğuna delalet eder. İkincisi: Onlar birçok yönden korkmuşlardı; birincisi, Müslümanların azlığı ve kâfirlerin çokluğu; ikincisi:
الْأُهْبَةُ وَالْآلَةُ وَالْعُدَّةُ لِلْكَافِرِينَ وَقِلَّتُهَا لِلْمُؤْمِنِينَ. وَثَالِثُهَا: الْعَطَشُ الشَّدِيدُ فَلَوْلَا حُصُولُ هَذَا النُّعَاسِ وَحُصُولُ الِاسْتِرَاحَةِ حَتَّى تَمَكَّنُوا فِي الْيَوْمِ الثَّانِي مِنَ الْقِتَالِ لَمَا تَمَّ الظَّفَرُ.
Kâfirlerin hazırlığının, silah ve teçhizatının çok, müminlerinkinin ise az olması; üçüncüsü ise şiddetli susuzluktu. Şayet bu hafif uyku hâsıl olup da dinlenemeselerdi, ertesi gün savaşmaya güç yetiremez ve zafer tamamlanamazdı.
وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: فِي بَيَانِ كَوْنِ ذَلِكَ النُّعَاسِ نِعْمَةً فِي حَقِّهِمْ، أَنَّهُمْ مَا نَامُوا نَوْمًا غرقاً يتمكن العدو من معاقصتهم بَلْ كَانَ ذَلِكَ نُعَاسًا يَحْصُلُ لَهُمْ زَوَالُ الأعيان وَالْكَلَالِ مَعَ أَنَّهُمْ كَانُوا بِحَيْثُ لَوْ قَصَدَهُمُ الْعَدُوُّ لَعَرَفُوا وُصُولَهُ وَلَقَدَرُوا عَلَى دَفْعِهِ.
Üçüncü vecih: Bu uykunun onlar hakkında bir nimet oluşunun beyanı şudur: Onlar düşmanın kendilerini gafil avlayabileceği derin bir uykuya dalmadılar; bilakis bu, kendilerinden yorgunluk ve bitkinliği gideren, bununla birlikte düşman üzerlerine gelecek olsa gelişini fark edip onu savuşturabilecekleri bir hafif uyku idi.
وَالْوَجْهُ الرَّابِعُ: أَنَّهُ غَشِيَهُمْ هَذَا النُّعَاسُ دُفْعَةً وَاحِدَةً مَعَ كَثْرَتِهِمْ، وَحُصُولُ النُّعَاسِ لِلْجَمْعِ الْعَظِيمِ فِي الْخَوْفِ الشَّدِيدِ أَمْرٌ خَارِقٌ لِلْعَادَةِ. فَلِهَذَا السَّبَبِ قِيلَ: إِنَّ ذَلِكَ النُّعَاسَ كَانَ فِي حُكْمِ الْمُعْجِزِ.
Dördüncü vecih: Sayılarının çokluğuna rağmen bu hafif uyku hepsini birden kaplamıştı. Şiddetli korku anında bu kadar büyük bir topluluğa uykunun gelmesi olağanüstü (harikulade) bir durumdur. İşte bu sebeple söz konusu uykunun mucize hükmünde olduğu söylenmiştir.
فَإِنْ قِيلَ: فَإِنْ كَانَ الْأَمْرُ كَمَا ذَكَرْتُمْ فَلِمَ خَافُوا بَعْدَ ذَلِكَ النُّعَاسِ؟
Eğer: «Durum zikrettiğiniz gibi idiyse, o hafif uykudan sonra niçin [tekrar] korktular?» denilirse,
قُلْنَا: لِأَنَّ الْمَعْلُومَ أَنَّ اللَّه تَعَالَى يَجْعَلُ جُنْدَ الْإِسْلَامِ مُظَفَّرًا مَنْصُورًا وَذَلِكَ لَا يَمْنَعُ مِنْ صَيْرُورَةِ قَوْمٍ مِنْهُمْ مَقْتُولِينَ.
Şöyle deriz: Çünkü Allah Teâlâ'nın İslam ordusunu zafere ve yardıma ulaştıracağı malum olmakla birlikte, bu durum onlardan bazılarının şehit edilmesine engel değildir.
فَإِنْ قِيلَ: إِذَا قُرِئَ يُغَشِّيكُمُ بِالتَّخْفِيفِ وَالتَّشْدِيدِ وَنَصَبَ النُّعاسَ فَالضَّمِيرُ للَّه ﷿ وأَمَنَةً/ مَفْعُولٌ لَهُ. أَمَّا إِذَا قُرِئَ (يَغْشَاكُمُ النُّعَاسُ) فَكَيْفَ يُمْكِنُ جَعْلُ قَوْلِهِ: أَمَنَةً مَفْعُولًا لَهُ، مَعَ أَنَّ الْمَفْعُولَ لَهُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ فعلًا لفاعل الفعل المعلل؟
Eğer şöyle denilirse: «[Fiil] hafif ve şeddeli olarak { يُغَشِّيكُمُ } şeklinde okunup { النُّعاسَ } nasb edildiğinde, fail zamiri aziz ve celil olan Allah'a aittir ve { أَمَنَةً } lafzı mef‘ûlün leh (içinlik tümleci) olur. Fakat (يَغْشَاكُمُ النُّعَاسُ) şeklinde okunduğunda, mef‘ûlün lehin illetlendirilen fiilin failine ait bir fiil olması gerekirken, { أَمَنَةً } kavlini mef‘ûlün leh yapmak nasıl mümkün olur?»
قلنا: قوله: يُغَشِّيكُمُ وَإِنْ كَانَ فِي الظَّاهِرِ مُسْنَدًا إِلَى النُّعَاسِ، إِلَّا أَنَّهُ فِي الْحَقِيقَةِ مُسْنَدٌ إِلَى اللَّه تَعَالَى، فَصَحَّ هَذَا التَّعْلِيلُ نَظَرًا إِلَى الْمَعْنَى. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : وَقُرِئَ أَمَنَةً بِسُكُونِ الْمِيمِ، ونظير أمن أمنة، حي حَيَاةً، وَنَظِيرُ أَمِنَ أَمَنَةً، رَحِمَ رَحْمَةً. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: النُّعَاسُ فِي الْقِتَالِ أَمَنَةٌ مِنَ اللَّه، وفي الصلاة وسوسة من الشيطان.
Şöyle deriz: { يُغَشِّيكُمُ } kavli zahiren uykuya isnat edilmiş olsa da hakikatte Allah Teâlâ'ya isnat edilmiştir. Dolayısıyla mana göz önüne alındığında bu illetlendirme sahih olur. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: «Mîm harfinin sükûnuyla emneten (أَمْنَةً) şeklinde de okunmuştur. Hayy (حَيَّ) fiilinin masdarı hayât (حَيَاةً) olduğu gibi emine (أَمِنَ) fiilinin masdarı da emnetendir (أَمْنَةً). Rahime (رَحِمَ) fiilinin masdarı rahmeten (رَحْمَةً) olduğu gibi emine fiilinin masdarı emeneten (أَمَنَةً) şeklinde de gelir.» İbn Abbâs [şöyle] demiştir: «Savaşta uyuklamak Allah'tan bir güvendir, namazda ise şeytandan bir vesvesedir.»
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّماءِ مَاءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ وَيُذْهِبَ عَنْكُمْ رِجْزَ الشَّيْطانِ] النَّوْعُ الثَّانِي: مِنْ أَنْوَاعِ نِعَمِ اللَّه تَعَالَى الْمَذْكُورَةِ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّماءِ مَاءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ وَيُذْهِبَ عَنْكُمْ رِجْزَ الشَّيْطانِ وَلَا شُبْهَةَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الْمَطَرُ، وَفِي الْخَبَرِ أَنَّ الْقَوْمَ سبقوا إلى
[Allah Teâlâ'nın: { وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّماءِ مَاءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ وَيُذْهِبَ عَنْكُمْ رِجْزَ الشَّيْطانِ } “sizi onunla temizlemek, şeytanın murdarlığını sizden gidermek için üzerinize gökten bir su indiriyordu” buyruğu hakkında:] Bu makamda zikredilen Allah Teâlâ'nın nimetlerinin ikinci türü, O'nun: { وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّماءِ مَاءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ وَيُذْهِبَ عَنْكُمْ رِجْزَ الشَّيْطانِ } buyruğudur. Bundan kastın yağmur olduğunda hiçbir şüphe yoktur. Rivayette geçtiğine göre o topluluk [müşrikler] daha önce davranıp...
مَوْضِعِ الْمَاءِ، وَاسْتَوْلَوْا عَلَيْهِ، وَطَمِعُوا لِهَذَا السَّبَبِ أَنْ تَكُونَ لَهُمُ الْغَلَبَةُ، وَعَطِشَ الْمُؤْمِنُونَ وَخَافُوا، وَأَعْوَزَهُمُ الْمَاءُ لِلشُّرْبِ وَالطَّهَارَةِ، وَأَكْثَرُهُمُ احْتَلَمُوا وَأَجْنَبُوا، وَانْضَافَ إِلَى ذَلِكَ أَنَّ ذَلِكَ الْمَوْضِعَ كَانَ رَمْلًا تَغُوصُ فِيهِ الْأَرْجُلُ وَيَرْتَفِعُ مِنْهُ الْغُبَارُ الْكَثِيرُ، وَكَانَ الْخَوْفُ حَاصِلًا فِي قُلُوبِهِمْ، بِسَبَبِ كَثْرَةِ الْعَدُوِّ وَسَبَبِ كَثْرَةِ آلَاتِهِمْ وَأَدَوَاتِهِمْ، فَلَمَّا أَنْزَلَ اللَّه تَعَالَى ذَلِكَ الْمَطَرَ صَارَ ذَلِكَ دَلِيلًا عَلَى حُصُولِ النُّصْرَةِ وَالظَّفَرِ، وَعَظُمَتِ النِّعْمَةُ بِهِ مِنْ جِهَاتٍ: أَحَدُهَا: زَوَالُ الْعَطَشِ،
Su kaynağını ele geçirdiler, oraya hâkim oldular ve bu sebeple üstünlüğün kendilerinde olacağını umdular. Müminler ise susuz kalıp korktular; içmek ve temizlenmek için suya muhtaç oldular. Çoğu ihtilam olup cünüp düştü. Buna ilaveten bulundukları yer ayakların battığı ve çokça tozun kalktığı kumluk bir alandı; düşmanın çokluğu, onların silah ve gereçlerinin fazlalığı sebebiyle kalplerinde korku hâsıl olmuştu. Allah Teâlâ o yağmuru indirince bu durum zafer ve üstünlüğün gerçekleşeceğine bir delil oldu ve onun vesilesiyle nimet şu yönlerden büyüdü: Birincisi: Susuzluğun giderilmesidir.
فَقَدْ رُوِيَ أَنَّهُمْ حَفَرُوا مَوْضِعًا فِي الرَّمْلِ، فَصَارَ كَالْحَوْضِ الْكَبِيرِ، وَاجْتَمَعَ فِيهِ الْمَاءُ حَتَّى شَرِبُوا مِنْهُ وَتَطَهَّرُوا وَتَزَوَّدُوا.
Nitekim onların kumluk yerde bir çukur kazdıkları, buranın büyük bir havuz gibi olduğu, içine su dolduğu, böylece ondan içtikleri, temizlendikleri ve yanlarına su aldıkları rivayet edilmiştir.
وَثَانِيهَا: أَنَّهُمُ اغْتَسَلُوا مِنْ ذَلِكَ الْمَاءِ، وَزَالَتِ الْجَنَابَةُ عَنْهُمْ، وَقَدْ عُلِمَ بِالْعَادَةِ أَنَّ الْمُؤْمِنَ يَكَادُ يَسْتَقْذِرُ نَفْسَهُ إِذَا كَانَ جُنُبًا، وَيَغْتَمُّ إِذَا لَمْ يَتَمَكَّنْ مِنَ الِاغْتِسَالِ وَيَضْطَرِبُ قَلْبُهُ لِأَجْلِ هَذَا السَّبَبِ فَلَا جَرَمَ عَدَّ تَعَالَى وَتَقَدَّسَ تَمْكِينَهُمْ مِنَ الطَّهَارَةِ مِنْ جُمْلَةِ نِعَمِهِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُمْ لَمَّا عَطِشُوا وَلَمْ يَجِدُوا الْمَاءَ ثُمَّ نَامُوا وَاحْتَلَمُوا تَضَاعَفَتْ حَاجَتُهُمْ إِلَى الْمَاءِ ثُمَّ إِنَّ الْمَطَرَ نَزَلَ فَزَالَتْ عَنْهُمْ تِلْكَ الْبَلِيَّةُ وَالْمِحْنَةُ وَحَصَلَ الْمَقْصُودُ. وَفِي هَذِهِ الْحَالَةِ مَا قَدْ يُسْتَدَلُّ بِهِ عَلَى زَوَالِ الْعُسْرِ وَحُصُولِ الْيُسْرِ وَالْمَسَرَّةِ.
İkincisi: O sudan gusledip cünüplük halinden kurtuldular. Bilindiği üzere mümin kişi cünüp olduğunda neredeyse kendisinden tiksinir, yıkanma imkânı bulamadığında kederlenir ve bu sebeple kalbi huzursuz olur. Bu yüzdendir ki yüce ve münezzeh olan Allah, onların temizlenmelerine imkân vermesini nimetleri arasında saymıştır. Üçüncüsü: Onlar susayıp su bulamadıklarında, ardından uyuyup ihtilam olduklarında suya olan ihtiyaçları katlandı; sonra yağmur yağdı da üzerlerindeki o sıkıntı ve meşakkat kalktı ve maksat hâsıl oldu. Bu durumda, zorluğun kalkıp kolaylığın ve sevincin geleceğine işaret eden bir yön vardır.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَيُذْهِبَ عَنْكُمْ رِجْزَ الشَّيْطانِ فَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الِاحْتِلَامُ لِأَنَّ ذَلِكَ مِنْ وَسَاوِسِ الشَّيْطَانِ. الثَّانِي: أَنَّ الْكُفَّارَ لَمَّا نَزَلُوا عَلَى الْمَاءِ، وَسْوَسَ الشَّيْطَانُ إِلَيْهِمْ وَخَوَّفَهُمْ مِنَ الْهَلَاكِ، فَلَمَّا نَزَلَ الْمَطَرُ زَالَتْ تِلْكَ الْوَسْوَسَةُ،
Allah Teâlâ'nın: { وَيُذْهِبَ عَنْكُمْ رِجْزَ الشَّيْطانِ } “şeytanın murdarlığını sizden gidermek için” kavline gelince, bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Bundan kastın ihtilam olmasıdır; çünkü bu, şeytanın vesveselerindendir. İkincisi: Kâfirler suyun başına konduklarında şeytan onlara vesvese verip helak olacakları korkusunu aşılamıştı; yağmur yağınca bu vesvese yok oldu.
رُوِيَ أَنَّهُمْ لَمَّا نَامُوا وَاحْتَلَمَ أَكْثَرُهُمْ، تَمَثَّلَ لَهُمْ إِبْلِيسُ وَقَالَ أَنْتُمْ تَزْعُمُونَ أَنَّكُمْ عَلَى الْحَقِّ وَأَنْتُمْ تُصَلُّونَ عَلَى الْجَنَابَةِ، وَقَدْ عَطِشْتُمْ وَلَوْ كُنْتُمْ عَلَى الْحَقِّ لَمَا غَلَبُوكُمْ عَلَى الْمَاءِ فَأَنْزَلَ اللَّه تَعَالَى الْمَطَرَ حَتَّى جَرَى الْوَادِي وَاتَّخَذَ الْمُسْلِمُونَ حِيَاضًا وَاغْتَسَلُوا وَتَلَبَّدَ الرَّمْلُ حَتَّى ثَبَتَتْ عَلَيْهِ الْأَقْدَامُ.
Rivayet edildiğine göre müminler uyuyup çoğunluğu ihtilam olunca, İblis onlara [insan suretinde] görünüp: «Siz hak üzere olduğunuzu iddia ediyorsunuz, oysa cünüp halde namaz kılıyorsunuz ve susuz kaldınız; şayet hak üzere olsaydınız suya ulaşmada size üstün gelemezlerdi» dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ vadiyi akıtacak derecede yağmur indirdi; Müslümanlar havuzlar yaptılar, yıkandılar ve kum tabakası sertleşip üzerinde ayaklar sağlam basar hale geldi.
الثَّالِثُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ رِجْزِ الشَّيْطَانِ سَائِرُ مَا يَدْعُو الشَّيْطَانُ إِلَيْهِ مِنْ مَعْصِيَةٍ وَفَسَادٍ.
Üçüncüsü: Şeytanın murdarlığından (ricz) kastın, şeytanın davet ettiği diğer bütün günah ve fesat çeşitleri olmasıdır.
فَإِنْ قِيلَ: فَأَيُّ هَذِهِ الْوُجُوهِ الثَّلَاثَةِ أَوْلَى؟
Eğer: «Bu üç vecihten hangisi daha evladır?» denilirse,
قُلْنَا: قَوْلُهُ: لِيُطَهِّرَكُمْ مَعْنَاهُ لِيُزِيلَ الْجَنَابَةَ عَنْكُمْ، فَلَوْ حَمَلْنَا قَوْلَهُ: وَيُذْهِبَ عَنْكُمْ رِجْزَ الشَّيْطانِ عَلَى الْجَنَابَةِ لَزِمَ مِنْهُ التَّكْرِيرُ وَأَنَّهُ خِلَافُ الْأَصْلِ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُجَابَ عَنْهُ فَيُقَالَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: لِيُطَهِّرَكُمْ حُصُولُ الطَّهَارَةِ الشَّرْعِيَّةِ. وَالْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَيُذْهِبَ عَنْكُمْ رِجْزَ الشَّيْطانِ إِزَالَةُ جَوْهَرِ الْمَنِيِّ عن أعضائهم فإنه شيء مستخبث، ثم تقول: حَمْلُهُ عَلَى إِزَالَةِ أَثَرِ الِاحْتِلَامِ أَوْلَى مِنْ حَمْلِهِ عَلَى إِزَالَةِ الْوَسْوَسَةِ وَذَلِكَ لِأَنَّ تَأْثِيرَ الْمَاءِ فِي إِزَالَةِ الْعَيْنِ عَنِ الْعُضْوِ تَأْثِيرٌ حَقِيقِيٌّ أَمَّا تَأْثِيرُهُ فِي إِزَالَةِ الْوَسْوَسَةِ عَنِ الْقَلْبِ فَتَأْثِيرٌ مَجَازِيٌّ وَحَمْلُ اللَّفْظِ عَلَى الْحَقِيقَةِ أَوْلَى مِنْ حَمْلِهِ عَلَى الْمَجَازِ، وَاعْلَمْ أَنَّا إِذَا حَمَلْنَا الْآيَةَ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ لَزِمَ الْقَطْعُ بِأَنَّ الْمَنِيَّ رِجْزُ الشَّيْطَانِ، وَذَلِكَ يُوجِبُ الْحُكْمَ بِكَوْنِهِ نَجِسًا مُطْلَقًا لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالرُّجْزَ فَاهْجُرْ [المدثر: ٥] .
Şöyle deriz: { لِيُطَهِّرَكُمْ } “sizi temizlemek için” kavlinin anlamı, «sizden cünüplüğü gidermek için» demektir. Şayet { وَيُذْهِبَ عَنْكُمْ رِجْزَ الشَّيْطانِ } “ve şeytanın murdarlığını sizden gidersin diye” kavlini de cünüplüğe hamledersek tekrar gerekir ki bu da asıl olan kurala aykırıdır. Buna şöyle cevap verilebilir: { لِيُطَهِّرَكُمْ } kavlinden murat şer'î temizliğin gerçekleşmesidir; { وَيُذْهِبَ عَنْكُمْ رِجْزَ الشَّيْطانِ } kavlinden murat ise tiksinilen bir şey olduğu için meni maddesinin organlardan giderilmesidir. Sonra deriz ki: Ayeti ihtilamın eserini gidermeye hamletmek, vesveseyi gidermeye hamletmekten daha evladır; zira suyun maddî pisliği organdan gidermedeki etkisi hakiki bir etkidir, kalpten vesveseyi gidermedeki etkisi ise mecazidir; lafzı hakikate hamletmek mecaza hamletmekten daha evladır. Bil ki ayeti bu veche hamlettiğimiz takdirde, meninin şeytanın murdarlığı (ricz) olduğunu kesin olarak kabul etmek gerekir. Bu da Allah Teâlâ'nın: { وَالرُّجْزَ فَاهْجُرْ } [Müddessir: 5] “Pislikten ise kaçın” buyruğundan ötürü onun mutlak olarak necis olduğuna hükmetmeyi gerektirir.
[في قوله تعالى وَلِيَرْبِطَ عَلى قُلُوبِكُمْ] النَّوْعُ الثَّالِثُ: مِنَ النِّعَمِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلِيَرْبِطَ عَلى قُلُوبِكُمْ وَالْمُرَادُ أَنَّ بِسَبَبِ نُزُولِ هَذَا الْمَطَرِ قَوِيَتْ قُلُوبُهُمْ وَزَالَ الْخَوْفُ وَالْفَزَعُ عَنْهُمْ، وَمَعْنَى الرَّبْطِ فِي اللُّغَةِ الشَّدُّ، وَقَدْ ذَكَرْنَا ذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تعالى: وَرابِطُوا [آل عمران: ٢٠٠] وَيُقَالُ لِكُلِّ مَنْ صَبَرَ عَلَى أَمْرٍ، رَبَطَ قَلْبَهُ عَلَيْهِ كَأَنَّهُ حَبَسَ قَلْبَهُ عَنْ أَنْ يَضْطَرِبَ يُقَالُ: رَجُلٌ رَابِطٌ أَيْ حَابِسٌ. قَالَ الواحدي: ويشبه أن يكون (على) هاهنا صِلَةٌ وَالْمَعْنَى- وَلِيَرْبِطَ قُلُوبَكُمْ بِالنَّصْرِ- وَمَا وَقَعَ مِنْ تَفْسِيرِهِ يُشْبِهُ أَنْ لَا يَكُونَ صِلَةً لِأَنَّ كَلِمَةَ (عَلَى) تُفِيدُ الِاسْتِعْلَاءَ. فَالْمَعْنَى أَنَّ الْقُلُوبَ امْتَلَأَتْ مِنْ ذَلِكَ الرَّبْطِ حَتَّى كَأَنَّهُ علا عليها وارتفع فوقها.
[Allah Teâlâ'nın: { وَلِيَرْبِطَ عَلى قُلُوبِكُمْ } “kalplerinizi pekiştirmek için” buyruğu hakkında:] Bu ayette zikredilen nimetlerin üçüncü çeşidi, Allah Teâlâ'nın: { وَلِيَرْبِطَ عَلى قُلُوبِكُمْ } buyruğudur. Muradı şudur: Bu yağmurun yağması sebebiyle kalpleri kuvvetlendi, korku ve dehşet üzerlerinden kalktı. Lügatte rabt (رَبْط), bağlamak (şedd) demektir; nitekim bunu Allah Teâlâ'nın: { وَرابِطُوا } [Âl-i İmrân: 200] “ve cihada hazırlıklı olun” buyruğunda zikretmiştik. Bir şeye sabreden herkes için, sanki kalbini sarsılmaktan alıkoymuş gibi, «kalbini ona bağladı» denir; «bağlayıcı / metanetli adam» yani [kendini] tutan denilir. Vâhidî şöyle demiştir: «Buradaki alâ (عَلَى) harf-i cerrinin zait (sıla) olması muhtemeldir ve mana: 'Zaferle kalplerinizi pekiştirmek için' demektir.» Ancak onun tefsirindeki ifade, zait olmamasına daha uygundur; zira alâ (عَلَى) kelimesi üstünlük (isti'lâ) ifade eder. Mana şudur: Kalpler o metanet ve sebat ile öyle doldu ki adeta onların üzerine çıktı ve fevkine yükseldi.
[في قوله تعالى وَيُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدامَ] والنوع الرابع: من النعم المذكورة هاهنا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدامَ وَذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا: أَحَدُهَا: أَنَّ
[Allah Teâlâ'nın: { وَيُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدامَ } “ve onunla ayaklarınızı sağlam bastırmak için” buyruğu hakkında:] Burada zikredilen nimetlerin dördüncü çeşidi, Allah Teâlâ'nın: { وَيُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدامَ } buyruğudur. Bu hususta birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi:
ذَلِكَ الْمَطَرَ لَبَّدَ ذَلِكَ الرَّمْلَ وَصَيَّرَهُ بِحَيْثُ لَا تَغُوصُ أَرْجُلُهُمْ فِيهِ، فَقَدَرُوا عَلَى الْمَشْيِ عَلَيْهِ كَيْفَ أَرَادُوا، وَلَوْلَا هَذَا الْمَطَرُ لَمَا قَدَرُوا عَلَيْهِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ، فَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: بِهِ عَائِدٌ إِلَى الْمَطَرِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّ رَبْطَ قُلُوبِهِمْ أَوْجَبَ ثَبَاتَ أَقْدَامِهِمْ، لِأَنَّ مَنْ كَانَ قَلْبُهُ ضَعِيفًا فَرَّ وَلَمْ يَقِفْ، فَلَمَّا قَوَّى اللَّه تَعَالَى قُلُوبَهُمْ لَا جَرَمَ ثَبَّتَ أَقْدَامَهُمْ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: بِهِ عَائِدٌ إِلَى الرَّبْطِ. وَثَالِثُهَا: رُوِيَ أَنَّهُ لَمَّا نَزَلَ الْمَطَرُ حَصَلَ لِلْكَافِرِينَ ضِدُّ مَا حَصَلَ لِلْمُؤْمِنِينَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَوْضِعَ الَّذِي نَزَلَ الْكُفَّارُ فِيهِ كَانَ مَوْضِعَ التُّرَابِ وَالْوَحْلِ، فَلَمَّا نَزَلَ الْمَطَرُ عَظُمَ الْوَحْلُ، فَصَارَ ذَلِكَ مَانِعًا لَهُمْ مِنَ الْمَشْيِ كَيْفَمَا أَرَادُوا فَقَوْلُهُ: وَيُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدامَ يَدُلُّ دَلَالَةَ الْمَفْهُومِ عَلَى أَنَّ حَالَ الْأَعْدَاءِ كَانَتْ بِخِلَافِ ذَلِكَ.
O yağmur kumu sıkılaştırıp ayaklarının içine batmayacağı bir hale getirdi; böylece üzerinde diledikleri gibi yürümeye güç yetirdiler. Şayet bu yağmur olmasaydı buna güç yetiremezlerdi. Bu takdire göre { بِهِ } “onunla” kavlindeki zamir yağmura racidir. İkincisi: Muradı şudur; kalplerinin pekiştirilmesi ayaklarının sebat bulmasını gerektirdi. Çünkü kalbi zayıf olan kimse kaçar, yerinde duramaz; Allah Teâlâ onların kalplerini güçlendirince şüphesiz ayaklarını da sağlamlaştırmış oldu. Bu takdire göre { بِهِ } kavlindeki zamir rabta (pekiştirmeye) racidir. Üçüncüsü: Yağmur yağdığında kâfirlerin başına müminlerin durumunun tam tersinin geldiği rivayet edilmiştir. Şöyle ki: Kâfirlerin konakladığı yer toprak ve balçık idi; yağmur yağınca balçık çoğaldı ve bu durum onların diledikleri gibi yürümesine engel oldu. Dolayısıyla O'nun: { وَيُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدامَ } buyruğu, mefhum-i muhalif yoluyla düşmanların durumunun bunun aksine olduğuna delalet eder.
[في قَوْلُهُ تَعَالَى إِذْ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى الْمَلائِكَةِ أَنِّي مَعَكُمْ فَثَبِّتُوا الَّذِينَ آمَنُوا] النوع الخامس: من النعم المذكورة هاهنا قَوْلُهُ: إِذْ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى الْمَلائِكَةِ أَنِّي مَعَكُمْ وَفِيهِ بَحْثَانِ:
[Allah Teâlâ'nın: { إِذْ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى الْمَلائِكَةِ أَنِّي مَعَكُمْ فَثَبِّتُوا الَّذِينَ آمَنُوا } “Hani Rabbin meleklere: «Şüphesiz Ben sizinle beraberim; haydi iman edenlere sebat verin!» diye vahyediyordu” buyruğu hakkında:] Burada zikredilen nimetlerin beşinci türü O'nun: { إِذْ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى الْمَلائِكَةِ أَنِّي مَعَكُمْ } buyruğudur. Bunda iki inceleme vardır:
الْأَوَّلُ: قَالَ الزَّجَّاجُ: إِذْ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، وَالتَّقْدِيرُ: وَلِيَرْبِطَ عَلَى قُلُوبِكُمْ وَيُثَبِّتَ بِهِ/ الْأَقْدَامَ حَالَ مَا يُوحِي إِلَى الملائكة بكذا وكذا، ويجوز أيضاً أَنْ يَكُونَ عَلَى تَقْدِيرِ اذْكُرُوا. الثَّانِي: قَوْلُهُ: أَنِّي مَعَكُمْ فِيهِ وَجْهَانِ:
Birincisi: Zeccâc şöyle demiştir: { إِذْ } kelimesi nasb mahallindedir ve takdiri: «Meleklere şöyle şöyle vahyettiği esnada kalplerinizi pekiştirmek ve onunla ayakları sağlamlaştırmak için» şeklindedir. «Hatırlayın» takdirinde olması da caizdir. İkincisi: { أَنِّي مَعَكُمْ } “Şüphesiz Ben sizinle beraberim” kavlinde iki vecih vardır:
الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ المراد أنه تعالى أوحى إلى الملائكة بأنه تعالى معهم أي مع الملائكة حال ما أرسلهم ردأ للمسلمين.
Birincisi: Muradın, Allah Teâlâ'nın meleklere, onları Müslümanlara bir destek olarak gönderdiği sırada Kendi zatının onlarla, yani meleklerle beraber olduğunu vahyetmesi olmasıdır.
والثاني: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّهُ تَعَالَى أَوْحَى إِلَى الْمَلَائِكَةِ أَنِّي مَعَ الْمُؤْمِنِينَ فَانْصُرُوهُمْ وَثَبِّتُوهُمْ، وَهَذَا الثَّانِي أَوْلَى لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ إِزَالَةُ التَّخْوِيفِ وَالْمَلَائِكَةُ مَا كَانُوا يَخَافُونَ الْكُفَّارَ، وَإِنَّمَا الْخَائِفُ هُمُ الْمُسْلِمُونَ.
İkincisi: Muradın, Allah Teâlâ'nın meleklere: «Şüphesiz Ben müminlerle beraberim; öyleyse onlara yardım edin ve onlara sebat verin» şeklinde vahyetmesi olmasıdır. Bu ikinci vecih daha evladır; zira bu sözden maksat korkunun giderilmesidir, melekler ise kâfirlerden korkmuyorlardı; korkanlar sadece Müslümanlardı.
ثُمَّ قَالَ: فَثَبِّتُوا الَّذِينَ آمَنُوا وَاخْتَلَفُوا فِي كَيْفِيَّةِ هَذَا التَّثْبِيتِ عَلَى وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ عَرَّفُوا الرَّسُولَ ﷺ أَنَّ اللَّه نَاصِرُ الْمُؤْمِنِينَ وَالرَّسُولُ عَرَّفَ الْمُؤْمِنِينَ ذَلِكَ، فَهَذَا هُوَ التَّثْبِيتُ وَالثَّانِي: أَنَّ الشَّيْطَانَ كَمَا يُمْكِنُهُ إِلْقَاءُ الْوَسْوَسَةِ إِلَى الْإِنْسَانِ، فَكَذَلِكَ الْمَلَكُ يُمْكِنُهُ إِلْقَاءُ الْإِلْهَامِ إِلَيْهِ فَهَذَا هُوَ التَّثْبِيتُ فِي هَذَا الْبَابِ. وَالثَّالِثُ: أَنَّ الْمَلَائِكَةَ كَانُوا يَتَشَبَّهُونَ بِصُوَرِ رِجَالٍ مِنْ مَعَارِفِهِمْ وَكَانُوا يَمُدُّونَهُمْ بِالنَّصْرِ وَالْفَتْحِ وَالظَّفَرِ.
Sonra: { فَثَبِّتُوا الَّذِينَ آمَنُوا } “Haydi iman edenlere sebat verin!” buyurdu. Bu sebat vermenin keyfiyeti hususunda farklı vecihler üzerinde ihtilaf ettiler: Birincisi: Melekler Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Allah'ın müminlere yardım edeceğini bildirdiler, Resûlullah da müminlere bunu bildirdi; işte sebat verme budur. İkincisi: Şeytan insana vesvese atabildiği gibi melek de ona ilham verebilir; bu bapta sebat verme işte budur. Üçüncüsü: Melekler onların tanıdığı kimselerin suretine bürünüyor, onlara yardım, fetih ve zafer müjdesiyle destek veriyorlardı.
[في قوله تعالى سَأُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ] وَالنَّوْعُ السَّادِسُ: مِنَ النِّعَمِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ: سَأُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ وَهَذَا مِنَ النِّعَمِ الْجَلِيلَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ أَمِيرَ النَّفْسِ هُوَ الْقَلْبُ فَلَمَّا بَيَّنَ اللَّه تَعَالَى أَنَّهُ رَبَطَ قُلُوبَ الْمُؤْمِنِينَ بِمَعْنَى أَنَّهُ قَوَّاهَا وَأَزَالَ الْخَوْفَ عَنْهَا ذَكَرَ أَنَّهُ أَلْقَى الرُّعْبَ وَالْخَوْفَ فِي قُلُوبِ الْكَافِرِينَ فَكَانَ ذَلِكَ من أعظم نعم اللَّه تعالى عَلَى الْمُؤْمِنِينَ.
[Allah Teâlâ'nın: { سَأُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ } “Kâfirlerin kalplerine korku salacağım” buyruğu hakkında:] Bu ayette zikredilen nimetlerin altıncı türü O'nun: { سَأُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ } buyruğudur. Bu, ulu nimetlerdendir; zira nefsin idarecisi kalptir. Allah Teâlâ müminlerin kalplerini pekiştirdiğini, yani onları güçlendirip korkuyu onlardan giderdiğini beyan edince, kâfirlerin kalplerine de dehşet ve korku saldığını zikretmiştir; bu da Allah Teâlâ'nın müminlere olan en büyük nimetlerindendir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْناقِ فَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ أَمْرٌ لِلْمَلَائِكَةِ مُتَّصِلٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:
Allah Teâlâ'nın: { فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْناقِ } “artık vurun boyunların üstüne” buyruğuna gelince, bunda iki vecih vardır: Birincisi: Bunun, Allah Teâlâ'nın...
فَثَبِّتُوا وَقِيلَ: بَلْ أَمْرٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَهَذَا هُوَ الْأَصَحُّ لِمَا بَيَّنَّا أَنَّهُ تَعَالَى مَا أَنْزَلَ الْمَلَائِكَةَ لِأَجْلِ الْمُقَاتَلَةِ وَالْمُحَارَبَةِ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّهُ حَصَلَ فِي حَقِّ الْمُسْلِمِينَ جَمِيعُ مُوجِبَاتِ النَّصْرِ وَالظَّفَرِ، فَعِنْدَ هَذَا أَمَرَهُمْ بِمُحَارَبَتِهِمْ، وَفِي قَوْلِهِ: فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْناقِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ مَا فَوْقَ الْعُنُقِ هُوَ الرَّأْسُ، فَكَانَ هَذَا أَمْرًا بِإِزَالَةِ الرَّأْسِ عَنِ الْجَسَدِ. وَالثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ: فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْناقِ أَيْ فَاضْرِبُوا الْأَعْنَاقَ.
{ فَثَبِّتُوا } “sebat verin” kavline bitişik olarak meleklere yönelik bir emir olmasıdır. Bir görüşe göre de müminlere yönelik bir emirdir; en sahih olanı da budur, çünkü Allah Teâlâ'nın melekleri fiilen savaşmak ve muharebe etmek için indirmediğini açıklamıştık. Bil ki Allah Teâlâ Müslümanlar hakkında zafer ve üstünlüğün bütün gereklerinin hâsıl olduğunu beyan edince, işte o vakit onlarla savaşmalarını emretmiştir. { فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْناقِ } buyruğunda iki görüş vardır: Birincisi: Boynun üstü baştır; dolayısıyla bu, başı bedenden ayırma emridir. İkincisi: { فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْناقِ } kavlinin anlamı, «boyunlara vurun» demektir.
ثُمَّ قَالَ: وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنانٍ يَعْنِي الْأَطْرَافَ مِنَ الْيَدَيْنِ وَالرِّجْلَيْنِ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ المراد أن يضربوهم كما شاؤوا، لِأَنَّ مَا فَوْقَ الْعُنُقِ هُوَ الرَّأْسُ، وَهُوَ أَشْرَفُ الْأَعْضَاءِ، وَالْبَنَانُ عِبَارَةٌ عَنْ أَضْعَفِ الْأَعْضَاءِ، فَذَكَرَ الْأَشْرَفَ وَالْأَخَسَّ تَنْبِيهًا عَلَى كُلِّ الْأَعْضَاءِ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: بَلِ الْمُرَادُ إِمَّا الْقَتْلُ، وَهُوَ ضَرْبُ مَا فَوْقَ الْأَعْنَاقِ أَوْ قَطْعُ الْبَنَانِ، لِأَنَّ الْأَصَابِعَ هِيَ الْآلَاتُ فِي أَخْذِ السُّيُوفِ وَالرِّمَاحِ وَسَائِرِ الْأَسْلِحَةِ، فَإِذَا قَطَعَ بَنَانَهُمْ عَجَزُوا عَنِ الْمُحَارَبَةِ.
Sonra: { وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنانٍ } “vurun onların bütün parmaklarına!” buyurdu; yani el ve ayak uçlarına. Sonra ihtilaf ettiler: Bazıları dediler ki; murat diledikleri gibi vurmalarıdır; zira boynun üstü en şerefli uzuv olan baştır, parmak uçları (benân) ise en zayıf uzuvları ifade eder; böylece en şerefli ve en zayıf olanı zikrederek bütün uzuvlara dikkat çekmiştir. Bazıları ise şöyle dedi: Bilakis murat ya öldürmek -ki o boyunların üstüne vurmaktır- ya da parmakları kesmektir; zira kılıçları, mızrakları ve diğer silahları tutmaya yarayan aletler parmaklardır; parmak uçları kesildiğinde savaşmaktan aciz kalırlar.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ هَذِهِ الْوُجُوهَ الكثيرة من النعم على المسلمين. قال: لِكَ بِأَنَّهُمْ شَاقُّوا/ اللَّهَ وَرَسُولَهُ
Bil ki Allah Teâlâ Müslümanlar üzerindeki bu çok çeşitli nimetleri zikredince: { ذلِكَ بِأَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Bu, onların Allah'a ve Resulüne karşı gelmelerindendir” buyurdu.
وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ تَعَالَى أَلْقَاهُمْ فِي الْخِزْيِ وَالنَّكَالِ مِنْ هَذِهِ الْوُجُوهِ الْكَثِيرَةِ بِسَبَبِ أَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّه وَرَسُولَهُ.
Manası şudur: Allah ve Resulüne karşı gelmeleri sebebiyle Allah Teâlâ onları bu birçok yönden zillet ve cezaya uğratmıştır.
قَالَ الزجاج: اقُّوا
Zeccâc şöyle demiştir: { شَاقُّوا } “karşı geldiler” [kelimesi],
جَانَبُوا، وَصَارُوا فِي شِقٍّ غَيْرِ شِقِّ الْمُؤْمِنِينَ، والشق الجانب واقُّوا اللَّهَ
Uzaklaştılar ve müminlerin safından (tarafından) başka bir safa geçtiler demektir. Şıkk (şakk) taraf demektir. { شَاقُّوا اللَّهَ } “Allah'a karşı geldiler” ifadesi ise...
مَجَازٌ، وَالْمَعْنَى: شَاقُّوا أَوْلِيَاءَ اللَّه، وَدِينَ اللَّه.
Mecazdır; manası: «Allah'ın dostlarına ve Allah'ın dinine karşı geldiler» demektir.
ثم قال: مَنْ يُشاقِقِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ
Sonra şöyle buyurdu: { وَمَنْ يُشاقِقِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ } “Kim Allah'a ve Resulüne karşı gelirse, şüphesiz ki Allah cezası pek şiddetli olandır.”
يَعْنِي أَنَّ هَذَا الَّذِي نَزَلَ بِهِمْ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ شَيْءٌ قَلِيلٌ مِمَّا أَعَدَّهُ اللَّه لَهُمْ مِنَ الْعِقَابِ فِي الْقِيَامَةِ، وَالْمَقْصُودُ منه الزجر عن الكفر والتهديد عليه.
Yani o gün başlarına gelen bu felaket, kıyamette Allah'ın onlar için hazırladığı cezadan pek az bir şeydir. Bundan maksat küfürden sakındırmak ve ona karşı tehditte bulunmaktır.
[سورة الأنفال (٨) : آية ١٤]
[Enfâl Suresi (8), Ayet 14]
ذلِكُمْ فَذُوقُوهُ وَأَنَّ لِلْكافِرِينَ عَذابَ النَّارِ (١٤)
{ ذلِكُمْ فَذُوقُوهُ وَأَنَّ لِلْكافِرِينَ عَذابَ النَّارِ (١٤) } “İşte bu [azap] sizindir, haydi tadın onu! Şüphesiz kâfirler için bir de cehennem azabı vardır. (14)”
وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الزَّجَّاجُ: ذلِكُمْ رُفِعَ لكونه خبر لِمُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، وَالتَّقْدِيرُ: الْأَمْرُ ذَلِكُمْ فَذُوقُوهُ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ذلِكُمْ ابْتِدَاءً، وَقَوْلُهُ: فَذُوقُوهُ خَبَرٌ، لِأَنَّ مَا بَعْدَ الْفَاءِ لَا يَكُونُ خَبَرًا لِلْمُبْتَدَأِ، إِلَّا أَنْ يَكُونَ الْمُبْتَدَأُ اسْمًا مَوْصُولًا أَوْ نَكِرَةً مَوْصُوفَةً، نَحْوَ: الَّذِي يَأْتِينِي فَلَهُ دِرْهَمٌ، وَكُلُّ رَجُلٍ فِي الدَّارِ فَمُكْرَمٌ. أَمَّا أَنْ يُقَالَ: زَيْدٌ فَمُنْطَلِقٌ، فَلَا يَجُوزُ إِلَّا أَنْ نَجْعَلَ زَيْدًا خَبَرًا لِمُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، وَالتَّقْدِيرُ: هَذَا زَيْدٌ فَمُنْطَلِقٌ، أَيْ فَهُوَ مُنْطَلِقٌ.
Birinci Mesele: Zeccâc şöyle demiştir: { ذلِكُمْ } mahzuf bir mübtedanın haberi olduğu için merfudur; takdiri: «Durum şudur, öyleyse onu tadın» şeklindedir. { ذلِكُمْ } lafzının mübteda, { فَذُوقُوهُ } kavlinin ise haber olması caiz değildir; çünkü fâ harfinden sonrası, mübteda bir ismi mevsul veya sıfat almış bir belirsiz isim (nekira) olmadıkça mübtedanın haberi olamaz; örneğin: «Bana gelene bir dirhem vardır» ve «Evdeki her adama ikram edilir» [cümlelerinde olduğu gibi]. Ancak «Zeyd gidicidir» [cümlesinde] 'Zeydün femuntalikun' denilmesi caiz olmaz; meğerki Zeyd'i mahzuf bir mübtedanın haberi yapalım, bu takdirde anlam: «Bu Zeyd'dir, o halde o gidicidir» şeklinde olur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ مَنْ يُشَاقِقِ اللَّه وَرَسُولَهُ فَإِنَّ اللَّه شَدِيدُ الْعِقَابِ، بَيَّنَ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ صِفَةَ عِقَابِهِ، وَأَنَّهُ قَدْ يَكُونُ مُعَجَّلًا فِي الدُّنْيَا، وَقَدْ يَكُونُ مُؤَجَّلًا فِي الْآخِرَةِ، وَنَبَّهَ بِقَوْلِهِ: ذلِكُمْ فَذُوقُوهُ وَهُوَ الْمُعَجَّلُ مِنَ الْقَتْلِ وَالْأَسْرِ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ يَسِيرٌ بِالْإِضَافَةِ إِلَى الْمُؤَجَّلِ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ، فَلِذَلِكَ سَمَّاهُ ذَوْقًا، لِأَنَّ الذَّوْقَ لَا يَكُونُ إِلَّا تَعَرُّفَ طَعْمِ الْيَسِيرِ لِيُعْرَفَ بِهِ حَالُ الْكَثِيرِ، فَعَاجِلُ مَا حَصَلَ لَهُمْ مِنَ الْآلَامِ فِي الدُّنْيَا كَالذَّوْقِ الْقَلِيلِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْأَمْرِ الْعَظِيمِ الْمُعَدِّ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ، وَقَوْلُهُ: فَذُوقُوهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الذَّوْقَ يَحْصُلُ بِطَرِيقٍ آخَرَ سِوَى إِدْرَاكِ الطُّعُومِ الْمَخْصُوصَةِ، وَهِيَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ [الدُّخَانِ: ٤٩]
İkinci Mesele: Allah Teâlâ, Allah'a ve Resulüne karşı gelen kimseye karşı Allah'ın cezasının pek şiddetli olduğunu beyan edince, bundan sonra cezasının niteliğini, onun bazen dünyada peşin, bazen de ahirette ertelenmiş olabileceğini açıklamıştır. { ذلِكُمْ فَذُوقُوهُ } “İşte bu [azap] sizindir, haydi tadın onu!” buyruğuyla -ki o [dünyada] peşin verilen öldürülme ve esir edilmedir- bunun ahirette onlar için ertelenen azaba nispetle az bir şey olduğuna dikkat çekmiştir. Bu sebeple onu 'tatma' (zevk) olarak isimlendirmiştir; zira tatmak, çoğun halini bilmek için azın lezzetini/tadını öğrenmekten ibarettir. Dünyada başlarına gelen peşin acılar, ahirette kendileri için hazırlanan o büyük duruma kıyasla az bir tatma gibidir. O'nun: { فَذُوقُوهُ } kavli, tatmanın belirli tatların algılanmasından başka bir yolla da hâsıl olduğuna delalet eder ki bu, Allah Teâlâ'nın: { ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ } [Duhân: 49] “Tat bakalım! Hani sen çok güçlü ve pek şerefli idin!” kavli gibidir.
وَكَانَ ﵇ يَقُولُ: «أَبِيتُ عِنْدَ رَبِّي يُطْعِمُنِي وَيَسْقِينِي»
Nitekim Aleyhisselâm şöyle buyurmaktaydı: «Ben Rabbimin katında gecelerim; O beni yedirir ve içirir.»
فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى إِثْبَاتِ الذَّوْقِ وَالْأَكْلِ وَالشُّرْبِ بِطَرِيقٍ رُوحَانِيٍّ مُغَايِرٍ لِلطَّرِيقِ الجسماني.
Bu da tatmanın, yemenin ve içmenin cismanî yoldan farklı ruhanî bir yolla gerçekleşebileceğini ispat etmeye delalet eder.
[سورة الأنفال (٨) : الآيات ١٥ الى ١٦]
[Enfâl Suresi (8), Ayetler 15-16]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا زَحْفاً فَلا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبارَ (١٥) وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلاَّ مُتَحَرِّفاً لِقِتالٍ أَوْ مُتَحَيِّزاً إِلى فِئَةٍ فَقَدْ باءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْواهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (١٦)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا زَحْفاً فَلا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبارَ (١٥) وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلاَّ مُتَحَرِّفاً لِقِتالٍ أَوْ مُتَحَيِّزاً إِلى فِئَةٍ فَقَدْ باءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْواهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (١٦) } “Ey iman edenler! Kâfirlerle toplu halde [savaş için] karşılaştığınız zaman onlara arkalarınızı dönmeyin [kaçmayın]! (15) Kim o gün, savaşmak için bir yana çekilmek veya başka bir birliğe katılmak hali müstesna, arkasını onlara dönerse, muhakkak ki o, Allah'tan bir gazaba uğramış olur; onun varacağı yer de cehennemdir. O ne kötü bir varış yeridir! (16)”
فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Ayette birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: أَصْلُ الزَّحْفِ لِلصَّبِيِّ، وَهُوَ أَنْ يَزْحَفَ عَلَى إِسْتِهِ قَبْلَ أَنْ يَقُومَ، وَشَبَّهَ بِزَحْفِ الصَّبِيِّ مَشْيَ الطَّائِفَتَيْنِ اللَّتَيْنِ تَذْهَبُ كُلُّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا إِلَى صَاحِبَتِهَا لِلْقِتَالِ، فَيَمْشِي كُلُّ فِئَةٍ مَشْيًا رُوَيْدًا إِلَى الْفِئَةِ الأخرى قبل التدني لِلضِّرَابِ. قَالَ ثَعْلَبٌ: الزَّحْفُ الْمَشْيُ قَلِيلًا قَلِيلًا إِلَى الشَّيْءِ، وَمِنْهُ الزِّحَافُ فِي الشِّعْرِ يَسْقُطُ مِمَّا بَيْنَ حَرْفَيْنِ. حَرْفٌ فَيَزْحَفُ أَحَدُهُمَا إِلَى الآخر.
Birinci Mesele: Ezherî şöyle demiştir: Zahf (الزَّحْف) kelimesinin aslı çocuğa aittir; o da ayağa kalkmadan önce kaba eti üzerinde sürünmesidir. Savaşmak üzere her biri diğerinin üzerine giden iki fırkanın yürüyüşü çocuğun sürünmesine benzetilmiştir; böylece her iki topluluk vuruşmak üzere birbirine yaklaşmadan önce diğer topluluğa doğru yavaş yavaş yürür. Sa'leb şöyle demiştir: «Zahf (الزَّحْف), bir şeye doğru peyderpey, azar azar yürümektir. Şiirdeki zihâf (الزِّحَاف) tabiri de buradan gelir; iki harf arasından bir harf düşer, böylece o iki harften biri diğerine doğru yaklaşır (kayar).»
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَوْلُهُ: إِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا زَحْفاً أَيْ مُتَزَاحِفِينَ نُصِبَ عَلَى الْحَالِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ حَالًا لِلْكُفَّارِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ حَالًا لِلْمُخَاطَبِينَ وَهُمُ الْمُؤْمِنُونَ، وَالزَّحْفُ مَصْدَرٌ مَوْصُوفٌ بِهِ كَالْعَدْلِ وَالرِّضَا، وَلِذَلِكَ لَمْ يُجْمَعْ، وَالْمَعْنَى: إِذَا ذَهَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِلْقِتَالِ، فَلَا تَنْهَزِمُوا، وَمَعْنَى فَلا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبارَ أَيْ لَا تَجْعَلُوا ظُهُورَكُمْ مِمَّا يَلِيهِمْ. ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا نَهَى عَنْ هَذَا الِانْهِزَامِ بَيَّنَ أَنَّ هَذَا الِانْهِزَامَ مُحَرَّمٌ إِلَّا فِي حَالَتَيْنِ:
Bunu bildiğinde deriz ki: O'nun: { إِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا زَحْفاً } “Kâfirlerle toplu halde karşılaştığınız zaman” yani birbirinize doğru ilerlerken kavlindeki [zahfen kelimesi] hâl olarak mansubdur; kâfirlerin hâli olması da kendilerine hitap edilen müminlerin hâli olması da caizdir. Zahf (زَحْف), tıpkı adl (عَدْل) ve rızâ (رِضَا) kelimeleri gibi kendisiyle vasıflanan bir masdardır; bu sebeple çoğul yapılmamıştır. Manası: «Savaşmak üzere onların üzerine gittiğinizde bozguna uğramayın» demektir. { فَلا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبارَ } “onlara arkalarınızı dönmeyin” kavlinin manası ise, «sırtınızı onlara doğru çevirmeyin» demektir. Sonra Allah Teâlâ bu bozgundan (kaçmaktan) nehyedince, bu kaçışın iki durum müstesna haram olduğunu beyan etmiştir:
إِحْدَاهُمَا: أَنْ يَكُونَ مُتَحَرِّفًا لِلْقِتَالٍ، وَالْمُرَادُ مِنْهُ أَنْ يُخَيِّلَ إِلَى عَدُوِّهِ أَنَّهُ مُنْهَزِمٌ. ثُمَّ يَنْعَطِفُ عَلَيْهِ، وَهُوَ أَحَدُ أَبْوَابِ خُدَعِ الْحَرْبِ وَمَكَايِدِهَا، يُقَالُ: تَحَرَّفَ وَانْحَرَفَ إِذَا زَالَ عَنْ جِهَةِ الِاسْتِوَاءِ. وَالثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: أَوْ مُتَحَيِّزاً إِلى فِئَةٍ قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: التَّحَيُّزُ التَّنَحِّي وَفِيهِ لُغَتَانِ: التَّحَيُّزُ وَالتَّحَوُّزُ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَأَصْلُ هَذَا الْحَوْزُ، وَهُوَ الْجَمْعُ. يُقَالُ: حُزْتُهُ فَانْحَازَ وَتَحَوَّزَ وَتَحَيَّزَ إِذَا انْضَمَّ وَاجْتَمَعَ، ثُمَّ سُمِّيَ التَّنَحِّي تَحَيُّزًا، لِأَنَّ الْمُتَنَحِّيَ عَنْ جَانِبٍ يَنْفَصِلُ عَنْهُ وَيَمِيلُ إِلَى غَيْرِهِ.
Birincisi: Savaş için bir yana çekilen (müteharrif) olmasıdır; bundan maksat, düşmanına yenilmiş intibaı verip sonra onun üzerine aniden çullanmasıdır ki bu, harp hilelerinden ve taktiklerinden bir yoldur. Doğruluk istikametinden saptığında 'teharrafe' ve 'inharafe' denir. İkincisi: O'nun: { أَوْ مُتَحَيِّزاً إِلى فِئَةٍ } “veya başka bir birliğe katılmak” buyruğudur. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Tehayyüz (التَّحَيُّز), bir yana çekilmek, kenara ayrılmaktır; bu hususta iki kullanım vardır: tehayyüz (التَّحَيُّز) ve tehavvuz (التَّحَوُّز). Vâhidî şöyle demiştir: «Bunun aslı havz (الْحَوْز) olup toplamak demektir. 'Onu topladım, o da bir araya geldi, katıldı ve yanaştı' anlamında 'huztühû fenhâze ve tehavveze ve tehayyeze' denir. Sonra bir tarafa çekilmeye tehayyüz denilmiştir; çünkü bir taraftan kenara çekilen kimse oradan ayrılır ve başkasına meyleder.»