Binûn

Enfâl Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: الْفِئَةُ الْجَمَاعَةُ، فَإِذَا كَانَ هَذَا الْمُتَحَيِّزُ كَالْمُنْفَرِدِ، وَفِي الْكُفَّارِ كَثْرَةٌ، وَغَلَبَ عَلَى ظَنِّ ذَلِكَ الْمُنْفَرِدِ أَنَّهُ إِنْ ثَبَتَ قُتِلَ مِنْ غَيْرِ فَائِدَةٍ، وَإِنْ تَحَيَّزَ إِلَى جَمْعٍ كَانَ رَاجِيًا لِلْخَلَاصِ، وَطَامِعًا فِي الْعَدُوِّ بِالْكَثْرَةِ، فَرُبَّمَا وَجَبَ عَلَيْهِ التَّحَيُّزُ إِلَى هَذِهِ الْفِئَةِ فَضْلًا عَنْ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ جَائِزًا/ وَالْحَاصِلُ أَنَّ الِانْهِزَامَ مِنَ الْعَدُوِّ حَرَامٌ إِلَّا فِي هَاتَيْنِ الْحَالَتَيْنِ.

Bunu bildiğinde deriz ki: Fiet (الْفِئَةُ), topluluk demektir. Bir tarafa çekilen bu kişi tek başına kalmış gibi olduğunda, kâfirler de kalabalık olduğunda ve o tek kişinin zannı galibinde, şayet [olduğu yerde] sebat ederse hiçbir fayda olmaksızın öldürüleceği, fakat bir topluluğa katılırsa kurtulmayı ümit edeceği ve çokluk sebebiyle düşmana galebe çalmayı umacağı kanaati ağır basarsa, onun bu birliğe katılması caiz olmasının ötesinde belki de vacip olur. Özetle, bu iki durum müstesna, düşmandan kaçmak haramdır.

ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلَّا فِي هَاتَيْنِ الْحَالَتَيْنِ، فَقَدْ بَاءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّه وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ.

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: Bu iki durum müstesna olmak üzere { وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ } [o gün kim onlara arkasını dönerse], muhakkak ki o { فَقَدْ بَاءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّه وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ } “Allah'tan bir gazaba uğramış olur. Onun barınağı cehennemdir. O ne kötü bir dönüş yeridir!”

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ الْقَاضِي بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى الْقَطْعِ بِوَعِيدِ الْفُسَّاقِ مِنْ أَهْلِ الصَّلَاةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْآيَةَ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ مَنِ انْهَزَمَ إِلَّا فِي هَاتَيْنِ الْحَالَتَيْنِ اسْتَوْجَبَ غَضَبَ اللَّه وَنَارَ جَهَنَّمَ. قَالَ وَلَيْسَ لِلْمُرْجِئَةِ أَنْ يَحْمِلُوا هَذِهِ الْآيَةَ عَلَى الْكُفَّارِ دُونَ أَهْلِ الصَّلَاةِ، كَصُنْعِهِمْ فِي سَائِرِ آيَاتِ الْوَعِيدِ، لِأَنَّ هَذَا الْوَعِيدَ مُخْتَصٌّ بِأَهْلِ الصَّلَاةِ.

İkinci Mesele: Kādî [Abdülcebbâr], namaz kılanlardan (ehl-i kıble) olan fâsıkların [cehennem] tehdidine kesin olarak uğrayacağına dair bu ayeti delil getirmiştir. Zira ayet, bu iki durum haricinde kaçan kimsenin Allah'ın gazabını ve cehennem ateşini hak ettiğine delalet etmiştir. O şöyle demiştir: Mürcienin, diğer tehdit ayetlerinde yaptıkları gibi, bu ayeti ehl-i kıbleyi dışarıda bırakarak sırf kâfirlere hamletmeye hakkı yoktur; çünkü bu tehdit ehl-i kıbleye mahsustur.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ قَدْ ذَكَرْنَاهَا عَلَى الِاسْتِقْصَاءِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ، وَذَكَرْنَا أَنَّ الِاسْتِدْلَالَ بِهَذِهِ الظَّوَاهِرِ لَا يُفِيدُ إِلَّا الظَّنَّ، وَقَدْ ذَكَرْنَا أَيْضًا أَنَّهَا مُعَارَضَةٌ بِعُمُومَاتِ الْوَعْدِ، وَذَكَرْنَا أَنَّ التَّرْجِيحَ بِجَانِبِ عُمُومَاتِ الْوَعْدِ مِنَ الْوُجُوهِ الْكَثِيرَةِ، فَلَا فَائِدَةَ فِي الْإِعَادَةِ.

Bil ki biz bu meseleyi Bakara Suresi'nde en ince ayrıntısına kadar zikrettik ve bu zâhirlerle istidlal etmenin ancak zann ifade ettiğini belirttik. Yine bunların [ilahi] vaadin umumi delilleriyle çatıştığını ve vaadin umumunu tercih etmenin pek çok yönden üstün olduğunu zikrettik. Dolayısıyla [burada] tekrarlamanın bir faydası yoktur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي أَنَّ هَذَا الْحُكْمَ هَلْ هُوَ مُخْتَصٌّ بِيَوْمِ بَدْرٍ أَوْ هُوَ حَاصِلٌ عَلَى الْإِطْلَاقِ، فَنُقِلَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ وَالْحَسَنِ وَقَتَادَةَ وَالضَّحَّاكِ أَنَّ هَذَا الْحُكْمَ مُخْتَصٌّ بِمَنْ كَانَ انْهَزَمَ يَوْمَ بَدْرٍ، قَالُوا: وَالسَّبَبُ فِي اخْتِصَاصِ يَوْمِ بَدْرٍ بِهَذَا الْحُكْمِ أُمُورٌ: أَحَدُهَا: أَنَّ رَسُولَ اللَّه ﷺ كَانَ حَاضِرًا يَوْمَ بَدْرٍ وَمَعَ حُضُورِهِ لَا يُعَدُّ غَيْرُهُ فِيهِ، إِمَّا لِأَجْلِ أَنَّهُ لَا يُسَاوَى بِهِ سَائِرُ الْفِئَاتِ. بَلْ هُوَ أَشْرَفُ وَأَعْلَى مِنَ الْكُلِّ، وَإِمَّا لِأَجْلِ أَنَّ اللَّه تَعَالَى وَعَدَهُ بِالنَّصْرِ وَالظَّفَرِ فَلَمْ يَكُنْ لَهُمُ التَّحَيُّزُ إِلَى فِئَةٍ أُخْرَى. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ تَعَالَى شَدَّدَ الْأَمْرَ عَلَى أَهْلِ بَدْرٍ، لِأَنَّهُ كَانَ أَوَّلَ الْجِهَادِ وَلَوِ اتَّفَقَ لِلْمُسْلِمِينَ انْهِزَامٌ فِيهِ، لَزِمَ مِنْهُ الْخَلَلُ الْعَظِيمُ، فَلِهَذَا وَجَبَ عَلَيْهِمُ التَّشَدُّدُ وَالْمُبَالَغَةُ، وَلِهَذَا السَّبَبِ مَنَعَ اللَّه فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ مِنْ أَخْذِ الْفِدَاءِ مِنَ الْأَسْرَى.

Üçüncü Mesele: Müfessirler bu hükmün Bedir gününe mi mahsus olduğu yoksa mutlak olarak mı geçerli olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Ebû Saîd el-Hudrî, Hasan[-ı Basrî], Katâde ve Dahhâk'tan bu hükmün Bedir günü kaçan kimseye mahsus olduğu nakledilmiştir. Onlar şöyle demişlerdir: Bedir gününün bu hükme tahsis edilmesinin sebepleri şunlardır: Birincisi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir günü bizzat oradaydı ve onun varlığıyla birlikte oradaki başka hiç kimse [ayrı bir merci] sayılmazdı; zira ya diğer birlikler onunla bir tutulamazdı, bilakis o hepsinden daha şerefli ve daha üstündü, yahut da Allah Teâlâ ona zafer ve nusret vaat ettiği için onların başka bir birliğe sığınma hakları yoktu. İkincisi: Allah Teâlâ Bedir ehline işi sıkı tutturmuştur; zira bu cihadın ilkiydi ve şayet o gün Müslümanlar için bir bozgun vuku bulsaydı bundan büyük bir zaaf doğardı. İşte bu yüzden onlara sıkı durmak ve canla başla mücadele etmek vacip kılınmıştır. Yine bu sebeple Allah o gün esirlerden fidye alınmasını yasaklamıştır.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْحُكْمَ الْمَذْكُورَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ كَانَ عَامًّا فِي جَمِيعِ الْحُرُوبِ، بِدَلِيلِ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: يا

İkinci görüş: Bu ayette zikredilen hüküm bütün savaşlarda umumidir. Bunun delili ise Allah Teâlâ'nın: { يَا }

أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا

{ أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Ey iman edenler! [Savaş için] ilerleyen kâfirlerle karşılaştığınız zaman”

عام فيتناول جميع الصور، أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنَّهُ نَزَلَ فِي وَاقِعَةِ بَدْرٍ، لَكِنَّ الْعِبْرَةَ بِعُمُومِ اللَّفْظِ لَا بِخُصُوصِ السَّبَبِ.

kavlinin umumi olup bütün durumları kapsamasıdır. Bu konudaki en ileri husus ayetin Bedir hadisesi hakkında inmiş olmasıdır; lâkin muteber olan, sebebin hususiliği değil lafzın umumiliğidir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ جَوَازَ التَّحَيُّزِ إِلَى فِئَةٍ هَلْ يُحْظَرُ إِذَا كَانَ الْعَسْكَرُ عَظِيمًا أَوْ إِنَّمَا يَثْبُتُ إِذَا كَانَ فِي الْعَسْكَرِ خِفَّةٌ؟ قَالَ بَعْضُهُمْ: إِذَا عَظُمَ الْعَسْكَرُ فَلَيْسَ لَهُمْ هَذَا التَّحَيُّزُ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: بَلِ الْكُلُّ سَوَاءٌ، وَهَذَا أَلْيَقُ بِالظَّاهِرِ لأنه لم يفصل.

Dördüncü Mesele: [Âlimler], bir birliğe katılmanın (tehayyüz) caiz oluşunun, ordunun büyük olması halinde yasaklanıp yasaklanmayacağı yoksa sadece orduda bir azlık bulunduğunda mı sabit olacağı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Ordu büyük olduğunda onların bu şekilde [başka bir birliğe] çekilme hakları yoktur. Bazıları ise şöyle demiştir: Bilakis hepsi birdir; nitekim [ayette] bir ayrım yapılmadığı için [lafzın] zâhirine en uygun olan da budur.

[سورة الأنفال (٨) : آية ١٧]

[Enfâl Suresi (8), Ayet 17]

فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى وَلِيُبْلِيَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُ بَلاءً حَسَناً إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٧)

{ فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى وَلِيُبْلِيَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُ بَلاءً حَسَناً إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Onları siz öldürmediniz, fakat onları Allah öldürdü. [Ey Muhammed!] Attığın zaman da sen atmadın, lâkin Allah attı. Ve bunu, müminleri kendi katından güzel bir imtihanla sınamak için [yaptı]. Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” (17)

فِيهِ مَسَائِلُ:

Bunda [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ مُجَاهِدٌ: اخْتَلَفُوا يَوْمَ بَدْرٍ. فَقَالَ: هَذَا أَنَا قَتَلْتُ. وَقَالَ الْآخَرُ أَنَا قَتَلْتُ فَأَنْزَلَ اللَّه تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ يَعْنِي أَنَّ هَذِهِ الْكَسْرَةَ الْكَبِيرَةَ لَمْ تَحْصُلْ مِنْكُمْ، وَإِنَّمَا حَصَلَتْ بِمَعُونَةِ اللَّه

Birinci Mesele: Mücâhid şöyle demiştir: Bedir günü ihtilaf ettiler. Biri: «Bunu ben öldürdüm», diğeri de: «Ben öldürdüm» dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi. Yani: «Bu büyük hezimet sizden kaynaklanmadı, ancak Allah'ın yardımıyla meydana geldi» demektir.

رُوِيَ أَنَّهُ لَمَّا طَلَعَتْ قُرَيْشٌ قَالَ رَسُولُ اللَّه ﷺ هَذِهِ قُرَيْشٌ، قَدْ جَاءَتْ بِخُيَلَائِهَا وَفَخْرِهَا يُكَذِّبُونَ رَسُولَكَ «اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ مَا وَعَدْتَنِي» فَنَزَلَ جِبْرِيلُ وَقَالَ: خُذْ قَبْضَةً مِنْ تُرَابٍ فَارْمِهِمْ بِهَا، فَلَمَّا الْتَقَى الْجَمْعَانِ قَالَ لِعَلِيٍّ أَعْطِنِي قَبْضَةً مِنَ التُّرَابِ مِنْ حَصْبَاءِ الْوَادِي، فَرَمَى بِهَا فِي وُجُوهِهِمْ، وَقَالَ شَاهَتِ الْوُجُوهُ، فَلَمْ يَبْقَ مُشْرِكٌ إِلَّا شُغِلَ بِعَيْنِهِ فَانْهَزَمُوا.

Rivayet edildiğine göre Kureyş ortaya çıktığında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «İşte Kureyş; kibri ve böbürlenmesiyle, senin Resûlünü yalanlayarak geldi. Allahım! Bana vaat ettiğin [zaferi] senden dilerim!» Bunun üzerine Cebrail indi ve: «Bir avuç toprak al ve onlara doğru at» dedi. İki topluluk karşılaştığında [Resûlullah], Ali'ye: «Bana vadinin çakıllarından bir avuç toprak ver» buyurdu ve onu onların yüzlerine doğru fırlatarak «Yüzler kara olsun!» dedi. Bunun üzerine gözüyle meşgul olmayan hiçbir müşrik kalmadı ve hezimete uğradılar.

قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ جَوَابُ شَرْطٍ مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ إِنِ افْتَخَرْتُمْ بِقَتْلِهِمْ فَأَنْتُمْ لَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلَكِنَّ اللَّه قَتَلَهُمْ.

el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: O'nun { فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ } [onları siz öldürmediniz] kavlindeki fâ (ف), mahzuf bir şartın cevabıdır; takdiri: «Şayet onları öldürmekle övünüyorsanız, onları siz öldürmediniz, fakat onları Allah öldürdü» şeklindedir.

ثُمَّ قَالَ: وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى يَعْنِي أَنَّ الْقَبْضَةَ مِنَ الْحَصْبَاءِ الَّتِي رَمَيْتَهَا، فَأَنْتَ مَا رَمَيْتَهَا فِي الْحَقِيقَةِ، لِأَنَّ رَمْيَكَ لَا يَبْلُغُ أَثَرُهُ إِلَّا مَا يَبْلُغُهُ رَمْيُ سَائِرِ الْبَشَرِ، وَلَكِنَّ اللَّه رَمَاهَا حَيْثُ نَفَّذَ أَجْزَاءَ ذَلِكَ التُّرَابِ وَأَوْصَلَهَا إِلَى عُيُونِهِمْ، فَصُورَةُ الرَّمْيَةِ صَدَرَتْ مِنَ الرَّسُولِ ﵊ وَأَثَرُهَا إِنَّمَا صَدَرَ مِنَ اللَّه، فَلِهَذَا الْمَعْنَى صَحَّ فِيهِ النَّفْيُ وَالْإِثْبَاتُ.

Sonra şöyle buyurmuştur: { وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى } “Attığın zaman da sen atmadın, lâkin Allah attı.” Yani: O attığın bir avuç çakılı hakikatte sen atmadın; zira senin atışının etkisi diğer insanların atışının ulaşabileceği mesafeden öteye geçmez. Fakat o toprağın zerrelerini ulaştırıp onların gözlerine soktuğu cihetle onu Allah atmıştır. Dolayısıyla atma fiilinin şekli Resûl aleyhisselâm'dan, tesiri ise ancak Allah'tan sâdır olmuştur. İşte bu manadan ötürü [ayette] nefy (olumsuzlama) ve ispat (olumlama) bir arada sahih olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ أَفْعَالَ الْعِبَادِ مَخْلُوقَةٌ للَّه عالى، وَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّهُمْ جُرِحُوا، فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ حُدُوثَ تِلْكَ الْأَفْعَالِ إِنَّمَا حَصَلَ مِنَ اللَّه. وَأَيْضًا قَوْلُهُ: وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ أَثْبَتَ كَوْنَهُ ﵇ رَامِيًا، وَنَفَى عَنْهُ كَوْنَهُ رَامِيًا، فَوَجَبَ حَمْلُهُ عَلَى أَنَّهُ رَمَاهُ كَسْبًا وَمَا رَمَاهُ خَلْقًا.

İkinci Mesele: Arkadaşlarımız (Ehl-i Sünnet âlimleri), kulların fiillerinin Allah Teâlâ tarafından yaratılmış olduğuna bu ayeti delil getirmişlerdir. İstidlal yönü şudur: Allah Teâlâ { فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ } “Onları siz öldürmediniz, fakat onları Allah öldürdü” buyurmuştur; oysa onların yaralandıkları malumdur. Bu da o fiillerin meydana gelişinin ancak Allah'tan kaynaklandığına delalet etmiştir. Ayrıca O'nun { وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ } “Attığın zaman da sen atmadın” kavli, [Peygamber] aleyhisselâm'ın hem atan olduğunu ispat etmiş hem de atan olduğunu nefyetmiştir. Dolayısıyla bunun, [Peygamber'in] kesb (kazanım) olarak attığı, fakat halk (yaratma) olarak atmadığı şeklinde hamledilmesi vacip olmuştur.

فَإِنْ قِيلَ: أَمَّا قَوْلُهُ: فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ فِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ قَتْلَ الْكُفَّارِ إِنَّمَا تَيَسَّرَ بِمَعُونَةِ اللَّه وَنَصْرِهِ وَتَأْيِيدِهِ، فَصَحَّتْ هَذِهِ الْإِضَافَةُ. الثَّانِي: أَنَّ الْجُرْحَ كَانَ إِلَيْهِمْ، وَإِخْرَاجُ الرُّوحِ كَانَ إِلَى اللَّه تَعَالَى، وَالتَّقْدِيرُ: فَلَمْ تُمِيتُوهُمْ وَلَكِنَّ اللَّه أَمَاتَهُمْ.

Eğer denilirse ki: O'nun { فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ } kavline gelince, bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Kâfirlerin öldürülmesi ancak Allah'ın yardımı, nusreti ve teyidi ile müyesser olmuştur; bu sebeple bu isnat sahih olmuştur. İkincisi: Yaralama fiili onlara aitti, canın çıkarılması ise Allah Teâlâ'ya aitti. Takdiri: «Onları siz öldürmediniz (canlarını siz almadınız), fakat onları Allah öldürdü (canlarını Allah aldı)» şeklindedir.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى قَالَ الْقَاضِي فِيهِ أَشْيَاءُ: مِنْهَا أَنَّ الرَّمْيَةَ الْوَاحِدَةَ لَا تُوجِبُ وُصُولَ التُّرَابِ إِلَى عُيُونِهِمْ، وَكَانَ إِيصَالُ أَجْزَاءِ التُّرَابِ إِلَى عُيُونِهِمْ لَيْسَ إِلَّا بِإِيصَالِ اللَّه تَعَالَى، وَمِنْهَا أَنَّ التُّرَابَ الَّذِي رَمَاهُ كَانَ قَلِيلًا، فَيَمْتَنِعُ وَصُولُ ذَلِكَ الْقَدْرِ إِلَى عُيُونِ الْكُلِّ، فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى ضَمَّ إِلَيْهَا أَشْيَاءَ أُخَرَ مِنْ أَجْزَاءِ التُّرَابِ وَأَوْصَلَهَا إِلَى عُيُونِهِمْ، وَمِنْهَا أَنَّ عِنْدَ رَمْيَتِهِ أَلْقَى اللَّه تَعَالَى الرُّعْبَ فِي قُلُوبِهِمْ، فَكَانَ الْمُرَادُ

O'nun { وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى } kavline gelince; Kādî bu hususta birkaç cihet zikretmiştir: Bunlardan biri: Tek bir atış, toprağın onların gözlerine ulaşmasını gerektirmez; toprak zerrelerinin onların gözlerine ulaştırılması ancak Allah Teâlâ'nın ulaştırmasıyla olmuştur. Diğeri: O'nun attığı toprak az miktardaydı; bu miktarın hepsinin gözlerine ulaşması imkânsızdır. Bu da Allah Teâlâ'nın ona başka toprak zerreleri ekleyip onların gözlerine ulaştırdığına delalet eder. Bir diğeri ise: O'nun atışı esnasında Allah Teâlâ onların kalplerine korku salmıştır; dolayısıyla murat,

مِنْ قَوْلِهِ: وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى هُوَ أَنَّهُ تَعَالَى رَمَى قُلُوبَهُمْ بِذَلِكَ الرُّعْبِ.

O'nun { وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى } kavlinden maksat, Allah Teâlâ'nın onların kalplerine o korkuyu atmasıdır.

وَالْجَوَابُ: أَنَّ كُلَّ مَا ذَكَرْتُمُوهُ عُدُولٌ عَنِ الظَّاهِرِ، وَالْأَصْلُ فِي الْكَلَامِ الْحَقِيقَةُ.

Cevap şudur: Zikrettiğiniz her şey zâhirden sapmaktır; oysa kelamda aslolan hakikattir.

فَإِنْ قَالُوا: الدَّلَائِلُ الْعَقْلِيَّةُ تَمْنَعُ مِنَ الْقَوْلِ بِأَنَّ فِعْلَ الْعَبْدِ مَخْلُوقٌ للَّه تَعَالَى. فَنَقُولُ: هَيْهَاتَ فَإِنَّ الدَّلَائِلَ الْعَقْلِيَّةَ فِي جَانِبِنَا وَالْبَرَاهِينَ النَّقْلِيَّةَ قَائِمَةٌ عَلَى صِحَّةِ قَوْلِنَا، فَلَا يُمْكِنُكُمْ أَنْ تَعْدِلُوا عَنِ الظَّاهِرِ إِلَى الْمَجَازِ. واللَّه أَعْلَمُ.

Şayet: «Akli deliller, kulun fiilinin Allah Teâlâ tarafından yaratılmış olduğunu söylemeye engeldir» derlerse, deriz ki: Heyhât! Akli deliller bizim tarafımızdadır ve nakli burhanlar da sözümüzün doğruluğunu ortaya koymaktadır; bu durumda zâhirden mecaza sapmanız mümkün değildir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قُرِئَ وَلكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ ... وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى بِتَخْفِيفِ وَلَكِنْ وَرَفْعِ مَا بَعْدَهُ.

Üçüncü Mesele: { وَلكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ ... وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى } ibaresi, lâkin (وَلكِنْ) kelimesinin hafifletilmesi (şeddesiz okunması) ve sonrasındaki [lafzatullahın] merfû okunmasıyla da kıraat edilmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: فِي سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ: الْأَوَّلُ: وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي يَوْمِ بَدْرٍ. وَالْمُرَادُ أَنَّهُ ﵇ أَخَذَ قَبْضَةً مِنَ الْحَصْبَاءِ، وَرَمَى بِهَا وُجُوهَ الْقَوْمِ وَقَالَ شَاهَتِ الْوُجُوهُ، فَلَمْ يَبْقَ مُشْرِكٌ إِلَّا وَدَخَلَ فِي عَيْنَيْهِ وَمَنْخَرَيْهِ مِنْهَا شَيْءٌ، فَكَانَتْ تِلْكَ الرَّمْيَةُ سَبَبًا لِلْهَزِيمَةِ، وَفِيهِ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. وَالثَّانِي:

Dördüncü Mesele: Bu ayetin nüzul sebebi hakkında üç görüş vardır: Birincisi ve müfessirlerin çoğunun görüşü olanı: Ayet Bedir günü hakkında inmiştir. Murâd edilen şudur: [Peygamber] aleyhisselâm bir avuç çakıl almış, onu kavmin yüzlerine doğru atmış ve «Yüzler kara olsun!» demiştir. Bunun üzerine gözlerine ve burun deliklerine bundan bir şey girmeyen hiçbir müşrik kalmamıştır. İşte bu atış hezimetin sebebi olmuş ve bu ayet onun hakkında inmiştir. İkincisi:

أَنَّهَا نَزَلَتْ يَوْمَ خَيْبَرَ

Ayetin Hayber günü indiğidir.

رُوِيَ أَنَّهُ ﵇ أَخَذَ قَوْسًا وَهُوَ عَلَى بَابِ خَيْبَرَ. فَرَمَى سَهْمًا. فَأَقْبَلَ السَّهْمُ حَتَّى قَتَلَ ابْنَ أَبِي الْحَقِيقِ، وَهُوَ عَلَى فَرَسِهِ، فَنَزَلَتْ وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى

Rivayet edildiğine göre [Peygamber] aleyhisselâm Hayber kapısındayken bir yay aldı ve bir ok attı. Ok yönelip İbn Ebî'l-Hukayk'ı atının üzerindeyken öldürdü; bunun üzerine { وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى } “Attığın zaman da sen atmadın, lâkin Allah attı” [ayeti] indi.

وَالثَّالِثُ: أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي يَوْمِ أُحُدٍ فِي قَتْلِ أُبَيِّ بْنِ خَلَفٍ، وَذَلِكَ

Üçüncüsü: Ayet Uhud günü Übeyy b. Halef'in öldürülmesi hakkında inmiştir; bu da şöyle olmuştur:

أَنَّهُ أَتَى النَّبِيَّ ﷺ بِعَظْمٍ رَمِيمٍ وَقَالَ يَا مُحَمَّدُ مَنْ يُحْيِي هَذَا وَهُوَ رَمِيمٌ؟ فَقَالَ ﵇ يُحْيِيهِ اللَّه ثُمَّ يُمِيتُكَ ثُمَّ يُحْيِيكَ ثُمَّ يُدْخِلُكَ النَّارَ فَأُسِرَ يَوْمَ بَدْرٍ، فَلَمَّا افْتُدِيَ. قَالَ لِرَسُولِ اللَّه إِنَّ عِنْدِي فَرَسًا أَعْتَلِفُهَا كُلَّ يَوْمٍ فَرْقًا مِنْ ذُرَةٍ، كَيْ أَقْتُلَكَ عَلَيْهَا. فَقَالَ ﷺ: «بَلْ أَنَا أَقْتُلُكَ إن شاء اللَّه» فلما كان يوم أُحُدٌ أَقْبَلَ أُبَيٌّ يَرْكُضُ عَلَى ذَلِكَ الْفَرَسِ حَتَّى دَنَا مِنَ الرَّسُولِ ﵊ فَاعْتَرَضَ لَهُ رِجَالٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ لِيَقْتُلُوهُ. فَقَالَ ﵇: «اسْتَأْخِرُوا» وَرَمَاهُ بِحَرْبَةٍ فَكَسَرَ ضِلْعًا مِنْ أَضْلَاعِهِ، فَحُمِلَ فَمَاتَ بِبَعْضِ الطَّرِيقِ

O, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e çürümüş bir kemik getirip: «Ey Muhammed! Bu çürümüş haldeyken bunu kim diriltecek?» demişti. [Peygamber] aleyhisselâm da: «Onu Allah diriltecek, sonra seni öldürecek, sonra seni diriltecek ve sonra seni cehenneme sokacak» buyurmuştu. Derken Bedir günü esir düştü ve fidye verilip kurtulunca Resûlullah'a: «Benim bir atım var; seni üzerinde öldürmek için ona her gün bir fark (ölçek) mısır yediriyorum» dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de: «İnşallah seni ben öldüreceğim!» buyurdu. Uhud günü olunca Übeyy o ata binip koşturarak geldi ve nihayet Resûl aleyhisselâm'a yaklaştı. Müslümanlardan bazı kimseler onu öldürmek için önüne geçtiler. Bunun üzerine [Peygamber] aleyhisselâm: «Geri çekilin!» buyurdu ve ona bir kargı fırlatarak kaburga kemiklerinden birini kırdı; o da taşınırken yolun bir kısmında öldü.

فَفِي ذَلِكَ نَزَلَتِ الْآيَةُ وَالْأَصَحُّ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي يَوْمِ بَدْرٍ، وَإِلَّا لَدَخَلَ فِي أَثْنَاءِ الْقِصَّةِ كَلَامٌ أَجْنَبِيٌّ عَنْهَا، وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ بَلْ لَا يَبْعُدُ أَنْ يَدْخُلَ تَحْتَهُ سَائِرُ الْوَقَائِعِ، لِأَنَّ الْعِبْرَةَ بِعُمُومِ اللَّفْظِ لَا بِخُصُوصِ السَّبَبِ.

İşte bunun hakkında ayet indi. Fakat en sahih olanı, bu ayetin Bedir günü inmiş olmasıdır; aksi takdirde kıssanın arasına ona yabancı bir söz girmiş olurdu ki bu münasip düşmez. Bununla birlikte, diğer hadiselerin de bu [ayetin kapsamı] altına girmesi uzak bir ihtimal değildir; zira muteber olan, sebebin hususiliği değil lafzın umumiliğidir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلِيُبْلِيَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُ بَلاءً حَسَناً فَهَذَا مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ: وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى / وَالْمُرَادُ مِنْ هَذَا الْبَلَاءِ الْإِنْعَامُ، أَيْ يُنْعِمُ عَلَيْهِمْ نِعْمَةً عَظِيمَةً بِالنُّصْرَةِ وَالْغَنِيمَةِ وَالْأَجْرِ وَالثَّوَابِ، قَالَ الْقَاضِي: وَلَوْلَا أَنَّ المفسرين اتفقوا على حمل الابتلاء هاهنا عَلَى النِّعْمَةِ، وَإِلَّا لَكَانَ يَحْتَمِلُ الْمِحْنَةَ بِالتَّكْلِيفِ فِيمَا بَعْدَهُ مِنَ الْجِهَادِ، حَتَّى يُقَالَ: إِنَّ الَّذِي فَعَلَهُ تَعَالَى يَوْمَ بَدْرٍ، كَانَ السَّبَبَ فِي حُصُولِ تَكْلِيفٍ شَاقٍّ عَلَيْهِمْ فِيمَا بَعْدَ ذَلِكَ مِنَ الْغَزَوَاتِ.

Allah Teâlâ'nın: { وَلِيُبْلِيَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُ بَلاءً حَسَناً } “Ve bunu, müminleri kendi katından güzel bir imtihanla sınamak için [yaptı]” kavline gelince; bu, O'nun { وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى } kavline matuftur. Bu belâdan murat ihsandır; yani onlara zafer, ganimet, ecir ve sevap ile büyük bir nimette bulunmaktadır. Kādî şöyle demiştir: Müfessirlerin buradaki ibtilâyı nimet manasına hamletme hususundaki ittifakları olmasaydı, bundan sonraki cihadla mükellef kılınarak imtihan edilme ihtimali bulunurdu; öyle ki Allah Teâlâ'nın Bedir günü yaptığı şeyin, bundan sonraki gazvelerde onlar üzerine meşakkatli bir mükellefiyetin hâsıl olmasına sebep teşkil ettiği söylenebilirdi.

ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى خَتَمَ هَذَا بِقَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ أَيْ سَمِيعٌ لِكَلَامِكُمْ عَلِيمٌ بِأَحْوَالِ قُلُوبِكُمْ، وَهَذَا يَجْرِي مَجْرَى التَّحْذِيرِ وَالتَّرْهِيبِ، لِئَلَّا يَغْتَرَّ الْعَبْدُ بِظَوَاهِرِ الْأُمُورِ، وَيَعْلَمَ أَنَّ الْخَالِقَ تَعَالَى مُطَّلِعٌ عَلَى كل ما في الضمائر والقلوب.

Sonra Allah Teâlâ bunu { إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” kavliyle bitirmiştir; yani sözlerinizi işiten, kalplerinizin durumlarını bilendir. Bu ifade, kulun zâhirî durumlara aldanmaması ve Yaratıcı Teâlâ'nın gizli olan ve kalplerde bulunan her şeye muttali olduğunu bilmesi için bir sakındırma ve korkutma yerindedir.

[سورة الأنفال (٨) : الآيات ١٨ الى ١٩]

[Enfâl Suresi (8), Ayet 18-19]

ذلِكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ مُوهِنُ كَيْدِ الْكافِرِينَ (١٨) إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جاءَكُمُ الْفَتْحُ وَإِنْ تَنْتَهُوا فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَإِنْ تَعُودُوا نَعُدْ وَلَنْ تُغْنِيَ عَنْكُمْ فِئَتُكُمْ شَيْئاً وَلَوْ كَثُرَتْ وَأَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ (١٩)

{ ذلِكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ مُوهِنُ كَيْدِ الْكافِرِينَ (١٨) إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جاءَكُمُ الْفَتْحُ وَإِنْ تَنْتَهُوا فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَإِنْ تَعُودُوا نَعُدْ وَلَنْ تُغْنِيَ عَنْكُمْ فِئَتُكُمْ شَيْئاً وَلَوْ كَثُرَتْ وَأَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ (١٩) } “İşte bu böyledir. Şüphesiz Allah, kâfirlerin tuzağını boşa çıkarandır. (18) Eğer fetih (ve hüküm) istiyorsanız, işte fetih size gelmiştir. Eğer [inkârdan] vazgeçerseniz bu sizin için daha hayırlıdır. Şayet [düşmanlığa] dönerseniz, biz de [azaba] döneriz. Topluluğunuz çok da olsa size hiçbir fayda sağlamaz. Şüphesiz Allah, müminlerle beraberdir. (19)”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى ذلِكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ مُوهِنُ كَيْدِ الْكافِرِينَ] فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { ذلِكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ مُوهِنُ كَيْدِ الْكافِرِينَ } “İşte bu böyledir. Şüphesiz Allah, kâfirlerin tuzağını boşa çıkarandır” kavli hakkında] Ayette [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو مُوَهِّنُ بِتَشْدِيدِ الْهَاءِ مِنَ التَّوْهِينِ كَيْدِ بِالنَّصْبِ، وَقَرَأَ حَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ مُوهِنُ كَيْدِ بِالْإِضَافَةِ، وَالْبَاقُونَ مُوهِنُ بِالتَّخْفِيفِ كَيْدِ بِالنَّصْبِ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ:

Birinci Mesele: Nâfi‘, İbn Kesîr ve Ebû Amr, tevhîn (التَّوْهِين) kökünden he harfinin şeddesiyle [müvehhinü] { مُوَهِّنُ } ve [keyde kelimesini] nasb ile { كَيْدَ } şeklinde okumuşlardır. Âsım'dan rivayetle Hafs ise izâfetle { مُوهِنُ كَيْدِ } şeklinde okumuştur. Diğerleri ise [muhfifen] hafifleterek { مُوهِنُ } ve nasb ile { كَيْدَ } şeklinde okumuşlardır. Bunun bir benzeri de O'nun:

كاشِفاتُ ضُرِّهِ [الزُّمَرِ: ٣٨] بِالتَّنْوِينِ وَبِالْإِضَافَةِ.

{ كاشِفاتُ ضُرِّهِ } kavlidir [Zümer 38]; tenvin ile ve izâfet ile [okunmuştur].

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْكَلَامُ فِي ذَلِكَ وَمَحَلُّهُ مِنَ الْإِعْرَابِ كما في قوله: ذلِكُمْ فَذُوقُوهُ [الأنفال: ١٤] .

İkinci Mesele: Zâlike (ذَلِكَ) kelimesi ve onun iraptaki yeri hakkındaki izah, O'nun: { ذلِكُمْ فَذُوقُوهُ } [Enfâl 14] kavlindeki gibidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: تَوْهِينُ اللَّه تَعَالَى كَيْدَهَمْ يَكُونُ بِأَشْيَاءَ بِإِطْلَاعِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى عَوْرَاتِهِمْ، وَإِلْقَاءِ الرُّعْبِ فِي قُلُوبِهِمْ، وَتَفْرِيقِ كَلِمَتِهِمْ، وَنَقْضِ مَا أَبْرَمُوا بِسَبَبِ اخْتِلَافِ عَزَائِمِهِمْ.

Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın onların tuzaklarını boşa çıkarması (zayıflatması); müminleri onların açıklarına muttali kılmak, kalplerine korku salmak, birliklerini parçalamak ve azimlerinin ihtilafı sebebiyle pekiştirdikleri şeyleri bozmak suretiyle birtakım şekillerde olur.

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ يُنْبِئُ رَسُولَ اللَّه وَيَقُولُ:

İbn Abbas şöyle demiştir: [Allah], Resûlullah'a haber vererek şöyle buyurmaktadır:

إِنِّي قَدْ أَوْهَنْتُ كَيْدَ عَدُوِّكَ حَتَّى قَتَلْتَ خِيَارَهُمْ وَأَسَرْتَ أَشْرَافَهُمْ.

«Sen onların hayırlılarını öldürünceye ve ileri gelenlerini esir alıncaya kadar düşmanının tuzağını boşa çıkardım.»

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جاءَكُمُ الْفَتْحُ فيه قَوْلَانِ:

Allah Teâlâ'nın: { إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جاءَكُمُ الْفَتْحُ } “Eğer fetih (ve hüküm) istiyorsanız, işte fetih size gelmiştir” kavline gelince; bunda iki görüş vardır:

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَمُجَاهِدٍ وَالسُّدِّيِّ أَنَّهُ خِطَابٌ لِلْكُفَّارِ، رُوِيَ أَنَّ أَبَا جَهْلٍ قَالَ يَوْمَ بَدْرٍ: اللَّهُمَّ انْصُرْ أَفْضَلَ الدِّينَيْنِ وَأَحَقَّهُ بِالنَّصْرِ، وَرُوِيَ أَنَّهُ قَالَ: اللَّهُمَّ أَيُّنَا كَانَ أَقْطَعَ/ لِلرَّحِمِ وَأَفْجَرَ، فَأَهْلِكْهُ الْغَدَاةَ، وَقَالَ السُّدِّيُّ: إِنَّ الْمُشْرِكِينَ لَمَّا أَرَادُوا الْخُرُوجَ إِلَى بَدْرٍ أَخَذُوا أَسْتَارَ الْكَعْبَةِ وَقَالُوا اللَّهُمَّ انْصُرْ أَعْلَى الْجُنْدَيْنِ وَأَهْدَى الْفِئَتَيْنِ وَأَكْرَمَ الْحِزْبَيْنِ وَأَفْضَلَ الدِّينَيْنِ، فَأَنْزَلَ اللَّه هَذِهِ الْآيَةَ، وَالْمَعْنَى: إِنْ تَسْتَفْتِحُوا أَيْ تَسْتَنْصِرُوا لِأَهْدَى الْفِئَتَيْنِ وَأَكْرَمِ الْحِزْبَيْنِ، فَقَدْ جَاءَكُمُ النَّصْرُ. وَقَالَ آخَرُونَ: إِنْ تَسْتَقْضُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْقَضَاءُ.

Birinci görüş: Hasan[-ı Basrî], Mücâhid ve Süddî'nin görüşü olup bunun kâfirlere hitap olduğudur. Rivayet edildiğine göre Ebû Cehil Bedir günü: «Allahım! İki dinden en faziletli ve yardıma en layık olanına yardım et!» demiştir. Yine onun: «Allahım! Hangimiz akrabalık bağını daha çok koparan ve daha fâcir ise onu yarın sabah helak et!» dediği rivayet edilmiştir. Süddî şöyle demiştir: Müşrikler Bedir'e çıkmak istediklerinde Kâbe'nin örtülerine yapışarak: «Allahım! İki ordudan en yüce olanına, iki fırkadan daha doğru yolda olanına, iki gruptan daha şerefli olanına ve iki dinden en üstün olanına yardım et!» dediler. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi. Manası: «Eğer fetih istiyorsanız, yani iki fırkadan en doğru yolda olanı ve iki gruptan en şereflisi için yardım talep ediyorsanız, işte size nusret gelmiştir» demektir. Başkaları ise: «Eğer hüküm verilmesini talep ediyorsanız, işte size hüküm gelmiştir» demişlerdir.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُ خِطَابٌ لِلْمُؤْمِنِينَ،

İkinci görüş: Bunun müminlere hitap olduğudur.

رُوِيَ أَنَّهُ ﵇ لَمَّا رَأَى الْمُشْرِكِينَ وَكَثْرَةَ عَدَدِهِمُ اسْتَغَاثَ باللَّه، وَكَذَلِكَ الصَّحَابَةُ وَطَلَبَ مَا وَعَدَهُ اللَّه بِهِ مِنْ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ وَتَضَرَّعَ إِلَى اللَّه فَقَالَ: إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جاءَكُمُ الْفَتْحُ

Rivayet edildiğine göre [Peygamber] aleyhisselâm müşrikleri ve onların sayıca çokluğunu görünce Allah'a sığınıp yardım diledi. Sahâbe de aynı şekilde davrandı. [Peygamber], iki taifeden birine dair Allah'ın kendisine vaat ettiği şeyi talep etti ve Allah'a yalvardı. Bunun üzerine [Allah] şöyle buyurdu: { إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جاءَكُمُ الْفَتْحُ }

وَالْمُرَادُ أَنَّهُ طَلَبَ النُّصْرَةَ الَّتِي تَقَدَّمَ بِهَا الْوَعْدُ، فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ، أَيْ حَصَلَ مَا وُعِدْتُمْ بِهِ فَاشْكُرُوا اللَّه وَالْزَمُوا طَاعَتَهُ. قَالَ الْقَاضِي: وَهَذَا الْقَوْلُ أَوْلَى لِأَنَّ قَوْلَهُ: فَقَدْ جاءَكُمُ الْفَتْحُ لَا يَلِيقُ إِلَّا بِالْمُؤْمِنِينَ، أَمَّا لَوْ حَمَلْنَا الْفَتْحَ على البيات وَالْحُكْمِ وَالْقَضَاءِ، لَمْ يَمْتَنِعْ أَنْ يُرَادَ بِهِ الْكُفَّارُ.

Murat şudur: Önceden vaat edilen yardımı talep ettiniz; işte size fetih gelmiştir, yani size vaat edilen şey tahakkuk etmiştir; öyleyse Allah'a şükredin ve O'na itaate sarılın. Kādî şöyle demiştir: Bu görüş daha evladır; zira O'nun { فَقَدْ جاءَكُمُ الْفَتْحُ } kavli ancak müminlere layıktır. Şayet fethi, beyan, hüküm ve kaza manasına hamledersek, bununla kâfirlerin murat edilmiş olması da imkânsız değildir.

أَمَّا قَوْلُهُ: وَإِنْ تَنْتَهُوا فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ فَتَفْسِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ، يَتَفَرَّعُ عَلَى مَا ذَكَرْنَا مِنْ أَنَّ قَوْلَهُ: إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جاءَكُمُ الْفَتْحُ خِطَابٌ لِلْكُفَّارِ أَوْ لِلْمُؤْمِنِينَ.

O'nun { وَإِنْ تَنْتَهُوا فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ } “Eğer vazgeçerseniz bu sizin için daha hayırlıdır” kavline gelince; bu ayetin tefsiri, O'nun { إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جاءَكُمُ الْفَتْحُ } kavlinin kâfirlere mi yoksa müminlere mi hitap olduğu hususunda zikrettiğimiz şeylere dayanmaktadır.

فَإِنْ قُلْنَا: إِنَّ ذَلِكَ خِطَابٌ لِلْكُفَّارِ، كَانَ تَأْوِيلُ هَذِهِ الْآيَةِ إِنْ تَنْتَهُوا عَنْ قِتَالِ الرَّسُولِ وَعَدَاوَتِهِ وَتَكْذِيبِهِ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ، أَمَّا فِي الدِّينِ فَبِالْخَلَاصِ مِنَ الْعِقَابِ وَالْفَوْزِ بِالثَّوَابِ. وَأَمَّا فِي الدُّنْيَا فَبِالْخَلَاصِ مِنَ الْقَتْلِ وَالْأَسْرِ وَالنَّهْبِ.

Şayet: «Bu kâfirlere hitaptır» dersek, bu ayetin tevili: «Resûl ile savaşmaktan, ona düşmanlık etmekten ve onu yalanlamaktan vazgeçerseniz bu sizin için daha hayırlıdır; dine gelince cezadan kurtulmak ve sevaba nail olmakla; dünyaya gelince de öldürülmekten, esir edilmekten ve yağmalanmaktan kurtulmakla [hayırlıdır]» şeklinde olur.

ثم قال: وَإِنْ تَعُودُوا أي إلى القتال نَعُدْ أَيْ نُسَلِّطْهُمْ عَلَيْكُمْ، فَقَدْ شَاهَدْتُمْ ذَلِكَ يَوْمَ بَدْرٍ وَعَرَفْتُمْ تَأْثِيرَ نُصْرَةِ اللَّه لِلْمُؤْمِنِينَ عَلَيْكُمْ وَلَنْ تُغْنِيَ عَنْكُمْ فِئَتُكُمْ أَيْ كَثْرَةُ الْجُمُوعِ كَمَا لَمْ يُغْنِ ذَلِكَ يَوْمَ بَدْرٍ. وَأَمَّا إِنْ قُلْنَا إِنَّ ذَلِكَ خِطَابٌ لِلْمُؤْمِنِينَ كَانَ تَأْوِيلُ هَذِهِ الْآيَةِ وَإِنْ تَنْتَهُوا عَنِ الْمُنَازَعَةِ فِي أَمْرِ الْأَنْفَالِ وَتَنْتَهُوا عَنْ طَلَبِ الْفِدَاءِ عَلَى الْأَسْرَى فَقَدْ كَانَ وَقَعَ مِنْهُمْ نِزَاعٌ يَوْمَ بَدْرٍ فِي هَذِهِ الْأَشْيَاءِ حَتَّى عَاتَبَهُمُ اللَّه بِقَوْلِهِ: لَوْلا كِتابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ [الأنفال: ٦٨] فقال تعالى: إِنْ تَنْتَهُوا عَنْ مِثْلِهِ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَإِنْ تَعُودُوا إِلَى تِلْكَ الْمُنَازَعَاتِ نَعُدْ إِلَى تَرْكِ نُصْرَتِكُمْ لِأَنَّ الْوَعْدَ بِنُصْرَتِكُمْ مَشْرُوطٌ بِشَرْطِ اسْتِمْرَارِكُمْ عَلَى الطَّاعَةِ وَتَرْكِ الْمُخَالَفَةِ، ثُمَّ لَا تَنْفَعُكُمُ الْفِئَةُ وَالْكَثْرَةُ، فَإِنَّ اللَّه لَا يَكُونُ إِلَّا مَعَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ لَا يَرْتَكِبُونَ الذُّنُوبَ.

Sonra şöyle buyurmuştur: { وَإِنْ تَعُودُوا } yani savaşa dönerseniz, { نَعُدْ } yani onları sizin üzerinize musallat etmeye döneriz. Nitekim bunu Bedir günü bizzat gördünüz ve Allah'ın müminlere olan yardımının sizin aleyhinize olan etkisini anladınız. { وَلَنْ تُغْنِيَ عَنْكُمْ فِئَتُكُمْ } yani topluluklarınızın çokluğu tıpkı Bedir günü fayda vermediği gibi [yine] size hiçbir fayda sağlamaz. Şayet: «Bu müminlere hitaptır» dersek, bu ayetin tevili: «Ganimetler (enfâl) meselesinde çekişmekten vazgeçerseniz ve esirler karşılığında fidye talep etmekten vazgeçerseniz [sizin için hayırlıdır]» şeklinde olur. Zira Bedir günü bu hususlarda aralarında bir çekişme meydana gelmişti; hatta Allah onları { لَوْلا كِتابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ } [Enfâl 68] kavliyle azarlamıştı. Dolayısıyla Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: «Bunun benzerinden vazgeçerseniz bu sizin için daha hayırlıdır. Şayet bu çekişmelere dönerseniz, biz de size yardım etmeyi bırakmaya döneriz; zira size yardım vaadi, itaate devam etmeniz ve muhalefeti terk etmeniz şartına bağlıdır. Sonra birlik ve çokluk size fayda vermez; zira Allah ancak günah işlemeyen müminlerle beraberdir.»

وَاعْلَمْ أَنَّ أَكْثَرَ الْمُفَسِّرِينَ حَمَلُوا قَوْلَهُ: إِنْ تَسْتَفْتِحُوا عَلَى أَنَّهُ خِطَابٌ لِلْكُفَّارِ، وَاحْتَجُّوا بِقَوْلِهِ تَعَالَى:

Bil ki müfessirlerin çoğu O'nun { إِنْ تَسْتَفْتِحُوا } kavlini kâfirlere hitap olduğuna hamletmişler ve Allah Teâlâ'nın:

وَإِنْ تَعُودُوا نَعُدْ فَظَنُّوا أَنَّ ذَلِكَ لَا يَلِيقُ إِلَّا بِالْقِتَالِ، وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ ذَلِكَ يَحْتَمِلُ الْحَمْلَ عَلَى مَا ذَكَرْنَاهُ مِنْ أَحْوَالِ الْمُؤْمِنِينَ، فَسَقَطَ هَذَا التَّرْجِيحُ.

{ وَإِنْ تَعُودُوا نَعُدْ } kavlini delil getirerek bunun ancak savaşa layık olacağını zannetmişlerdir. Oysa biz bunun müminlerin durumlarına dair zikrettiğimiz şeye hamledilmeye elverişli olduğunu beyan ettik; dolayısıyla bu tercih düşmüştür.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَأَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ فَقَرَأَ نَافِعٌ، وَابْنُ عَامِرٍ، وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ وَأَنَّ اللَّهَ بِفَتْحِ الْأَلِفِ فِي أَنَّ وَالْبَاقُونَ بِكَسْرِهَا. أَمَّا الْفَتْحُ فَقِيلَ: عَلَى تَقْدِيرِ، وَلِأَنَّ اللَّه مَعَ الْمُؤْمِنِينَ، وقيل هو معطوف على قوله:

Allah Teâlâ'nın: { وَأَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ } “Ve şüphesiz Allah müminlerle beraberdir” kavline gelince; Nâfi‘, İbn Âmir ve Âsım'dan rivayetle Hafs, { وَأَنَّ اللَّهَ } lafzını { أَنَّ }'nin hemzesinin fethasıyla (üstün), diğer kıraat imamları ise kesresiyle (esre) okumuşlardır. Fethaya gelince, bunun «ve çünkü Allah müminlerle beraberdir» takdirinde olduğu söylenmiştir; ayrıca O'nun şu kavline matuf olduğu da söylenmiştir:

أَنَّ اللَّهَ مُوهِنُ كَيْدِ الْكافِرِينَ وَأَمَّا الْكَسْرُ فَعَلَى الابتداء. واللَّه أعلم.

{ أَنَّ اللَّهَ مُوهِنُ كَيْدِ الْكافِرِينَ } “Şüphesiz Allah kâfirlerin tuzağını zayıflatıcıdır”. Kesraya gelince, o da ibtida (cümle başı) üzere [kabul edilmiştir]. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٢٠ الى ٢٣]

[Enfâl Suresi (8), 20-23. Âyetler]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلا تَوَلَّوْا عَنْهُ وَأَنْتُمْ تَسْمَعُونَ (٢٠) وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ قالُوا سَمِعْنا وَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ (٢١) إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ (٢٢) وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْراً لَأَسْمَعَهُمْ وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ (٢٣)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلا تَوَلَّوْا عَنْهُ وَأَنْتُمْ تَسْمَعُونَ (٢٠) وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ قالُوا سَمِعْنا وَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ (٢١) إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ (٢٢) وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْراً لَأَسْمَعَهُمْ وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ (٢٣) } “Ey iman edenler! Allah'a ve Resulüne itaat edin, işitip durduğunuz halde ondan yüz çevirmeyin. (20) İşitmedikleri halde «İşittik» diyenler gibi olmayın. (21) Şüphesiz Allah katında canlıların en kötüsü, akletmeyen sağırlar ve dilsizlerdir. (22) Eğer Allah onlarda bir hayır görseydi elbette onlara işittirirdi. Onlara işittirmiş olsaydı bile yine onlar yüz çevirerek dönüp giderlerdi. (23)”

اعْلَمْ أنه تعالى لما خاطب المؤمنين بقوله: إِنْ تَنْتَهُوا فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَإِنْ تَعُودُوا نَعُدْ وَلَنْ تُغْنِيَ عَنْكُمْ فِئَتُكُمْ شَيْئاً [الأنفال: ١٩] أتبعه بتأديبهم فقال: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلا تَوَلَّوْا عَنْهُ وَأَنْتُمْ تَسْمَعُونَ وَلَمْ يُبَيِّنْ أَنَّهُمْ مَاذَا يَسْمَعُونَ إِلَّا أَنَّ الْكَلَامَ مِنْ أَوَّلِ السُّورَةِ إِلَى هُنَا لَمَّا كَانَ وَاقِعًا فِي الْجِهَادِ عُلِمَ أَنَّ الْمُرَادَ وَأَنْتُمْ تَسْمَعُونَ دُعَاءَهُ إِلَى الْجِهَادِ، ثُمَّ إِنَّ الْجِهَادَ اشْتَمَلَ عَلَى أَمْرَيْنِ: أَحَدُهُمَا: الْمُخَاطَرَةُ بِالنَّفْسِ.

Bil ki Allah Teâlâ, müminlere: { إِنْ تَنْتَهُوا فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَإِنْ تَعُودُوا نَعُدْ وَلَنْ تُغْنِيَ عَنْكُمْ فِئَتُكُمْ شَيْئاً } [Enfâl 19] “Eğer vazgeçerseniz bu sizin için daha hayırlıdır. Şayet dönerseniz biz de döneriz; topluluğunuz çok da olsa size hiçbir fayda vermez” buyruğuyla hitap edince, bunun peşinden onları terbiye ederek şöyle buyurdu: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلا تَوَلَّوْا عَنْهُ وَأَنْتُمْ تَسْمَعُونَ } “Ey iman edenler! Allah'a ve Resulüne itaat edin, işitip durduğunuz halde ondan yüz çevirmeyin”. Onların neyi işittiklerini açıkça belirtmemiş olsa da sûrenin başından buraya kadar olan söz cihattan bahsettiği için, muradın «siz onun cihada olan çağrısını işitip dururken» demek olduğu anlaşılmıştır. Sonra cihat iki şeyi içermektedir: Birincisi: Canı tehlikeye atmak.

وَالثَّانِي: الْفَوْزُ بِالْأَمْوَالِ، وَلَمَّا كَانَتِ الْمُخَاطَرَةُ بِالنَّفْسِ شَاقَّةٌ شَدِيدَةٌ عَلَى كُلِّ أَحَدٍ، وَكَانَ تَرْكُ الْمَالِ بَعْدَ الْقُدْرَةِ عَلَى أَخْذِهِ شَاقًّا شَدِيدًا، لَا جَرَمَ بَالَغَ اللَّه تَعَالَى فِي التَّأْدِيبِ فِي هَذَا الْبَابِ فَقَالَ: أَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ فِي الْإِجَابَةِ إِلَى الْجِهَادِ، وَفِي الْإِجَابَةِ إِلَى تَرْكِ الْمَالِ إِذَا أَمَرَهُ اللَّه بِتَرْكِهِ وَالْمَقْصُودُ تَقْرِيرُ مَا ذَكَرْنَاهُ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلِ الْأَنْفالُ لِلَّهِ وَالرَّسُولِ [الْأَنْفَالِ: ١] .

İkincisi ise malları elde etmektir. Canı tehlikeye atmak herkese ağır ve meşakkatli geldiği, onu almaya muktedir olduktan sonra malı terk etmek de ağır ve meşakkatli olduğu için; Allah Teâlâ hiç şüphesiz bu babdaki terbiyeyi tekit ederek şöyle buyurmuştur: Cihada icabet etmekte ve Allah terk etmesini emrettiğinde malı terk etmeye icabet etmekte { أَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Allah'a ve Resulüne itaat edin”. Buradaki maksat, Allah Teâlâ'nın: { قُلِ الْأَنْفالُ لِلَّهِ وَالرَّسُولِ } [Enfâl 1] “De ki: Ganimetler Allah'a ve Resulüne aittir” kavlinin tefsirinde zikrettiğimiz hususu pekiştirmektir.

فَإِنْ قِيلَ: فَلِمَ قَالَ وَلَا تَوَلَّوْا عَنْهُ فَجَعَلَ الْكِنَايَةَ وَاحِدَةً مَعَ أَنَّهُ تَقَدَّمَ ذِكْرُ اللَّه وَرَسُولِهِ.

Şayet: «Daha önce hem Allah hem de Resulü zikredilmişken, niçin { وَلَا تَوَلَّوْا عَنْهُ } “Ondan yüz çevirmeyin” buyurarak zamiri tekil kılmıştır?» denilirse,

قُلْنَا: إِنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ بِطَاعَةِ اللَّه وَبِطَاعَةِ رَسُولِهِ. ثُمَّ قَالَ: وَلا تَوَلَّوْا لِأَنَّ التَّوَلِّيَ إِنَّمَا يَصِحُّ فِي حَقِّ الرَّسُولِ بِأَنْ يُعْرِضُوا عَنْهُ وَعَنْ قَبُولِ قَوْلِهِ وَعَنْ مَعُونَتِهِ فِي الْجِهَادِ.

Biz de deriz ki: Allah Teâlâ hem Allah'a itaati hem de Resulüne itaati emretmiştir. Sonra { وَلا تَوَلَّوْا } “Yüz çevirmeyin” buyurmuştur; çünkü yüz çevirmek (tevellî), Resûl hakkında ondan, onun sözünü kabul etmekten ve cihatta ona yardım etmekten yüz çevirmek suretiyle geçerli olur.

ثُمَّ قَالَ مُؤَكِّدًا لِذَلِكَ: وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ قالُوا سَمِعْنا وَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ وَالْمَعْنَى: أَنَّ الْإِنْسَانَ/ لَا يُمْكِنُهُ أَنْ يَقْبَلَ التَّكْلِيفَ وَأَنْ يَلْتَزِمَهُ إِلَّا بَعْدَ أَنْ يَسْمَعَهُ، فَجَعَلَ السَّمَاعَ كِنَايَةً عَنِ الْقَبُولِ. وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ سَمِعَ اللَّه لِمَنْ حَمِدَهُ، وَالْمَعْنَى: وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ يَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ أَنَّا قَبِلْنَا تَكَالِيفَ اللَّه تَعَالَى، ثُمَّ إِنَّهُمْ بِقُلُوبِهِمْ لَا يَقْبَلُونَهَا.

Sonra bunu tekit ederek şöyle buyurmuştur: { وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ قالُوا سَمِعْنا وَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ } “İşitmedikleri halde «İşittik» diyenler gibi olmayın”. Manası şudur: İnsanın bir mükellefiyeti kabul etmesi ve onu yerine getirmeyi üstlenmesi ancak onu işittikten sonra mümkün olabilir; bu sebeple işitmek (semâ‘), kabul etmekten kinaye kılınmıştır. Nitekim «Allah kendine hamdedeni işitti (semi‘allâhu limen hamideh)» sözleri de bu kabildendir. Mana ise: «Dilleriyle Allah Teâlâ'nın mükellefiyetlerini kabul ettik deyip de kalpleriyle onları kabul etmeyen kimseler gibi olmayın» demektir.

وَهُوَ صِفَةٌ لِلْمُنَافِقِينَ كَمَا أَخْبَرَ اللَّه عَنْهُمْ بِقَوْلِهِ: وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا وَإِذا خَلَوْا إِلى شَياطِينِهِمْ قالُوا إِنَّا مَعَكُمْ [الْبَقَرَةِ: ١٤] .

Bu, Allah'ın haklarında şöyle haber verdiği münafıkların sıfatıdır: { وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا وَإِذا خَلَوْا إِلى شَياطِينِهِمْ قالُوا إِنَّا مَعَكُمْ } [Bakara 14] “İman edenlerle karşılaştıkları zaman «İman ettik» derler; şeytanlarıyla baş başa kaldıklarında ise «Biz sizinle beraberiz» derler”.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ وَاخْتَلَفُوا فِي الدَّوَابِّ. فَقِيلَ:

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ } “Şüphesiz Allah katında canlıların en kötüsü, akletmeyen sağırlar ve dilsizlerdir”. Debbeler (yeryüzünde debelenen canlılar / devâbb) hakkında ihtilaf etmişlerdir. Şöyle denilmiştir:

شَبَّهَهُمْ بِالدَّوَابِّ لِجَهْلِهِمْ وَعُدُولِهِمْ عَنِ الِانْتِفَاعِ بِمَا يَقُولُونَ. وَيُقَالُ لَهُمْ: وَلِذَلِكَ وَصَفَهُمْ بِالصُّمِّ وَالْبُكْمِ وَبِأَنَّهُمْ لَا يَعْقِلُونَ. وَقِيلَ: بَلْ هُمْ مِنَ الدَّوَابِّ لِأَنَّهُ اسْمٌ لِمَا دَبَّ عَلَى الْأَرْضِ وَلَمْ يَذْكُرْهُ فِي مَعْرِضِ التَّشْبِيهِ، بَلْ وَصَفَهُمْ بِصِفَةٍ تَلِيقُ بِهِمْ عَلَى طَرِيقَةِ الذَّمِّ، كَمَا يُقَالُ لِمَنْ لَا يَفْهَمُ الْكَلَامَ، هُوَ شَبَحٌ وَجَسَدٌ وَطَلَلٌ عَلَى جِهَةِ الذَّمِّ.

Cahillikleri ve söylenenlerden yararlanmaktan yüz çevirmeleri sebebiyle onları hayvanlara benzetmiştir. Kendilerine şöyle denilir: İşte bu yüzden onları sağır, dilsiz ve akletmezler olarak nitelendirmiştir. Şöyle de denilmiştir: Bilakis onlar devâbbdandır; zira o, yeryüzünde debelenen her canlının ismidir ve bunu teşbih makamında zikretmemiştir; bilakis söz anlamayan kimse için zemmetme kastıyla «o bir karaltıdır, bir cesettir, bir harabedir» denildiği gibi, zemmetme yoluyla kendilerine layık bir sıfatla onları nitelemiştir.

ثُمَّ قَالَ: وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْراً لَأَسْمَعَهُمْ وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ وَالْمَعْنَى أَنَّ كُلَّ مَا كَانَ حَاصِلًا فَإِنَّهُ يَجِبُ أَنْ يَعْلَمَهُ اللَّه فَعَدَمُ عِلْمِ اللَّه بِوُجُودِهِ مِنْ لَوَازِمِ عَدَمِهِ، فَلَا جَرَمَ حَسُنَ التَّعْبِيرُ عَنْ عَدَمِهِ فِي نَفْسِهِ بِعَدَمِ عِلْمِ اللَّه بِوُجُودِهِ، وَتَقْرِيرُ الْكَلَامِ لَوْ حَصَلَ فِيهِمْ خَيْرٌ، لَأَسْمَعَهُمُ اللَّه الْحُجَجَ وَالْمَوَاعِظَ سَمَاعَ تَعْلِيمٍ وَتَفْهِيمٍ، وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ بَعْدَ أَنْ عَلِمَ أَنَّهُ لَا خَيْرَ فِيهِمْ لَمْ يَنْتَفِعُوا بِهَا، وَلَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ. قِيلَ: إِنَّ الْكُفَّارَ سَأَلُوا الرَّسُولَ ﵇ أَنْ يُحْيِيَ لَهُمْ قُصَيَّ بْنَ كِلَابٍ وَغَيْرَهُ مِنْ أَمْوَاتِهِمْ لِيُخْبِرُوهُمْ بِصِحَّةِ نُبُوَّتِهِ، فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ لَوْ عَلِمَ فِيهِمْ خَيْرًا، وَهُوَ انْتِفَاعُهُمْ بِقَوْلِ هَؤُلَاءِ الْأَمْوَاتِ لَأَحْيَاهُمْ حَتَّى يَسْمَعُوا كَلَامَهُمْ، وَلَكِنَّهُ تَعَالَى عَلِمَ مِنْهُمْ أَنَّهُمْ لَا يَقُولُونَ هَذَا الْكَلَامَ إِلَّا عَلَى سَبِيلِ الْعِنَادِ والتعنت، وأنه لم أَسْمَعَهُمُ اللَّه كَلَامَهُمْ لَتَوَلَّوْا عَنْ قَبُولِ الْحَقِّ وَلَأَعْرَضُوا عَنْهُ، وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Sonra şöyle buyurmuştur: { وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْراً لَأَسْمَعَهُمْ وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ } “Eğer Allah onlarda bir hayır görseydi elbette onlara işittirirdi. Onlara işittirmiş olsaydı bile yine onlar yüz çevirerek dönüp giderlerdi”. Manası şudur: Gerçekleşmiş olan her şeyi Allah'ın bilmesi zorunludur; dolayısıyla Allah'ın bir şeyin varlığını bilmemesi, onun yokluğunun gereklerindendir. Bu sebeple bir şeyin kendi nefsinde yokluğunu, Allah'ın onun varlığını bilmemesi şeklinde ifade etmek güzel olmuştur. Sözün izahı şöyledir: Şayet onlarda bir hayır bulunsaydı, Allah delilleri ve vaazları onlara öğretme ve kavratma işitmesiyle işittirirdi; onlarda hiçbir hayır olmadığını bildikten sonra onlara işittirseydi bile bundan faydalanmazlar ve yüz çevirerek dönüp giderlerdi. Denildi ki: Kâfirler Resûl aleyhisselâm'dan, nübüvvetinin sıhhatini kendilerine haber vermeleri için Kusayy b. Kilâb'ı ve diğer ölülerini onlar adına diriltmesini istediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ, şayet onlarda bir hayır olduğunu yani bu ölülerin sözünden faydalanacaklarını bilseydi, onların sözlerini işitsinler diye onları dirilteceğini; fakat Allah Teâlâ onların bu sözü sırf inat ve hırçınlık olsun diye söylediklerini ve Allah onlara ölülerin sözünü işittirseydi bile haktan yüz çevirip ondan uzaklaşacaklarını bildiğini beyan buyurdu. Bu ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّهُ تَعَالَى حَكَمَ عَلَيْهِمْ بِالتَّوَلِّي عَنِ الدَّلَائِلِ وَبِالْإِعْرَاضِ عَنِ الْحَقِّ وَأَنَّهُمْ لَا يَقْبَلُونَهُ الْبَتَّةَ، وَلَا يَنْتَفِعُونَ بِهِ الْبَتَّةَ. فَنَقُولُ: وَجَبَ أَنْ يَكُونَ صُدُورُ الْإِيمَانِ مِنْهُمْ مُحَالًا، لِأَنَّهُ لَوْ صَدَرَ الْإِيمَانُ، لَكَانَ إِمَّا أَنْ يُوجَدَ ذَلِكَ الْإِيمَانُ مَعَ بَقَاءِ هَذَا الْخَبَرِ صِدْقًا أَوْ مَعَ انْقِلَابِهِ كَذِبًا وَالْأَوَّلُ مُحَالٌ، لِأَنَّ وُجُودَ الْإِيمَانِ مَعَ الْإِخْبَارِ بِعَدَمِ الْإِيمَانِ جَمْعٌ بَيْنَ النَّقِيضَيْنِ وَهُوَ مُحَالٌ. وَالثَّانِي مُحَالٌ، لِأَنَّ انْقِلَابَ خَبَرِ اللَّه الصِّدْقِ كَذِبًا مُحَالٌ. لَا سِيَّمَا فِي الزَّمَانِ الْمَاضِي الْمُنْقَضِي، وَهَكَذَا الْقَوْلُ فِي انْقِلَابِ عِلْمِ اللَّه جَهْلًا، وَتَقْرِيرُهُ سَبَقَ مراراً.

Birinci Mesele: Allah Teâlâ onların delillerden yüz çevireceklerine, haktan uzaklaşacaklarına, onu kesinlikle kabul etmeyeceklerine ve ondan asla faydalanmayacaklarına hükmetmiştir. Biz de deriz ki: Onlardan imanın sadır olması imkânsız olmalıdır. Zira iman sadır olsaydı, o iman ya bu haberin doğru kalmasıyla birlikte var olacaktı ya da onun yalana dönüşmesiyle birlikte var olacaktı. Birincisi imkânsızdır; çünkü imanın bulunmadığını haber vermekle birlikte imanın var olması iki çelişiğin bir arada bulunmasıdır (cem‘-i nakîzeyn) ki bu imkânsızdır. İkincisi de imkânsızdır; zira Allah'ın doğru haberinin yalana dönüşmesi bilhassa geçmiş, bitmiş bir zamanda imkânsızdır. Allah'ın ilminin cehalete dönüşmesi hakkındaki söz de böyledir ve bunun izahı defalarca geçmişti.

المسألة الثانية: النحويون يقولون: كلمة (لو) وُضِعَتْ لِلدَّلَالَةِ عَلَى انْتِفَاءِ الشَّيْءِ لِأَجْلِ انْتِفَاءِ غَيْرِهِ، فَإِذَا قُلْتَ: لَوْ جِئْتَنِي لَأَكْرَمْتُكَ، أَفَادَ أَنَّهُ مَا حَصَلَ الْمَجِيءُ، وَمَا حَصَلَ الْإِكْرَامُ. وَمِنَ/ الْفُقَهَاءِ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ لَا يُفِيدُ إِلَّا الِاسْتِلْزَامَ، فَأَمَّا الِانْتِفَاءُ لِأَجْلِ انْتِفَاءِ الْغَيْرِ، فَلَا يُفِيدُهُ هَذَا اللَّفْظُ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ الْآيَةُ وَالْخَبَرُ، أَمَّا الْآيَةُ، فَهِيَ هَذِهِ الْآيَةُ، وَتَقْرِيرُهُ: أن كلمة (لو) لَوْ أَفَادَتْ مَا ذَكَرُوهُ لَكَانَ قَوْلَهُ: وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْراً لَأَسْمَعَهُمْ يَقْتَضِي أَنَّهُ تَعَالَى مَا عَلِمَ فِيهِمْ خَيْرًا وَمَا أَسْمَعَهُمْ. ثُمَّ قَالَ: وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا فَيَكُونُ مَعْنَاهُ: أَنَّهُ مَا أَسْمَعَهُمْ وَأَنَّهُمْ مَا تَوَلَّوْا لَكِنَّ عَدَمَ التَّوَلِّي خَيْرٌ مِنَ الْخَيْرَاتِ، فَأَوَّلُ الْكَلَامِ يَقْتَضِي نَفْيَ الْخَيْرِ، وَآخِرُهُ يَقْتَضِي حُصُولَ الْخَيْرِ، وَذَلِكَ مُتَنَاقِضٌ. فَثَبَتَ أَنَّ الْقَوْلَ بِأَنَّ كَلِمَةَ (لَوْ) تُفِيدُ انْتِفَاءَ الشَّيْءِ لِانْتِفَاءِ غَيْرِهِ يُوجِبُ هَذَا التَّنَاقُضَ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يُصَارَ إِلَيْهِ. وَأَمَّا الْخَبَرُ

İkinci Mesele: Nahivciler derler ki: «Lev (لَوْ)» kelimesi, bir şeyin diğer bir şeyin yokluğu sebebiyle yok olduğunu göstermek için konulmuştur. Mesela: «Bana gelseydin sana ikram ederdim» dediğin zaman, gelmenin gerçekleşmediğini ve ikramın da gerçekleşmediğini ifade eder. Fakihlerden bazıları ise şöyle demiştir: O sadece gerektirmeyi (istilzâm) ifade eder; bir şeyin başkasının yokluğu sebebiyle yok olmasına gelince, bu lafız onu ifade etmez. Buna delil ise ayet ve hadistir. Ayete gelince, işte bu ayettir. İzahı şöyledir: «Lev» kelimesi onların zikrettiği şeyi ifade etseydi, O'nun: { وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْراً لَأَسْمَعَهُمْ } “Eğer Allah onlarda bir hayır görseydi elbette onlara işittirirdi” kavli, Allah Teâlâ'nın onlarda bir hayır bilmediğini ve onlara işittirmediğini gerektirirdi. Sonra { وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا } “Onlara işittirmiş olsaydı bile yine onlar yüz çevirirlerdi” buyurmuştur ki bunun manası: «Onlara işittirmedi ve onlar da yüz çevirmediler» şeklinde olur. Halbuki yüz çevirmemek hayırlardan bir hayırdır; dolayısıyla sözün başı hayrın nefyini gerektirirken sonu hayrın husulünü gerektirir ki bu çelişkidir. Böylece «lev» kelimesinin bir şeyin başkasının yokluğu sebebiyle yok olduğunu ifade ettiğini söylemenin bu çelişkiyi doğurduğu sabit olmuştur; binaenaleyh bu görüşe gidilmemesi vacip olmuştur. Hadise gelince;

فَقَوْلُهُ ﵇: «نِعْمَ الرَّجُلُ صُهَيْبٌ لَوْ لَمْ يَخَفِ اللَّه لَمْ يَعْصِهِ»

O'nun [Peygamber] aleyhisselâm'ın şu buyruğudur: «Süheyb ne güzel bir kuldur; Allah'tan korkmasaydı bile O'na isyan etmezdi.»

فَلَوْ كَانَتْ لَفْظَةُ «لَوْ» تُفِيدُ مَا ذَكَرُوهُ لَصَارَ الْمَعْنَى أَنَّهُ خَافَ اللَّه وَعَصَاهُ، وَذَلِكَ مُتَنَاقِضٌ. فثبت أن كلمة (لو) لَا تُفِيدُ انْتِفَاءَ الشَّيْءِ لِانْتِفَاءِ غَيْرِهِ، وَإِنَّمَا تُفِيدُ مُجَرَّدَ الِاسْتِلْزَامِ.

Şayet «lev» lafzı onların zikrettiği manayı ifade etseydi, anlam onun Allah'tan korktuğu ve O'na isyan ettiği şeklinde olurdu ki bu çelişkidir. Böylece sabit oldu ki «lev» kelimesi bir şeyin başkasının yokluğu sebebiyle yok olduğunu ifade etmez; sadece yalın bir gerektirmeyi (istilzâm) ifade eder.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الدَّلِيلَ أَحْسَنُ إِلَّا أَنَّهُ عَلَى خِلَافِ قَوْلِ جُمْهُورِ الْأُدَبَاءِ.

Bil ki bu delil son derece güzeldir, ancak edip ve dilcilerin cumhurunun görüşüne aykırıdır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ مَعْلُومَاتِ اللَّه تَعَالَى عَلَى أَرْبَعَةِ أَقْسَامٍ: أَحَدُهَا: جُمْلَةُ الْمَوْجُودَاتِ. وَالثَّانِي: جُمْلَةُ الْمَعْدُومَاتِ. وَالثَّالِثُ: أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنَ الْمَوْجُودَاتِ لَوْ كَانَ مَعْدُومًا فَكَيْفَ يَكُونُ حَالُهُ. الرَّابِعُ: أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنَ الْمَعْدُومَاتِ لَوْ كَانَ مَوْجُودًا كَيْفَ يَكُونُ حَالُهُ، وَالْقِسْمَانِ الْأَوَّلَانِ علم بالواقع، والقسمان الثانيان عم بِالْمُقَدَّرِ الَّذِي هُوَ غَيْرُ وَاقِعٍ، فَقَوْلُهُ: وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْراً لَأَسْمَعَهُمْ مِنَ الْقِسْمِ الثَّانِي وَهُوَ الْعِلْمُ بِالْمُقَدَّرَاتِ، وَلَيْسَ مِنْ أَقْسَامِ الْعِلْمِ بِالْوَاقِعَاتِ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى حِكَايَةً عَنِ الْمُنَافِقِينَ: لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَكُمْ ... وَإِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّكُمْ وَقَالَ تَعَالَى: لَئِنْ أُخْرِجُوا لَا يَخْرُجُونَ مَعَهُمْ وَلَئِنْ قُوتِلُوا لَا يَنْصُرُونَهُمْ وَلَئِنْ نَصَرُوهُمْ لَيُوَلُّنَّ الْأَدْبارَ [الْحَشْرِ: ١١، ١٢] فَعَلِمَ تَعَالَى فِي الْمَعْدُومِ أَنَّهُ لَوْ كَانَ مَوْجُودًا كَيْفَ يَكُونُ حَالُهُ، وَأَيْضًا قوله:

Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın malumatı dört kısımdır: Birincisi: Mevcudatın (varlıkların) bütünü. İkincisi: Ma‘dumatın (yoklukların) bütünü. Üçüncüsü: Mevcudatın her birinin şayet madum olsaydı durumunun nasıl olacağı. Dördüncüsü: Ma‘dumatın her birinin şayet mevcut olsaydı durumunun nasıl olacağı. İlk iki kısım vuku bulana dair ilimdir; son iki kısım ise vuku bulmamış olan takdir edilene dair ilimdir. İşte O'nun: { وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْراً لَأَسْمَعَهُمْ } “Eğer Allah onlarda bir hayır görseydi elbette onlara işittirirdi” kavli ikinci kısımdandır ki o da takdir edilenlere dair ilimdir, vuku bulanlara dair ilim kısımlarından değildir. Bunun bir benzeri de Allah Teâlâ'nın münafıklardan naklen buyurduğu şu ayettir: { لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَكُمْ ... وَإِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّكُمْ } “Andolsun, eğer siz çıkarılırsanız biz de mutlaka sizinle beraber çıkarız... Şayet sizinle savaşılırsa mutlaka size yardım ederiz”. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { لَئِنْ أُخْرِجُوا لَا يَخْرُجُونَ مَعَهُمْ وَلَئِنْ قُوتِلُوا لَا يَنْصُرُونَهُمْ وَلَئِنْ نَصَرُوهُمْ لَيُوَلُّنَّ الْأَدْبارَ } [Haşr 11-12] “Andolsun, eğer onlar çıkarılsalar, bunlarla beraber çıkmazlar; şayet bunlarla savaşılsaydı bunlara yardım etmezlerdi; yardım etseler bile mutlaka arkalarını dönüp kaçarlardı”. Burada Allah Teâlâ madum olan şeyin şayet mevcut olsaydı durumunun nasıl olacağını bilmiştir. Yine O'nun şu kavli de böyledir:

وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ [الْأَنْعَامِ: ٢٨] فَأَخْبَرَ عَنِ الْمَعْدُومِ أَنَّهُ لَوْ كَانَ مَوْجُودًا كيف يكون حاله.

{ وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ } [En‘âm 28] “Şayet geri döndürülselerdi, menedildikleri şeye yine dönerlerdi”. Burada da madum olan şeyin şayet mevcut olsaydı durumunun nasıl olacağını haber vermiştir.

[سورة الأنفال (٨) : آية ٢٤]

[Enfâl Suresi (8), 24. Âyet]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذا دَعاكُمْ لِما يُحْيِيكُمْ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ وَأَنَّهُ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٢٤)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذا دَعاكُمْ لِما يُحْيِيكُمْ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ وَأَنَّهُ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٢٤) } “Ey iman edenler! Hayat verecek şeylere sizi çağırdığı zaman, Allah ve Resûlüne icabet edin. Ve bilin ki Allah, kişi ile kalbi arasına girer ve siz kesinlikle O'na toplanacaksınız. (24)”

فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Ayetle ilgili birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ وَالزَّجَّاجُ اسْتَجِيبُوا مَعْنَاهُ أَجِيبُوا وَأَنْشَدَ قَوْلَ الشَّاعِرِ:

Birinci Mesele: Ebû Ubeyde ve Zeccâc: «İstecîbû (اسْتَجِيبُوا), ecîbû (icabet edin/cevap verin) demektir» demişler ve şairin şu beytini inşad etmişlerdir:

فَلَمْ يَسْتَجِبْهُ عِنْدَ ذَاكَ مُجِيبُ

«O anda ona hiçbir icabet eden icabet etmedi.»

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَكْثَرُ الْفُقَهَاءِ عَلَى أَنَّ ظَاهِرَ الْأَمْرِ لِلْوُجُوبِ، وَتَمَسَّكُوا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى صِحَّةِ قَوْلِهِمْ مِنْ وَجْهَيْنِ:

İkinci Mesele: Fakihlerin ekserisi, emrin zahirinin vücub (farzlık) ifade ettiği görüşündedir. Bu görüşlerinin sıhhatine dair bu ayete iki vecihten tutunmuşlardır:

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّ كُلَّ مَنْ أَمَرَهُ اللَّه بِفِعْلٍ فَقَدْ دَعَاهُ إِلَى ذَلِكَ الْفِعْلِ وَهَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ الْإِجَابَةِ فِي كُلِّ مَا دَعَاهُ اللَّه إِلَيْهِ.

Birinci Vecih: Allah kime bir fiili emretmişse, onu o fiile çağırmış demektir. Bu ayet ise, Allah'ın kendisini çağırdığı her şeyde icabet etmenin zorunlu olduğuna delalet etmektedir.

فَإِنْ قِيلَ: قَوْلُهُ: اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ أَمْرٌ. فَلِمَ قُلْتُمْ: إِنَّهُ يَدُلُّ عَلَى الْوُجُوبِ؟ وَهَلِ النِّزَاعُ إِلَّا فِيهِ، فَيَرْجِعُ حَاصِلُ هَذَا الْكَلَامِ إِلَى إِثْبَاتِ أَنَّ الْأَمْرَ لِلْوُجُوبِ بِنَاءً عَلَى أَنَّ هَذَا الْأَمْرَ يُفِيدُ الْوُجُوبَ، وَهُوَ يَقْتَضِي إِثْبَاتَ الشَّيْءِ بِنَفْسِهِ وَهُوَ مُحَالٌ.

Şayet: «O'nun { اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ } “Allah'a icabet edin” kavli bir emirdir. Onun vücub ifade ettiğini nereden çıkardınız? Zaten ihtilaf da bunun üzerinde değil midir? Bu takdirde sözün neticesi, bu emrin vücub ifade ettiğine dayanarak emrin vücub için olduğunu ispata dönmektedir ki bu da bir şeyi kendisiyle ispat etmeyi gerektirir ve batıldır» denilirse,

وَالْجَوَابُ: أَنَّ مِنَ الْمَعْلُومِ بِالضَّرُورَةِ أَنَّ كُلَّ مَا أَمَرَ اللَّه بِهِ فَهُوَ مُرَغَّبٌ فِيهِ مَنْدُوبٌ إِلَيْهِ، فَلَوْ حَمَلْنَا قَوْلَهُ:

Cevap şudur: Zorunlu olarak bilinmektedir ki Allah'ın emrettiği her şey teşvik edilmiş ve mendup kılınmıştır. Şayet biz O'nun:

اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذا دَعاكُمْ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى كَانَ هَذَا جَارِيًا مَجْرَى إِيضَاحِ الْوَاضِحَاتِ وَأَنَّهُ عَبَثٌ، فَوَجَبَ حَمْلُهُ عَلَى فَائِدَةٍ زَائِدَةٍ، وَهِيَ الْوُجُوبُ صَوْنًا لِهَذَا النَّصِّ عَنِ التَّعْطِيلِ، وَيَتَأَكَّدُ هَذَا بِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى بَعْدَ ذَلِكَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ وَأَنَّهُ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ جَارٍ مَجْرَى التَّهْدِيدِ وَالْوَعِيدِ، وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ إِلَّا بِالْإِيجَابِ.

{ اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذا دَعاكُمْ } “Sizi çağırdığı zaman Allah'a ve Resulüne icabet edin” kavlini bu manaya hamletseydik, bu apaçık olanı açıklamak mesabesinde olurdu ve abes kaçardı. Bu sebeple bu nassı hükümsüz kalmaktan korumak için onu ilave bir faydaya, yani vücuba hamletmek vacip olmuştur. Bunun peşinden Allah Teâlâ'nın: { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ وَأَنَّهُ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ } “Ve bilin ki Allah, kişi ile kalbi arasına girer ve siz kesinlikle O'na toplanacaksınız” kavlinin tehdit ve vaid makamında olması da bunu pekiştirmektedir; zira bu ancak vücub (zorunluluk) makamına yakışır.

الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي الِاسْتِدْلَالِ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى ثُبُوتِ هَذَا الْمَطْلُوبِ. مَا

Bu matlubun sübutuna dair bu ayetle istidlal etmenin ikinci vechi ise şudur:

رَوَى أَبُو هُرَيْرَةَ ﵁ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ مَرَّ عَلَى بَابِ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ فَنَادَاهُ وَهُوَ فِي الصَّلَاةِ فَعَجَّلَ فِي صَلَاتِهِ ثُمَّ جَاءَ فَقَالَ: «مَا مَنَعَكَ عَنْ إِجَابَتِي» قَالَ كُنْتُ أُصَلِّي قَالَ: «أَلَمْ تُخْبَرْ فِيمَا أُوحِيَ إِلَيَّ اسْتَجِيبُوا للَّه وَلِلرَّسُولِ» فَقَالَ: لَا جَرَمَ لَا تَدْعُونِي إِلَّا أُجِيبُكَ،

Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'ın rivayet ettiğine göre: Nebî ﷺ Ubeyy b. Kâ‘b'ın kapısına uğradı ve o namaz kılarken ona seslendi. Ubeyy namazını aceleyle bitirip geldi ve [Nebî]: «Bana icabet etmene ne engel oldu?» buyurdu. Ubeyy: «Namaz kılıyordum» dedi. [Nebî]: «Bana vahyedilenler içinde { اسْتَجِيبُوا للَّه وَلِلرَّسُولِ } “Allah'a ve Resulüne icabet edin” buyruğunu işitmedin mi?» buyurdu. Ubeyy: «Bundan sonra beni çağırdığında sana mutlaka icabet edeceğim» dedi.

وَالِاسْتِدْلَالُ بِهِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا دَعَاهُ فَلَمْ يُجِبْهُ لَامَهُ عَلَى تَرْكِ الْإِجَابَةِ، وَتَمَسَّكَ فِي تَقْرِيرِ ذَلِكَ اللَّوْمِ بِهَذِهِ الْآيَةِ فَلَوْلَا دَلَالَةُ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى الْوُجُوبِ، وَإِلَّا لَمَا صَحَّ ذَلِكَ الِاسْتِدْلَالُ وَقَوْلُ مَنْ يَقُولُ مَسْأَلَةُ أَنَّ الْأَمْرَ يُفِيدُ الْوُجُوبَ، مَسْأَلَةٌ قَطْعِيَّةٌ، فَلَا يَجُوزُ التَّمَسُّكُ فِيهَا بِخَبَرِ الْوَاحِدِ ضَعِيفٌ، لِأَنَّا لَا نُسَلِّمُ أَنَّ مَسْأَلَةَ الْأَمْرِ يُفِيدُ الْوُجُوبَ مَسْأَلَةٌ قَطْعِيَّةٌ، بَلْ هِيَ عِنْدَنَا مَسْأَلَةٌ ظَنِّيَّةٌ، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْهَا الْعَمَلُ، وَالدَّلَائِلُ الظَّنِّيَّةُ كَافِيَةٌ فِي الْمَطَالِبِ الْعَمَلِيَّةِ.

Bununla yapılan istidlal şöyledir: Nebî ﷺ onu çağırdığında icabet etmeyince icabeti terk ettiği için onu kınamış ve bu kınamayı pekiştirmede bu ayete dayanmıştır. Şayet bu ayetin vücuba delaleti olmasaydı bu istidlal sahih olmazdı. «Emrin vücub ifade etmesi meselesi kat‘î bir meseledir; dolayısıyla bu meselede âhâd haberle amel etmek caiz değildir» diyen kimsenin sözü zayıftır; zira biz emrin vücub ifade etmesi meselesinin kat‘î bir mesele olduğunu kabul etmiyoruz; bilakis o bize göre zannî bir meseledir. Çünkü ondan maksat ameldir ve amelî konularda zannî deliller yeterlidir.

فَإِنْ قَالُوا: إِنَّهُ تَعَالَى مَا أَمَرَ بِالْإِجَابَةِ عَلَى الْإِطْلَاقِ بَلْ بِشَرْطٍ خَاصٍّ وَهُوَ قَوْلُهُ: إِذا دَعاكُمْ لِما يُحْيِيكُمْ فَلِمَ قُلْتُمْ إِنَّ هَذَا الشَّرْطَ حَاصِلٌ فِي جَمِيعِ الْأَوَامِرِ؟

Şayet: «Allah Teâlâ mutlak olarak icabet etmeyi emretmemiş, aksine { إِذا دَعاكُمْ لِما يُحْيِيكُمْ } “Sizi size hayat verecek şeylere çağırdığı zaman” kavliyle özel bir şarta bağlamıştır; o halde bu şartın bütün emirlerde mevcut olduğunu nereden çıkardınız?» derlerse,

قُلْنَا: قِصَّةُ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذَا الْحُكْمَ عَامٌّ وَغَيْرُ مَخْصُوصٍ بِشَرْطٍ مُعَيَّنٍ، وأيضاً فلا يمكن حمل الحياة هاهنا عَلَى نَفْسِ الْحَيَاةِ. لِأَنَّ إِحْيَاءَ الْحَيِّ مُحَالٌ. فَوَجَبَ حَمْلُهُ عَلَى شَيْءٍ آخَرَ وَهُوَ الْفَوْزُ/ بالثواب، وكل

Biz de deriz ki: Ubeyy b. Kâ‘b kıssası bu hükmün genel olduğuna ve belirli bir şarta tahsis edilmediğine delalet etmektedir. Ayrıca burada «hayat»ı bizzat hayatın kendisine hamletmek mümkün değildir; çünkü diri olanı diriltmek imkânsızdır. Dolayısıyla onu başka bir şeye, yani sevaba nail olmaya hamletmek vacip olmuştur; nitekim her

مَا دَعَا اللَّه إِلَيْهِ وَرَغَّبَ فِيهِ فَهُوَ مُشْتَمِلٌ عَلَى ثَوَابٍ، فَكَانَ هَذَا الْحُكْمُ عَامًّا فِي جَمِيعِ الْأَوَامِرِ وَذَلِكَ يُفِيدُ الْمَطْلُوبَ.

Allah'ın çağırdığı ve teşvik ettiği şey sevabı içermektedir. Böylece bu hüküm bütün emirlerde genel olmuştur ve bu da istenen neticeyi vermektedir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: ذَكَرُوا فِي قَوْلِهِ: إِذا دَعاكُمْ لِما يُحْيِيكُمْ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: قَالَ السُّدِّيُّ: هُوَ الْإِيمَانُ وَالْإِسْلَامُ وَفِيهِ الْحَيَاةُ لِأَنَّ الْإِيمَانَ حَيَاةُ الْقَلْبِ وَالْكُفْرُ مَوْتُهُ، يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ [الروم: ١٩] قِيلَ الْمُؤْمِنُ مِنَ الْكَافِرِ. الثَّانِي: قَالَ قَتَادَةُ: يَعْنِي الْقُرْآنَ أَيْ أَجِيبُوهُ إِلَى مَا فِي الْقُرْآنِ فَفِيهِ الْحَيَاةُ وَالنَّجَاةُ وَالْعِصْمَةُ، وَإِنَّمَا سُمِّيَ الْقُرْآنُ بِالْحَيَاةِ لِأَنَّ الْقُرْآنَ سَبَبُ الْعِلْمِ. وَالْعِلْمُ حَيَاةٌ، فَجَازَ أَنْ يُسَمَّى سَبَبُ الْحَيَاةِ بِالْحَيَاةِ. الثَّالِثُ: قَالَ الْأَكْثَرُونَ: لِما يُحْيِيكُمْ هُوَ الْجِهَادُ، ثُمَّ فِي سَبَبِ تَسْمِيَةِ الْجِهَادِ بِالْحَيَاةِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا:

Üçüncü Mesele: { إِذا دَعاكُمْ لِما يُحْيِيكُمْ } “Sizi size hayat verecek şeylere çağırdığı zaman” kavli hakkında birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Süddî demiştir ki: «Bu, iman ve İslam'dır; hayat da ondadır. Çünkü iman kalbin hayatı, küfür ise onun ölümüdür. Buna Allah Teâlâ'nın: { يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ } [Rûm 19] “Ölüden diriyi çıkarır” kavli delalet etmektedir ki; mümini kâfirden çıkarır denilmiştir.» İkincisi: Katâde demiştir ki: «Kuran'ı kastetmektedir; yani Kuran'da olana icabet edin, zira hayat, kurtuluş ve korunma ondadır. Kuran'a hayat denilmesinin sebebi ise, Kuran'ın ilme sebep olması ve ilmin de bir hayat olmasıdır; dolayısıyla hayatın sebebine hayat adının verilmesi caizdir.» Üçüncüsü: Çoğunluk demiştir ki: { لِما يُحْيِيكُمْ } cihaddır. Sonra cihadın hayat olarak isimlendirilmesinin sebebinde birkaç vecih vardır: Bunlardan biri:

هُوَ أَنَّ وَهَنَ أَحَدِ الْعَدُوَّيْنِ حَيَاةٌ لِلْعَدُوِّ الثَّانِي. فَأَمْرُ الْمُسْلِمِينَ إِنَّمَا يَقْوَى وَيَعْظُمُ بِسَبَبِ الْجِهَادِ مَعَ الْكُفَّارِ.

İki düşmandan birinin zayıflaması, diğer düşmanın hayat bulmasıdır. Nitekim Müslümanların işi ancak kâfirlerle cihat sebebiyle güçlenir ve yücelir.

وَثَانِيهَا: أَنَّ الْجِهَادَ سَبَبٌ لِحُصُولِ الشَّهَادَةِ وَهِيَ تُوجِبُ الْحَيَاةَ الدَّائِمَةَ قَالَ تَعَالَى: وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ [آلِ عِمْرَانَ: ١٦٩] وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْجِهَادَ قَدْ يُفْضِي إِلَى الْقَتْلِ، وَالْقَتْلُ يُوصِلُ إِلَى الدَّارِ الْآخِرَةِ، وَالدَّارُ الْآخِرَةُ مَعْدِنُ الْحَيَاةِ. قَالَ تَعَالَى: وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ [الْعَنْكَبُوتِ: ٦٤] أَيِ الْحَيَاةُ الدَّائِمَةُ.

İkincisi: Cihat, ebedî hayatı gerektiren şehadetin elde edilmesine sebeptir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ } [Âl-i İmrân 169] “Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanma; bilakis onlar diridirler, Rableri katında rızıklanmaktadırlar”. Üçüncüsü: Cihat öldürülmeye yol açabilir, öldürülmek ise ahiret yurduna ulaştırır; ahiret yurdu ise hayatın asıl kaynağıdır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ } [Ankebût 64] “Şüphesiz ahiret yurdu, işte asıl hayat odur”, yani ebedî hayattır.

وَالْقَوْلُ الرَّابِعُ: لِما يُحْيِيكُمْ أَيْ لِكُلِّ حَقٍّ وَصَوَابٍ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَيَدْخُلُ فِيهِ الْقُرْآنُ وَالْإِيمَانُ وَالْجِهَادُ وَكُلُّ أَعْمَالِ الْبِرِّ وَالطَّاعَةِ. وَالْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: لِما يُحْيِيكُمْ الْحَيَاةُ الطَّيِّبَةُ الدَّائِمَةُ قَالَ تَعَالَى: فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً [النَّحْلِ: ٩٧] .

Dördüncü görüş: { لِما يُحْيِيكُمْ } yani «her türlü hak ve doğruya [çağırdığı zaman]» demektir. Bu takdire göre Kuran, iman, cihat ve bütün hayır ve itaat amelleri buna dahil olur. { لِما يُحْيِيكُمْ } buyruğundan murat ise güzel ve ebedî hayattır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً } [Nahl 97] “Ona mutlaka güzel bir hayat yaşatırız”.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ يَخْتَلِفُ تَفْسِيرُهُ بِحَسَبِ اخْتِلَافِ النَّاسِ فِي الْجَبْرِ وَالْقَدَرِ. أَمَّا الْقَائِلُونَ بِالْجَبْرِ، فَقَالَ الْوَاحِدِيُّ حِكَايَةً عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالضَّحَّاكِ: يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ الْكَافِرِ وَطَاعَتِهِ، ويجول بَيْنَ الْمَرْءِ الْمُطِيعِ وَمَعْصِيَتِهِ، فَالسَّعِيدُ مَنْ أَسْعَدَهُ اللَّه، وَالشَّقِيُّ مَنْ أَضَلَّهُ اللَّه. وَالْقُلُوبُ بِيَدِ اللَّه يُقَلِّبُهَا كَيْفَ يَشَاءُ، فَإِذَا أَرَادَ الْكَافِرُ أَنْ يُؤْمِنَ واللَّه تَعَالَى لَا يُرِيدُ إِيمَانَهُ يَحُولُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ قَلْبِهِ. وَإِذَا أَرَادَ الْمُؤْمِنُ أَنْ يَكْفُرَ واللَّه لَا يُرِيدُ كُفْرَهُ حَالَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ قَلْبِهِ. قُلْتُ: وَقَدْ دَلَّلْنَا بِالْبَرَاهِينِ الْعَقْلِيَّةِ عَلَى صِحَّةِ أَنَّ الْأَمْرَ كَذَلِكَ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْأَحْوَالَ الْقَلْبِيَّةَ إِمَّا الْعَقَائِدَ وَإِمَّا الْإِرَادَاتِ وَالدَّوَاعِيَ. أَمَّا الْعَقَائِدُ: فَهِيَ إِمَّا الْعِلْمُ، وَإِمَّا الْجَهْلُ.

Dördüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ } “Ve bilin ki Allah, kişi ile kalbi arasına girer” kavlinin tefsiri, insanların cebr ve kader konusundaki ihtilaflarına göre farklılık arz eder. Cebre kail olanlara gelince; Vâhidî, İbn Abbâs ve Dahhâk'tan naklen şöyle demiştir: «Kâfir kişi ile onun itaati arasına girer; itaatkâr kişi ile de onun isyanı arasına girer. Bahtiyar, Allah'ın bahtiyar kıldığı; şakî ise Allah'ın saptırdığı kimsedir. Kalpler Allah'ın elindedir, onları dilediği gibi evirip çevirir. Kâfir iman etmek istediğinde Allah Teâlâ onun imanını murat etmemişse onunla kalbi arasına girer. Mümin inkâr etmek istediğinde Allah onun inkârını murat etmemişse onunla kalbi arasına girer.» Ben derim ki: Biz meselenin böyle olduğuna dair aklî bürhanlarla delil getirdik. Şöyle ki: Kalbî haller ya inançlar (akaid) ya da iradeler ve sevk edici arzulardır (devâî). İnançlara gelince: Onlar ya ilimdir ya da cehalettir.

أَمَّا الْعِلْمُ فَيَمْتَنِعُ أَنْ يَقْصِدَ الْفَاعِلُ إِلَى تَحْصِيلِهِ إِلَّا إِذَا عَلِمَ كَوْنَهُ عِلْمًا وَلَا يَعْلَمُ ذَلِكَ إِلَّا إِذَا عَلِمَ كَوْنَ ذَلِكَ الِاعْتِقَادِ مُطَابِقًا لِلْمَعْلُومِ وَلَا يَعْلَمُ ذَلِكَ إِلَّا إِذَا سَبَقَ عِلْمُهُ بِالْمَعْلُومِ وَذَلِكَ يُوجِبُ تَوَقُّفَ الشَّيْءِ عَلَى نَفْسِهِ وَأَمَّا الْجَهْلُ فَالْإِنْسَانُ الْبَتَّةَ لَا يَخْتَارُهُ وَلَا يُرِيدُهُ إِلَّا إِذَا ظَنَّ أَنَّ ذَلِكَ الِاعْتِقَادَ عِلْمٌ، وَلَا يَحْصُلُ لَهُ هَذَا الظَّنُّ/ إِلَّا بِسَبْقِ جَهْلٍ آخَرَ، وَذَلِكَ أَيْضًا يُوجِبُ تَوَقُّفَ الشَّيْءِ عَلَى نَفْسِهِ، وَأَمَّا الدَّوَاعِي وَالْإِرَادَاتُ فَحُصُولُهَا إِنْ لَمْ يَكُنْ بِفَاعِلٍ يَلْزَمُ الْحُدُوثُ لَا عَنْ مُحْدِثٍ، وَإِنْ كَانَ بِفَاعِلٍ فَذَلِكَ الْفَاعِلُ إِمَّا الْعَبْدُ وَإِمَّا اللَّه تَعَالَى، وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ، وَإِلَّا لَزِمَ تَوَقُّفُ ذَلِكَ الْقَصْدِ عَلَى قَصْدٍ آخَرَ وَهُوَ مُحَالٌ، فَتَعَيَّنَ أَنْ يَكُونَ فَاعِلُ الِاعْتِقَادَاتِ وَالْإِرَادَاتِ وَالدَّوَاعِي هُوَ اللَّه تَعَالَى، فَنَصُّ الْقُرْآنِ دَلَّ عَلَى أَنَّ أَحْوَالَ الْقُلُوبِ مِنَ اللَّه، وَالدَّلَائِلُ الْعَقْلِيَّةُ دَلَّتْ عَلَى ذَلِكَ، فَثَبَتَ أَنَّ الْحَقَّ مَا ذَكَرْنَاهُ. أَمَّا الْقَائِلُونَ بِالْقَدَرِ فَقَالُوا: لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ مَا ذَكَرْتُمْ، وَبَيَانُهُ مِنْ وُجُوهٍ:

İlme gelince; failin onun ilim olduğunu bilmedikçe onu elde etmeye kastetmesi imkânsızdır; o inancın maluma uygun olduğunu bilmedikçe de bunu bilemez; maluma dair ilmi önceden geçmedikçe de bunu bilemez ki bu da bir şeyin kendisine bağlı olmasını (devir) gerektirir. Cehalete gelince; insan o inancın ilim olduğunu zannetmedikçe onu kesinlikle seçmez ve istemez; başka bir cehalet önceden geçmedikçe de bu zan ona hasıl olmaz ki bu da yine bir şeyin kendisine bağlı olmasını gerektirir. Sevk edici arzulara ve iradelere gelince; bunların meydana gelişi şayet bir fail ile değilse bir fail olmaksızın meydana gelme (hudûs lâ an muhdis) gerekir; şayet bir fail ile ise o fail ya kuldur ya da Allah Teâlâ'dır. Birincisi batıldır, aksi takdirde o kastın başka bir kasta dayanması gerekirdi ki bu imkânsızdır. O halde inançların, iradelerin ve sevk edici arzuların failinin Allah Teâlâ olması tayin etmiştir. Dolayısıyla Kuran'ın nassı kalplerin hallerinin Allah'tan olduğuna delalet etmiş, aklî deliller de buna delalet etmiştir; böylece hakkın zikrettiğimiz şey olduğu sabit olmuştur. Kaderiyye'ye (Mu‘tezile'ye) gelince, onlar şöyle demişlerdir: Bu ayetten muradın sizin zikrettiğiniz şey olması caiz değildir. Bunun beyanı birkaç vecihledir:

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: قَالَ الْجُبَّائِيُّ: إِنَّ مَنْ حَالَ اللَّه بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْإِيمَانِ فَهُوَ عَاجِزٌ، وَأَمْرُ الْعَاجِزِ سَفَهٌ، وَلَوْ جَازَ ذَلِكَ لَجَازَ أَنْ يَأْمُرَنَا اللَّه بِصُعُودِ السَّمَاءِ، وَقَدْ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ الزَّمِنَ لَا يُؤْمَرُ بِالصَّلَاةِ قَائِمًا، فَكَيْفَ يَجُوزُ ذَلِكَ

Birinci Vecih: Cübbâî demiştir ki: «Allah'ın kendisiyle iman arasına girdiği kimse acizdir; aciz olan kimseye emretmek ise sefîhliktir. Şayet bu caiz olsaydı, Allah'ın bize göğe çıkmayı emretmesi de caiz olurdu. Nitekim yürüyemez halde olan müzmin hastaya (kötürüm) ayakta namaz kılmanın emredilmeyeceğinde icma etmişlerdir; o halde bu nasıl

عَلَى اللَّه تَعَالَى؟ وَقَدْ قَالَ تَعَالَى: لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها [الْبَقَرَةِ: ٢٨٦] وَقَالَ فِي الْمُظَاهِرِ: فَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَإِطْعامُ سِتِّينَ مِسْكِيناً [الْمُجَادَلَةِ: ٤] فَأَسْقَطَ فَرْضَ الصَّوْمِ عَمَّنْ لَا يَسْتَطِيعُهُ.

Allah Teâlâ hakkında caiz olabilir?» Halbuki Allah Teâlâ: { لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها } [Bakara 286] “Allah hiçbir kimseye gücünün yettiğinden başkasını yüklemez” buyurmuştur. Zıhâr yapan kimse hakkında da: { فَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَإِطْعامُ سِتِّينَ مِسْكِيناً } [Mücâdele 4] “Kim de buna güç yetiremezse altmış yoksulu doyursun” buyurarak, güç yetiremeyen kimseden oruç farzını düşürmüştür.

الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ اللَّه تَعَالَى أَمَرَ بِالِاسْتِجَابَةِ للَّه وَلِلرَّسُولِ. وَذَكَرَ هَذَا الْكَلَامَ فِي مَعْرِضِ الذِّكْرِ وَالتَّحْذِيرِ عَنْ تَرْكِ الْإِجَابَةِ، وَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ مَا ذَكَرْتُمْ لَكَانَ ذَلِكَ عُذْرًا قَوِيًّا فِي تَرْكِ الْإِجَابَةِ، وَلَا يَكُونُ زَجْرًا عَنْ تَرْكِ الْإِجَابَةِ.

İkinci Vecih: Allah Teâlâ Allah'a ve Resulüne icabet etmeyi emretmiştir. Bu sözü de icabeti terk etmekten sakındırma ve uyarma makamında zikretmiştir. Şayet murat sizin zikrettiğiniz şey olsaydı, bu icabeti terk etmek için güçlü bir özür olurdu ve icabeti terk etmekten bir sakındırma olmazdı.

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى أَنْزَلَ الْقُرْآنَ لِيَكُونَ حُجَّةً لِلرَّسُولِ عَلَى الْكُفَّارِ، لَا لِيَكُونَ حُجَّةً لِلْكُفَّارِ عَلَى الرَّسُولِ، وَلَوْ كَانَ الْمَعْنَى مَا ذَكَرْتُمْ لَصَارَتْ هَذِهِ الْآيَةُ مِنْ أَقْوَى الدَّلَائِلِ لِلْكُفَّارِ عَلَى الرَّسُولِ وَلَقَالُوا إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا مَنَعَنَا مِنَ الْإِيمَانِ فَكَيْفَ يَأْمُرُنَا بِهِ؟ فَثَبَتَ بِهَذِهِ الْوُجُوهِ أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى مَا قَالَهُ أَهْلُ الْجَبْرِ، قَالُوا وَنَحْنُ نَذْكُرُ فِي الْآيَةِ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: أَنَّ اللَّه تَعَالَى يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَبَيْنَ الِانْتِفَاعِ بِقَلْبِهِ بِسَبَبِ الْمَوْتِ، يَعْنِي بِذَلِكَ أَنْ تُبَادِرُوا فِي الِاسْتِجَابَةِ فِيمَا أَلْزَمْتُكُمْ مِنَ الْجِهَادِ وَغَيْرِهِ قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْمَوْتُ الَّذِي لَا بُدَّ مِنْهُ وَيَحُولَ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَ الطَّاعَةِ وَالتَّوْبَةِ. قَالَ الْقَاضِي: وَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى عَقِيبَهُ مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَأَنَّهُ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ الْحَثُّ عَلَى الطَّاعَةِ قَبْلَ نُزُولِ الْمَوْتِ الَّذِي يَمْنَعُ مِنْهَا. الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّهُ تَعَالَى يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَبَيْنَ مَا يَتَمَنَّاهُ وَيُرِيدُهُ بِقَلْبِهِ، فَإِنَّ الْأَجَلَ يَحُولُ دُونَ الْأَمَلِ، فَكَأَنَّهُ قَالَ: بَادِرُوا إِلَى الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ وَلَا تَعْتَمِدُوا عَلَى مَا يَقَعُ فِي قُلُوبِكُمْ مِنْ تَوَقُّعِ طُولِ الْبَقَاءِ، فَإِنَّ ذَلِكَ غَيْرُ مَوْثُوقٍ بِهِ، وَإِنَّمَا حَسُنَ إِطْلَاقُ لَفْظِ الْقَلْبِ عَلَى الْأَمَانِي الْحَاصِلَةِ فِي الْقَلْبِ لِأَنَّ تَسْمِيَةَ الشَّيْءِ بِاسْمِ ظَرْفِهِ جَائِزَةٌ كَقَوْلِهِمْ، سَالَ الْوَادِي. الثَّالِثُ: أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ كَانُوا خَائِفِينَ مِنَ الْقِتَالِ يَوْمَ بَدْرٍ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ لَهُمْ، سَارِعُوا إِلَى الطَّاعَةِ وَلَا تَتَمَنَّعُوا عَنْهَا/ بِسَبَبِ مَا تَجِدُونَ فِي قُلُوبِكُمْ مِنَ الضَّعْفِ وَالْجُبْنِ، فَإِنَّ اللَّه تَعَالَى يُغَيِّرُ تِلْكَ الْأَحْوَالَ فَيُبَدِّلُ الضَّعْفَ بِالْقُوَّةِ، وَالْجُبْنَ بِالشَّجَاعَةِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى مُقَلِّبُ الْقُلُوبِ. الرَّابِعُ: قَالَ مُجَاهِدٌ: الْمُرَادُ مِنَ القلب هاهنا الْعَقْلُ فَكَانَ الْمَعْنَى أَنَّهُ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ. وَالْمَعْنَى فَبَادِرُوا إِلَى الْأَعْمَالِ وَأَنْتُمْ تَعْقِلُونَ، فإنكم لا تؤمنون زَوَالَ الْعُقُولِ الَّتِي عِنْدَ ارْتِفَاعِهَا يَبْطُلُ التَّكْلِيفُ. وَجَعْلُ الْقَلْبِ كِنَايَةً عَنِ الْعَقْلِ جَائِزٌ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ [ق: ٣٧] أَيْ لِمَنْ كَانَ لَهُ عَقْلٌ. الْخَامِسُ: قَالَ الْحَسَنُ مَعْنَاهُ، أَنَّ اللَّه حَائِلٌ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ، وَالْمَعْنَى أَنَّ قُرْبَهُ تَعَالَى مِنْ عَبْدِهِ أَشَدُّ مِنْ قُرْبِ قَلْبِ الْعَبْدِ مِنْهُ، وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَا يَخْفَى عَلَيْهِ شَيْءٌ مِمَّا فِي بَاطِنِ الْعَبْدِ وَمِمَّا فِي ضَمِيرِهِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ [ق: ١٦] فَهَذِهِ جُمْلَةُ الْوُجُوهِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذَا الْبَابِ لِأَصْحَابِ الْجَبْرِ وَالْقَدَرِ.

Üçüncü Vecih: Allah Teâlâ Kuran'ı, kâfirlerin Resul aleyhine bir hücceti olsun diye değil, Resul'ün kâfirler aleyhine bir hücceti olsun diye indirmiştir. Şayet mana sizin zikrettiğiniz gibi olsaydı, bu ayet kâfirler için Resul aleyhine en güçlü delillerden biri haline gelir ve: «Allah Teâlâ bizi imandan menettiğine göre bize onu nasıl emreder?» derlerdi. Bu vecihlerle sabit olmuştur ki ayeti cebir ehlinin söylediği şeye hamletmek mümkün değildir. Onlar dediler ki: Biz ayet hakkında birkaç vecih zikrederiz: Birincisi: Allah Teâlâ ölüm sebebiyle kişi ile kalbinden yararlanması arasına girer. Bununla; kaçınılmaz olan ölüm size gelip de sizinle itaat ve tövbe arasına girmeden önce, cihat ve diğer hususlarda size emrettiğim şeylere icabette acele edin demeyi kastetmektedir. Kâdı demiştir ki: «İşte bu sebeple Allah Teâlâ bunun peşinden buna delalet eden şu sözünü zikretmiştir: { وَأَنَّهُ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ } “Ve şüphesiz O'na toplanacaksınız”. Bu ayetten maksat, itaate engel olan ölüm inmeden önce itaate teşviktir.» İkincisi: Muradın, Allah Teâlâ'nın kişi ile kalbiyle temenni ettiği ve istediği şeyler arasına girmesi olduğudur; zira ecel, emele engel olur. Sanki şöyle buyurmuştur: «Salih amellere koşun ve kalplerinize doğan uzun yaşama beklentisine güvenmeyin; çünkü buna bel bağlanamaz.» Kalpte meydana gelen emellere «kalp» lafzının verilmesinin uygunluğu ise, bir şeye onun zarfının isminin verilmesinin caiz olmasındandır; nitekim «vadi aktı» sözleri de böyledir. Üçüncüsü: Müminler Bedir günü savaştan korkuyorlardı; sanki onlara şöyle denilmiştir: «İtaate koşun ve kalplerinizde hissettiğiniz zaaf ve korkaklık sebebiyle ondan geri durmayın; zira kalpleri evirip çeviren Allah Teâlâ o halleri değiştirir, zayıflığı güçle, korkaklığı da cesaretle tebdil eder.» Dördüncüsü: Mücâhid demiştir ki: «Burada kalpten murat akıldır; dolayısıyla mana, O'nun kişi ile aklı arasına girmesidir.» Mana ise: «Henüz aklınız başınızdayken amellere koşun; zira ortadan kalkmasıyla teklifin de geçersiz olacağı akılların yok olmasından emin olamazsınız.» Kalbin akıldan kinaye kılınması caizdir; nitekim Allah Teâlâ: { إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ } [Kâf 37] yani «aklı olan kimse için» buyurmuştur. Beşincisi: Hasan[-ı Basrî] bunun manasının, «Allah kişi ile kalbi arasına hâildir» demek olduğunu söylemiştir. Mana: O'nun kuluna olan yakınlığı, kulun kalbinin kendisine olan yakınlığından daha şiddetlidir; bundan maksat ise, kulun iç dünyasında ve vicdanında olan hiçbir şeyin Allah Teâlâ'ya gizli kalmayacağına dikkat çekmektir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ } [Kâf 16] “Biz ona şah damarından daha yakınız”. İşte bu babda cebr ve kader ashabı için zikredilen vecihlerin tamamı bunlardır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَأَنَّهُ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ أَيْ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ أَيْ إِلَى اللَّه وَلَا تُتْرَكُونَ مُهْمَلِينَ مُعَطَّلِينَ، وَفِيهِ تَرْغِيبٌ شَدِيدٌ فِي الْعَمَلِ وتحذير عن الكسل والغفلة.

Sonra Allah Teâlâ: { وَأَنَّهُ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ } “Ve kesinlikle O'na toplanacaksınız” buyurmuştur; yani bilin ki siz O'na, yani Allah'a toplanacaksınız, başıboş ve kendi halinize bırakılmayacaksınız. Bunda amele yönelik kuvvetli bir teşvik, tembellik ve gaflete karşı da şiddetli bir sakındırma vardır.

[سورة الأنفال (٨) : آية ٢٥]

[Enfâl Suresi (8), 25. Âyet]

وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ (٢٥)

{ وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ (٢٥) } “İçinizden sadece zulmedenlere isabet etmekle kalmayacak olan bir fitneden sakının ve bilin ki Allah'ın cezası pek şiddetlidir. (25)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى كَمَا حَذَّرَ الْإِنْسَانَ أَنْ يُحَالَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ قَلْبِهِ، فَكَذَلِكَ حَذَّرَهُ مِنَ الْفِتَنِ، وَالْمَعْنَى: وَاحْذَرُوا فِتْنَةً إِنْ نَزَلَتْ بِكُمْ لَمْ تَقْتَصِرْ عَلَى الظَّالِمِينَ خَاصَّةً بَلْ تَتَعَدَّى إِلَيْكُمْ جَمِيعًا وَتَصِلُ إِلَى الصَّالِحِ وَالطَّالِحِ. عَنِ الْحَسَنِ: نَزَلَتْ فِي عَلِيٍّ وَعَمَّارٍ وَطَلْحَةَ وَالزُّبَيْرِ وَهُوَ يَوْمُ الْجَمَلِ خَاصَّةً. قَالَ الزُّبَيْرُ: نَزَلَتْ فِينَا وَقَرَأْنَاهَا زَمَانًا وَمَا ظَنَنَّا أَنَّا أَهْلُهَا فَإِذَا نَحْنُ الْمَعْنِيُّونَ بِهَا، وَعَنِ السُّدِّيِّ: نَزَلَتْ فِي أَهْلِ بَدْرٍ اقْتَتَلُوا يَوْمَ الْجَمَلِ،

Bil ki Allah Teâlâ insanı kişi ile kalbi arasına girilmesinden nasıl sakındırdıysa, aynı şekilde onu fitnelerden de sakındırmıştır. Manası: «Başınıza geldiğinde sadece zalimlerle sınırlı kalmayıp hepinize sirayet edecek, iyiye de kötüye de ulaşacak bir fitneden sakının» demektir. Hasan[-ı Basrî]'den rivayet edildiğine göre bu ayet Ali, Ammâr, Talha ve Zübeyr hakkında, bilhassa Cemel günü hakkında inmiştir. Zübeyr şöyle demiştir: «Bu ayet bizim hakkımızda indi; biz onu uzun zaman okuduk da kendimizin onun muhatabı olduğumuzu hiç sanmadık; meğer onunla kastedilen bizmişiz!» Süddî'den rivayet edildiğine göre: Cemel günü birbiriyle savaşan Bedir ehli hakkında inmiştir.