وَرُوِيَ أَنَّ الزبير كان
Rivayet edildiğine göre Zübeyr,
يُسَامِرُ النَّبِيَّ ﷺ يَوْمًا إِذْ أَقْبَلَ عَلِيٌّ ﵁، فَضَحِكَ إِلَيْهِ الزُّبَيْرُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّه: «كَيْفَ حُبُّكَ لِعَلِيٍّ، فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّه أُحِبُّهُ كَحُبِّي لِوَلَدِي أَوْ أَشَدَّ فَقَالَ: «كَيْفَ أَنْتَ إِذَا سِرْتَ إِلَيْهِ تُقَاتِلُهُ» .
bir gün Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile gece sohbeti ederken Ali radıyallâhu anh çıkageldi. Bunun üzerine Zübeyr ona tebessüm etti. Resûlullah: «Ali'ye olan sevgin nasıldır?» diye sordu. O da: «Ey Allah'ın Resûlü! Onu çocuğumu sevdiğim gibi, hatta daha da çok severim» dedi. Bunun üzerine [Resûlullah]: «Onunla savaşmak üzere üzerine yürüdüğün zaman halin nice olur?» buyurdu.
فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ جَازَ دُخُولُ النُّونِ الْمُؤَكِّدَةِ فِي جَوَابِ الْأَمْرِ؟
Eğer: «Emrin cevabında tekit nûnunun dahil olması nasıl caiz olmuştur?» denilirse,
قُلْنَا: فِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ جَوَابَ الْأَمْرِ جَاءَ بِلَفْظِ النَّهْيِ، وَمَتَى كَانَ كَذَلِكَ حَسُنَ إِدْخَالُ النُّونِ الْمُؤَكَّدَةِ فِي ذَلِكَ النَّهْيِ، كَقَوْلِكَ انْزِلْ عَنِ الدَّابَّةِ لَا تَطْرَحْكَ أَوْ لَا تَطْرَحَنَّكَ، وكقوله تعالى: يَا أَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَساكِنَكُمْ لَا يَحْطِمَنَّكُمْ سُلَيْمانُ وَجُنُودُهُ [النَّمْلِ: ١٨] الثَّانِي: أَنَّ التَّقْدِيرَ: وَاتَّقُوا فِتْنَةً/ تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً، إِلَّا أَنَّهُ جِيءَ بِصِيغَةِ النَّهْيِ مُبَالَغَةً فِي نَفْيِ اخْتِصَاصِ الْفِتْنَةِ بِالظَّالِمِينَ كَأَنَّ الْفِتْنَةَ نُهِيَتْ عَنْ ذَلِكَ الِاخْتِصَاصِ. وَقِيلَ لَهَا لَا تُصِيبِي الَّذِينَ ظَلَمُوا خَاصَّةً، وَالْمُرَادُ مِنْهُ: الْمُبَالَغَةُ فِي عَدَمِ الِاخْتِصَاصِ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِعَارَةِ.
Deriz ki: Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Emrin cevabı nehiy (yasaklama) lafzıyla gelmiştir; böyle olduğunda o nehiy sigasına tekit nûnunun dahil edilmesi güzel olur. Nitekim senin: «Hayvandan in, sakın seni yere atmasın (lâ tatrahannake)» demen ve Allah Teâlâ'nın şu kavli gibidir: { يَا أَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَساكِنَكُمْ لَا يَحْطِمَنَّكُمْ سُلَيْمانُ وَجُنُودُهُ } [Neml 18] “Ey karıncalar! Yuvalarınıza girin ki Süleyman ve orduları sizi ezmesin”. İkincisi: Takdir, «İçinizden sadece zulmedenlere isabet edecek olan fitneden sakının» şeklindedir; ancak fitnenin sadece zalimlere mahsus olmasını nefyetmede mübalağa için nehiy sîgası getirilmiştir; sanki fitne o tahsisten menedilmiş ve ona «Sadece zulmedenlere isabet etme!» denilmiştir. Bundan maksat ise, istiâre yoluyla tahsissizliğin mübalağalı şekilde ifade edilmesidir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ وَالْمُرَادُ مِنْهُ: الْحَثُّ عَلَى لُزُومِ الِاسْتِقَامَةِ خَوْفًا مِنْ عِقَابِ اللَّه.
Sonra Allah Teâlâ: { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ } “Ve bilin ki Allah'ın cezası pek şiddetlidir” buyurmuştur. Bundan maksat, Allah'ın azabından korkarak istikamete sarılmaya teşvik etmektir.
فَإِنْ قِيلَ: حَاصِلُ الْكَلَامِ فِي الْآيَةِ أَنَّهُ تَعَالَى يُخَوِّفُهُمْ مِنْ عَذَابٍ لَوْ نَزَلَ لَعَمَّ الْمُذْنِبَ وَغَيْرَهُ، وَكَيْفَ يَلِيقُ بِرَحْمَةِ الرَّحِيمِ الْحَكِيمِ أَنْ يُوصِلَ الْفِتْنَةَ وَالْعَذَابَ إِلَى مَنْ لَمْ يُذْنِبْ؟
Eğer: «Âyetteki sözün özeti, Allah Teâlâ'nın onları, indiği takdirde günahkârı da başkasını da kuşatacak bir azapla korkutmasıdır. Peki, Rahîm ve Hakîm olanın rahmetine, günah işlememiş kimseye fitne ve azap ulaştırmak nasıl layık olabilir?» denilirse,
قُلْنَا: إِنَّهُ تَعَالَى قَدْ يُنْزِلُ الْمَوْتَ وَالْفَقْرَ وَالْعَمَى وَالزَّمَانَةَ بِعَبْدِهِ ابْتِدَاءً، إِمَّا لِأَنَّهُ يَحْسُنُ مِنْهُ تَعَالَى ذَلِكَ بِحُكْمِ الْمَالِكِيَّةِ، أَوْ لِأَنَّهُ تَعَالَى عَلِمَ اشْتِمَالَ ذَلِكَ عَلَى نَوْعٍ مِنْ أَنْوَاعِ الصَّلَاحِ عَلَى اخْتِلَافِ الْمَذْهَبَيْنِ، وَإِذَا جَازَ ذلك لأحد هذين الوجهين فكذا هاهنا. واللَّه أعلم.
Deriz ki: Allah Teâlâ kuluna –iki mezhebin ihtilafına göre– ya mâlikiyeti gereği böyle yapması Kendisinden güzel olduğu için ya da bunun bir tür maslahatı içerdiğini bildiği için başlangıçta ölüm, fakirlik, körlük ve kötürümlük indirebilir. Bu iki vecihten biri sebebiyle bu caiz olduğuna göre burada da böyledir. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة الأنفال (٨) : آية ٢٦]
[Enfâl Suresi (8), 26. Âyet]
وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِي الْأَرْضِ تَخافُونَ أَنْ يَتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُ فَآواكُمْ وَأَيَّدَكُمْ بِنَصْرِهِ وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٢٦)
{ وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِي الْأَرْضِ تَخافُونَ أَنْ يَتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُ فَآواكُمْ وَأَيَّدَكُمْ بِنَصْرِهِ وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٢٦) } “Hatırlayın o zamanı ki siz yeryüzünde azdınız, hor ve güçsüz görülüyordunuz, insanların sizi kapıp götürmesinden korkuyordunuz; derken O sizi barındırdı, yardımıyla sizi destekledi ve şükredesiniz diye sizi temiz rızıklarla rızıklandırdı. (26)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَهُمْ بِطَاعَةِ اللَّه وَطَاعَةِ الرَّسُولِ، ثُمَّ أَمَرَهُمْ بِاتِّقَاءِ الْمَعْصِيَةِ، أَكَّدَ ذَلِكَ التَّكْلِيفَ بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُمْ كَانُوا قَبْلَ ظُهُورِ الرَّسُولِ ﷺ فِي غَايَةِ الْقِلَّةِ وَالذِّلَّةِ، وَبَعْدَ ظُهُورِهِ صَارُوا فِي غَايَةِ الْعِزَّةِ وَالرِّفْعَةِ، وَذَلِكَ يُوجِبُ عَلَيْهِمُ الطَّاعَةَ وَتَرْكَ الْمُخَالَفَةِ. أَمَّا بَيَانُ الْأَحْوَالِ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا قَبْلَ ظُهُورِ مُحَمَّدٍ فَمِنْ وُجُوهٍ: أَوَّلُهَا: أَنَّهُمْ كَانُوا قَلِيلِينَ فِي الْعَدَدِ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُمْ كَانُوا مُسْتَضْعَفِينَ، وَالْمُرَادُ أَنَّ غَيْرَهُمْ يَسْتَضْعِفُهُمْ، وَالْمُرَادُ مِنْ هَذَا الِاسْتِضْعَافِ أَنَّهُمْ كَانُوا يَخَافُونَ أَنْ يَتَخَطَّفَهُمُ النَّاسُ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ كَانُوا إِذَا خَرَجُوا مِنْ بَلَدِهِمْ خَافُوا أَنْ يَتَخَطَّفَهُمُ الْعَرَبُ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَخَافُونَ مِنْ مُشْرِكِي الْعَرَبِ لِقُرْبِهِمْ مِنْهُمْ وَشِدَّةِ عَدَاوَتِهِمْ لَهُمْ، ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُمْ بَعْدَ أَنْ كَانُوا كَذَلِكَ قُلِبَتْ تِلْكَ الْأَحْوَالُ بِالسَّعَادَاتِ وَالْخَيْرَاتِ، فَأَوَّلُهَا: أَنَّهُ آوَاهُمْ وَالْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّهُ تَعَالَى نَقَلَهُمْ إِلَى الْمَدِينَةِ، فَصَارُوا آمِنِينَ مِنْ شَرِّ الْكُفَّارِ، وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ: وَأَيَّدَكُمْ بِنَصْرِهِ والمراد منه وجوه النَّصْرِ فِي يَوْمِ بَدْرٍ، وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ: وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى/ أَحَلَّ لَهُمُ الْغَنَائِمَ بَعْدَ أَنْ كَانَتْ مُحَرَّمَةً عَلَى مَنْ كَانَ قَبْلَ هَذِهِ الْأُمَّةِ.
Bil ki Allah Teâlâ onlara Allah'a ve Resûl'e itaati emredip ardından günahtan sakınmayı emredince, bu yükümlülüğü bu ayetle pekiştirmiştir. Çünkü Allah Teâlâ, Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in ortaya çıkışından önce onların son derece az ve zayıf olduklarını, onun ortaya çıkışından sonra ise son derece izzet ve üstünlük kazandıklarını beyan etmiştir; bu da onların itaat etmelerini ve muhalefeti bırakmalarını gerektirir. Muhammed'in ortaya çıkışından önce bulundukları durumların beyanı birkaç yöndendir: Birincisi: Sayıca az idiler. İkincisi: Güçsüz idiler; bundan maksat başkalarının onları güçsüz ve zayıf görmesidir. Bu güçsüzlükten maksat ise insanların kendilerini kapıp götürmesinden korkmalarıdır. Manası şudur: Memleketlerinden çıktıklarında Arapların kendilerini kapıp götürmesinden korkarlardı; zira Arap müşriklerinin kendilerine yakın olmalarından ve şiddetli düşmanlıklarından korkuyorlardı. Sonra Allah Teâlâ onlar bu haldeyken bu durumların saadet ve hayırlara tebdil edildiğini beyan etmiştir. Bunların ilki: { آواكُمْ } “Sizi barındırdı” kavlidir; bundan maksat Allah Teâlâ'nın onları Medine'ye nakletmesi ve böylece kâfirlerin şerrinden emin olmalarıdır. İkincisi: { وَأَيَّدَكُمْ بِنَصْرِهِ } “Ve yardımıyla sizi destekledi” kavlidir; bundan maksat Bedir günündeki zafer vecihleridir. Üçüncüsü: { وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ } “Ve sizi temiz rızıklarla rızıklandırdı” kavlidir; bu da Allah Teâlâ'nın, bu ümmetten öncekilere haram olan ganimetleri kendilerine helal kılmasıdır.
ثُمَّ قَالَ: لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ أَيْ نَقَلْنَاكُمْ مِنَ الشِّدَّةِ إِلَى الرَّخَاءِ، وَمِنَ الْبَلَاءِ إِلَى النَّعْمَاءِ وَالْآلَاءِ، حَتَّى تَشْتَغِلُوا بِالشُّكْرِ وَالطَّاعَةِ، فَكَيْفَ يَلِيقُ بِكُمْ أَنْ تَشْتَغِلُوا بالمنازعة والمخاصمة بسبب الأنفال؟
Sonra: { لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “Şükredesiniz diye” buyurmuştur; yani şükür ve itaatle meşgul olasınız diye sizi darlıktan bolluğa, beladan nimetlere ve lütuflara aktardık; hal böyleyken ganimetler sebebiyle çekişme ve husumetle meşgul olmanız size nasıl yakışır?
[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٢٧ الى ٢٨]
[Enfâl Suresi (8), 27-28. Âyetler]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَخُونُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ وَتَخُونُوا أَماناتِكُمْ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٢٧) وَاعْلَمُوا أَنَّما أَمْوالُكُمْ وَأَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ وَأَنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ (٢٨)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَخُونُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ وَتَخُونُوا أَماناتِكُمْ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٢٧) وَاعْلَمُوا أَنَّما أَمْوالُكُمْ وَأَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ وَأَنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ (٢٨) } “Ey iman edenler! Allah'a ve Resûl'e hıyanet etmeyin; bile bile kendi emanetlerinize de hıyanet etmeyin. (27) Ve bilin ki mallarınız ve evlatlarınız birer imtihandır; büyük mükâfat ise şüphesiz Allah'ın katındadır. (28)”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَخُونُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ وَتَخُونُوا أَماناتِكُمْ] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ أَنَّهُ رَزَقَهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ، فَهَهُنَا مَنَعَهُمْ مِنَ الْخِيَانَةِ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَخُونُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ وَتَخُونُوا أَماناتِكُمْ } “Ey iman edenler! Allah'a ve Resûl'e hıyanet etmeyin ve emanetlerinize hıyanet etmeyin” kavli hakkında] Bil ki Allah Teâlâ onları temiz şeylerden rızıklandırdığını zikredince, burada da onları hıyanetten menetti. Âyette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِتِلْكَ الْخِيَانَةِ عَلَى أَقْوَالٍ: الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي أَبِي لُبَابَةَ حِينَ بَعَثَهُ رَسُولُ اللَّه ﷺ إِلَى قُرَيْظَةَ لَمَّا حَاصَرَهُمْ، وَكَانَ أَهْلُهُ وَوَلَدُهُ فِيهِمْ. فَقَالُوا يَا أَبَا لُبَابَةَ مَا تَرَى لَنَا أَنَنْزِلُ عَلَى حُكْمِ سَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ فِينَا؟ فَأَشَارَ أَبُو لُبَابَةَ إِلَى حَلْقِهِ، أَيْ إِنَّهُ الذَّبْحُ فَلَا تَفْعَلُوا، فَكَانَ ذَلِكَ مِنْهُ خِيَانَةً للَّه وَرَسُولِهِ. الثَّانِي: قَالَ السُّدِّيُّ: كَانُوا يَسْمَعُونَ الشَّيْءَ مِنَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عليه وو سلّم فَيَشُقُّونَهُ وَيُلْقُونَهُ إِلَى الْمُشْرِكِينَ، فَنَهَاهُمُ اللَّه عَنْ ذَلِكَ. الثَّالِثُ: قَالَ ابْنُ زَيْدٍ: نَهَاهُمُ اللَّه أَنْ يَخُونُوا كَمَا صَنَعَ الْمُنَافِقُونَ، يُظْهِرُونَ الْإِيمَانَ وَيُسِرُّونَ الْكُفْرَ.
Birinci Mesele: Bu hıyanetten ne kastedildiği hususunda birtakım görüşler halinde ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: İbn Abbâs şöyle demiştir: Bu ayet, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kureyzaoğullarını kuşattığında onları ziyarete Ebû Lübâbe'yi gönderdiğinde Ebû Lübâbe hakkında inmiştir; ailesi ve çocuğu onların içindeydi. Onlar: «Ey Ebû Lübâbe! Bizim hakkımızda Sa‘d b. Muâz'ın hükmünü kabul etmemizi nasıl görürsün?» dediler. Ebû Lübâbe ise boğazına işaret etti; yani «Bu boğazlanmaktır, sakın yapmayın» demek istedi. İşte bu, onun tarafından Allah'a ve Resûlü'ne bir hıyanet oldu. İkincisi: Süddî şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bir şey duyarlar, onu sızdırır ve müşriklere ulaştırırlardı; Allah da onları bundan nehyetti. Üçüncüsü: İbn Zeyd şöyle demiştir: Allah, münafıkların yaptığı gibi –imanı açığa vurup küfrü gizleyerek– hıyanet etmelerini onlara yasakladı.
الرَّابِعُ: عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّه: أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ خَرَجَ مِنْ مَكَّةَ، فَعَلِمَ النَّبِيُّ ﷺ خُرُوجَهُ وَعَزَمَ عَلَى الذَّهَابِ إِلَيْهِ، فَكَتَبَ إِلَيْهِ رَجُلٌ مِنَ الْمُنَافِقِينَ أَنَّ مُحَمَّدًا يُرِيدُكُمْ فَخُذُوا حِذْرَكُمْ، فَأَنْزَلَ اللَّه هَذِهِ الْآيَةَ. الْخَامِسُ: قَالَ الزُّهْرِيُّ وَالْكَلْبِيُّ: نَزَلَتْ فِي حَاطِبِ بْنِ أَبِي بَلْتَعَةَ حِينَ كَتَبَ إِلَى أَهْلِ مَكَّةَ لَمَّا هَمَّ النَّبِيُّ ﷺ بِالْخُرُوجِ إِلَيْهَا، حَكَاهُ الْأَصَمُّ. وَالسَّادِسُ: قَالَ الْقَاضِي: الْأَقْرَبُ أَنَّ خِيَانَةَ اللَّه غَيْرُ خِيَانَةِ رَسُولِهِ، وَخِيَانَةَ الرَّسُولِ غَيْرُ خِيَانَةِ الْأَمَانَةِ، لِأَنَّ الْعَطْفَ يَقْتَضِي الْمُغَايَرَةَ.
Dördüncüsü: Câbir b. Abdillâh'tan: Ebû Süfyân Mekke'den çıkmıştı; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onun çıktığını öğrenip üzerine gitmeye azmetti. Bunun üzerine münafıklardan bir adam ona: «Muhammed sizi hedefliyor, tedbirinizi alın» diye yazdı; Allah da bu ayeti indirdi. Beşincisi: Zührî ve Kelbî şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'ye gitmeye niyetlendiğinde oranın halkına mektup yazan Hâtıb b. Ebî Beltea hakkında inmiştir; bunu el-Asam nakletmiştir. Altıncısı: Kâdı şöyle demiştir: En uygun olanı, Allah'a hıyanetin Resûlü'ne hıyanetten, Resûl'e hıyanetin de emanete hıyanetten farklı olmasıdır; çünkü atıf farklılığı gerektirir.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّهُ تَعَالَى أَمَرَهُمْ أَنْ لَا يَخُونُوا الْغَنَائِمَ، وَجَعَلَ ذَلِكَ خِيَانَةً لَهُ، لِأَنَّهُ خِيَانَةٌ لِعَطِيَّتِهِ وَخِيَانَةٌ لِرَسُولِهِ لِأَنَّهُ الْقَيِّمُ بِقَسْمِهَا، فَمَنْ خَانَهَا فَقَدْ خَانَ الرَّسُولَ، وَهَذِهِ الْغَنِيمَةُ قَدْ جَعَلَهَا الرَّسُولُ أَمَانَةً فِي أَيْدِي الْغَانِمِينَ وَأَلْزَمَهُمْ أَنْ لَا يَتَنَاوَلُوا لِأَنْفُسِهِمْ مِنْهَا شَيْئًا فَصَارَتْ وَدِيعَةً، وَالْوَدِيعَةُ/ أَمَانَةٌ فِي يَدِ الْمُودِعِ، فَمِنْ خَانَ مِنْهُمْ فِيهَا فَقَدْ خَانَ أَمَانَةَ النَّاسِ، إِذِ الْخِيَانَةُ ضِدُّ الْأَمَانَةِ، قَالَ: وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُرِيدَ بِالْأَمَانَةِ كُلَّ مَا تُعُبِّدَ بِهِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ: فَيَدْخُلُ فِيهِ الْغَنِيمَةُ وَغَيْرُهَا، فَكَانَ مَعْنَى الْآيَةِ: إِيجَابُ أَدَاءِ التَّكَالِيفِ بِأَسْرِهَا عَلَى سَبِيلِ التَّمَامِ وَالْكَمَالِ مِنْ غَيْرِ نَقْصٍ وَلَا إِخْلَالٍ. وَأَمَّا الْوُجُوهُ الْمَذْكُورَةُ فِي سَبَبِ نُزُولِ الْآيَةِ، فَهِيَ دَاخِلَةٌ فِيهَا، لَكِنْ لَا يَجِبُ قَصْرُ الْآيَةِ عَلَيْهَا، لِأَنَّ الْعِبْرَةَ بِعُمُومِ اللَّفْظِ لَا بِخُصُوصِ السَّبَبِ.
Bunu bildiğine göre deriz ki: Allah Teâlâ onlara ganimetlere hıyanet etmemelerini emretmiş ve bunu Kendisine hıyanet saymıştır; zira bu O'nun bağışına hıyanettir. Resûlü'ne de hıyanettir; zira onun taksimini üstlenen odur, dolayısıyla ona hıyanet eden Resûl'e hıyanet etmiş olur. Bu ganimeti Resûl, ganimet alanların ellerinde bir emanet kılmış ve kendileri için ondan bir şey almamalarını zorunlu tutmuştur; böylece o bir vedîa (emanet mal) olmuştur. Vedîa ise emanet bırakılanın elinde bir emanettir; dolayısıyla onlardan kim onda hıyanet ederse insanların emanetine hıyanet etmiş olur, zira hıyanet emanetin zıddıdır. [Kâdı] dedi ki: Emanet ile kulluk vazifesi kılınan her şeyin kastedilmiş olması da muhtemeldir. Bu takdire göre ganimet de başkası da buna dahil olur; böylece ayetin manası, bütün mükellefiyetlerin eksiksiz ve kusursuz bir şekilde, tam ve kâmil olarak yerine getirilmesinin vacip kılınması olur. Âyetin nüzul sebebi hakkında zikredilen vecihlere gelince, bunlar da ayetin kapsamına dahildir; ancak ayeti bunlarla sınırlandırmak gerekmez, zira muteber olan sebebin hususiliği değil lafzın umumiliğidir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : مَعْنَى الْخَوْنِ النَّقْصُ. كَمَا أَنَّ مَعْنَى الْوَفَاءِ التَّمَامُ. وَمِنْهُ تَخَوَّنَهُ إِذَا انْتَقَصَهُ، ثُمَّ اسْتُعْمِلَ فِي ضِدِّ الْأَمَانَةِ وَالْوَفَاءِ. لِأَنَّكَ إِذَا خُنْتَ الرَّجُلَ فِي شَيْءٍ فَقَدْ أَدْخَلْتَ عَلَيْهِ النُّقْصَانَ فِيهِ.
İkinci Mesele: Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Havn (خَوْن) kelimesinin manası noksanlaştırmaktır; nitekim vefâ (وَفَاء) kelimesinin manası da tamamlamaktır. Bir şeyi eksilttiğinde söylenen «tehavvenehû» (تَخَوَّنَهُ) ifadesi de bundandır. Sonra bu kelime emanetin ve vefanın zıddı anlamında kullanılmıştır; çünkü bir adama bir şeyde hıyanet ettiğinde, o şeyde ona noksanlık vermiş olursun.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي قَوْلِهِ: وَتَخُونُوا أَماناتِكُمْ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: التَّقْدِيرُ (وَلَا تَخُونُوا أَمَانَاتِكُمْ) وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ مَا رُوِيَ فِي حَرْفِ عَبْدِ اللَّه وَلَا تَخُونُوا أَمَانَاتِكُمْ الثَّانِي: التَّقْدِيرُ: لَا تَخُونُوا اللَّه وَالرَّسُولَ، فَإِنَّكُمْ إِنْ فَعَلْتُمْ ذَلِكَ فَقَدْ خُنْتُمْ أَمَانَاتِكُمْ، وَالْعَرَبُ قَدْ تَذْكُرُ الْجَوَابَ تَارَةً بِالْفَاءِ، وَأُخْرَى بِالْوَاوِ، وَمِنْهُمْ مَنْ أَنْكَرَ ذَلِكَ.
Üçüncü Mesele: { وَتَخُونُوا أَماناتِكُمْ } kavlinde birkaç vecih vardır: Birincisi: Takdir, «emanetlerinize de hıyanet etmeyin» şeklindedir; bunun delili Abdullah [b. Mes‘ûd]'un kıraatinde «emanetlerinize hıyanet etmeyiniz» şeklinde rivayet edilmiş olmasıdır. İkincisi: Takdir, «Allah'a ve Resûl'e hıyanet etmeyin; zira bunu yaparsanız emanetlerinize hıyanet etmiş olursunuz» şeklindedir. Araplar bazen cevabı fâ ile, bazen de vâv ile zikrederler; kimileri ise bunu inkâr etmiştir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ فِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ أَنَّكُمْ تَخُونُونَ يَعْنِي أَنَّ الْخِيَانَةَ تُوجَدُ مِنْكُمْ عَنْ تَعَمُّدٍ لَا عَنْ سَهْوٍ. الثَّانِي: وَأَنْتُمْ عُلَمَاءُ تَعْلَمُونَ قُبْحَ الْقَبِيحِ، وَحُسْنَ الْحَسَنِ، ثُمَّ إِنَّهُ لَمَّا كَانَ الدَّاعِي إِلَى الْإِقْدَامِ عَلَى الْخِيَانَةِ هُوَ حُبُّ الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ. نَبَّهَ تَعَالَى على أنه يجب على العاقل يحترز عن المضار المتولدة مِنْ ذَلِكَ الْحُبِّ. فَقَالَ: أَنَّما أَمْوالُكُمْ وَأَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ
Allah Teâlâ'nın: { وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Bile bile” kavline gelince, bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: «Hıyanet ettiğinizi bile bile»; yani hıyanetin sizden sehven değil, kasten sadır olmasıdır. İkincisi: «Sizler çirkinin çirkinliğini ve güzelin güzelliğini bilen âlimler olduğunuz halde». Sonra hıyanete cüret etmeye sevk eden saik mal ve evlat sevgisi olduğu için, Allah Teâlâ akıl sahibinin bu sevgiden doğacak zararlardan sakınması gerektiğine dikkat çekmiş ve şöyle buyurmuştur: { أَنَّما أَمْوالُكُمْ وَأَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ } “Mallarınız ve evlatlarınız ancak bir fitnedir (imtihandır)”;
لِأَنَّهَا تَشْغَلُ الْقَلْبَ بِالدُّنْيَا، وَتَصِيرُ حِجَابًا عَنْ خِدْمَةِ الْمَوْلَى.
zira onlar kalbi dünya ile meşgul eder ve Mevlâ'ya kulluktan alıkoyan bir perde haline gelir.
ثُمَّ قَالَ: وَأَنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ
Sonra: { وَأَنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ } “Ve şüphesiz Allah katında büyük bir mükâfat vardır” buyurmuştur;
تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ سِعَادَاتِ الْآخِرَةِ خَيْرٌ مِنْ سِعَادَاتِ الدُّنْيَا لِأَنَّهَا أَعْظَمُ فِي الشَّرَفِ، وَأَعْظَمُ فِي الْفَوْزِ، وَأَعْظَمُ فِي الْمُدَّةِ، لِأَنَّهَا تَبْقَى بَقَاءً لَا نِهَايَةَ لَهُ، فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ وَصْفِ اللَّه الْأَجْرَ الَّذِي عِنْدَهُ بِالْعِظَمِ. وَيُمْكِنُ أَنْ يُتَمَسَّكَ بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي بَيَانِ أَنَّ الِاشْتِغَالَ بِالنَّوَافِلِ أَفْضَلُ مِنَ الِاشْتِغَالِ بِالنِّكَاحِ لِأَنَّ الِاشْتِغَالَ بِالنَّوَافِلِ يُفِيدُ الْأَجْرَ الْعَظِيمَ عِنْدَ اللَّه، وَالِاشْتِغَالُ بِالنِّكَاحِ يُفِيدُ الْوَلَدَ وَيُوجِبُ الْحَاجَةَ إِلَى الْمَالِ، وَذَلِكَ فِتْنَةٌ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ مَا أَفْضَى إِلَى الْأَجْرِ الْعَظِيمِ عِنْدَ اللَّه، فَالِاشْتِغَالُ به خير مما أفضى إلى الفتنة.
bu da ahiret saadetlerinin dünya saadetlerinden daha hayırlı olduğuna dikkat çekmek içindir; çünkü o şeref bakımından daha büyük, kurtuluş bakımından daha yüce ve süre bakımından daha uzundur, zira sonu olmayan bir ebediyetle bakidir. İşte Allah'ın Kendi katındaki mükâfatı büyüklükle vasfetmesinden kastedilen budur. Bu ayetle, nafile ibadetlerle meşgul olmanın evlilikle meşgul olmaktan daha faziletli olduğunu beyan etmede delil getirmek mümkündür; zira nafilelerle meşgul olmak Allah katında büyük bir mükâfat kazandırır, nikâhla meşgul olmak ise evlat kazandırır ve mala olan ihtiyacı doğurur ki bu da bir fitnedir. Bilinmektedir ki Allah katında büyük mükâfata ulaştıran şeyle meşgul olmak, fitneye ulaştıran şeyle meşgul olmaktan daha hayırlıdır.
[سورة الأنفال (٨) : آية ٢٩]
[Enfâl Suresi (8), 29. Âyet]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقاناً وَيُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (٢٩)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقاناً وَيُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (٢٩) } “Ey iman edenler! Eğer Allah'tan sakınırsanız O size bir furkan (hakkı batıldan ayıran bir anlayış ve kurtuluş) verir, kötülüklerinizi örter ve sizi bağışlar. Allah büyük lütuf sahibidir. (29)”
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَذَّرَ عَنِ الْفِتْنَةِ بِالْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ، رَغَّبَ فِي التَّقْوَى الَّتِي تُوجِبُ تَرْكَ الْمَيْلِ وَالْهَوَى فِي مَحَبَّةِ الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ. وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bil ki Allah Teâlâ mallar ve evlatlarla imtihan olunmaktan sakındırınca, mal ve evlat sevgisindeki aşırı meyli ve nefsin arzusunu terk etmeyi gerektiren takvaya teşvik etmiştir. Âyette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: إِدْخَالُ الشَّرْطِ فِي الْحُكْمِ إِنَّمَا يَحْسُنُ فِي حَقِّ مَنْ كَانَ جَاهِلًا بِعَوَاقِبِ الْأُمُورِ، وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ باللَّه تَعَالَى.
Birinci Mesele: Birisi şöyle diyebilir: Hükme şart dahil etmek, ancak işlerin neticelerini bilmeyen kimse hakkında uygun olur; bu ise Allah Teâlâ hakkında layık olamaz.
وَالْجَوَابُ: أَنَّ قَوْلَنَا إِنْ كَانَ كَذَا كَانَ كَذَا، لَا يُفِيدُ إِلَّا كَوْنَ الشَّرْطِ مُسْتَلْزِمًا لِلْجَزَاءِ، فَأَمَّا أَنَّ وُقُوعَ الشَّرْطِ مَشْكُوكٌ فِيهِ أَوْ مَعْلُومٌ فَذَلِكَ غَيْرُ مُسْتَفَادٍ مِنْ هَذَا اللَّفْظِ، سَلَّمْنَا أَنَّهُ يُفِيدُ هَذَا الشَّكَّ إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى يُعَامِلُ الْعِبَادَ فِي الْجَزَاءِ مُعَامَلَةَ الشَّاكِّ، وَعَلَيْهِ يَخْرُجُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ [مُحَمَّدٍ: ٣١] .
Cevap şudur: «Şöyle olursa böyle olur» sözümüz, şartın cezayı gerektirmesinden başka bir şey ifade etmez. Şartın vuku bulmasının şüpheli mi yoksa malum mu olduğu hususu ise bu lafızdan çıkarılamaz. Bunun bu şüpheyi ifade ettiğini kabul etsek bile, Allah Teâlâ mükâfat ve cezada kullara şüphe eden birinin muamelesi gibi muamele eder. Allah Teâlâ'nın şu kavli de buna hamledilir: { وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ } [Muhammed 31] “Andolsun ki içinizden cihad edenleri ve sabredenleri belirleyinceye kadar sizi mutlaka imtihan edeceğiz”.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: هَذِهِ الْقَضِيَّةُ الشَّرْطِيَّةُ شَرْطُهَا شَيْءٌ وَاحِدٌ وَهُوَ تَقْوَى اللَّه تَعَالَى، وَذَلِكَ يَتَنَاوَلُ اتِّقَاءَ اللَّه فِي جَمِيعِ الْكَبَائِرِ. وَإِنَّمَا خَصَصْنَا هَذَا بِالْكَبَائِرِ لِأَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي الْجَزَاءِ تَكْفِيرَ السَّيِّئَاتِ، وَالْجَزَاءُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مُغَايِرًا لِلشَّرْطِ، فَحَمَلْنَا التَّقْوَى عَلَى تَقْوَى الْكَبَائِرِ وَحَمَلْنَا السَّيِّئَاتِ عَلَى الصَّغَائِرِ لِيَظْهَرَ الْفَرْقُ بَيْنَ الشَّرْطِ وَالْجَزَاءِ، وَأَمَّا الْجَزَاءُ الْمُرَتَّبُ عَلَى هَذَا الشَّرْطِ فَأُمُورٌ ثَلَاثَةٌ: الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقاناً وَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى يُفَرِّقُ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَ الْكُفَّارِ. وَلَمَّا كَانَ اللَّفْظُ مُطْلَقًا وَجَبَ حَمْلُهُ عَلَى جَمِيعِ الْفُرُوقِ الْحَاصِلَةِ بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ وَبَيْنَ الْكُفَّارِ فَنَقُولُ: هَذَا الْفُرْقَانُ إِمَّا أَنْ يُعْتَبَرَ فِي أَحْوَالِ الدُّنْيَا أَوْ فِي أَحْوَالِ الْآخِرَةِ. أَمَّا فِي أَحْوَالِ الدُّنْيَا فَإِمَّا أَنْ يُعْتَبَرَ فِي أَحْوَالِ الْقُلُوبِ وَهِيَ الْأَحْوَالُ الْبَاطِنَةُ أَوْ فِي الْأَحْوَالِ الظَّاهِرَةِ، أَمَّا فِي أَحْوَالِ الْقُلُوبِ فَأُمُورٌ: أَحَدُهَا:
İkinci Mesele: Bu şartlı önermenin şartı tek bir şeydir; o da Allah Teâlâ'dan sakınmaktır (takvadır). Bu da bütün büyük günahlardan Allah için sakınmayı kapsar. Bunu büyük günahlara has kılmamızın sebebi, Allah Teâlâ'nın ceza kısmında kötülüklerin örtülmesini zikretmiş olmasıdır; şartın sonucu ise şarttan farklı olmalıdır. Şart ile sonuç arasındaki fark ortaya çıksın diye takvayı büyük günahlardan sakınmaya, seyyiâtı ise küçük günahlara hamlettik. Bu şarta bağlanan neticeye gelince, bu üç şeydir: Birincisi: { يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقاناً } “Size bir furkan verir” kavlidir; manası, Allah Teâlâ'nın sizinle kâfirlerin arasını ayırmasıdır. Lafız mutlak olduğu için, müminler ile kâfirler arasında hâsıl olan bütün ayrımlara hamledilmesi vaciptir. Dolayısıyla deriz ki: Bu furkan ya dünya hallerinde ya da ahiret hallerinde dikkate alınır. Dünya hallerine gelince, bu ya kalplerin hallerinde –ki bunlar bâtınî hallerdir– ya da zahirî hallerde dikkate alınır. Kalplerin hallerine gelince, bu birkaç husustur: Birincisi:
أَنَّهُ تَعَالَى يَخُصُّ الْمُؤْمِنِينَ بِالْهِدَايَةِ وَالْمَعْرِفَةِ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ يَخُصُّ قُلُوبَهُمْ وَصُدُورَهُمْ بِالِانْشِرَاحِ كَمَا قَالَ: أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ فَهُوَ عَلى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ [الزُّمَرِ: ٢٢] وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ يُزِيلُ الْغِلَّ وَالْحِقْدَ وَالْحَسَدَ عَنْ قُلُوبِهِمْ وَيُزِيلُ الْمَكْرَ وَالْخِدَاعَ عَنْ صُدُورِهِمْ، مَعَ أَنَّ الْمُنَافِقَ وَالْكَافِرَ يَكُونُ قَلْبُهُ مَمْلُوءًا مِنْ هَذِهِ الْأَحْوَالِ الْخَسِيسَةِ وَالْأَخْلَاقِ الذَّمِيمَةِ، وَالسَّبَبُ فِي حُصُولِ هَذِهِ الْأُمُورِ أَنَّ الْقَلْبَ إِذَا صَارَ مُشْرِقًا بِطَاعَةِ/ اللَّه تَعَالَى زَالَتْ عَنْهُ كُلُّ هَذِهِ الظُّلُمَاتِ لِأَنَّ مَعْرِفَةَ اللَّه نُورٌ، وَهَذِهِ الْأَخْلَاقُ ظُلُمَاتٌ، وَإِذَا ظَهَرَ النُّورُ فَلَا بُدَّ مِنْ زَوَالِ الظُّلْمَةِ. وَأَمَّا فِي الْأَحْوَالِ الظَّاهِرَةِ، فَإِنَّ اللَّه تَعَالَى يَخُصُّ الْمُسْلِمِينَ بِالْعُلُوِّ وَالْفَتْحِ وَالنَّصْرِ وَالظَّفَرِ، كَمَا قَالَ: وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ [المنافقين: ٨] وَكَمَا قَالَ: لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ [التَّوْبَةِ: ٣٣] وَأَمْرُ الْفَاسِقِ وَالْكَافِرِ بِالْعَكْسِ مِنْ ذَلِكَ. وَأَمَّا فِي أَحْوَالِ الْآخِرَةِ، فَالثَّوَابُ وَالْمَنَافِعُ الدَّائِمَةُ وَالتَّعْظِيمُ مِنَ اللَّه وَالْمَلَائِكَةِ وَكُلُّ هَذِهِ الْأَحْوَالِ دَاخِلَةٌ في الفرقان.
Allah Teâlâ'nın müminleri hidayet ve marifet ile hususileştirmesidir. İkincisi: Kalplerini ve göğüslerini inşirah ile hususileştirmesidir; nitekim şöyle buyurmuştur: { أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ فَهُوَ عَلى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ } [Zümer 22] “Allah kimin göğsünü İslâm'a açmışsa o, Rabbinden bir nur üzerinde değil midir?”. Üçüncüsü: Münafık ve kâfirin kalbi bu aşağılık haller ve yerilmiş ahlaklar ile dolu olduğu halde, müminlerin kalplerinden kini, nefreti ve hasedi, göğüslerinden de hile ve aldatmayı gidermesidir. Bu hususların gerçekleşme sebebi şudur: Kalp, Allah Teâlâ'ya itaat ile nurlanınca bütün bu karanlıklar ondan yok olur; çünkü Allah'ı tanımak bir nurdur, bu ahlaklar ise karanlıklardır; nur ortaya çıkınca karanlığın zail olması kaçınılmazdır. Zahirî hallere gelince; Allah Teâlâ Müslümanları üstünlük, fetih, yardım ve zafer ile hususileştirir; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ } [Münâfikûn 8] “İzzet Allah'ın, Resûlü'nün ve müminlerindir” ve şöyle buyurmuştur: { لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ } [Tevbe 33] “Onu bütün dinlere üstün kılmak için”. Fâsık ve kâfirin durumu ise bunun tam tersidir. Âhiret hallerine gelince: Sevap, ebedî menfaatler, Allah'tan ve meleklerden gelen tazimdir. İşte bütün bu haller furkan kavramının içine dahildir.
وَالنَّوْعُ الثَّانِي: مِنَ الْأَجْزِيَةِ الْمُرَتَّبَةِ عَلَى التَّقْوَى قَوْلُهُ: وَيُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ فَنَقُولُ: إِنْ حَمَلْنَا قَوْلَهُ:
Takvaya bağlanan cezaların ikinci türü: { وَيُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ } “Ve kötülüklerinizi örter” kavlidir. Deriz ki: Eğer O'nun:
إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ عَلَى الِاتِّقَاءِ مِنَ الْكُفْرِ، كَانَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَيُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ جَمِيعُ السَّيِّئَاتِ الَّتِي وُجِدَتْ قَبْلَ الْكُفْرِ، وَإِنْ حَمَلْنَاهُ عَلَى الِاتِّقَاءِ عَنِ الْكَبَائِرِ، كَانَ الْمُرَادُ مِنْ هَذَا تَكْفِيرَ الصَّغَائِرِ.
{ إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ } “Eğer Allah'tan sakınırsanız” kavlini küfürden sakınmaya hamledersek, { وَيُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ } “Kötülüklerinizi örter” kavlinden maksat [İslam'dan] önceki bütün kötülükler olur; eğer büyük günahlardan sakınmaya hamledersek bundan maksat küçük günahların örtülmesidir.
وَالنَّوْعُ الثَّالِثُ: قَوْلُهُ: وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاعْلَمْ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ تَكْفِيرِ السَّيِّئَاتِ سَتْرُهَا فِي الدُّنْيَا وَمِنَ الْمَغْفِرَةِ إِزَالَتُهَا فِي الْقِيَامَةِ لِئَلَّا يَلْزَمَ التَّكْرَارُ. ثُمَّ قَالَ: وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ وَمَنْ كَانَ كَذَلِكَ فَإِنَّهُ إِذَا وَعَدَ بِشَيْءٍ وَفَّى بِهِ، وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّ أَفْضَالَ اللَّه أَعْظَمُ مِنْ أَفْضَالِ غَيْرِهِ لِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ كُلَّ مَا سِوَى الحق سبحانه فَإِنَّهُ لَا يَتَفَضَّلُ وَلَا يُحْسِنُ إِلَّا إِذَا حَصَلَتْ فِي قَلْبِهِ دَاعِيَةُ الْإِفْضَالِ وَالْإِحْسَانِ، وَتِلْكَ الدَّاعِيَةُ حَادِثَةٌ فَلَا تَحْصُلُ إِلَّا بِتَخْلِيقِ اللَّه تَعَالَى، وَعِنْدَ هَذَا يَنْكَشِفُ أَنَّ الْمُتَفَضِّلَ لَيْسَ إِلَّا اللَّه الَّذِي خَلَقَ تِلْكَ الدَّاعِيَةَ الْمُوجِبَةَ لِذَلِكَ الْفِعْلِ. الثَّانِي: أَنَّ كُلَّ مَنْ تَفَضَّلَ يَسْتَفِيدُ بِهِ نَوْعًا مِنْ أَنْوَاعِ الْكَمَالِ إِمَّا عِوَضًا مِنَ الْمَالِ أَوْ عِوَضًا مِنَ الْمَدْحِ وَالثَّنَاءِ، وَإِمَّا عِوَضًا مِنْ نَوْعٍ آخَرَ وَهُوَ دَفْعُ الْأَلَمِ الْحَاصِلِ فِي الْقَلْبِ بِسَبَبِ الرِّقَّةِ الْجِنْسِيَّةِ واللَّه تَعَالَى يُعْطِي وَيَتَفَضَّلُ وَلَا يَطْلُبُ بِهِ شَيْئًا مِنَ الْأَعْوَاضِ لِأَنَّهُ كَامِلٌ لِذَاتِهِ، وَمَا كَانَ حَاصِلًا لِلشَّيْءِ لِذَاتِهِ امْتَنَعَ أَنْ يَسْتَفِيدَهُ مِنْ غَيْرِهِ. الثَّالِثُ: أَنَّ كُلَّ مَنْ تَفَضَّلَ عَلَى الْغَيْرِ فَإِنَّ الْمُتَفَضَّلَ عَلَيْهِ يَصِيرُ مَمْنُونًا عَلَيْهِ مِنْ ذَلِكَ الْمُتَفَضِّلِ، وَذَلِكَ مُنَفِّرٌ، أَمَّا الْحَقُّ ﷾ فَهُوَ الْمُوجِدُ لِذَاتِ كُلِّ أَحَدٍ بِجَمِيعِ صِفَاتِهِ، فَلَا يَحْصُلُ الِاسْتِنْكَافُ مِنْ قَبُولِ إِحْسَانِهِ الرَّابِعُ: أَنَّ كُلَّ مَنْ تَفَضَّلَ عَلَى غَيْرِهِ فَإِنَّهُ لَا يَنْتَفِعُ الْمُتَفَضَّلُ عَلَيْهِ بِذَلِكَ التَّفَضُّلِ إِلَّا إِذَا حَصَلَتْ لَهُ عَيْنٌ بَاصِرَةٌ وَأُذُنٌ سَامِعَةٌ وَمَعِدَةٌ هَاضِمَةٌ. حَتَّى يَنْتَفِعَ بِذَلِكَ الْإِحْسَانِ، وَعِنْدَ هَذَا يَنْكَشِفُ أَنَّ الْمُتَفَضِّلَ هُوَ اللَّه فِي الْحَقِيقَةِ فَثَبَتَ بِهَذِهِ الْبَرَاهِينِ صِحَّةُ قَوْلِهِ: وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ.
Üçüncü tür: { وَيَغْفِرْ لَكُمْ } “Ve sizi bağışlar” kavlidir. Bil ki tekrar gerekmesin diye, seyyiâtın örtülmesinden maksadın dünyada gizlenmesi, mağfiretten maksadın ise kıyamette yok edilmesi olduğunu bil. Sonra: { وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ } “Allah büyük lütuf sahibidir” buyurmuştur; kim böyle olursa bir şeyi vadettiğinde onu yerine getirir. Allah'ın ihsanının başkalarının ihsanından daha büyük olduğunu söylememiz şu vecihlerdendir: Birincisi: Hak Sübhânehû dışındaki her varlık, ancak kalbinde lütufta bulunma ve ihsan etme saiki meydana geldiğinde lütufta bulunur ve ihsan eder; o saik ise sonradan olmadır ve ancak Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla meydana gelir. Bu durumda açığa çıkar ki, o fiili gerektiren saiki yaratan Allah'tan başka lütufkâr yoktur. İkincisi: Başkasına lütufta bulunan herkes bununla bir tür kemal elde eder; bu ya mal karşılığı ya övgü ve senâ karşılığı ya da kalpteki hemcinsine acıma duygusu sebebiyle oluşan elemi defetmek gibi başka bir karşılıktır. Allah Teâlâ ise verir ve lütufta bulunur; bununla hiçbir karşılık talep etmez; zira O Zâtı gereği kâmildir ve bir şey için Zâtı gereği mevcut olan bir şeyi başkasından elde etmesi imkânsızdır. Üçüncüsü: Başkasına lütufta bulunan herkes, kendisine lütufta bulunulan kişiye karşı bir minnet oluşturur ki bu da nefret uyandırıcıdır. Hak celle celâluhû ise bütün sıfatlarıyla birlikte her bir ferdin zâtını var edendir; dolayısıyla O'nun ihsanını kabul etmekten kaçınma olmaz. Dördüncüsü: Başkasına lütufta bulunan kimsenin bu lütfundan, kendisine ihsan edilen kişi ancak gören bir gözü, işiten bir kulağı ve hazmeden bir midesi olduğunda faydalanabilir. Bu noktada açığa çıkar ki gerçekte lütufta bulunan yalnızca Allah'tır. Böylece bu delillerle O'nun: { وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ } “Allah büyük lütuf sahibidir” kavlinin doğruluğu sabit olmuştur.
[سورة الأنفال (٨) : آية ٣٠]
[Enfâl Suresi (8), 30. Âyet]
وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ (٣٠)
{ وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ (٣٠) } “Hani inkâr edenler seni bağlayıp hapsetmek veya seni öldürmek ya da seni çıkarmak için tuzak kuruyorlardı. Onlar tuzak kuruyorlardı, Allah da tuzak kuruyordu. Allah tuzak kuranların en hayırlısıdır. (30)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَّرَ الْمُؤْمِنِينَ نِعَمَهُ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ [الأنفال: ٢٦] فَكَذَلِكَ ذَكَّرَ رَسُولَهُ نِعَمَهُ عَلَيْهِ وَهُوَ دَفْعُ كَيْدِ الْمُشْرِكِينَ وَمَكْرِ الْمَاكِرِينَ عَنْهُ، وَهَذِهِ السُّورَةُ مَدَنِيَّةٌ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ وَغَيْرُهُمْ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ: إِنَّ مُشْرِكِي قُرَيْشٍ تَآمَرُوا فِي دَارِ النَّدْوَةِ وَدَخَلَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ فِي صُورَةِ شَيْخٍ، وَذَكَرَ أَنَّهُ مِنْ أَهْلِ نَجْدٍ. فَقَالَ بَعْضُهُمْ: قَيِّدُوهُ نَتَرَبَّصْ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ، فَقَالَ إِبْلِيسُ: لَا مَصْلَحَةَ فِيهِ لِأَنَّهُ يَغْضَبُ لَهُ قَوْمُهُ فَتُسْفَكُ لَهُ الدِّمَاءُ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ أَخْرِجُوهُ عَنْكُمْ تَسْتَرِيحُوا مِنْ أَذَاهُ لَكُمْ، فَقَالَ إِبْلِيسُ: لَا مَصْلَحَةَ فِيهِ لِأَنَّهُ يَجْمَعُ طَائِفَةً عَلَى نَفْسِهِ وَيُقَاتِلُكُمْ بِهِمْ. وَقَالَ أَبُو جَهْلٍ: الرَّأْيُ أَنْ نَجْمَعَ مِنْ كُلِّ قَبِيلَةٍ رَجُلًا فَيَضْرِبُوهُ بِأَسْيَافِهِمْ ضَرْبَةً وَاحِدَةً فَإِذَا قَتَلُوهُ تَفَرَّقَ دَمُهُ فِي الْقَبَائِلِ فَلَا يَقْوَى بَنُو هَاشِمٍ عَلَى مُحَارَبَةِ قُرَيْشٍ كُلِّهَا، فَيَرْضَوْنَ بِأَخْذِ الدِّيَةِ، فَقَالَ إِبْلِيسُ: هَذَا هُوَ الرَّأْيُ الصَّوَابُ، فَأَوْحَى اللَّه تَعَالَى إِلَى نَبِيِّهِ بِذَلِكَ وَأُذِنَ لَهُ فِي الْخُرُوجِ إِلَى الْمَدِينَةِ وَأَمَرَهُ أَنْ لَا يَبِيتَ فِي مَضْجَعِهِ وَأَذِنَ اللَّه لَهُ فِي الْهِجْرَةِ، وَأَمَرَ عَلِيًّا أَنْ يَبِيتَ فِي مَضْجَعِهِ، وَقَالَ لَهُ: تَسَجَّ بِبُرْدَتِي فَإِنَّهُ لَنْ يَخْلُصَ إِلَيْكَ أَمْرٌ تَكْرَهُهُ وَبَاتُوا مُتَرَصِّدِينَ، فَلَمَّا أَصْبَحُوا ثَارُوا إِلَى مَضْجَعِهِ فَأَبْصَرُوا عَلِيًّا فَبُهِتُوا وَخَيَّبَ اللَّه سَعْيَهُمْ. وَقَوْلُهُ: لِيُثْبِتُوكَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لِيُوثِقُوكَ وَيَشُدُّوكَ وَكُلُّ مَنْ شُدَّ فَقَدْ أُثْبِتَ، لِأَنَّهُ لَا يَقْدِرُ عَلَى الْحَرَكَةِ وَلِهَذَا يُقَالُ لِمَنِ اشْتَدَّتْ بِهِ عِلَّةٌ أَوْ جِرَاحَةٌ تَمْنَعُهُ مِنَ الْحَرَكَةِ. قَدْ أُثْبِتَ فُلَانٌ فَهُوَ مُثْبَتٌ، وَقِيلَ ليسجنوك، وقيل
Bil ki Allah Teâlâ: { وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ } [Enfâl 26] “Hatırlayın o zamanı ki siz azdınız” kavliyle müminlere olan nimetlerini hatırlattığı gibi, aynı şekilde Resûlü'ne de müşriklerin tuzağını ve hilekârların tuzağını ondan defetmek şeklindeki nimetini hatırlatmıştır; bu sure Medenîdir. İbn Abbâs, Mücâhid, Katâde ve diğer müfessirler şöyle demişlerdir: Kureyş müşrikleri Dâru'n-Nedve'de toplandılar. İblis yaşlı bir adam kılığında yanlarına girdi ve Necid ehlinden olduğunu söyledi. Onlardan bazıları: «Onu bağlayın ve hakkında zamanın felaketlerini bekleyelim» dedi. İblis: «Bunda bir fayda yoktur; zira kavmi onun için öfkelenir ve bu yüzden kan dökülür» dedi. Bazıları da: «Onu aranızdan çıkarın da onun size verdiği eziyetten kurtulun» dedi. İblis: «Bunda da bir fayda yoktur; çünkü o kendi etrafında bir topluluk toplar ve onlarla sizinle savaşır» dedi. Ebû Cehil ise: «Doğru görüş şudur: Her kabileden bir adam toplayalım, kılıçlarıyla ona tek bir darbe vursunlar; böylece onu öldürdüklerinde kanı kabileler arasına dağılır ve Hâşimoğulları bütün Kureyş ile savaşmaya güç yetiremeyip diyeti almaya razı olurlar» dedi. İblis de: «İşte doğru görüş budur!» dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ peygamberine bunu vahyetti, Medine'ye çıkmasına izin verdi, yatağında gecelememesini emretti ve Allah ona hicret izni verdi. [Peygamber de] Ali'ye kendi yatağında yatmasını emretti ve ona: «Hırkama bürün; hoşlanmayacağın hiçbir şey sana ulaşmayacaktır» buyurdu. [Müşrikler] gözetleyerek gecelediler. Sabah olunca yatağına hücum ettiler, Ali'yi görünce şaşkına döndüler ve Allah onların çabalarını boşa çıkardı. O'nun: { لِيُثْبِتُوكَ } kavli hakkında İbn Abbâs: «Seni bağlasınlar ve sıksınlar diye» demiştir. Sıkıca bağlanan herkes sabit kılınmış olur; çünkü hareket etmeye güç yetiremez. Bu sebeple kendisini hareketten alıkoyan ağır bir hastalığa veya yaraya tutulan kimse hakkında: «Falan kimse sabit kılındı (yatalak oldu), o artık müsbettir» denilir. «Seni hapsetsinler diye» de denilmiştir,
ليجسوك، وَقِيلَ لِيُثْبِتُوكَ فِي بَيْتٍ فَحَذَفَ الْمَحَلَّ لِوُضُوحِ مَعْنَاهُ، وَقَرَأَ بَعْضُهُمْ لِيُثْبِتُوكَ بِالتَّشْدِيدِ وَقَرَأَ النَّخَعِيُّ لِيُبَيِّتُوكَ مِنَ الْبَيَاتِ وَقَوْلُهُ: أَوْ يَقْتُلُوكَ وَهُوَ الَّذِي حَكَيْنَاهُ عَنْ أَبِي جَهْلٍ لَعَنَهُ اللَّه أَوْ يُخْرِجُوكَ أَيْ مِنْ مَكَّةَ، وَلَمَّا ذَكَرَ تَعَالَى هَذِهِ الْأَقْسَامَ الثَّلَاثَةَ قَالَ: وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ وَقَدْ ذَكَرْنَا فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ فِي تَفْسِيرِ قَوْلُهُ: وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ [آلِ عِمْرَانَ: ٥٤] تَفْسِيرُ الْمَكْرِ فِي حَقِّ اللَّه تَعَالَى، وَالْحَاصِلُ أَنَّهُمُ احْتَالُوا عَلَى إِبْطَالِ أَمْرِ مُحَمَّدٍ واللَّه تَعَالَى نَصَرَهُ وَقَوَّاهُ، فَضَاعَ فِعْلُهُمْ وَظَهَرَ صُنْعُ اللَّه تَعَالَى. قَالَ الْقَاضِي: الْقِصَّةُ الَّتِي ذَكَرَهَا ابْنُ عَبَّاسٍ مُوَافِقَةٌ لِلْقُرْآنِ إِلَّا مَا فِيهَا مِنْ حَدِيثِ إِبْلِيسَ، فَإِنَّهُ زَعَمَ أَنَّهُ كَانَتْ صُورَتُهُ مُوَافِقَةً لِصُورَةِ الْإِنْسِ وَذَلِكَ بَاطِلٌ، لِأَنَّ ذَلِكَ التَّصْوِيرَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مِنْ فِعْلِ اللَّه أَوْ مِنْ فِعْلِ إِبْلِيسَ، وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ لِأَنَّهُ لَا يَجُوزُ مِنَ اللَّه تَعَالَى أَنْ يَفْعَلَ ذَلِكَ لِيَفْتِنَ الْكُفَّارَ فِي الْمَكْرِ، وَالثَّانِي أَيْضًا بَاطِلٌ، لِأَنَّهُ لَا يَلِيقُ بِحِكْمَةِ اللَّه تَعَالَى أَنْ يَقْدِرَ إِبْلِيسُ عَلَى تَغْيِيرِ صُورَةِ نَفْسِهِ.
«seni zincire vursunlar diye» de denilmiştir. «Bir eve seni hapsetsinler diye» manasında olduğu, mananın açıklığından dolayı mekânın hazfedildiği de söylenmiştir. Bazıları { لِيُثْبِتُوكَ } kelimesini şeddeli olarak (leyüsebbîtûke) okumuştur. Nehaî ise gece baskını manasındaki beyâttan türeterek «leyübeyyitûke» şeklinde okumuştur. O'nun: { أَوْ يَقْتُلُوكَ } “Veya seni öldürmek [için]” kavli, Allah'ın lanetine uğrayası Ebû Cehil'den naklettiğimiz husustur. { أَوْ يُخْرِجُوكَ } “Ya da seni çıkarmak [için]” kavli ise, Mekke'den demektir. Allah Teâlâ bu üç kısmı zikredince: { وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ } “Onlar tuzak kuruyorlardı, Allah da tuzak kuruyordu. Allah tuzak kuranların en hayırlısıdır” buyurmuştur. Âl-i İmrân Suresi'nde: { وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ } [Âl-i İmrân 54] “Onlar tuzak kurdular, Allah da tuzak kurdu. Allah tuzak kuranların en hayırlısıdır” kavlinin tefsirinde Allah Teâlâ hakkında mekr (tuzak kurma) kavramının tefsirini zikretmiştik. Hâsılı şudur: Onlar Muhammed'in davasını iptal etmek için hileye başvurdular; Allah Teâlâ ise ona yardım edip onu güçlendirdi, böylece onların yaptıkları boşa gitti ve Allah Teâlâ'nın sanatı galip geldi. Kâdı şöyle demiştir: İbn Abbâs'ın zikrettiği kıssa –içindeki İblis hadisesi müstesna– Kur'an'a uygundur. Çünkü o, İblis'in suretinin insan suretine uygun olduğunu iddia etmiştir ki bu bâtıldır; zira bu suret verme ya Allah'ın fiilindendir ya da İblis'in fiilindendir. Birincisi bâtıldır; çünkü Allah Teâlâ'nın kâfirleri tuzakta fitneye düşürmek için bunu yapması caiz değildir. İkincisi de bâtıldır; çünkü İblis'in kendi suretini değiştirmeye güç yetirmesi Allah Teâlâ'nın hikmetine layık değildir.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا النِّزَاعَ عَجِيبٌ، فَإِنَّهُ لَمَّا لَمْ يَبْعُدْ مِنَ اللَّه تَعَالَى أَنْ يُقْدِرَ إِبْلِيسَ عَلَى أَنْوَاعِ الْوَسَاوِسِ فَكَيْفَ يَبْعُدُ مِنْهُ أَنْ يُقْدِرَهُ عَلَى تَغْيِيرِ صُورَةِ نَفْسِهِ؟
Bil ki bu itiraz şaşılacak bir şeydir; zira Allah Teâlâ'nın İblis'e çeşitli vesveseler verme kudreti bahşetmesi uzak görülmezken, kendi suretini değiştirmeye ona kudret vermesi nasıl uzak görülebilir?
فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ قَالَ: وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ وَلَا خَيْرَ فِي مَكْرِهِمْ.
Eğer: «Onların tuzağında hiçbir hayır olmadığı halde nasıl { وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ } “Allah tuzak kuranların en hayırlısıdır” buyrulmuştur?» denilirse,
قُلْنَا: فِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَقْوَى الْمَاكِرِينَ فَوَضَعَ خَيْرُ مَوْضِعَ أَقْوَى وَأَشَدَّ، لِيُنَبِّهَ بِذَلِكَ عَلَى أَنَّ كُلَّ مَكْرٍ فَهُوَ يَبْطُلُ فِي مُقَابَلَةِ فِعْلِ اللَّه تَعَالَى. وَثَانِيهَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ لَوْ قُدِّرَ فِي مَكْرِهِمْ مَا يَكُونُ خَيْرًا وَحَسَنًا. وَثَالِثُهَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: خَيْرُ الْماكِرِينَ لَيْسَ هُوَ التَّفْضِيلَ، بَلِ الْمُرَادُ أَنَّهُ فِي نَفْسِهِ خَيْرٌ كَمَا يقال: الثريد خير من اللَّه تعالى.
Deriz ki: Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Maksadın «tuzak kuranların en güçlüsü» olmasıdır; böylece Allah Teâlâ'nın fiili karşısında her tuzağın boşa çıkacağına dikkat çekmek için «hayr» kelimesi «akvâ» (daha güçlü) ve «eşedd» (daha şiddetli) yerine konulmuştur. İkincisi: Onların tuzaklarında hayırlı ve güzel bir tarafın bulunduğu varsayılsaydı bile O'nun «tuzak kuranların en hayırlısı» olması kastedilmiştir. Üçüncüsü: { خَيْرُ الْماكِرِينَ } kavlinden maksat üstünlük bildirmek değil, bizzat Kendisinin hayırlı olmasıdır; nitekim «Tirit Allah Teâlâ'dan gelen bir hayırdır» denilmesi gibidir.
[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٣١ الى ٣٤]
[Enfâl Suresi (8), 31-34. Âyetler]
وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا قالُوا قَدْ سَمِعْنا لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا مِثْلَ هَذَا إِنْ هَذَا إِلاَّ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٣١) وَإِذْ قالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ (٣٢) وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ (٣٣) وَما لَهُمْ أَلاَّ يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَما كانُوا أَوْلِياءَهُ إِنْ أَوْلِياؤُهُ إِلاَّ الْمُتَّقُونَ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٣٤)
{ وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا قالُوا قَدْ سَمِعْنا لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا مِثْلَ هَذَا إِنْ هَذَا إِلاَّ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٣١) وَإِذْ قالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ (٣٢) وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ (٣٣) وَما لَهُمْ أَلاَّ يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَما كانُوا أَوْلِياءَهُ إِنْ أَوْلِياؤُهُ إِلاَّ الْمُتَّقُونَ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٣٤) } “Âyetlerimiz kendilerine okunduğu zaman: «Duyduk, dilesek biz de bunun benzerini elbette söylerdik; bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir» dediler. (31) Hani onlar: «Allah'ım! Eğer bu Sen'in katından gelmiş hak bir kitap ise üzerimize gökten taş yağdır veya bize elem verici bir azap getir!» demişlerdi. (32) Halbuki sen içlerinde iken Allah onlara azap edecek değildi; onlar bağışlanma dilerlerken de Allah onlara azap edecek değildir. (33) Onlar Mescid-i Haram'dan [müminleri] menederlerken ve onun velileri de değillerken Allah onlara ne diye azap etmesin? Onun velileri sadece takva sahipleridir; fakat onların çoğu bilmezler. (34)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى مَكْرَهُمْ فِي ذَاتِ مُحَمَّدٍ. حَكَى مَكْرَهُمْ فِي دِينِ مُحَمَّدٍ، رُوِيَ أن النضر بن الحرث خَرَجَ إِلَى الْحَيْرَةِ تَاجِرًا، وَاشْتَرَى أَحَادِيثَ كَلِيلَةَ وَدِمْنَةَ، وَكَانَ يَقْعُدُ مَعَ الْمُسْتَهْزِئِينَ وَالْمُقْتَسِمِينَ وَهُوَ مِنْهُمْ، فَيَقْرَأُ عَلَيْهِمْ أَسَاطِيرَ الْأَوَّلِينَ، وَكَانَ يَزْعُمُ أَنَّهَا مِثْلُ مَا يَذْكُرُهُ مُحَمَّدٌ مِنْ قِصَصِ الْأَوَّلِينَ، فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ:
Bil ki Allah Teâlâ, onların Muhammed'in şahsı hakkındaki tuzaklarını naklettikten sonra, Muhammed'in dini hakkındaki tuzaklarını da nakletmiştir. Rivayet edildiğine göre Nadr b. el-Hâris tüccar olarak Hîre'ye gitmiş, Kelîle ve Dimne hikâyelerini satın almıştı. Alaycılar ve [Kur'an'ı] parça parça edenlerle –ki kendisi de onlardandı– birlikte oturur, onlara öncekilerin masallarını okur ve bunların Muhammed'in anlattığı öncekilerin kıssaları gibi olduğunu iddia ederdi. İşte O'nun şu kavlinden kastedilen budur:
قالُوا قَدْ سَمِعْنا لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا مِثْلَ هَذَا إِنْ هذا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ وهاهنا مَوْضِعُ بَحْثٍ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الِاعْتِمَادَ فِي كَوْنِ الْقُرْآنِ مُعْجِزًا عَنْ أَنَّهُ ﷺ تَحَدَّى الْعَرَبَ/ بِالْمُعَارَضَةِ، فَلَمْ يَأْتُوا بِهَا، وَهَذَا إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُمْ أَتَوْا بِتِلْكَ الْمُعَارَضَةِ، وَذَلِكَ يُوجِبُ سُقُوطَ الدَّلِيلِ الْمُعَوَّلِ عَلَيْهِ.
{ قالُوا قَدْ سَمِعْنا لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا مِثْلَ هَذَا إِنْ هذا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } “«Duyduk, dilesek biz de bunun benzerini elbette söylerdik; bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir» dediler”. Burada incelenecek bir husus vardır: Kur'an'ın mucize oluşundaki dayanak, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Araplara benzerini getirmeleri için meydan okuması ve onların bunu getirememiş olmalarıdır. Bu [ayet] ise onların o muârazayı yaptıklarına işaret etmektedir ki bu da dayanılan delilin düşmesini gerektirir.
وَالْجَوَابُ: أَنَّ كَلِمَةَ (لَوْ) تُفِيدُ انْتِفَاءَ الشَّيْءِ لِانْتِفَاءِ غَيْرِهِ. فَقَوْلُهُ: لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا مِثْلَ هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ مَا شَاءَ ذَلِكَ الْقَوْلَ، وَمَا قَالَ. فَثَبَتَ أَنَّ النَّضْرَ بْنَ الحرث أَقَرَّ أَنَّهُ مَا أَتَى بِالْمُعَارَضَةِ، وَإِنَّمَا أَخْبَرَ أَنَّهُ لَوْ شَاءَهَا لَأَتَى بِهَا، وَهَذَا ضَعِيفٌ. لَأَنَّ الْمَقْصُودَ إِنَّمَا يَحْصُلُ لَوْ أَتَى بِالْمُعَارَضَةِ، أَمَّا مُجَرَّدُ هَذَا الْقَوْلِ فَلَا فَائِدَةَ فِيهِ.
Cevap: Lev (لَوْ) kelimesi, bir şeyin bulunmamasından dolayı diğer bir şeyin de bulunmadığını ifade eder. Dolayısıyla: { لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا مِثْلَ هَذَا } “Dilesek biz de bunun benzerini elbette söylerdik” kavli, onun o sözü dilemediğine ve söylemediğine delalet eder. Böylece Nadr b. el-Hâris'in muâraza yapmadığını ikrar ettiği sabit olmuştur; o sadece dileseydi bunu getirebileceğini haber vermiştir ki bu zayıftır. Çünkü maksat ancak muârazayı getirmesiyle hâsıl olur; sadece bu sözün ise hiçbir faydası yoktur.
وَالشُّبْهَةُ الثَّانِيَةُ: لَهُمْ قَوْلُهُمْ: اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ أَيْ بِنَوْعٍ آخَرَ مِنَ الْعَذَابِ أَشَدَّ مِنْ ذَلِكَ وَأَشَقَّ مِنْهُ عَلَيْنَا.
Onların ikinci şüphesi şu sözleridir: { اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ } “Allah'ım! Eğer bu Sen'in katından gelmiş hak bir kitap ise üzerimize gökten taş yağdır veya bize elem verici bir azap getir!”; yani bundan daha şiddetli ve bize bundan daha ağır gelen başka bir tür azap getir.
فَإِنْ قِيلَ: هَذَا الْكَلَامُ يُوجِبُ الْإِشْكَالَ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ قوله اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ حَكَاهُ اللَّه عَنِ الْكُفَّارِ، وَكَانَ هَذَا كَلَامَ الْكُفَّارِ وَهُوَ مِنْ جِنْسِ نَظْمِ الْقُرْآنِ فَقَدْ حَصَلَتِ الْمُعَارَضَةُ فِي هَذَا الْقَدْرِ، وَأَيْضًا حُكِيَ عَنْهُمْ أَنَّهُمْ قَالُوا فِي سُورَةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ: وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً [الْإِسْرَاءِ: ٩٠] وَذَلِكَ أَيْضًا كَلَامُ الْكُفَّارِ فَقَدْ حَصَلَ مِنْ كَلَامِهِمْ مَا يُشْبِهُ نَظْمَ الْقُرْآنِ وَمُعَارَضَتَهُ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى حُصُولِ الْمُعَارَضَةِ. الثَّانِي: أَنَّ كَفَّارَ قُرَيْشٍ كَانُوا مُعْتَرِفِينَ بِوُجُودِ الْإِلَهِ وَقُدْرَتِهِ وَحِكْمَتِهِ وَكَانُوا قَدْ سَمِعُوا التَّهْدِيدَ الْكَثِيرَ مِنْ مُحَمَّدٍ ﵊ فِي نُزُولِ الْعَذَابِ، فَلَوْ كَانَ نُزُولُ الْقُرْآنِ مُعْجِزًا لَعَرَفُوا كَوْنَهُ مُعْجِزًا لِأَنَّهُمْ أَرْبَابُ الْفَصَاحَةِ وَالْبَلَاغَةِ، وَلَوْ عَرَفُوا ذَلِكَ لَكَانَ أَقَلَّ الْأَحْوَالِ أَنْ يَصِيرُوا شَاكِّينَ فِي نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﵊، وَلَوْ كَانُوا كَذَلِكَ لَمَا أَقْدَمُوا عَلَى قَوْلِهِمْ: اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ لِأَنَّ الْمُتَوَقِّفَ الشَّاكَّ لَا يَتَجَاسَرُ عَلَى مِثْلِ هَذِهِ الْمُبَالَغَةِ، وَحَيْثُ أَتَوْا بِهَذِهِ الْمُبَالَغَةِ، عَلِمْنَا أَنَّهُ مَا لَاحَ لَهُمْ فِي الْقُرْآنِ وَجْهٌ مِنَ الْوُجُوهِ الْمُعْجِزَةِ.
Eğer: «Bu söz iki yönden bir işkâle yol açar: Birincisi: { اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ } “Allah'ım! Eğer bu Sen'in katından gelmiş hak bir kitap ise üzerimize gökten taş yağdır veya bize elem verici bir azap getir!” kavlini Allah kâfirlerden nakletmiştir; bu kâfirlerin sözüdür ve Kur'an nazmı cinsindendir; dolayısıyla bu kadarlık kısımda muâraza gerçekleşmiştir. Ayrıca İsrâ Suresi'nde onlardan şöyle söyledikleri nakledilmiştir: { وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً } [İsrâ 90] “Dediler ki: Bizim için yerden bir pınar fışkırtmadıkça sana asla inanmayacağız”. Bu da kâfirlerin sözüdür; demek ki onların sözlerinden Kur'an nazmına benzeyen ve ona muâraza teşkil eden şeyler meydana gelmiştir ve bu da muârazanın gerçekleştiğine delalet eder. İkincisi: Kureyş kâfirleri ilahın varlığını, kudretini ve hikmetini ikrar ediyorlardı; Muhammed aleyhisselâm'dan azabın ineceği hususunda pek çok tehdit duymuşlardı. Eğer Kur'an'ın inişi bir mucize olsaydı, onun mucize olduğunu anlarlardı; çünkü onlar fesahat ve belagat ehli idiler. Bunu anlasalardı en azından Muhammed aleyhisselâm'ın peygamberliği hakkında şüpheye düşerlerdi. Böyle olsalardı: «Allah'ım! Eğer bu Sen'in katından gelmiş hak bir kitap ise üzerimize gökten taş yağdır» demeye cüret edemezlerdi; çünkü tereddüt eden ve şüpheye düşen kimse böyle bir mübalağaya cesaret edemez. Bu mübalağayı yaptıklarına göre bildik ki Kur'an'da mucizevi hiçbir yön kendilerine aşikâr olmamıştır» denilirse,
وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أَنَّ الْإِتْيَانَ بِهَذَا الْقَدْرِ مِنَ الْكَلَامِ لَا يَكْفِي فِي حُصُولِ الْمُعَارَضَةِ، لِأَنَّ هَذَا الْمِقْدَارَ كَلَامٌ قَلِيلٌ لَا يَظْهَرُ فِيهِ وُجُوهُ الْفَصَاحَةِ وَالْبَلَاغَةِ، وَهَذَا الْجَوَابُ لَا يَتَمَشَّى إِلَّا إِذَا قُلْنَا التَّحَدِّي مَا وَقَعَ بِجَمِيعِ السُّوَرِ، وَإِنَّمَا وَقَعَ بِالسُّورَةِ الطَّوِيلَةِ الَّتِي يَظْهَرُ فِيهَا قُوَّةُ الْكَلَامِ.
Birinciye cevap: Sözden bu kadarlık bir miktarı getirmek muârazanın gerçekleşmesi için yeterli değildir; çünkü bu miktar, içinde fesahat ve belagat vecihlerinin belirginleşmediği az bir sözdür. Bu cevap ise ancak meydan okumanın bütün surelerle değil, sözün kuvvetinin kendisinde ortaya çıktığı uzun sureyle vuku bulduğunu söylediğimiz takdirde geçerli olur.
وَالْجَوَابُ عَنِ الثَّانِي: هَبْ أَنَّهُ لَمْ يَظْهَرْ لَهُمُ الْوَجْهُ في كون القرآن معجز إِلَّا أَنَّهُ لَمَّا كَانَ مُعْجِزًا فِي نَفْسِهِ، فَسَوَاءٌ عَرَفُوا ذَلِكَ الْوَجْهَ أَوْ لَمْ يَعْرِفُوا فَإِنَّهُ لَا يَتَفَاوَتُ الْحَالُ فِيهِ.
İkinciye cevap: Kur'an'ın mucize oluşundaki yönün onlara aşikâr olmadığını farz etsek bile, o bizzat kendisinde mucize olduğu için, ister o yönü bilsinler ister bilmesinler bu durum neticeyi değiştirmez.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قوله: اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ قَالَ الزَّجَّاجُ: الْقِرَاءَةُ بِنَصْبِ الْحَقَّ عَلَى خَبَرِ كانَ وَدَخَلَتْ هُوَ لِلْفَصْلِ وَلَا مَوْضِعَ لَهَا، وَهِيَ بِمَنْزِلَةِ «مَا» الْمُؤَكِّدَةِ وَدَخَلَتْ/ لِيُعْلَمَ أَنَّ قَوْلَهُ:
İkinci Mesele: { اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ } “Allah'ım! Eğer bu Sen'in katından gelmiş hak bir kitap ise” kavli hakkında Zeccâc şöyle demiştir: Kıraat, Kâne (كانَ)'nin haberi olarak el-Hakk (الْحَقَّ) kelimesinin mansub olmasıyladır. Hüve (هُوَ) zamiri ise fasl (ayırma) için girmiştir ve irapta mahalli yoktur; pekiştirme bildiren mâ (مَا) gibidir ve şu kavlinin:
الْحَقَّ لَيْسَ بِصِفَةٍ لِهَذَا وَأَنَّهُ خَبَرٌ. قَالَ: وَيَجُوزُ هُوَ الْحَقُّ رَفْعًا وَلَا أَعْلَمُ أَحَدًا قَرَأَ بِهَا وَلَا خِلَافَ بَيْنَ النَّحْوِيِّينَ فِي إِجَازَتِهَا، وَلَكِنَّ الْقِرَاءَةَ سُنَّةٌ، وروى صاحب «الكشاف» عن الأعمش أنه قرأ بِهَا.
el-Hakk (الْحَقَّ) kelimesinin hâzâ (هَذَا)'nın sıfatı olmayıp haber olduğunu bildirmek içindir. [Zeccâc] dedi ki: Ref ile { هُوَ الْحَقُّ } de caizdir; ancak kimsenin böyle okuduğunu bilmiyorum. Nahivciler arasında bunun caiz oluşunda ihtilaf yoktur; lâkin kıraat sünnettir (nakle dayanır). Keşşâf sahibi ise A'meş'ten onun bu şekilde okuduğunu rivayet etmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى هَاتَيْنِ الشُّبْهَتَيْنِ لَمْ يَذْكُرِ الْجَوَابَ عَنِ الشُّبْهَةِ الْأُولَى، وَهُوَ قَوْلُهُ: لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا مِثْلَ هَذَا وَلَكِنَّهُ ذَكَرَ الْجَوَابَ عَنِ الشُّبْهَةِ الثَّانِيَةِ، وَهُوَ قوله: وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bil ki Allah Teâlâ bu iki şüpheyi aktardığında, { لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا مِثْلَ هَذَا } “Dilesek bunun benzerini biz de söylerdik” şeklindeki birinci şüphenin cevabını zikretmemiş, fakat { وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ } “Oysa sen onların aralarında bulunduğun sürece Allah onlara azap edecek değildir; onlar istiğfar edip dururken de Allah onlara azap edici değildir” kavli olan ikinci şüphenin cevabını zikretmiştir. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ تَقْرِيرَ وَجْهِ الْجَوَابِ أَنَّ الْكُفَّارَ لَمَّا بَالَغُوا وَقَالُوا: اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ مُحَمَّدٌ مُحِقًّا فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ، ذَكَرَ تَعَالَى أَنَّ مُحَمَّدًا وَإِنْ كَانَ مُحِقًّا فِي قَوْلِهِ إِلَّا أَنَّهُ مَعَ ذَلِكَ لَا يُمْطِرُ الْحِجَارَةَ عَلَى أَعْدَائِهِ، وَعَلَى مُنْكِرِي نُبُوَّتِهِ، لِسَبَبَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ مُحَمَّدًا ﵊ مَا دَامَ يَكُونُ حَاضِرًا مَعَهُمْ، فإنه
Birinci Mesele: Bil ki cevabın takrir veçhi şudur: Kâfirler mübalağa yapıp: «Allah'ım! Eğer Muhammed hak üzere ise üzerimize gökten taş yağdır» dediklerinde, Allah Teâlâ, Muhammed sözünde hak üzere olsa bile iki sebepten ötürü onun düşmanlarına ve peygamberliğini inkâr edenlere taş yağdırmayacağını zikretmiştir: Birincisi: Muhammed aleyhisselâm onların arasında hazır bulunduğu sürece, şüphesiz O
تَعَالَى لَا يَفْعَلُ بِهِمْ ذَلِكَ تَعْظِيمًا لَهُ، وَهَذَا أَيْضًا عَادَةُ اللَّه مَعَ جَمِيعِ الْأَنْبِيَاءِ الْمُتَقَدِّمِينَ، فَإِنَّهُ لَمْ يُعَذِّبْ أَهْلَ قَرْيَةٍ إِلَّا بَعْدَ أَنْ يَخْرُجَ رَسُولُهُمْ مِنْهَا، كَمَا كَانَ فِي حَقِّ هُودٍ وَصَالِحٍ وَلُوطٍ.
Teâlâ ona bir tazim olmak üzere onlara bunu yapmaz. Bu aynı zamanda Allah'ın geçmiş bütün peygamberlere yönelik âdetidir; zira O, Hûd, Sâlih ve Lût hakkında olduğu gibi, bir belde halkına ancak peygamberleri oradan çıktıktan sonra azap etmiştir.
فَإِنْ قِيلَ: لَمَّا كَانَ حُضُورُهُ فِيهِمْ مَانِعًا مِنْ نُزُولِ الْعَذَابِ عَلَيْهِمْ، فَكَيْفَ قَالَ: قاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ [التَّوْبَةِ: ١٤] .
Eğer: «Onun aralarında bulunması üzerlerine azabın inmesine bir engel teşkil ettiğine göre, nasıl { قاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ } [Tevbe 14] “Onlarla savaşın ki Allah sizin ellerinizle onlara azap etsin” buyurmuştur?» denilirse,
قُلْنَا: الْمُرَادُ مِنَ الْأَوَّلِ عَذَابُ الِاسْتِئْصَالِ، وَمِنَ الثَّانِي: الْعَذَابُ الْحَاصِلُ بِالْمُحَارَبَةِ وَالْمُقَاتَلَةِ.
Deriz ki: Birincisinden murat kök kazıyıcı azaptır (azâb-ı isti’sâl); ikincisinden murat ise harp ve mukatele ile hasıl olan azaptır.
وَالسَّبَبُ الثَّانِي: قَوْلُهُ: وَما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ وَفِي تَفْسِيرِهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: وَمَا كَانَ اللَّه مُعَذِّبَ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ وَفِيهِمْ مُؤْمِنُونَ يَسْتَغْفِرُونَ، فَاللَّفْظُ وَإِنْ كَانَ عَامًّا إِلَّا أَنَّ الْمُرَادَ بَعْضُهُمْ كَمَا يُقَالُ: قَتَلَ أَهْلُ الْمَحَلَّةِ رَجُلًا، وَأَقْدَمَ أَهْلُ الْبَلْدَةِ الْفُلَانِيَّةِ عَلَى الْفَسَادِ، وَالْمُرَادُ بَعْضُهُمْ. الثَّانِي: وَمَا كَانَ اللَّه مُعَذِّبَ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ، وَفِي عِلْمِ اللَّه أَنَّهُ يَكُونُ لَهُمْ أَوْلَادٌ يُؤْمِنُونَ باللَّه وَيَسْتَغْفِرُونَهُ، فَوُصِفُوا بِصِفَةِ أَوْلَادِهِمْ وَذَرَارِيِّهِمْ. الثَّالِثُ:
İkinci sebep: { وَما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ } “Onlar istiğfar edip dururken de Allah onlara azap edici değildir” kavlidir. Bunun tefsirinde birkaç vecih vardır: Birincisi: İçlerinde istiğfar eden müminler varken Allah bu kâfirlere azap edecek değildir. Dolayısıyla lafız genel olsa da murat edilen onların bir kısmıdır; nitekim «Mahalle halkı bir adamı öldürdü» ve «Filanca belde halkı fesada girişti» denilir ve murat edilen onların bir kısmı olur. İkincisi: Allah'ın ilminde Allah'a iman edip O'na istiğfar edecek çocukları olacağı [bilgisi mevcut] iken Allah bu kâfirlere azap edecek değildir; böylece onlar çocuklarının ve zürriyetlerinin vasfıyla nitelenmişlerdir. Üçüncüsü:
قَالَ قَتَادَةُ وَالسَّدِّيُّ: وَما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ أَيْ لَوِ اسْتَغْفَرُوا لَمْ يُعَذَّبُوا، فَكَانَ الْمَطْلُوبُ مِنْ ذِكْرِ هَذَا الْكَلَامِ اسْتِدْعَاءَ الِاسْتِغْفَارِ مِنْهُمْ. أَيْ لَوِ اشْتَغَلُوا بِالِاسْتِغْفَارِ لَمَا عَذَّبَهُمُ اللَّه. وَلِهَذَا ذَهَبَ بعضهم إلى أن الاستغفار هاهنا بِمَعْنَى الْإِسْلَامِ وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ كَانَ مَعَهُمْ قَوْمٌ كَانَ فِي عِلْمِ اللَّه أَنْ يُسْلِمُوا. مِنْهُمْ أَبُو سُفْيَانَ بْنُ حَرْبٍ. وَأَبُو سُفْيَانَ بْنُ الحرث بن عبد المطلب. والحرث بن هشام. وحكيم بن حزام. وعده كثير، والمعنى وما كان اللَّه معذبهم وأنت فيهم مع أن في عِلْمَ اللَّه أَنَّ فِيهِمْ مَنْ يَئُولُ أَمْرُهُ إِلَى الْإِيمَانِ. قَالَ أَهْلُ الْمَعَانِي:
Katâde ve Süddî şöyle demiştir: { وَما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ } “Onlar istiğfar edip dururken de Allah onlara azap edici değildir”; yani şayet istiğfar etselerdi azap olunmazlardı. Bu sözün zikrinden maksat, onlardan istiğfar talep etmektir; yani şayet istiğfar ile meşgul olsalardı Allah onlara azap etmezdi. Bundan dolayı bazısı buradaki istiğfarın İslam manasında olduğu görüşüne varmıştır. Mana şudur: Onların beraberinde, Allah'ın ilminde Müslüman olacakları [takdir edilmiş] bir topluluk vardı. Ebû Süfyân b. Harb, Ebû Süfyân b. Hâris b. Abdilmuttalib, Hâris b. Hişâm ve Hakîm b. Hizâm bunlardandır ve sayıları çoktur. Mana: Allah'ın ilminde içlerinden akıbeti imana varacak kimseler bulunmakla birlikte sen içlerinde iken Allah onlara azap edecek değildir. Ehl-i meânî dedi ki:
دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الِاسْتِغْفَارَ أَمَانٌ وَسَلَامَةٌ مِنَ الْعَذَابِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَ فِيهِمْ أَمَانَانِ نَبِيُّ اللَّه/ وَالِاسْتِغْفَارُ، أَمَّا النَّبِيُّ فَقَدْ مَضَى، وَأَمَّا الِاسْتِغْفَارُ فَهُوَ بَاقٍ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، ثُمَّ قَالَ: وَما لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى أَنَّهُ لَا يُعَذِّبُهُمْ مَا دَامَ رَسُولُ اللَّه فِيهِمْ، وَذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ يُعَذِّبُهُمْ فَكَانَ الْمَعْنَى أَنَّهُ يُعَذِّبُهُمْ إِذَا خَرَجَ الرَّسُولُ مِنْ بَيْنِهِمْ ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِي هَذَا الْعَذَابِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: لَحِقَهُمْ هَذَا الْعَذَابُ الْمُتَوَعَّدُ بِهِ يَوْمَ بَدْرٍ، وَقِيلَ بَلْ يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هَذَا الْعَذَابُ هُوَ عَذَابُ الْآخِرَةِ، وَالْعَذَابُ الَّذِي نَفَاهُ عَنْهُمْ هُوَ عَذَابُ الدُّنْيَا، ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى مَا لِأَجْلِهِ يُعَذِّبُهُمْ، فَقَالَ: وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَقَدْ ظَهَرَتِ الْأَخْبَارُ أَنَّهُمْ كَيْفَ صَدُّوا عَنْهُ عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ، وَنَبَّهَ عَلَى أَنَّهُمْ يَصُدُّونَ لِادِّعَائِهِمْ أَنَّهُمْ أَوْلِيَاؤُهُ، ثُمَّ بَيَّنَ بُطْلَانَ هَذِهِ الدَّعْوَى بِقَوْلِهِ: وَما كانُوا أَوْلِياءَهُ إِنْ أَوْلِياؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ الَّذِينَ يَتَحَرَّزُونَ عَنِ الْمُنْكَرَاتِ، كَالَّذِي كَانُوا يَفْعَلُونَهُ عِنْدَ الْبَيْتِ مِنَ الْمُكَاءِ وَالتَّصْدِيَةِ، وَالْمَقْصُودُ بَيَانُ أَنَّ مَنْ كَانَتْ هَذِهِ حَالُهُ لَمْ يَكُنْ وَلِيًّا لِلْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، فَهُمْ إِذَنْ أَهْلٌ لِأَنْ يُقْتَلُوا بِالسَّيْفِ وَيُحَارَبُوا، فَقَتَلَهُمُ اللَّه يَوْمَ بَدْرٍ، وَأَعَزَّ الْإِسْلَامَ بِذَلِكَ عَلَى مَا تَقَدَّمَ شَرْحُهُ.
Bu ayet, istiğfarın azaptan bir emân ve selamet olduğuna delalet etmiştir. İbn Abbâs şöyle demiştir: «Aralarında iki emân (güvence) vardı: Allah'ın Peygamberi ve istiğfar. Peygamber gitmiştir, istiğfar ise kıyamet gününe kadar bakidir.» Sonra Allah Teâlâ: { وَما لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ } “Peki, Allah'ın kendilerine azap etmemesi için neleri var ki?” buyurmuştur. Bil ki O Teâlâ birinci ayette Allah'ın Resûlü aralarında bulunduğu müddetçe onlara azap etmeyeceğini beyan etmiş, bu ayette ise onlara azap edeceğini zikretmiştir; dolayısıyla mana, Resûl aralarından çıktığında onlara azap edeceğidir. Sonra bu azap hakkında ihtilaf ettiler; bazısı şöyle dedi: Tehdit edildikleri bu azap Bedir günü onlara erişti. Mekke'nin fethi günü olduğu da söylendi. İbn Abbâs ise şöyle demiştir: «Bu azap ahiret azabıdır; kendilerinden nefyettiği azap ise dünya azabıdır.» Sonra Teâlâ kendilerine ne sebeple azap edeceğini beyan ederek: { وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “Üstelik onlar Mescid-i Harâm'dan alıkoyup dururlarken” buyurmuştur. Hudeybiye senesinde oradan nasıl alıkoyduklarına dair haberler aşikârdır. Kendilerinin onun dostları/koruyucuları (velileri) oldukları iddiasıyla alıkoyduklarına dikkat çekmiş, sonra da: { وَما كانُوا أَوْلِياءَهُ إِنْ أَوْلِياؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ } “Oysa onlar onun dostları/koruyucuları değillerdir; onun dostları ancak takva sahipleridir” kavliyle bu iddianın bâtıl olduğunu beyan etmiştir; yani Beyt'in yanında yaptıkları ıslık çalmak ve el çırpmak gibi münkerlerden sakınanlardır. Maksat, bu halde olan kimsenin Mescid-i Harâm'ın velisi olamayacağını beyandır. Öyleyse onlar kılıçla öldürülmeye ve kendileriyle savaşılmaya müstahaktırlar; nitekim Allah Bedir günü onları öldürmüş ve daha önce açıklandığı üzere bununla İslam'ı aziz kılmıştır.
[سورة الأنفال (٨) : آية ٣٥]
[Enfâl Suresi (8), Ayet 35]
وَما كانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلاَّ مُكاءً وَتَصْدِيَةً فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (٣٥)
{ وَما كانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلاَّ مُكاءً وَتَصْدِيَةً فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (٣٥) } “Onların Beyt'in yanındaki namazı/duası ıslık çalmaktan ve el çırpmaktan başka bir şey değildi. O halde inkâr edip durmanız sebebiyle tadın azabı! (35)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ فِي حَقِّ الْكُفَّارِ أَنَّهُمْ مَا كَانُوا أَوْلِيَاءَ الْبَيْتِ الْحَرَامِ. وَقَالَ: إِنْ أَوْلِياؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ [الأنفال: ٣٤] بَيَّنَ بَعْدَهُ مَا بِهِ خَرَجُوا مِنْ أَنْ يَكُونُوا أَوْلِيَاءَ الْبَيْتِ، وَهُوَ أَنَّ صَلَاتَهُمْ عِنْدَ البيت وتقربهم وعبادتهم إنما كان بِالْمُكَاءِ وَالتَّصْدِيَةِ. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : الْمُكَاءُ فُعَالٌ بِوَزْنِ النُّغَاءِ وَالرُّغَاءِ مِنْ مَكَا يَمْكُو إِذَا صفر،
Bil ki Allah Teâlâ kâfirler hakkında onların Beyt-i Harâm'ın dostları/koruyucuları olmadığını söyleyip: { إِنْ أَوْلِياؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ } [Enfâl 34] “Onun dostları ancak takva sahipleridir” buyurunca, ardından Beyt'in velileri olmaktan ne sebeple çıktıklarını beyan etmiştir; o da Beyt'in yanındaki namazlarının/dualarının, yakınlaşma ve ibadetlerinin ancak ıslık çalmak ve el çırpmaktan ibaret olmasıdır. «el-Keşşâf» sahibi şöyle demiştir: el-Mükâ' (الْمُكَاءُ), nügâ' (النُّغَاءِ) ve rugâ' (الرُّغَاءِ) vezninde fuâl (فُعَال) olup ıslık çaldığı zaman kullanılan mekâ-yemkû (مَكَا يَمْكُو) fiilindendir.
وَالْمُكَاءُ الصَّفِيرُ. وَمِنْهُ الْمُكَّاءُ وَهُوَ طَائِرٌ يَأْلَفُ الريف، وجمعه المكاكي سمى بذلك لكثرة مكانه. وَأَمَّا التَّصْدِيَةُ فَهِيَ التَّصْفِيقُ. يُقَالُ: صَدَّى يُصَدِّي تَصْدِيَةً إِذَا صَفَّقَ بِيَدَيْهِ، وَفِي أَصْلِهَا قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهَا مِنَ الصَّدَى وَهُوَ الصَّوْتُ الَّذِي يَرْجِعُ مِنْ جَبَلٍ. الثَّانِي: قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: أَصْلُهَا تَصْدِدَةٌ، فَأُبْدِلَتِ الْيَاءُ مِنَ الدَّالِ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:
Mükâ (الْمُكَاءُ), ıslık demektir. Kırsalı mesken edinen ve çoğulu mekâkî (المكاكي) olan mükkâ' (الْمُكَّاءُ) kuşu da bu köktendir; çok ıslık çaldığı için böyle isimlendirilmiştir. Tasdiye (التَّصْدِيَةُ) ise el çırpmaktır. Kişi elleriyle alkış tuttuğu zaman saddâ-yusaddî-tasdiyeten (صَدَّى يُصَدِّي تَصْدِيَةً) denilir. Bunun kökü hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Dağdan geri dönen ses olan sadâ (الصَّدَى) kelimesindendir. İkincisi: Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Aslı tasdidetun (تَصْدِدَةٌ) olup dâl (د) harfinden yâ (ي) harfi bedel yapılmıştır. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavli de bu köktendir:
إِذا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ [الزُّخْرُفِ: ٥٧] أَيْ يَعْجِزُونَ، وَأَنْكَرَ بَعْضُهُمْ هَذَا الْكَلَامَ، وَالْأَزْهَرِيُّ صَحَّحَ قَوْلَ أَبِي عُبَيْدَةَ. وَقَالَ: صَدَى أَصْلُهُ صَدَّى، فَكَثُرَتِ الدَّالَاتُ الدَّالَّةُ فَقُلِبَتْ إِحْدَاهُنَّ يَاءً.
{ إِذا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ } [Zuhruf 57] “Senin kavmin hemen bağrışıp çağrışmaya başlarlar”; yani feryat ederler. Bazıları bu sözü inkâr etmiş, Ezherî ise Ebû Ubeyde'nin sözünü tashih etmiş ve şöyle demiştir: Saddâ (صَدَّى) kelimesinin aslı saddede (صَدَّدَ)'dir; dâl harfleri çoğalınca bunlardan biri yâ'ya dönüştürülmüştür.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَتْ قُرَيْشٌ يَطُوفُونَ بِالْبَيْتِ عُرَاةً يُصَفِّرُونَ وَيُصَفِّقُونَ/ وَقَالَ مُجَاهِدٌ: كَانُوا يُعَارِضُونَ النَّبِيَّ ﷺ فِي الطَّوَافِ وَيَسْتَهْزِءُونَ بِهِ وَيُصَفِّرُونَ وَيَخْلِطُونَ عَلَيْهِ طَوَافَهُ وَصَلَاتَهُ، وَقَالَ مُقَاتِلٌ: كَانَ إِذَا صَلَّى الرَّسُولُ فِي الْمَسْجِدِ يَقُومُونَ عَنْ يَمِينِهِ وَيَسَارِهِ بِالتَّصْفِيرِ وَالتَّصْفِيقِ لِيَخْلِطُوا عَلَيْهِ صَلَاتَهُ.
Bunu bildiğinde deriz ki: İbn Abbâs şöyle demiştir: Kureyş, Beyt'i çıplak olarak tavaf eder, ıslık çalar ve el çırparlardı. Mücâhid şöyle demiştir: Tavafta Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in karşısına geçer, onunla alay eder, ıslık çalar ve tavafını ve namazını karıştırırlardı. Mukâtil ise şöyle demiştir: Resûlullah mescitte namaz kıldığı zaman namazını karıştırsınlar diye ıslık ve alkışla sağına ve soluna dururlardı.
فَعَلَى قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ: كَانَ الْمُكَاءُ وَالتَّصْدِيَةُ نَوْعَ عِبَادَةٍ لَهُمْ، وَعَلَى قَوْلِ مُجَاهِدٍ وَمُقَاتِلٍ، كَانَ إِيذَاءً لِلنَّبِيِّ ﷺ.
İbn Abbâs'ın kavline göre ıslık çalmak ve el çırpmak onlar için bir tür ibadetti; Mücâhid ve Mukâtil'in kavline göre ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir eziyetti.
وَالْأَوَّلُ أَقْرَبُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما كانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكاءً وَتَصْدِيَةً.
Allah Teâlâ'nın: { وَما كانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكاءً وَتَصْدِيَةً } “Onların Beyt'in yanındaki namazı/duası ıslık çalmaktan ve el çırpmaktan başka bir şey değildi” kavlinden dolayı birinci görüş [hakikate] daha yakındır.
فَإِنْ قِيلَ: الْمُكَاءُ وَالتَّصْدِيَةُ مَا كَانَا مِنْ جِنْسِ الصَّلَاةِ فَكَيْفَ يَجُوزُ اسْتِثْنَاؤُهُمَا عَنِ الصَّلَاةِ؟
Eğer: «Islık çalmak ve el çırpmak namaz cinsinden olmadığı halde namazdan nasıl istisna edilebilir?» denilirse,
قُلْنَا: فِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ كَانُوا يَعْتَقِدُونَ أَنَّ الْمُكَاءَ وَالتَّصْدِيَةَ مِنْ جِنْسِ الصَّلَاةِ، فَخَرَجَ هَذَا الِاسْتِثْنَاءُ عَلَى حَسَبِ مُعْتَقَدِهِمْ. الثَّانِي: أَنَّ هَذَا كَقَوْلِكَ وَدِدْتُ الْأَمِيرَ فَجَعَلَ جَفَائِي صِلَتِي. أَيْ أَقَامَ الجفاء مقام الصلة فكذا هاهنا. الثَّالِثُ: الْغَرَضُ مِنْهُ أَنَّ مَنْ كَانَ الْمُكَاءُ وَالتَّصْدِيَةُ صَلَاتَهُ فَلَا صَلَاةَ لَهُ، كَمَا تَقُولُ الْعَرَبُ، مَا لِفُلَانٍ عَيْبٌ إِلَّا السَّخَاءُ. يُرِيدُ مَنْ كَانَ السَّخَاءُ عَيْبَهُ فَلَا عَيْبَ لَهُ.
Deriz ki: Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Onlar ıslık çalmak ve el çırpmanın namaz cinsinden olduğuna inanıyorlardı; bu sebeple istisna onların inançlarına göre vaki olmuştur. İkincisi: Bu, «Emîre muhabbet besledim, o ise bana eziyet etmeyi bağışı kıldı» demen gibidir; yani eziyeti bağış yerine koydu, burada da böyledir. Üçüncüsü: Bundan maksat, namazı ıslık ve alkıştan ibaret olan kimsenin aslında hiçbir namazı olmadığını belirtmektir; nitekim Araplar «Filancanın cömertlikten başka hiçbir ayıbı yoktur» derler; bununla, ayıbı cömertlik olan kimsenin hiçbir ayıbı olmadığını kastederler.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ أَيْ عَذَابَ السَّيْفِ يَوْمَ بَدْرٍ، وَقِيلَ: يُقَالُ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ: فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ.
Sonra Allah Teâlâ: { فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ } “O halde inkâr edip durmanız sebebiyle tadın azabı!” buyurmuştur; yani Bedir günündeki kılıç azabını. Onlara ahirette: { فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ } “O halde inkâr edip durmanız sebebiyle tadın azabı!” denileceği de söylenmiştir.
[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٣٦ الى ٣٧]
[Enfâl Suresi (8), Ayetler 36-37]
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ فَسَيُنْفِقُونَها ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً ثُمَّ يُغْلَبُونَ وَالَّذِينَ كَفَرُوا إِلى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ (٣٦) لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَيَجْعَلَ الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلى بَعْضٍ فَيَرْكُمَهُ جَمِيعاً فَيَجْعَلَهُ فِي جَهَنَّمَ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (٣٧)
{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ فَسَيُنْفِقُونَها ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً ثُمَّ يُغْلَبُونَ وَالَّذِينَ كَفَرُوا إِلى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ (٣٦) لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَيَجْعَلَ الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلى بَعْضٍ فَيَرْكُمَهُ جَمِيعاً فَيَجْعَلَهُ فِي جَهَنَّمَ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (٣٧) } “Şüphesiz inkâr edenler mallarını Allah yolundan alıkoymak için harcarlar. Onu harcayacaklar da; sonra bu kendilerine bir yürek acısı olacak, sonra da mağlup edileceklerdir. İnkâr edenler cehenneme toplanacaklardır. (36) Allah murdarı temizden ayırsın, murdarları birbiri üstüne koyup hepsini yığsın da cehenneme koysun diye. İşte onlar, hüsrana uğrayanların ta kendileridir. (37)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا شَرَحَ أَحْوَالَ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ فِي الطَّاعَاتِ الْبَدَنِيَّةِ، أَتْبَعَهَا بِشَرْحِ أَحْوَالِهِمْ فِي الطَّاعَاتِ الْمَالِيَّةِ. قَالَ مُقَاتِلٌ وَالْكَلْبِيُّ: نَزَلَتْ فِي الْمُطْعِمِينَ يَوْمَ بَدْرٍ، وَكَانُوا اثْنَيْ عَشَرَ رَجُلًا مِنْ كِبَارِ قُرَيْشٍ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَمُجَاهِدٌ: نَزَلَتْ فِي أَبِي سُفْيَانَ وَإِنْفَاقِهِ الْمَالَ عَلَى حَرْبِ مُحَمَّدٍ يَوْمَ أُحُدٍ، وَكَانَ قَدِ اسْتَأْجَرَ أَلْفَيْنِ مِنَ الْأَحَابِيشِ سِوَى مَنِ اسْتَجَاشَ مِنَ الْعَرَبِ، وَأَنْفَقَ عَلَيْهِمْ/ أَرْبَعِينَ أُوقِيَّةً وَالْأُوقِيَّةُ اثْنَانِ وَأَرْبَعُونَ مِثْقَالًا، هَكَذَا قَالَهُ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» . ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُمْ إِنَّمَا يُنْفِقُونَ هَذَا الْمَالَ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّه، أَيْ كَانَ غَرَضُهُمْ فِي الْإِنْفَاقِ الصَّدَّ عَنِ اتِّبَاعِ مُحَمَّدٍ وَهُوَ سَبِيلُ اللَّه، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ عِنْدَهُمْ كَذَلِكَ.
Bil ki Allah Teâlâ bu kâfirlerin bedenî taatlerdeki hallerini açıkladığında, bunun peşinden mâlî taatlerdeki hallerini açıklamıştır. Mukâtil ve Kelbî şöyle demiştir: Bedir günü [orduyu] doyuranlar hakkında inmiştir; bunlar Kureyş'in ileri gelenlerinden on iki kişiydiler. Saîd b. Cübeyr ve Mücâhid ise şöyle demiştir: Uhud günü Muhammed'le savaşmak üzere mal harcayan Ebû Süfyân hakkında inmiştir. O, Araplardan orduya kattıklarının yanı sıra Ahâbîş'ten iki bin kişiyi kiralamış ve onlara kırk ukıyye harcamıştı; bir ukıyye ise kırk iki miskaldir. «el-Keşşâf» sahibi böyle demiştir. Sonra Allah Teâlâ onların bu malı ancak Allah yolundan alıkoymak için harcadıklarını beyan etmiştir; yani harcamadaki maksatları, kendi katlarında öyle olmasa bile Allah'ın yolu olan Muhammed'e uymaktan alıkoymaktı.
ثُمَّ قَالَ: فَسَيُنْفِقُونَها ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً يَعْنِي: أَنَّهُ سَيَقَعُ هَذَا الْإِنْفَاقُ وَيَكُونُ عَاقِبَتُهُ الْحَسْرَةَ، لِأَنَّهُ يَذْهَبُ الْمَالُ وَلَا يَحْصُلُ الْمَقْصُودُ، بَلْ يَصِيرُونَ مَغْلُوبِينَ فِي آخِرِ الْأَمْرِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي [الْمُجَادَلَةِ: ٢١] وَقَوْلِهِ: وَالَّذِينَ كَفَرُوا إِلى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ ففيه بحثان:
Sonra: { فَسَيُنْفِقُونَها ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً } “Onu harcayacaklar da; sonra bu kendilerine bir yürek acısı olacak” buyurmuştur; yani bu harcama gerçekleşecek ve neticesi yürek acısı olacaktır; çünkü mal gidecek ve maksat hasıl olmayacak, bilakis Allah Teâlâ'nın: { كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي } [Mücâdele 21] “Allah: «Andolsun Ben ve elçilerim kesinlikle galip geleceğiz» diye yazmıştır” buyurduğu gibi işin sonunda mağlup olacaklardır. { وَالَّذِينَ كَفَرُوا إِلى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ } “İnkâr edenler cehenneme toplanacaklardır” kavlinde ise iki bahis vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَمْ يَقُلْ: وَإِلَى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ، لِأَنَّهُ كَانَ فِيهِمْ مَنْ أَسْلَمَ، بَلْ ذَكَرَ أَنَّ الَّذِينَ بَقُوا عَلَى الْكُفْرِ يَكُونُونَ كَذَلِكَ.
Birinci Bahis: [Allah Teâlâ] «ve cehenneme toplanacaklar» dememiştir; çünkü içlerinde Müslüman olanlar vardı. Bilakis küfür üzere kalanların bu şekilde olacağını zikretmiştir.
الْبَحْثُ الثَّانِي: أَنَّ ظَاهِرَ قَوْلِهِ: إِلى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ يُفِيدُ أَنَّهُ لَا يَكُونُ حَشْرُهُمْ إِلَّا إِلَى جَهَنَّمَ، لِأَنَّ تَقْدِيمَ الْخَبَرِ يُفِيدُ الْحَصْرَ.
İkinci Bahis: { إِلى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ } “cehenneme toplanacaklardır” kavlinin zahiri, onların toplanmasının ancak cehenneme olacağını ifade eder; çünkü haberin öne geçirilmesi hasr ifade eder.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ أَنَّهُمْ لَا يَسْتَفِيدُونَ مِنْ بَذْلِهِمْ أَمْوَالَهُمْ فِي تِلْكَ الْإِنْفَاقَاتِ إِلَّا الْحَسْرَةَ وَالْخَيْبَةَ فِي الدُّنْيَا، وَالْعَذَابَ الشَّدِيدَ فِي الْآخِرَةِ، وَذَلِكَ يُوجِبُ الزَّجْرَ الْعَظِيمَ عَنْ ذَلِكَ الْإِنْفَاقِ، ثُمَّ قَالَ: لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَفِيهِ قَوْلَانِ:
Bil ki bu sözden maksat, onların bu harcamalarda mallarını sarf etmelerinden dünyada sadece yürek acısı ve hüsran, ahirette ise şiddetli azap elde edeceklerini belirtmektir. Bu da söz konusu harcamadan büyük bir caydırıcılık doğurur. Sonra { لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ } “Allah murdarı temizden ayırsın... diye” buyurmuştur ve bunda iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: لِيَمِيزَ اللَّه الْفَرِيقَ الْخَبِيثَ مِنَ الْكُفَّارِ مِنَ الْفَرِيقِ الطَّيِّبِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَيَجْعَلَ الْفَرِيقَ الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلَى بَعْضٍ فَيَرْكُمَهُ جَمِيعًا وَهُوَ عِبَارَةٌ عَنِ الْجَمْعِ وَالضَّمِّ حَتَّى يَتَرَاكَمُوا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: كادُوا يَكُونُونَ عَلَيْهِ لِبَداً [الْجِنِّ: ١٩] يَعْنِي لِفَرْطِ ازْدِحَامِهِمْ فَقَوْلُهُ: أُولئِكَ إِشَارَةٌ إِلَى الْفَرِيقِ الْخَبِيثِ وَالْقَوْلُ الثَّانِي: الْمُرَادُ بِالْخَبِيثِ نَفَقَةُ الْكَافِرِ عَلَى عَدَاوَةِ مُحَمَّدٍ، وَبِالطَّيِّبِ نَفَقَةُ الْمُؤْمِنِ فِي جِهَادِ الْكُفَّارِ، كَإِنْفَاقِ أَبِي بَكْرٍ وَعُثْمَانَ فِي نُصْرَةِ الرَّسُولِ ﵊ فَيَضُمُّ تَعَالَى تِلْكَ الْأُمُورَ الْخَبِيثَةَ بَعْضَهَا إِلَى بَعْضٍ فَيُلْقِيهَا فِي جَهَنَّمَ وَيُعَذِّبُهُمْ بِهَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَتُكْوى بِها جِباهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ [التَّوْبَةِ: ٣٥] وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ عَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ: يُحْشَرُونَ وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ يُحْشَرُونَ لِيَمِيزَ اللَّه الْفَرِيقَ الْخَبِيثَ مِنَ الْفَرِيقِ الطَّيِّبِ، وَعَلَى الْقَوْلِ الثَّانِي مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ: ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً ثُمَّ قَالَ: أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ وَهُوَ إشارة إلى الذين كفروا.
Birinci Görüş: Allah kâfirlerden oluşan habîs (murdar/kötü) fırkayı, müminlerden oluşan tayyib (temiz/iyi) fırkadan ayırsın; sonra habîs fırkayı birbiri üstüne koysun ve hepsini üst üste yığsın. Bu, Allah Teâlâ'nın aşırı izdihamlarını kastederek: { كادُوا يَكُونُونَ عَلَيْهِ لِبَداً } [Cin 19] “Neredeyse onun etrafında birbirine kenetleneceklerdi” buyurduğu gibi, üst üste yığılıncaya kadar toplayıp bir araya getirmeyi ifade eder. { أُولئِكَ } “İşte onlar” kavli habîs fırkaya işarettir. İkinci Görüş: Habîs ile kastedilen kâfirin Muhammed'e düşmanlık yolundaki harcamasıdır; tayyib ile kastedilen ise Ebû Bekir ve Osman'ın Resûl aleyhisselâm'a yardım hususundaki harcamaları gibi müminin kâfirlerle cihattaki harcamasıdır. Allah Teâlâ bu habîs şeyleri birbiri üstüne koyup cehenneme atacak ve O Teâlâ'nın: { فَتُكْوى بِها جِباهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ } [Tevbe 35] “Bunlarla onların alınları, böğürleri ve sırtları dağlanacaktır” buyurduğu gibi onlarla kendilerine azap edecektir. { لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ } “Allah murdarı ayırsın diye” kavlindeki lâm (لِ) harfi, birinci görüşe göre { يُحْشَرُونَ } “toplanacaklardır” kavline mütealliktir; manası: Allah habîs fırkayı tayyib fırkadan ayırsın diye toplanacaklardır. İkinci görüşe göre ise { ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً } “sonra bu kendilerine bir yürek acısı olacak” kavline mütealliktir. Sonra { أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ } “İşte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir” buyurmuştur ki bu da inkâr edenlere işarettir.
[سورة الأنفال (٨) : آية ٣٨]
[Enfâl Suresi (8), Ayet 38]
قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ وَإِنْ يَعُودُوا فَقَدْ مَضَتْ سُنَّتُ الْأَوَّلِينَ (٣٨)
{ قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ وَإِنْ يَعُودُوا فَقَدْ مَضَتْ سُنَّتُ الْأَوَّلِينَ (٣٨) } “O inkâr edenlere de ki: Eğer vazgeçerlerse geçmişteki [günahları] bağışlanır; yok eğer [inkâra ve savaşa] dönerlerse, öncekilerin sünneti (uğradıkları azap kanunu) geçmiştir. (38)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ صَلَاتَهُمْ فِي عِبَادَاتِهِمُ الْبَدَنِيَّةِ، وَعِبَادَاتِهِمُ الْمَالِيَّةِ، أَرْشَدَهُمْ إِلَى طَرِيقِ الصَّوَابِ وَقَالَ: قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bil ki Allah Teâlâ bedenî ibadetlerindeki namazlarını/dualarını ve mâlî ibadetlerini beyan ettikten sonra onları doğru yola irşad etmiş ve { قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا } “O inkâr edenlere de ki: Eğer vazgeçerlerse...” buyurmuştur. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا أَيْ قُلْ لِأَجْلِهِمْ هَذَا الْقَوْلَ، وَهُوَ: إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ وَلَوْ كَانَ بِمَعْنَى خَاطِبْهُمْ بِهِ لَقِيلَ: إِنْ تَنْتَهُوا يُغْفَرْ وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ هَكَذَا.
Birinci Mesele: «el-Keşşâf» sahibi şöyle demiştir: { قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا } “O inkâr edenlere de ki”; yani onlar için şu sözü söyle: { إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ } “Eğer vazgeçerlerse [geçmişteki günahları] bağışlanır”. Şayet onlara bizzat hitap et manasında olsaydı [gayb sîgası yerine] { إِنْ تَنْتَهُوا يُغْفَرْ } “Eğer vazgeçerseniz bağışlanır” denilirdi. İbn Mes'ûd da böyle demiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْمَعْنَى: أَنَّ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارَ إِنِ انْتَهَوْا عَنِ الْكُفْرِ وَعَدَاوَةِ الرَّسُولِ، وَدَخَلُوا الْإِسْلَامَ وَالْتَزَمُوا شَرَائِعَهُ غَفَرَ اللَّه لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ مِنْ كُفْرِهِمْ وَعَدَاوَتِهِمْ لِلرَّسُولِ وَإِنْ عَادُوا إِلَيْهِ وَأَصَرُّوا عَلَيْهِ فَقَدْ مَضَتْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ. وَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ فَقَدْ مَضَتْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ مِنْهُمُ الَّذِينَ حَاقَ بِهِمْ مَكْرُهُمْ يَوْمَ بَدْرٍ. الثَّانِي: فَقَدْ مَضَتْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ الَّذِينَ تَحَزَّبُوا عَلَى أَنْبِيَائِهِمْ مِنَ الْأُمَمِ الَّذِينَ قَدْ مَرُّوا فَلْيَتَوَقَّعُوا مِثْلَ ذَلِكَ إِنْ لَمْ يَنْتَهُوا. الثَّالِثُ:
İkinci Mesele: Mana şudur: Bu kâfirler şayet küfürden ve Resûl'e düşmanlıktan vazgeçer, İslam'a girer ve şeriatına bağlanırlarsa, Allah onların geçmişteki küfürlerini ve Resûl'e olan düşmanlıklarını bağışlar; şayet buna geri döner ve bunda ısrar ederlerse öncekilerin sünneti geçmiştir. Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Muradı, Bedir gününde tuzakları başlarına geçen kendilerinden önceki kimselerin sünneti geçmiştir. İkincisi: Geçmiş ümmetlerden peygamberlerine karşı hizipler oluşturan öncekilerin sünneti geçmiştir; öyleyse vazgeçmezlerse benzerini beklesinler. Üçüncüsü:
أَنَّ مَعْنَاهُ أَنَّ الْكُفَّارَ إِذَا انْتَهَوْا عَنِ الْكُفْرِ وَأَسْلَمُوا غُفِرَ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ مِنَ الْكُفْرِ وَالْمَعَاصِي وَإِنْ يَعُودُوا فَقَدْ مَضَتْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ وَهِيَ قَوْلُهُ: كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي [الْمُجَادَلَةِ: ٢١] وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا [الصَّافَّاتِ:
Manasının şu olmasıdır: Kâfirler küfürden vazgeçip Müslüman olduklarında, küfür ve günahlardan geçmişte kalanlar kendilerine bağışlanır; şayet geri dönerlerse öncekilerin sünneti geçmiştir ki o da O'nun şu kavlidir: { كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي } [Mücâdele 21] “Allah: «Andolsun Ben ve elçilerim kesinlikle galip geleceğiz» diye yazmıştır” ve { وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا } [Sâffât:
١٧١] وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ [الْأَنْبِيَاءِ: ١٠٥] .
171] “Andolsun ki peygamber kullarımıza sözümüz geçmiştir” ve { وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ } [Enbiyâ 105] “Andolsun Zikir'den sonra Zebûr'da da: «Yeryüzüne mutlaka salih kullarım vâris olacaktır» diye yazmıştık”.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اخْتَلَفَ الْفُقَهَاءُ فِي أَنَّ تَوْبَةَ الزِّنْدِيقِ هَلْ تُقْبَلُ أَمْ لَا؟ وَالصَّحِيحُ أَنَّهَا مَقْبُولَةٌ لِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ:
Üçüncü Mesele: Fakihler zındığın tevbesinin kabul edilip edilmeyeceği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Sahih olan, birkaç vecihten ötürü kabul edileceğidir: Birincisi:
هَذِهِ الْآيَةُ، فَإِنَّ قَوْلَهُ: قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ يَتَنَاوَلُ جَمِيعَ أَنْوَاعِ الْكُفْرِ.
Bu ayettir; zira O'nun: { قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ } “O inkâr edenlere de ki: Eğer vazgeçerlerse geçmişteki [günahları] bağışlanır” kavli küfrün bütün türlerini kapsamaktadır.
فَإِنْ قِيلَ: الزِّنْدِيقُ لَا يُعْلَمُ مِنْ حَالِهِ أَنَّهُ هَلِ انْتَهَى مِنْ زَنْدَقَتِهِ أَمْ لَا؟
Eğer: «Zındığın halinden zındıklığından vazgeçip geçmediği bilinemez?» denilirse,
قُلْنَا: أَحْكَامُ الشَّرْعِ مَبْنِيَّةٌ عَلَى الظَّوَاهِرِ، كَمَا
Deriz ki: Şeriatın hükümleri zahirlere bina kılınmıştır; nitekim
قَالَ ﵇: «نَحْنُ نَحْكُمُ بِالظَّاهِرِ»
[Resûl] aleyhisselâm: «Biz zahire göre hükmederiz» buyurmuştur.
فَلَمَّا رَجَعَ وَجَبَ قَبُولُ قَوْلِهِ فِيهِ. الثَّانِي: لَا شَكَّ أَنَّهُ مُكَلَّفٌ بِالرُّجُوعِ وَلَا طَرِيقَ لَهُ إِلَيْهِ إِلَّا بِهَذِهِ التَّوْبَةِ فَلَوْ لَمْ تُقْبَلْ لَزِمَ تَكْلِيفُ مَا لَا يُطَاقُ. الثَّالِثُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَيَعْفُوا عَنِ السَّيِّئاتِ [الشُّورَى: ٢٥] .
Dolayısıyla [zındıklıktan] döndüğü vakit bu husustaki sözünü kabul etmek vacip olur. İkincisi: Şüphe yok ki o [zındıklıktan] dönmekle mükelleftir ve buna bu tevbeden başka bir yolu yoktur; şayet kabul edilmeseydi teklîf-i mâ lâ yutâk (güç yetirilemeyen şeyin teklif edilmesi) gerekirdi. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَيَعْفُوا عَنِ السَّيِّئاتِ } [Şûrâ 25] “Kullarından tevbeyi kabul eden ve kötülükleri bağışlayan O'dur”.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: احْتَجَّ أَصْحَابُ أَبِي حَنِيفَةَ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْكُفَّارَ لَيْسُوا مُخَاطَبِينَ بِفُرُوعِ الشَّرَائِعِ، قَالُوا لِأَنَّهُمْ لَوْ كَانُوا مُخَاطَبِينَ بِهَا، لَكَانَ إِمَّا أَنْ يَكُونُوا مُخَاطَبِينَ بِهَا مَعَ الْكُفْرِ أَوْ بَعْدَ زَوَالِ الْكُفْرِ. وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ بِالْإِجْمَاعِ، وَالثَّانِي بَاطِلٌ لِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْكَافِرَ بَعْدَ الْإِسْلَامِ لَا يُؤَاخَذُ بِشَيْءٍ مِمَّا مَرَّ عَلَيْهِ فِي زَمَانِ الْكُفْرِ وَإِيجَابُ قَضَاءِ تِلْكَ الْعِبَادَاتِ يُنَافِي ظَاهِرَ هَذِهِ الْآيَةِ.
Dördüncü Mesele: Ebû Hanîfe'nin ashabı, kâfirlerin şeriatın fer'î hükümleriyle mükellef olmadıklarına bu ayetle delil getirmişlerdir. Şöyle demişlerdir: Zira şayet onlarla mükellef olsalardı, ya küfürle birlikte mükellef olurlardı ya da küfrün zevalinden sonra. Birincisi icma ile bâtıldır; ikincisi de bâtıldır çünkü bu ayet, kâfirin İslam'dan sonra küfür zamanında üzerinden geçen hiçbir şeyden dolayı muaheze edilmeyeceğine delalet eder; bu ibadetlerin kazasını vacip kılmak ise bu ayetin zahirine aykırıdır.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: احْتَجَّ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْمُرْتَدَّ إِذَا أَسْلَمَ لَمْ يَلْزَمْهُ قَضَاءُ الْعِبَادَاتِ الَّتِي تَرَكَهَا فِي حَالَةِ الرِّدَّةِ وَقَبْلَهَا، وَوَجْهُ الدَّلَالَةِ ظَاهِرٌ.
Beşinci Mesele: Ebû Hanîfe rahimehullâh, mürtedin Müslüman olduğunda irtidat halindeyken ve öncesinde terk ettiği ibadetleri kaza etmesinin gerekmediğine bu ayetle delil getirmiştir. Delaletin veçhi ise açıktır.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ:
Altıncı Mesele:
قَالَ ﵇: «الْإِسْلَامُ يَجُبُّ مَا قَبْلَهُ»
[Resûl] aleyhisselâm: «İslam kendisinden öncekini kesip atar (yok eder)» buyurmuştur.
فَإِذَا أَسْلَمَ الْكَافِرُ لَمْ يَلْزَمْهُ قَضَاءُ شَيْءٍ مِنَ الْعِبَادَاتِ الْبَدَنِيَّةِ وَالْمَالِيَّةِ وَمَا كَانَ لَهُ مِنْ جِنَايَةٍ عَلَى نَفْسٍ أَوْ مَالٍ فَهُوَ مَعْفُوٌّ عَنْهُ وَهُوَ سَاعَةَ إِسْلَامِهِ كَيَوْمِ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ.
Binaenaleyh kâfir Müslüman olduğunda, bedenî ve mâlî ibadetlerden hiçbir şeyi kaza etmesi gerekmez; cana veya mala yönelik işlemiş olduğu cinayetler de affolunmuştur ve o, Müslüman olduğu anda tıpkı annesinden doğduğu günkü gibidir.
وَقَالَ يَحْيَى بْنُ مُعَاذٍ الرَّازِيُّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِنَّ تَوْحِيدَ سَاعَةٍ يَهْدِمُ كُفْرَ سَبْعِينَ سَنَةً، وَتَوْحِيدُ سَبْعِينَ سَنَةً كَيْفَ لَا يَقْوَى عَلَى هدم ذنب ساعة؟!
Yahyâ b. Muâz er-Râzî bu ayet hakkında şöyle demiştir: «Bir anlık tevhid yetmiş senelik küfrü yıkıp yok eder; yetmiş senelik tevhid bir anlık günahı yıkmaya nasıl güç yetiremesin?!»
[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٣٩ الى ٤٠]
[Enfâl Suresi (8), Ayetler 39-40]
وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ بِما يَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٣٩) وَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَوْلاكُمْ نِعْمَ الْمَوْلى وَنِعْمَ النَّصِيرُ (٤٠)
{ وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ بِما يَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٣٩) وَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَوْلاكُمْ نِعْمَ الْمَوْلى وَنِعْمَ النَّصِيرُ (٤٠) } “Fitne kalmayıncaya ve din bütünüyle Allah'ın oluncaya kadar onlarla savaşın. Eğer vazgeçerlerse muhakkak ki Allah onların yaptıklarını hakkıyla görendir. (39) Şayet yüz çevirirlerse bilin ki Allah sizin mevlanızdır. O ne güzel mevla, ne güzel yardımcıdır! (40)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارَ إِنِ انْتَهَوْا عَنْ كُفْرِهِمْ حَصَلَ لَهُمُ الْغُفْرَانُ، وَإِنْ عَادُوا فَهُمْ مُتَوَعَّدُونَ بِسُنَّةِ الْأَوَّلِينَ، أَتْبَعَهُ بِأَنْ أَمَرَ بِقِتَالِهِمْ إِذَا أَصَرُّوا فَقَالَ: وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ قَالَ عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ: كَانَ الْمُؤْمِنُونَ فِي مَبْدَأِ الدَّعْوَةِ يُفْتَنُونَ عَنْ دِينِ اللَّه، فَافْتَتَنَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ بَعْضُهُمْ وَأَمَرَ رَسُولُ اللَّه ﷺ الْمُسْلِمِينَ أَنْ يَخْرُجُوا إِلَى الْحَبَشَةِ، وَفِتْنَةٌ ثَانِيَةٌ وَهُوَ أَنَّهُ لَمَّا بَايَعَتِ الْأَنْصَارُ رَسُولَ اللَّه ﷺ بيعة العقبة، توامرت قُرَيْشٌ أَنْ يَفْتِنُوا الْمُؤْمِنِينَ بِمَكَّةَ عَنْ دِينِهِمْ، فَأَصَابَ الْمُؤْمِنِينَ جَهْدٌ شَدِيدٌ، فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنَ الْفِتْنَةِ، فَأَمَرَ اللَّه تَعَالَى بِقِتَالِهِمْ حَتَّى تَزُولَ هَذِهِ الْفِتْنَةُ. وَفِيهِ وَجْهٌ آخَرُ، وَهُوَ أَنَّ مُبَالَغَةَ النَّاسِ فِي حُبِّهِمْ أَدْيَانَهُمْ أَشَدُّ مِنْ مُبَالَغَتِهِمْ فِي حُبِّهِمْ أَرْوَاحَهُمْ، فَالْكَافِرُ أَبَدًا يَسْعَى بِأَعْظَمِ وُجُوهِ السَّعْيِ فِي إِيذَاءِ الْمُؤْمِنِينَ وَفِي إِلْقَاءِ الشُّبُهَاتِ فِي قُلُوبِهِمْ وَفِي إِلْقَائِهِمْ فِي وُجُوهِ الْمِحْنَةِ وَالْمَشَقَّةِ، وَإِذَا وَقَعَتِ الْمُقَاتَلَةُ زَالَ الْكُفْرُ وَالْمَشَقَّةُ، وَخَلَصَ الْإِسْلَامُ وَزَالَتْ تِلْكَ الْفِتَنُ بِالْكُلِّيَّةِ. قَالَ الْقَاضِي: إِنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ بِقِتَالِهِمْ ثُمَّ بَيَّنَ الْعِلَّةَ الَّتِي بِهَا أَوْجَبَ قِتَالَهُمْ، فَقَالَ: حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَخْلُصُ الدِّينُ الَّذِي هُوَ دِينُ اللَّه مِنْ سَائِرِ الْأَدْيَانِ، وَإِنَّمَا يَحْصُلُ هَذَا الْمَقْصُودُ إِذَا زَالَ الْكُفْرُ بِالْكُلِّيَّةِ. إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِمَّا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ وَقاتِلُوهُمْ لِأَجْلِ أَنْ يَحْصُلَ هَذَا الْمَعْنَى أَوْ يَكُونَ الْمُرَادُ وَقاتِلُوهُمْ لِغَرَضِ أَنْ
Bil ki Allah Teâlâ bu kâfirlerin şayet küfürlerinden vazgeçerlerse mağfirete ereceklerini, geri dönerlerse öncekilerin sünnetiyle tehdit olunduklarını beyan ettikten sonra, bunda ısrar ettikleri takdirde onlarla savaşılmasını emrederek: { وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ } “Fitne kalmayıncaya kadar onlarla savaşın” buyurmuştur. Urve b. ez-Zübeyr şöyle demiştir: Davetin başlangıcında müminler Allah'ın dininden fitneye düşürülüp döndürülmeye çalışılıyordu; Müslümanlardan bazıları fitneye kapıldı ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Müslümanlara Habeşistan'a çıkmalarını emretti. İkinci bir fitne ise şudur: Ensar, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Akabe biatinde biat ettiği zaman, Kureyş Mekke'deki müminleri dinlerinden saptırıp fitneye düşürmek için aralarında anlaştı; böylece müminlere şiddetli bir meşakkat dokundu. İşte fitneden murat budur; Allah Teâlâ bu fitne zeval bulsun diye onlarla savaşılmasını emretmiştir. Bunda bir diğer vecih daha vardır: İnsanların dinlerine olan sevgisindeki aşırılık, canlarına olan sevgisindeki aşırılıktan daha fazladır. Dolayısıyla kâfir, müminlere eziyet etmekte, kalplerine şüpheler atmakta, onları mihnet ve meşakkat türlerine maruz bırakmakta daima en büyük gayretle çabalar. Savaş vuku bulduğunda ise küfür ve meşakkat zeval bulur, İslam hâlis kılınır ve bu fitneler bütünüyle ortadan kalkar. Kâdî şöyle demiştir: Allah Teâlâ onlarla savaşılmasını emretmiş, sonra da onlarla savaşmayı kendisiyle vacip kıldığı illeti beyan ederek: { حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ } “Fitne kalmayıncaya... kadar” ve Allah'ın dini olan din diğer bütün dinlerden arınsın diye buyurmuştur. Bu maksat ise ancak küfür bütünüyle zeval bulduğu zaman hasıl olur. Bunu bildiğinde deriz ki: Ayetten murat ya bu mananın hasıl olması için «onlarla savaşın» olmasıdır veya muradın «şu gayeyle onlarla savaşın» olmasıdır ki