يَحْصُلَ هَذَا الْمَعْنَى فَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ هُوَ الْأَوَّلُ وَجَبَ أَنْ يَحْصُلَ هَذَا الْمَعْنَى مِنَ الْقِتَالِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ/ وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ فِي أَرْضِ مَكَّةَ وَمَا حَوَالَيْهَا، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ حَصَلَ هُنَا،
bu mana hasıl olsun [diye onlarla savaşın olmasıdır]. Eğer ayetten murat birincisi ise, bu mananın savaştan hasıl olması vacip olur; dolayısıyla muradın Mekke ve çevresinde dinin tamamen Allah'ın olması vacip olur, çünkü maksat burada hasıl olmuştur.
قَالَ ﵇: «لَا يَجْتَمِعُ دِينَانِ فِي جَزِيرَةِ الْعَرَبِ»
[Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Arap Yarımadası'nda iki din bir arada bulunmaz.»
وَلَا يُمْكِنُ حَمْلُهُ عَلَى جَمِيعِ الْبِلَادِ، إِذْ لَوْ كَانَ ذَلِكَ مُرَادًا لَمَا بَقِيَ الْكُفْرُ فِيهَا مَعَ حُصُولِ الْقِتَالِ الَّذِي أَمَرَ اللَّه بِهِ، وَأَمَّا إِذَا كَانَ الْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ هُوَ الثَّانِي، وَهُوَ قَوْلُهُ: قَاتِلُوهُمْ لِغَرَضِ أَنْ يَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ للَّه، فَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ لَمْ يَمْتَنِعْ حَمْلُهُ عَلَى إِزَالَةِ الْكُفْرِ عَنْ جَمِيعِ الْعَالَمِ لِأَنَّهُ لَيْسَ كُلُّ مَا كَانَ غَرَضًا لِلْإِنْسَانِ، فَإِنَّهُ يَحْصُلُ، فَكَانَ الْمُرَادُ الْأَمْرَ بِالْقِتَالِ لِحُصُولِ هَذَا الْغَرَضِ سَوَاءٌ حَصَلَ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ أَوْ لَمْ يَحْصُلْ.
Bunun bütün beldelere hamledilmesi mümkün değildir; zira eğer bu kastedilmiş olsaydı, Allah'ın emrettiği savaşın gerçekleşmesiyle birlikte oralarda küfür baki kalmazdı. Şayet ayetten murat ikincisi ise -ki o da «dinin tamamı Allah'ın olsun gayesiyle onlarla savaşın» sözüdür- bu takdire göre bunun bütün âlemden küfrü gidermeye hamledilmesi imkânsız olmaz. Çünkü insanın gaye edindiği her şey mutlaka gerçekleşecek değildir. Dolayısıyla murat, işin aslında gerçekleşsin veya gerçekleşmesin, bu gayenin hasıl olması için savaşmayı emretmektir.
ثُمَّ قَالَ: فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ بِما يَعْمَلُونَ بَصِيرٌ وَالْمَعْنَى فَإِنِ انْتَهَوْا عَنِ الْكُفْرِ وَسَائِرِ الْمَعَاصِي بِالتَّوْبَةِ وَالْإِيمَانِ فَإِنَّ اللَّهَ بِما يَعْمَلُونَ بَصِيرٌ عَالِمٌ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ شَيْءٌ يُوَصِّلُ إِلَيْهِمْ ثَوَابَهُمْ وَإِنْ تَوَلَّوْا يَعْنِي عَنِ التَّوْبَةِ وَالْإِيمَانِ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَوْلاكُمْ أَيْ وَلِيُّكُمُ الَّذِي يَحْفَظُكُمْ وَيَرْفَعُ الْبَلَاءَ عَنْكُمْ، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّهُ تَعَالَى نِعْمَ الْمَوْلى وَنِعْمَ النَّصِيرُ وَكُلُّ مَا كَانَ فِي حِمَايَةِ هَذَا الْمَوْلَى وَفِي حِفْظِهِ وَكِفَايَتِهِ، كَانَ آمِنًا من الآفات مصوناً عن المخوفات.
Sonra: { فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ بِما يَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Şayet vazgeçerlerse şüphesiz Allah onların yaptıklarını hakkıyla görendir” buyurdu. Bunun manası şudur: Şayet tövbe ve iman ile küfürden ve diğer günahlardan vazgeçerlerse, şüphesiz Allah yaptıklarını hakkıyla gören ve bilendir; O'na hiçbir şey gizli kalmaz, sevaplarını kendilerine ulaştırır. { وَإِنْ تَوَلَّوْا } “Eğer yüz çevirirlerse” yani tövbe ve imandan yüz çevirirlerse, { فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَوْلاكُمْ } “Bilin ki Allah sizin mevlanızdır” yani sizi koruyan ve belayı sizden kaldıran velinizdir. Sonra O'nun { نِعْمَ الْمَوْلى وَنِعْمَ النَّصِيرُ } “O ne güzel mevla, ne güzel yardımcıdır!” olduğunu beyan etmiştir. Bu Mevla'nın himayesinde, muhafazasında ve kifayetinde olan her şey afetlerden emin, korkulardan korunmuş olur.
[سورة الأنفال (٨) : آية ٤١]
[Enfâl Suresi (8), Ayet 41]
وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَما أَنْزَلْنا عَلى عَبْدِنا يَوْمَ الْفُرْقانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٤١)
{ وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَما أَنْزَلْنا عَلى عَبْدِنا يَوْمَ الْفُرْقانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٤١) } “Bilin ki ganimet olarak aldığınız herhangi bir şeyin beşte biri mutlaka Allah'a, Resul'e, akrabaya, yetimlere, yoksullara ve yolcuya aittir; eğer Allah'a ve iki topluluğun karşılaştığı gün, yani Furkan günü kulumuza indirdiğimize inanmışsanız. Allah her şeye kadirdir. (41)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ بِالْمُقَاتَلَةِ فِي قَوْلِهِ: وَقاتِلُوهُمْ وَكَانَ مِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ عِنْدَ الْمُقَاتَلَةِ قَدْ تَحْصُلُ الْغَنِيمَةُ، لَا جَرَمَ ذَكَرَ اللَّه تَعَالَى حُكْمَ الْغَنِيمَةِ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bil ki Allah Teâlâ: { وَقاتِلُوهُمْ } “Onlarla savaşın” kavlinde savaşmayı emredince ve savaş esnasında ganimetin hasıl olabileceği bilinen bir husus olunca, Allah Teâlâ şüphesiz ganimetin hükmünü zikretmiştir. Bu ayette birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْغُنْمُ: الْفَوْزُ بِالشَّيْءِ، يُقَالُ: غَنِمَ يَغْنَمُ غُنْمًا فَهُوَ غَانِمٌ، وَالْغَنِيمَةُ فِي الشَّرِيعَةِ مَا دَخَلَتْ فِي أَيْدِي الْمُسْلِمِينَ مِنْ أَمْوَالِ الْمُشْرِكِينَ عَلَى سَبِيلِ الْقَهْرِ بِالْخَيْلِ وَالرِّكَابِ.
Birinci Mesele: Gunm (غُنْم), bir şeye nail olup kazanmak demektir. «Ganime yagnemu gunmen fe-huve gânimun» (غَنِمَ يَغْنَمُ غُنْمًا فَهُوَ غَانِمٌ) denir. Şeriatta ise ganimet, atlar ve bineklerle zor kullanarak müşriklerin mallarından Müslümanların eline geçen şeylerdir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : (مَا) فِي قَوْلِهِ: أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ مَوْصُولَةٌ وَقَوْلُهُ: مِنْ شَيْءٍ يَعْنِي أي شيء كان حتى الخيط والمخيط فَأَنَّ لِلَّهِ خبر مبتدأ مَحْذُوفٌ تَقْدِيرُهُ: فَحَقٌّ أَوْ فَوَاجِبٌ/ أَنَّ للَّه خُمُسَهُ، وَرَوَى النَّخَعِيُّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ بِالْكَسْرِ، وَتَقْدِيرُهُ: عَلَى قِرَاءَةِ النَّخَعِيِّ فَلِلَّهِ خُمُسُهُ وَالْمَشْهُورُ آكَدُ وَأَثْبَتُ لِلْإِيجَابِ، كَأَنَّهُ قِيلَ: فَلَا بُدَّ مِنْ إِثْبَاتِ الْخُمُسِ فِيهِ، وَلَا سَبِيلَ إِلَى الْإِخْلَالِ بِهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ إِذَا حُذِفَ الْخَبَرُ وَاحْتَمَلَ وُجُوهًا كَثِيرَةً مِنَ الْمُقَدَّرَاتِ كَقَوْلِكَ ثَابِتٌ: وَاجِبٌ، حَقٌّ، لَازِمٌ، كَانَ أَقْوَى لِإِيجَابِهِ مِنَ النَّصِّ عَلَى وَاحِدٍ، وَقُرِئَ خُمُسَهُ بِالسُّكُونِ.
İkinci Mesele: Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ } kavlindeki (mâ / مَا) ism-i mevsuldür (ilgi zamiridir). { مِنْ شَيْءٍ } sözü ise iplik ve iğneye varıncaya kadar herhangi bir şey demektir. { فَأَنَّ لِلَّهِ } ise mahzuf bir mübtedanın (öznenin) haberidir (yüklemidir) ve takdiri: «Fe-hakkun ev fe-vâcibun enne lillâhi humuseh» (Beşte birinin Allah'a ait olması haktır veya vaciptir) şeklindedir. Nehaî, İbn Ömer'den { فَإِنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ } şeklinde hemzenin kesresiyle rivayet etmiştir; Nehaî'nin kıraatine göre takdiri: «Fe-lillâhi humusuh» (Onun beşte biri Allah'a aittir) şeklindedir. Meşhur olan ise vacip kılma (vücub) bakımından daha tekitli ve daha sabittir; sanki şöyle denilmiştir: «Onda beşte birin sabit olması kaçınılmazdır ve bunu ihlal etmenin hiçbir yolu yoktur.» Bunun sebebi şudur: Haber hazfedilip «sâbitun», «vâcibun», «hakkun», «lâzimun» gibi takdir edilen birçok veche ihtimalli olduğunda, bu durum hükmü vacip kılma noktasında tek bir lafzın açıkça belirtilmesinden daha kuvvetli olur. [Kelime] { خُمْسَهُ } şeklinde [mim'in] sükûnu ile de okunmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي كَيْفِيَّةِ قِسْمَةِ الْغَنَائِمِ.
Üçüncü Mesele: Ganimetlerin paylaştırılma keyfiyeti hakkındadır.
اعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَقْتَضِي أَنْ يُؤْخَذَ خُمْسُهَا، وَفِي كَيْفِيَّةِ قِسْمَةِ ذَلِكَ الْخُمْسِ قَوْلَانِ:
Bil ki bu ayet, onun beşte birinin (humus) alınmasını gerektirir. Bu beşte birin paylaştırılma keyfiyeti hakkında iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ الْمَشْهُورُ أَنَّ ذَلِكَ الْخُمْسَ يُخْمَسُ، فَسَهْمٌ لِرَسُولِ اللَّه، وَسَهْمٌ لِذَوِي قُرْبَاهُ مِنْ بَنِي هَاشِمٍ وَبَنِي الْمُطَّلِبِ، دُونَ بَنِي عَبْدِ شَمْسٍ وَبَنِي نَوْفَلٍ، لِمَا
Birinci Görüş: Meşhur olan bu görüşe göre o beşte bir de beşe bölünür: Bir pay Resûlullah'a, bir pay Benî Abdüşşems ve Benî Nevfel hariç tutularak Benî Hâşim ve Benî Muttalib'den olan akrabalarına aittir. Bunun sebebi şudur:
رُوِيَ عَنْ عُثْمَانَ وَجُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ أَنَّهُمَا قَالَا لِرَسُولِ اللَّه ﷺ: هَؤُلَاءِ إِخْوَتُكَ بَنُو هَاشِمٍ لَا يُنْكَرُ فَضْلُهُمْ لِكَوْنِكَ مِنْهُمْ أَرَأَيْتَ إِخْوَانَنَا بَنِي الْمُطَّلِبِ أَعْطَيْتَهُمْ وَحَرَمْتَنَا،
Osman ve Cübeyr b. Mut'im'den rivayet edildiğine göre onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle demişlerdir: «İşte kardeşlerin olan Hâşimoğulları; senin onlardan olmandan ötürü faziletleri inkâr edilemez. Peki, kardeşlerimiz olan Muttaliboğullarına ne dersin; onlara verdin de bizi mahrum bıraktın,
وَإِنَّمَا نَحْنُ وَهُمْ بِمَنْزِلَةٍ وَاحِدَةٍ، فَقَالَ ﵇: «إِنَّهُمْ لَمْ يُفَارِقُونَا فِي جَاهِلِيَّةٍ وَلَا إِسْلَامٍ إِنَّمَا بَنُو هَاشِمٍ وَبَنُو الْمُطَّلِبِ شَيْءٌ وَاحِدٌ وَشَبَّكَ بَيْنَ أَصَابِعِهِ»
halbuki biz ve onlar aynı konumdayız!» Bunun üzerine [Peygamber] aleyhisselâm: «Onlar cahiliyede de İslam'da da bizden ayrılmadılar. Hâşimoğulları ile Muttaliboğulları ancak tek bir şeydir» buyurdu ve parmaklarını birbirine kenetledi.
وَثَلَاثَةُ أَسْهُمٍ لِلْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ، وَأَمَّا بَعْدَ وَفَاةِ الرَّسُولِ ﷺ، فَعِنْدَ الشَّافِعِيِّ ﵀: أَنَّهُ يُقَسَّمُ عَلَى خَمْسَةِ أَسْهُمٍ، سَهْمٌ لِرَسُولِ اللَّه، يُصْرَفُ إِلَى مَا كَانَ يَصْرِفُهُ إِلَيْهِ مِنْ مَصَالِحِ الْمُسْلِمِينَ، كَعُدَّةِ الْغُزَاةِ مِنَ الْكُرَاعِ وَالسِّلَاحِ، وَسَهْمٌ لِذَوِي الْقُرْبَى مِنْ أَغْنِيَائِهِمْ وَفُقَرَائِهِمْ يُقَسَّمُ بَيْنَهُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ، وَالْبَاقِي لِلْفِرَقِ الثَّلَاثَةِ وَهُمْ: الْيَتَامَى، وَالْمَسَاكِينُ، وَابْنُ السَّبِيلِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀: إِنَّ بَعْدَ وَفَاةِ الرَّسُولِ ﵊ سَهْمُهُ سَاقِطٌ بِسَبَبِ مَوْتِهِ، وَكَذَلِكَ سَهْمُ ذَوِي الْقُرْبَى، وإنما يعطون لفقرهم، فهو أُسْوَةُ سَائِرِ الْفُقَرَاءِ، وَلَا يُعْطَى أَغْنِيَاؤُهُمْ فَيُقْسَمُ عَلَى الْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ. وَقَالَ مَالِكٌ: الْأَمْرُ فِي الْخُمْسِ مُفَوَّضٌ إِلَى رَأْيِ الْإِمَامِ إِنْ رَأَى قِسْمَتَهُ عَلَى هَؤُلَاءِ فَعَلَ، وَإِنْ رَأَى إِعْطَاءَ بَعْضِهِمْ دُونَ بَعْضٍ، فَلَهُ ذَلِكَ.
Üç pay da yetimlere, yoksullara ve yolculara aittir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatından sonrasına gelince; Şâfiî rahimehullâh'a göre bu beşte bir yine beş paya bölünür: Resûlullah'ın payı, onun harcadığı gibi savaşçıların at ve silah gibi teçhizatları kabilinden Müslümanların maslahatlarına harcanır. Bir pay, zenginleri ve fakirleri arasında erkeğe iki kadının payı kadar verilmek üzere taksim edilerek akrabalara verilir. Kalanı ise üç zümreye verilir ki bunlar yetimler, yoksullar ve yolculardır. Ebû Hanîfe rahimehullâh ise şöyle demiştir: Resûlullah aleyhisselâm'ın vefatından sonra onun payı vefatı sebebiyle düşmüştür; aynı şekilde akrabaların payı da böyledir; onlar ancak fakirlikleri sebebiyle alırlar, dolayısıyla diğer fakirler gibidirler, zenginlerine verilmez; binaenaleyh [beşte bir] yetimlere, yoksullara ve yolculara taksim edilir. Mâlik ise şöyle demiştir: Beşte bir konusundaki iş imamın (devlet başkanının) görüşüne bırakılmıştır; dilerse bunlara paylaştırır, dilerse bir kısmına verip diğerlerine vermez, bu onun yetkisindedir.
وَاعْلَمْ أَنَّ ظَاهِرَ الْآيَةِ مُطَابِقٌ لِقَوْلِ الشَّافِعِيِّ ﵀ وَصَرِيحٌ فِيهِ، فَلَا يَجُوزُ الْعُدُولُ عَنْهُ إِلَّا لِدَلِيلٍ مُنْفَصِلٍ أَقْوَى مِنْهَا، وَكَيْفَ وَقَدْ قَالَ فِي آخِرِ الْآيَةِ: إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ يَعْنِي: إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ باللَّه فَاحْكُمُوا بِهَذِهِ الْقِسْمَةِ، وَهُوَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ مَتَى لَمْ يَحْصُلِ الْحُكْمُ بِهَذِهِ الْقِسْمَةِ، لَمْ يَحْصُلِ الْإِيمَانُ باللَّه.
Bil ki ayetin zahiri Şâfiî rahimehullâh'ın kavline mutabıktır ve bu konuda açıktır. Dolayısıyla bundan daha kuvvetli müstakil bir delil bulunmadıkça bu görüşten vazgeçmek caiz değildir. Nasıl caiz olsun ki, Allah ayetin sonunda: { إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ } “Eğer Allah'a inanmışsanız” yani «Eğer Allah'a inanmışsanız bu taksimata göre hükmedin» buyurmuştur. Bu da göstermektedir ki bu taksimata göre hüküm gerçekleşmediğinde, Allah'a iman gerçekleşmiş olmaz.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ أَبِي الْعَالِيَةِ: إِنَّ خُمْسَ الْغَنِيمَةِ يُقَسَّمُ عَلَى سِتَّةِ أَقْسَامٍ، فَوَاحِدٌ مِنْهَا للَّه، وَوَاحِدٌ لِرَسُولِ اللَّه، وَالثَّالِثُ لِذَوِي الْقُرْبَى، وَالثَّلَاثَةُ الْبَاقِيَةُ لِلْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ قَالُوا: وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ خُمْسَ الْغَنِيمَةِ للَّه، ثُمَّ لِلطَّوَائِفِ الْخَمْسَةِ، ثُمَّ الْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ/ مِنْهُمْ مَنْ قَالَ: يُصْرَفُ سَهْمُ اللَّه إِلَى الرَّسُولِ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: يُصْرَفُ إِلَى عِمَارَةِ الْكَعْبَةِ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّهُ ﵇ كَانَ يَضْرِبُ يَدَهُ فِي هَذَا الْخُمْسِ، فَمَا قَبَضَ عَلَيْهِ مِنْ شَيْءٍ جَعَلَهُ لِلْكَعْبَةِ، وَهُوَ الَّذِي سُمِّيَ للَّه تَعَالَى.
İkinci Görüş: Ebü'l-Âliye'nin görüşüdür: Ganimetin beşte biri altı kısma ayrılır: Biri Allah'a, biri Resûlullah'a, üçüncüsü akrabalara, kalan üçü de yetimlere, yoksullara ve yolculara aittir. Şöyle demişlerdir: Bunun delili, Allah Teâlâ'nın ganimetin beşte birini önce Allah'a, sonra beş zümreye kılmış olmasıdır. Sonra bu görüşü savunanlardan kimi: «Allah'ın payı Resul'e sarf edilir» demiş, kimi de: «Kâbe'nin imarına sarf edilir» demiştir. Bazıları da şöyle demiştir: [Peygamber] aleyhisselâm elini bu beşte birin içine daldırır, avucuna ne gelirse onu Kâbe için ayırırdı; işte Allah Teâlâ için isimlendirilen pay budur.
وَالْقَائِلُونَ بِالْقَوْلِ الْأَوَّلِ أَجَابُوا عَنْهُ: بِأَنَّ قَوْلَهُ: لِلَّهِ لَيْسَ الْمَقْصُودُ مِنْهُ إِثْبَاتَ نَصِيبٍ للَّه. فَإِنَّ الْأَشْيَاءَ كُلَّهَا مُلْكٌ للَّه، وَمِلْكُهُ وَإِنَّمَا الْمَقْصُودُ مِنْهُ افْتِتَاحُ الْكَلَامِ بِذِكْرِ اللَّه عَلَى سَبِيلِ التَّعْظِيمِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ: قُلِ الْأَنْفالُ لِلَّهِ وَالرَّسُولِ وَاحْتَجَّ الْقَفَّالُ عَلَى صِحَّةِ هَذَا الْقَوْلِ بِمَا
Birinci görüşü savunanlar buna şöyle cevap vermişlerdir: { لِلَّهِ } “Allah'a [aittir]” sözünden maksat Allah'a bir pay tahsis etmek değildir. Çünkü her şey zaten Allah'ın mülkü ve sahipliğindedir. Maksat sadece: { قُلِ الْأَنْفالُ لِلَّهِ وَالرَّسُولِ } “De ki: Ganimetler Allah'a ve Resul'e aittir” kavlinde olduğu gibi tazim maksadıyla kelama Allah'ın zikriyle başlamaktır. Kaffâl bu görüşün sıhhatine şununla delil getirmiştir:
رُوِيَ عَنْ رَسُولِ اللَّه ﷺ، أَنَّهُ قَالَ لَهُمْ فِي غَنَائِمِ خَيْبَرَ: «مالي مِمَّا أَفَاءَ اللَّه عَلَيْكُمْ إِلَّا الْخُمُسَ وَالْخُمُسُ مردود فيكم»
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiğine göre o, Hayber ganimetleri hakkında onlara şöyle buyurmuştur: «Allah'ın size ganimet kıldığı şeylerden beşte bir haricinde bana hiçbir şey yoktur; o beşte bir de yine size döndürülmektedir.»
فقوله: مالي إِلَّا الْخُمُسُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ سَهْمَ اللَّه وَسَهْمَ الرَّسُولِ وَاحِدٌ، وَعَلَى الْإِضْمَامِ سَهْمُهُ السُّدْسُ لَا الْخُمْسُ، وَإِنْ قُلْنَا: إِنَّ السَّهْمَيْنِ يَكُونَانِ لِلرَّسُولِ. صَارَ سَهْمُهُ أَزْيَدَ مِنَ الْخُمْسِ، وَكِلَا القولين ينافي ظاهر قوله: «مالي إِلَّا الْخُمْسُ» هَذَا هُوَ الْكَلَامُ فِي قِسْمَةِ خُمْسِ الْغَنِيمَةِ، وَأَمَّا الْبَاقِي وَهُوَ أَرْبَعَةُ أَخْمَاسِ الْغَنِيمَةِ فَهِيَ لِلْغَانِمِينَ. لِأَنَّهُمُ الَّذِينَ حَازُوهُ وَاكْتَسَبُوهُ كَمَا يُكْتَسَبُ الْكَلَأُ بِالِاحْتِشَاشِ، وَالطَّيْرُ بِالِاصْطِيَادِ، وَالْفُقَهَاءُ اسْتَنْبَطُوا مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ مَسَائِلَ كَثِيرَةً مَذْكُورَةً فِي كُتُبِ الْفِقْهِ.
Onun: «Bana beşte bir haricinde [bir şey yoktur]» sözü, Allah'ın payı ile Resul'ün payının bir olduğuna delalet eder. [Altı paya] katma durumunda ise onun payı beşte bir değil, altıda bir olur. Eğer: «İki pay da Resul'e aittir» dersek, payı beşte birden fazla olur. Her iki görüş de: «Bana beşte bir haricinde [bir şey yoktur]» sözünün zahirine aykırıdır. Ganimetin beşte birinin taksimine dair söz budur. Geriye kalan ganimetin beşte dördüne gelince, bu ganimeti alanlarındır. Çünkü otun biçilerek, kuşun avlanarak mülk edinildiği gibi, onu ele geçiren ve kazananlar onlardır. Fakihler bu ayetten fıkıh kitaplarında zikredilen pek çok mesele istinbat etmişlerdir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ يَجُوزُ قِسْمَةُ الْغَنَائِمِ فِي دَارِ الْحَرْبِ، كَمَا هُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ ﵀، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ: أَنَّ قَوْلَهُ: فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ يَقْتَضِي ثُبُوتَ الْمِلْكِ لِهَؤُلَاءِ فِي الْغَنِيمَةِ، وَإِذَا حَصَلَ الْمِلْكُ لَهُمْ فِيهِ، وَجَبَ جَوَازُ الْقِسْمَةِ لِأَنَّهُ لَا مَعْنًى لِلْقِسْمَةِ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ إِلَّا صَرْفُ الْمِلْكِ إِلَى الْمَالِكِ، وَذَلِكَ جَائِزٌ بِالِاتِّفَاقِ.
Dördüncü Mesele: Ayet, Şâfiî rahimehullâh'ın kavlinde olduğu gibi dârü'l-harpte ganimetlerin taksim edilmesinin caiz olduğuna delalet etmiştir. Bunun delili şudur: { فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ } kavli, bu kimselerin ganimette mülkiyetinin sabit olmasını iktiza eder. Onlar için onda mülkiyet hasıl olunca taksimin caiz olması vacip olur; çünkü bu takdirde taksimin mülkü sahibine ulaştırmaktan başka bir anlamı yoktur ve bu da ittifakla caizdir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: اخْتَلَفُوا فِي ذَوِي الْقُرْبَى. قِيلَ: هُمْ بَنُو هَاشِمٍ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: هُمْ بَنُو هَاشِمٍ
Beşinci Mesele: Akrabalar (zü'l-kurbâ) hakkında ihtilaf etmişlerdir. Denildi ki: Onlar Hâşimoğullarıdır. Şâfiî rahimehullâh şöyle demiştir: Onlar Hâşimoğulları
وَبَنُو الْمُطَّلِبِ. وَاحْتَجَّ بِالْخَبَرِ الَّذِي رَوَيْنَاهُ. وَقِيلَ: آلُ عَلِيٍّ، وَجَعْفَرٍ، وَعَقِيلٍ، وَآلُ عَبَّاسٍ، وَوَلَدُ الحرث بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ.
ve Muttaliboğullarıdır; rivayet ettiğimiz haberi delil getirmiştir. Denildi ki: [Onlar] Ali, Ca'fer, Akîl ailesi, Abbas ailesi ve Hâris b. Abdülmuttalib'in çocuklarıdır; bu da Ebû Hanîfe'nin görüşüdür.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: حَكَى صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» عَنِ الْكَلْبِيِّ: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ بِبَدْرٍ. وَقَالَ الْوَاقِدِيُّ ﵀: كَانَ الْخُمْسُ فِي غَزْوَةِ بَنِي قَيْنُقَاعَ بَعْدَ بَدْرٍ بِشَهْرٍ وَثَلَاثَةِ أَيَّامٍ لِلنِّصْفِ مِنْ شَوَّالٍ عَلَى رَأْسِ عِشْرِينَ شَهْرًا مِنَ الْهِجْرَةِ.
Altıncı Mesele: Keşşâf sahibi Kelbî'den bu ayetin Bedir'de indiğini nakletmiştir. Vâkıdî rahimehullâh ise şöyle demiştir: Beşte bir [uygulaması], Bedir'den bir ay üç gün sonra, hicretin yirminci ayının başındaki Şevval ayının ortasında vuku bulan Benî Kaynukâ Gazvesi'nde olmuştur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَالْمَعْنَى اعْلَمُوا أَنَّ خُمْسَ الْغَنِيمَةِ مَصْرُوفٌ إِلَى هَذِهِ الْوُجُوهِ الْخَمْسَةِ فَاقْطَعُوا عَنْهُ أَطْمَاعَكُمْ وَاقْنَعُوا بِالْأَخْمَاسِ الْأَرْبَعَةِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَما أَنْزَلْنا عَلى عَبْدِنا يَعْنِي: إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ باللَّه وَبِالْمُنْزَلِ عَلَى عَبْدِنَا يَوْمَ الْفُرْقَانِ، يَوْمَ بَدْرٍ. وَالْجَمْعَانِ: الْفَرِيقَانِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَالْكَافِرِينَ، وَالْمُرَادُ مِنْهُ مَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مِنَ الْآيَاتِ، وَالْمَلَائِكَةِ، وَالْفَتْحِ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ أَيْ يَقْدِرُ عَلَى نَصْرِكُمْ وأنتم قليلون ذليلون واللَّه أعلم.
Sonra Allah Teâlâ: { إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ } buyurmuştur. Manası: Ganimetin beşte birinin bu beş yere sarf edildiğini bilin, ona olan tamahınızı kesin ve eğer Allah'a iman etmişseniz beşte dörtle yetinin demektir. { وَما أَنْزَلْنا عَلى عَبْدِنا } yani: Eğer Allah'a ve Furkan günü, yani Bedir günü kulumuza indirilen şeylere iman etmişseniz. İki topluluk (cem'ân): Müslümanlar ve kâfirler fırkasıdır. Bundan murat ise o günde onun üzerine indirilen ayetler, melekler ve fetihtir. { وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } yani sizler az ve zayıf olduğunuz halde size yardım etmeye kadirdir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
[سورة الأنفال (٨) : آية ٤٢]
[Enfâl Suresi (8), Ayet 42]
إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيا وَهُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوى وَالرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَلَوْ تَواعَدْتُمْ لاخْتَلَفْتُمْ فِي الْمِيعادِ وَلكِنْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولاً لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَيَحْيى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ وَإِنَّ اللَّهَ لَسَمِيعٌ عَلِيمٌ (٤٢)
{ إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيا وَهُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوى وَالرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَلَوْ تَواعَدْتُمْ لاخْتَلَفْتُمْ فِي الْمِيعادِ وَلكِنْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولاً لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَيَحْيى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ وَإِنَّ اللَّهَ لَسَمِيعٌ عَلِيمٌ (٤٢) } “Hani siz vadinin yakın kenarında, onlar ise uzak kenarında idiler; kervan da sizden daha aşağıda idi. Eğer sözleşmiş olsaydınız, sözleştiğiniz vakit ve yerde ihtilafa düşerdiniz. Fakat Allah, yapılması gereken bir emri yerine getirmek, helak olanın apaçık bir delilden sonra helak olması, yaşayanın da apaçık bir delilden sonra yaşaması için [böyle yaptı]. Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (42)”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيا وَهُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوى] وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيا وَهُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوى } kavli hakkında] Bu ayette birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي قَوْلِهِ: إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيا قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ مُتَعَلِّقٌ بِمُضْمَرٍ مَعْنَاهُ وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ كَذَا وَكَذَا، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ [الْأَنْفَالِ: ٢٦] وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: إِذْ بَدَلًا عَنْ يَوْمَ الْفُرْقانِ.
Birinci Mesele: O'nun { إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيا } kavli hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Gizli bir fiile taalluk etmektedir; manası: Allah Teâlâ'nın: { وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ } [Enfâl, 26] “Hatırlayın ki siz az idiniz...” buyurduğu gibi, «Hani siz şöyle şöyle bir konumda idiniz, hatırlayın» demektir. İkincisi: { إِذْ } lafzının { يَوْمَ الْفُرْقانِ } lafzından bedel olmasıdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَنَافِعٌ وَأَبُو عَمْرٍو بِالْعِدْوَةِ بِكَسْرِ الْعَيْنِ فِي الْحَرْفَيْنِ. وَالْبَاقُونَ بِالضَّمِّ، وَهُمَا لُغَتَانِ. قَالَ ابْنُ السِّكِّيتِ: عُدْوَةُ الْوَادِي وَعِدْوَتُهُ جَانِبُهُ، وَالْجَمْعُ عُدًى، وَعِدًى. قَالَ الْأَخْفَشُ: الْكَسْرُ كَلَامُ الْعَرَبِ لَمْ يُسْمَعْ عَنْهُمْ غَيْرُ ذَلِكَ. وَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ يَحْيَى: الضَّمُّ فِي الْعُدْوَةِ أَكْثَرُ اللُّغَتَيْنِ. وَحَكَى صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : الضَّمَّ وَالْفَتْحَ وَالْكَسْرَ. قال: وقرئ بهن وبالعدية عَلَى قَلْبِ الْوَاوِ يَاءً، لِأَنَّ بَيْنَهَا وَبَيْنَ الْكَسْرِ حَاجِزًا غَيْرَ حَصِينٍ، كَمَا فِي الْفِتْيَةِ. وَأَمَّا الدُّنْيا فَتَأْنِيثُ الْأَدْنَى وَضِدُّهُ الْقُصْوى وَهُوَ تَأْنِيثُ الْأَقْصَى، وَكُلُّ شَيْءٍ تَنَحَّى عَنْ شَيْءٍ، فَقَدْ قَصَا، وَالْأَقْصَى وَالْقُصْوَى كَالْأَكْبَرِ وَالْكُبْرَى.
İkinci Mesele: İbn Kesîr, Nâfi' ve Ebû Amr her iki kelimede de ayın harfinin kesresiyle { بِالْعِدْوَةِ } şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise zamme ile okumuşlardır; bunlar iki ayrı lügattir. İbnu's-Sikkît şöyle demiştir: Vadinin udvesi (عُدْوَةُ الْوَادِي) ve idvesi (عِدْوَتُهُ), onun kenarı demektir; çoğulu «uden» (عُدًى) ve «iden» (عِدًى) gelir. Ahfeş şöyle demiştir: Kesre ile okuyuş Arapların kelamıdır, onlardan bundan başkası işitilmemiştir. Ahmed b. Yahyâ ise: «Udve kelimesinde zamme ile okuyuş iki lügatten daha yaygın olanıdır» demiştir. Keşşâf sahibi zamme, fetha ve kesre okunuşlarını nakletmiştir. Şöyle demiştir: Bunlarla ve 'fityeh' (فِتْيَة) kelimesinde olduğu gibi, vav ile kesre arasında koruyucu olmayan bir engel bulunduğu için vav harfinin yâ'ya kalbedilmesiyle 'udye' (عُدْيَة) şeklinde de okunmuştur. { الدُّنْيا } ise 'ednâ' (الْأَدْنَى) kelimesinin müennesidir (dişilidir); zıddı ise 'aksâ' (الْأَقْصَى) kelimesinin müennesi olan { الْقُصْوى } lafzıdır. Bir şeyden uzaklaşan her şeye 'kasâ' (قَصَا) denir. el-Aksâ ve el-Kusvâ kelimeleri, el-Ekber ve el-Kübrâ gibidir.
فَإِنْ قِيلَ: كِلْتَاهُمَا فُعْلَى مِنْ بَابِ الْوَاوِ، فَلِمَ جَاءَتْ إِحْدَاهُمَا بِالْيَاءِ وَالثَّانِيَةُ بِالْوَاوِ؟
Eğer: «Her ikisi de vav babından fu'lâ (فُعْلَى) veznindedir; peki neden biri yâ ile, diğeri vav ile gelmiştir?» denilirse,
قُلْنَا: الْقِيَاسُ قَلْبُ الْوَاوِ يَاءً، كَالْعُلْيَا. وَأَمَّا الْقُصْوَى، فَقَدْ جَاءَ شَاذًّا، وَأَكْثَرُ اسْتِعْمَالِهِ عَلَى أَصْلِهِ.
Deriz ki: Kural olan, 'ulyâ' (الْعُلْيَا) kelimesinde olduğu gibi vavın yâ'ya kalbedilmesidir. 'Kusvâ' (الْقُصْوَى) ise şaz olarak gelmiştir ve ekseri kullanımı aslı üzeredir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْمُرَادُ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيَا، مَا يَلِي جَانِبَ الْمَدِينَةِ، وَبِالْقُصْوَى، مَا يَلِي جَانِبَ مَكَّةَ وَكَانَ الْمَاءُ فِي الْعُدْوَةِ الَّتِي نَزَلَ بِهَا الْمُشْرِكُونَ، وَكَانَ اسْتِظْهَارُهُمْ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ أَشَدَّ وَالرَّكْبُ الْعِيرُ الَّتِي خَرَجُوا لَهَا كَانَتْ فِي مَوْضِعٍ أَسْفَلَ مِنْكُمْ إِلَى سَاحِلِ الْبَحْرِ وَلَوْ تَواعَدْتُمْ أَنْتُمْ وَأَهْلُ/ مَكَّةَ عَلَى الْقِتَالِ، لَخَالَفَ بَعْضُكُمْ بَعْضًا لِقِلَّتِكُمْ وَكَثْرَتِهِمْ وَلكِنْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولًا أَيْ أَنَّهُ يُثَبِّتُكُمُ اللَّه، وَيَنْصُرُكُمْ، لِيَقْضِيَ أَمْرًا كَانَ مَفْعُولًا، وَاجِبًا أَنْ يَخْرُجَ إِلَى الْفِعْلِ وَقَوْلُهُ: لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ بَدَلٌ مِنْ قَوْلِهِ: لِيَقْضِيَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Üçüncü Mesele: Yakın kenardan (el-udvetü'd-dünyâ) murat, Medine tarafına bitişik olan kısımdır; uzak kenardan (el-kusvâ) murat ise Mekke tarafına bitişik olan kısımdır. Su, müşriklerin konakladığı kenarda bulunuyordu ve onların bu cihetten üstünlükleri daha fazlaydı. Süvari birliği (er-rekb) ise uğruna çıktıkları kervandı ve sizden daha aşağıda, deniz sahiline doğru bir mevkide bulunuyordu. { وَلَوْ تَواعَدْتُمْ } “Eğer sözleşmiş olsaydınız” yani siz ve Mekke halkı savaşmak üzere sözleşmiş olsaydınız, sizin azlığınız ve onların çokluğu sebebiyle birbirinize muhalefet ederdiniz. { وَلكِنْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولًا } “Fakat Allah, yapılması gereken bir emri yerine getirmek için...” yani yapılması gereken, fiiliyata dökülmesi vacip olan bir emri yerine getirmek maksadıyla Allah sizi sebatkâr kıldı ve size yardım etti. O'nun { لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ } “helak olanın helak olması için...” kavli { لِيَقْضِيَ } kavlinden bedeldir. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لَا شَكَّ أَنَّ عَسْكَرَ الرَّسُولِ ﵇ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ كَانُوا فِي غَايَةِ الْخَوْفِ وَالضَّعْفِ بِسَبَبِ الْقِلَّةِ وَعَدَمِ الْأُهْبَةِ، وَنَزَلُوا بَعِيدِينَ عَنِ الْمَاءِ، وَكَانَتِ الْأَرْضُ الَّتِي نَزَلُوا فِيهَا أَرْضًا رَمْلِيَّةً تَغُوصُ فِيهَا أَرْجُلُهُمْ. وَأَمَّا الْكُفَّارُ، فَكَانُوا فِي غَايَةِ الْقُوَّةِ بِسَبَبِ الْكَثْرَةِ فِي الْعَدَدِ، وَبِسَبَبِ حُصُولِ الْآلَاتِ وَالْأَدَوَاتِ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا قَرِيبِينَ مِنَ الْمَاءِ، وَلِأَنَّ الْأَرْضَ الَّتِي نَزَلُوا فِيهَا كَانَتْ صَالِحَةً لِلْمَشْيِ، وَلِأَنَّ الْعِيرَ كَانُوا خَلْفَ ظُهُورِهِمْ، وَكَانُوا يَتَوَقَّعُونَ مَجِيءَ الْمَدَدِ مِنَ الْعِيرِ إِلَيْهِمْ سَاعَةً فَسَاعَةً، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى قَلَبَ الْقِصَّةَ وَعَكَسَ الْقَضِيَّةَ، وَجَعَلَ الْغَلَبَةَ لِلْمُسْلِمِينَ، وَالدَّمَارَ عَلَى الْكَافِرِينَ فَصَارَ ذَلِكَ مِنْ أَعْظَمِ الْمُعْجِزَاتِ وَأَقْوَى الْبَيِّنَاتِ عَلَى صِدْقِ مُحَمَّدٍ ﷺ، فِيمَا أَخْبَرَ عَنْ رَبِّهِ مِنْ وَعْدِ النَّصْرِ وَالْفَتْحِ وَالظَّفَرِ. فَقَوْلُهُ: لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ إِشَارَةٌ إِلَى هَذَا الْمَعْنَى، وَهُوَ أَنَّ الَّذِينَ هَلَكُوا إِنَّمَا هَلَكُوا بَعْدَ مُشَاهَدَةِ هَذِهِ الْمُعْجِزَةِ، وَالْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ بَقُوا فِي الْحَيَاةِ شَاهَدُوا هَذِهِ الْمُعْجِزَةَ الْقَاهِرَةَ، وَالْمُرَادُ مِنَ الْبَيِّنَةِ هَذِهِ الْمُعْجِزَةُ.
Birinci Mesele: Şüphe yok ki Resul aleyhisselâm'ın ordusu başlangıçta sayı azlığı ve hazırlıksızlık sebebiyle son derece korku ve zafiyet içindeydi; sudan uzağa konaklamışlardı ve konakladıkları yer ayaklarının içine gömüldüğü kumluk bir araziydi. Kâfirlere gelince; sayıca çokluk, alet ve teçhizatın mevcudiyeti sebebiyle son derece güçlü idiler; zira suya yakındılar, konakladıkları arazi yürümeye elverişliydi ve kervan arkalarındaydı, kervandan her an takviye gelmesini bekliyorlardı. Sonra Allah Teâlâ durumu tersine çevirdi, meseleyi aksi hale getirdi; galibiyeti Müslümanlara, helaki ise kâfirlere verdi. Böylece bu durum, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in Rabbinden haber verdiği zafer, fetih ve muzafferiyet vaadindeki doğruluğuna en büyük mucizelerden ve en güçlü apaçık delillerden biri oldu. Dolayısıyla O'nun: { لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ } “Helak olanın apaçık bir delilden sonra helak olması için” sözü bu manaya işarettir. Bu da helak olanların ancak bu mucizeyi müşahede ettikten sonra helak oldukları, hayatta kalan müminlerin de bu ezici mucizeyi müşahede ettikleri anlamına gelir. Apaçık delilden (beyyine) murat ise bu mucizedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولًا وَفِي قَوْلِهِ: لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ لَامُ الْغَرَضِ، وَظَاهِرُهُ يَقْتَضِي تَعْلِيلَ أَفْعَالِ اللَّه وَأَحْكَامِهِ بِالْأَغْرَاضِ وَالْمَصَالِحِ، إِلَّا أَنَّا نَصْرِفُ هَذَا الْكَلَامَ عَنْ ظَاهِرِهِ بِالدَّلَائِلِ الْعَقْلِيَّةِ الْمَشْهُورَةِ.
İkinci Mesele: { لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولاً } kavlindeki lâm ile { لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ } kavlindeki lâm, gaye (illet) bildiren lâmdır. Zahiri, Allah'ın fiillerinin ve hükümlerinin gayeler ve maslahatlarla gerekçelendirilmesini iktiza eder; ancak biz meşhur aklî deliller sebebiyle bu kelamı zahirinden çeviririz.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ ظَاهِرُهُ يَقْتَضِي أَنَّهُ تَعَالَى أَرَادَ مِنَ الْكُلِّ الْعِلْمَ وَالْمَعْرِفَةَ وَالْخَيْرَ وَالصَّلَاحَ، وَذَلِكَ يَقْدَحُ فِي قَوْلِ أَصْحَابِنَا: أَنَّهُ تَعَالَى أَرَادَ الْكُفْرَ مِنَ الْكَافِرِ، لَكِنَّا نَتْرُكُ هَذَا الظَّاهِرَ بالدلائل المعلومة.
Üçüncü Mesele: O'nun: { لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ } kavlinin zahiri, Allah Teâlâ'nın herkesten ilim, marifet, hayır ve salah murat ettiğini iktiza eder. Bu da ashabımızın (Ehl-i Sünnet âlimlerimizin): «Allah Teâlâ kâfirden küfrü murat etmiştir» şeklindeki kavline nakîza teşkil eder; ancak biz bilinen delillerle bu zahiri terk ederiz.
المسألة الرابعة: قوله: وَيَحْيى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ قَرَأَ نَافِعٌ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ وَالْبَزِّيُّ عَنِ ابْنِ كَثِيرٍ وَنُصَيْرُ عَنِ الْكِسَائِيِّ مَنْ حَيِيَ بِإِظْهَارِ الْيَاءَيْنِ وَأَبُو عَمْرٍو، وَابْنُ كَثِيرٍ بِرِوَايَةِ الْقَوَّاسِ، وَابْنُ عَامِرٍ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ وَالْكِسَائِيُّ بِيَاءٍ مُشَدَّدَةٍ عَلَى الْإِدْغَامِ. فَأَمَّا الْإِدْغَامُ فَلِلُزُومِ الْحَرَكَةِ فِي الثَّانِي، فَجَرَى مَجْرَى رَدَّ لِأَنَّهُ فِي الْمُصْحَفِ مَكْتُوبٌ بِيَاءٍ وَاحِدَةٍ. وَأَمَّا الْإِظْهَارُ فَلِامْتِنَاعِ الْإِدْغَامِ فِي مُضَارِعِهِ مِنْ «يَحْيَى» فَجَرَى عَلَى مُشَاكَلَتِهِ، وَأَجَازَ بَعْضُ الْكُوفِيِّينَ الْإِدْغَامَ فِي يَحْيى.
Dördüncü Mesele: O'nun: { وَيَحْيى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ } kavmini Nâfi', Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir, İbn Kesîr'den rivayetle Bezzî ve Kisâî'den rivayetle Nusayr iki yâ'nın izharıyla «men hayiye» (مَنْ حَيِيَ) şeklinde okumuşlardır. Ebû Amr, el-Kavvâs rivayetiyle İbn Kesîr, İbn Âmir, Âsım'dan rivayetle Hafs ve Kisâî ise idgam ile şeddeli tek yâ (مَنْ حَيَّ) şeklinde okumuşlardır. İdgama gelince, bu ikincisinin harekeli olmasının lüzumundan ötürüdür; dolayısıyla Mushaf'ta tek yâ ile yazıldığı için 'radde' (رَدَّ) fiili gibi cereyan etmiştir. İzhara gelince, muzarisi olan 'yahyâ' (يَحْيَى) fiilinde idgamın imkânsızlığından ötürüdür; dolayısıyla ona uygunluk üzere cereyan etmiştir. Bazı Kûfeliler 'yahyâ' fiilinde de idgamı caiz görmüşlerdir.
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى خَتَمَ الْآيَةَ بِقَوْلِهِ: وَإِنَّ اللَّهَ لَسَمِيعٌ عَلِيمٌ أَيْ يَسْمَعُ دُعَاءَكُمْ وَيَعْلَمُ حَاجَتَكُمْ وضعفكم، فأصلح مهمكم.
Sonra Allah Teâlâ ayeti: { وَإِنَّ اللَّهَ لَسَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” kavliyle hitama erdirmiştir; yani dualarınızı işitir, ihtiyacınızı ve zafiyetinizi bilir; böylece mühim işlerinizi ıslah etmiştir.
[سورة الأنفال (٨) : آية ٤٣]
[Enfâl Suresi (8), Ayet 43]
إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ فِي مَنامِكَ قَلِيلاً وَلَوْ أَراكَهُمْ كَثِيراً لَفَشِلْتُمْ وَلَتَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَلكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (٤٣)
{ إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ فِي مَنامِكَ قَلِيلاً وَلَوْ أَراكَهُمْ كَثِيراً لَفَشِلْتُمْ وَلَتَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَلكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (٤٣) } “Hani Allah uykunda onları sana az gösteriyordu. Eğer onları sana çok gösterseydi, mutlaka yılgınlık gösterir ve bu hususta çekişirdiniz. Fakat Allah [sizi] kurtardı. Şüphesiz O, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir. (43)”
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ النَّوْعُ الثَّانِي مِنَ النِّعَمِ الَّتِي أَنْعَمَ اللَّه بِهَا عَلَى أَهْلِ بَدْرٍ، وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Bil ki bu, Allah'ın Bedir ehline lütfettiği nimetlerin ikinci türüdür. Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ مَنْصُوبٌ بِإِضْمَارِ اذْكُرْ، أَوْ هُوَ بَدَلٌ ثَانٍ مِنْ يَوْمَ الْفُرْقَانِ أَوْ مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ:
Birinci Mesele: { إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ } kavli gizli bir 'uzkur' (hatırla) fiili ile mansuptur veya { يَوْمَ الْفُرْقانِ } lafzından ikinci bir bedeldir veya O'nun:
لَسَمِيعٌ عَلِيمٌ أَيْ يَعْلَمُ الْمَصَالِحَ إِذْ يُقَلِّلُهُمْ فِي أَعْيُنِكُمْ.
{ لَسَمِيعٌ عَلِيمٌ } kavline taalluk etmektedir; yani onları gözlerinizde azalttığı vakit maslahatları hakkıyla bilendir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ مُجَاهِدٌ: أَرَى اللَّه النَّبِيَّ ﵇ كُفَّارَ قُرَيْشٍ فِي مَنَامِهِ قَلِيلًا فَأَخْبَرَ بِذَلِكَ أَصْحَابَهُ.
İkinci Mesele: Mücâhid şöyle demiştir: Allah, Peygamber aleyhisselâm'a rüyasında Kureyş kâfirlerini az gösterdi, o da bunu ashabına haber verdi.
فَقَالُوا: رُؤْيَا النَّبِيِّ حَقٌّ، الْقَوْمُ قَلِيلٌ، فَصَارَ ذَلِكَ سَبَبًا لِجَرَاءَتِهِمْ وقوة قلوبهم.
Bunun üzerine: «Peygamber'in rüyası haktır, o kavim azdır» dediler ve bu durum onların cesaretlerine ve kalplerinin kuvvet bulmasına sebep oldu.
فَإِنْ قِيلَ: رُؤْيَةُ الْكَثِيرِ قَلِيلًا غَلَطٌ، فَكَيْفَ يَجُوزُ مِنَ اللَّه تَعَالَى أَنْ يَفْعَلَ ذَلِكَ؟
Eğer: «Çok olanın az görülmesi bir yanılgıdır; Allah Teâlâ'nın bunu yapması nasıl caiz olur?» denilirse,
قُلْنَا: مَذْهَبُنَا أَنَّهُ تَعَالَى يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ وَيُحْكِمُ مَا يُرِيدُ، وَأَيْضًا لَعَلَّهُ تَعَالَى أَرَاهُ الْبَعْضَ دُونَ الْبَعْضِ فَحَكَمَ الرَّسُولُ عَلَى أُولَئِكَ الَّذِينَ رَآهُمْ بِأَنَّهُمْ قَلِيلُونَ. وَعَنِ الْحَسَنِ: هَذِهِ الْإِرَاءَةُ كَانَتْ فِي الْيَقَظَةِ. قَالَ: وَالْمُرَادُ مِنَ الْمَنَامِ الْعَيْنُ الَّتِي هِيَ مَوْضِعُ النَّوْمِ.
Deriz ki: Bizim mezhebimize göre O Teâlâ dilediğini yapar ve murat ettiğine hükmeder. Ayrıca O Teâlâ muhtemelen ona ordunun bir kısmını göstermiş, bir kısmını göstermemiştir; Resul de gördüğü kimselerin az olduğuna hükmetmiştir. Hasan'dan rivayet edildiğine göre bu gösterme uyanıkken idi. O şöyle demiştir: Menâm (uyku) kelimesinden murat, uyku mahalli olan gözdür.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلَوْ أَراكَهُمْ كَثِيراً لَذَكَرْتَهُ لِلْقَوْمِ وَلَوْ سَمِعُوا ذَلِكَ لَفَشِلُوا وَلَتَنَازَعُوا، وَمَعْنَى التَّنَازُعِ فِي الْأَمْرِ، الِاخْتِلَافُ الَّذِي يُحَاوِلُ بِهِ كُلُّ وَاحِدٍ نَزْعَ صَاحِبِهِ عَمَّا هُوَ عَلَيْهِ، وَالْمَعْنَى: لَاضْطَرَبَ أَمْرُكُمْ وَاخْتَلَفَتْ كَلِمَتُكُمْ وَلكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ أَيْ سَلَّمَكُمْ مِنَ الْمُخَالَفَةِ فِيمَا بَيْنَكُمْ. وَقِيلَ: سَلَّمَ اللَّه لَهُمْ أَمْرَهُمْ حَتَّى أَظْهَرَهُمْ عَلَى عَدُوِّهِمْ، وَقِيلَ سَلَّمَهُمْ مِنَ الْهَزِيمَةِ يَوْمَ بَدْرٍ وَالْأَظْهَرُ أَنَّ الْمُرَادَ، وَلَكِنَّ اللَّه سَلَّمَكُمْ مِنَ التَّنَازُعِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ يَعْلَمُ مَا يَحْصُلُ فِيهَا مِنَ الْجَرَاءَةِ وَالْجُبْنِ وَالصَّبْرِ وَالْجَزَعِ.
Sonra Allah Teâlâ: { وَلَوْ أَراكَهُمْ كَثِيراً } “Eğer onları sana çok gösterseydi” bunu topluluğa zikrederdin; şayet onlar bunu işitseydiler { لَفَشِلْتُمْ وَلَتَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ } mutlaka yılgınlık gösterir ve çekişirdiniz buyurdu. İşi çekişmenin manası, her birinin arkadaşını üzerinde bulunduğu durumdan koparmaya çalıştığı ihtilaftır. Manası: İşiniz bozulur ve birliğiniz dağılırdı. { وَلكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ } “Fakat Allah selamet verdi” yani aranızdaki ihtilaftan sizi kurtardı. Denildi ki: Düşmanlarına üstün kılıncaya kadar Allah onların işini selamete erdirdi. Denildi ki: Bedir günü hezimete uğramaktan onları kurtardı. Daha zahir olan ise muradın: «Fakat Allah sizi çekişmekten kurtardı» olmasıdır. { إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ } “Şüphesiz O, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir” yani kalplerde hasıl olan cesareti, korkaklığı, sabrı ve yılgınlığı hakkıyla bilir.
[سورة الأنفال (٨) : آية ٤٤]
[Enfâl Suresi (8), Ayet 44]
وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ فِي أَعْيُنِكُمْ قَلِيلاً وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولاً وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (٤٤)
{ وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ فِي أَعْيُنِكُمْ قَلِيلاً وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولاً وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (٤٤) } “Hani karşılaştığınızda onları sizin gözlerinizde az gösteriyor, sizi de onların gözlerinde azaltıyordu ki Allah, yapılması gereken bir emri yerine getirsin. Bütün işler ancak Allah'a döndürülür. (44)”
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ النَّوْعُ الثَّالِثُ مِنْ النِّعَمِ الَّتِي أَظْهَرَهَا اللَّه لِلْمُسْلِمِينَ يَوْمَ بَدْرٍ، وَالْمُرَادُ أَنَّ الْقَلِيلَ الَّذِي حَصَلَ فِي النَّوْمِ تَأَكَّدَ ذَلِكَ بِحُصُولِهِ فِي الْيَقَظَةِ. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ الضَّمِيرَانِ مَفْعُولَانِ يَعْنِي إِذْ يُبَصِّرُكُمْ إِيَّاهُمْ، وقَلِيلًا نُصِبَ عَلَى الْحَالِ.
Bil ki bu, Allah'ın Bedir günü Müslümanlara gösterdiği nimetlerin üçüncü türüdür. Murad edilen, uykuda meydana gelen o az göstermenin uyanıklıkta da gerçekleşmesiyle pekişmiş olmasıdır. Keşşâf sahibi [Zemahşerî] şöyle demiştir: { وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ } ibaresindeki iki zamir iki mef'ûldür; yani "onları size gösterdiği zaman" demektir. { قَلِيلًا } kelimesi ise hâl olarak mansub kılınmıştır.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى قَلَّلَ عَدَدَ الْمُشْرِكِينَ فِي أَعْيُنِ الْمُؤْمِنِينَ، وَقَلَّلَ أَيْضًا عَدَدَ الْمُؤْمِنِينَ فِي أَعْيُنِ الْمُشْرِكِينَ.
Bil ki O Teâlâ, Müminlerin gözlerinde müşriklerin sayısını azalttığı gibi müşriklerin gözlerinde de Müminlerin sayısını azaltmıştır.
وَالْحِكْمَةُ فِي التَّقْلِيلِ الْأَوَّلِ، تَصْدِيقَ رُؤْيَا الرَّسُولِ ﷺ، وَأَيْضًا لِتَقْوَى قُلُوبُهُمْ وَتَزْدَادَ جَرَاءَتُهُمْ عَلَيْهِمْ، وَالْحِكْمَةُ فِي التَّقْلِيلِ. الثَّانِي: أَنَّ الْمُشْرِكِينَ لَمَّا اسْتَقَلُّوا عَدَدَ الْمُسْلِمِينَ لَمْ يُبَالِغُوا فِي الِاسْتِعْدَادِ وَالتَّأَهُّبِ وَالْحَذَرِ، فَصَارَ ذَلِكَ سَبَبًا لِاسْتِيلَاءِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِمْ.
Birinci azaltmadaki hikmet, Resul'ün (sallallâhu aleyhi ve sellem) rüyasını doğrulamak ve ayrıca [Müslümanların] kalplerinin kuvvet bulması ve onlara karşı cesaretlerinin artması içindir. İkinci azaltmadaki hikmet ise: Müşrikler Müslümanların sayısını az görünce hazırlıkta, teyakkuzda ve tedbirde aşırıya kaçmadılar; böylece bu durum, Müminlerin onlara üstün gelmesine bir sebep oldu.
فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ يَجُوزُ أَنْ يُرِيَهُمُ الْكَثِيرَ قَلِيلًا؟
Eğer: «Çok olanı onlara az göstermesi nasıl caiz olur?» denilirse,
قُلْنَا: أَمَّا عَلَى مَا قُلْنَا فَذَاكَ جَائِزٌ، لِأَنَّ اللَّه تَعَالَى خَلَقَ الْإِدْرَاكَ فِي حَقِّ الْبَعْضِ دُونَ الْبَعْضِ. وَأَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ فَقَالُوا: لَعَلَّ الْعَيْنَ مُنِعَتْ مِنْ إِدْرَاكِ الْكُلِّ، أَوْ لَعَلَّ الْكَثِيرَ مِنْهُمْ كَانُوا فِي غَايَةِ الْبُعْدِ فَمَا حَصَلَتْ رُؤْيَتُهُمْ.
Deriz ki: Bizim söylediğimize göre bu caizdir; çünkü Allah Teâlâ, bazısının hakkında idraki yaratmış, diğer bazısının hakkında ise yaratmamıştır. Mutezile'ye gelince onlar şöyle demiştir: Muhtemelen göz hepsini idrak etmekten menedilmiştir veya muhtemelen onların pek çoğu son derece uzaktaydı da bu yüzden görülmeleri gerçekleşmemiştir.
ثُمَّ قَالَ: لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولًا.
Sonra: { لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولاً } “...ki Allah, yapılması gereken bir emri yerine getirsin” buyurdu.
فَإِنْ قِيلَ: ذَكَرَ هَذَا الْكَلَامَ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ، فَكَانَ ذكره هاهنا مَحْضَ التَّكْرَارِ.
Eğer: «Bu sözü önceki ayette zikretmişti, dolayısıyla burada zikredilmesi sırf bir tekrar olmuştur» denilirse,
قُلْنَا: الْمَقْصُودُ مِنْ ذِكْرِهِ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ هُوَ أَنَّهُ تَعَالَى فَعَلَ تِلْكَ الْأَفْعَالَ لِيَحْصُلَ اسْتِيلَاءُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ عَلَى وَجْهٍ يَكُونُ مُعْجِزَةً دَالَّةً عَلَى صِدْقِ الرَّسُولِ ﷺ. وَالْمَقْصُودُ مِنْ ذِكْرِهِ هاهنا، لَيْسَ هُوَ ذَلِكَ الْمَعْنَى، بَلِ الْمَقْصُودُ أَنَّهُ تعالى ذكر هاهنا أَنَّهُ قَلَّلَ عَدَدَ الْمُؤْمِنِينَ فِي أَعْيُنِ الْمُشْرِكِينَ، فبين هاهنا أَنَّهُ إِنَّمَا فَعَلَ ذَلِكَ لِيَصِيرَ ذَلِكَ سَبَبًا لِئَلَّا يُبَالِغَ الْكُفَّارُ فِي تَحْصِيلِ الِاسْتِعْدَادِ وَالْحَذَرِ، فَيَصِيرُ ذَلِكَ سَبَبًا لِانْكِسَارِهِمْ.
Deriz ki: Önceki ayette zikredilmesinden maksat, O Teâlâ'nın, Müminlerin müşriklere karşı Resul'ün (sallallâhu aleyhi ve sellem) doğruluğuna delalet eden bir mucize olacak şekilde üstün gelmelerini sağlamak için o fiilleri işlemiş olmasıdır. Burada zikredilmesinden maksat ise bu mana değildir; bilakis maksat şudur: O Teâlâ burada Müminlerin sayısını müşriklerin gözlerinde azalttığını zikretmiş, dolayısıyla kâfirlerin hazırlık ve tedbir edinmede aşırıya gitmemelerine ve böylece hezimete uğramalarına bir sebep olsun diye bunu yaptığını burada açıklamıştır.
ثُمَّ قَالَ: وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ وَالْغَرَضُ مِنْهُ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّ أَحْوَالَ الدُّنْيَا غَيْرُ مَقْصُودَةٍ لِذَوَاتِهَا، وَإِنَّمَا الْمُرَادُ مِنْهَا مَا يَصْلُحُ أَنْ يَكُونَ زَادًا ليوم المعاد.
Sonra: { وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ } “Bütün işler ancak Allah'a döndürülür” buyurdu. Bundan gaye, dünya hallerinin bizzat kendileri için hedeflenmediğine, bilakis onlardan muradın ancak ahiret günü için azık olmaya elverişli şeyler olduğuna dikkat çekmektir.
[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٤٥ الى ٤٧]
[Enfâl Suresi (8), Ayetler 45-47]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيراً لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٤٥) وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلا تَنازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ وَاصْبِرُوا إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ (٤٦) وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بَطَراً وَرِئاءَ النَّاسِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَاللَّهُ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ (٤٧)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيراً لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٤٥) وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلا تَنازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ وَاصْبِرُوا إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ (٤٦) وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بَطَراً وَرِئاءَ النَّاسِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَاللَّهُ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ (٤٧) } “Ey iman edenler! Bir toplulukla karşılaştığınız zaman sebat edin ve Allah'ı çokça zikredin ki kurtuluşa eresiniz. (45) Allah'a ve Resulü'ne itaat edin, birbirinizle çekişmeyin; sonra yılgınlığa düşersiniz ve gücünüz/rüzgârınız gider. Sabredin; şüphesiz Allah sabredenlerle beraberdir. (46) Yurtlarından çalım satarak, insanlara gösteriş yaparak ve Allah yolundan alıkoyarak çıkanlar gibi olmayın. Allah, onların yaptıklarını hakkıyla kuşatıcıdır. (47)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ أَنْوَاعَ نِعَمِهِ عَلَى الرَّسُولِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ بَدْرٍ عَلَّمَهُمْ إِذَا الْتَقَوْا بِالْفِئَةِ وَهِيَ الْجَمَاعَةُ مِنَ الْمُحَارِبِينَ نَوْعَيْنِ مِنَ الْأَدَبِ: الْأَوَّلُ: الثَّبَاتُ وَهُوَ أَنْ يُوَطِّنُوا أَنْفُسَهُمْ عَلَى اللِّقَاءِ وَلَا يُحَدِّثُوهَا بِالتَّوَلِّي. وَالثَّانِي: أَنْ يَذْكُرُوا اللَّه كَثِيرًا، وَفِي تَفْسِيرِ هَذَا الذِّكْرِ قَوْلَانِ:
Bil ki O Teâlâ, Resul'e ve Müminlere Bedir günündeki nimetlerinin çeşitlerini zikredince, fiet (فِئَة) yani savaşan bir topluluk ile karşılaştıklarında onlara iki tür edep öğretti: Birincisi: Sebat etmektir; bu da kendilerini karşılaşmaya hazırlamaları ve nefislerine geri dönüp kaçmayı fısıldamamalarıdır. İkincisi: Allah'ı çokça zikretmeleridir. Bu zikrin tefsirinde iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونُوا بِقُلُوبِهِمْ ذَاكِرِينَ اللَّه وَبِأَلْسِنَتِهِمْ ذَاكِرِينَ اللَّه. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَمَرَ اللَّه أَوْلِيَاءَهُ بِذِكْرِهِ فِي أَشَدِّ أَحْوَالِهِمْ، تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ الْإِنْسَانَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُخْلِيَ قَلْبَهُ وَلِسَانَهُ عَنْ ذِكْرِ اللَّه، وَلَوْ أَنَّ رَجُلًا أَقْبَلَ مِنَ الْمَغْرِبِ إِلَى الْمَشْرِقِ يُنْفِقُ الْأَمْوَالَ سَخَاءً، وَالْآخَرَ مِنَ الْمَشْرِقِ إِلَى الْمَغْرِبِ يَضْرِبُ بِسَيْفِهِ فِي سَبِيلِ اللَّه، كَانَ الذَّاكِرُ للَّه أَعْظَمَ أَجْرًا.
Birinci görüş: Kalpleriyle Allah'ı zikredici ve dilleriyle Allah'ı zikredici olmalarıdır. İbn Abbâs şöyle demiştir: Allah, insanın kalbini ve dilini Allah'ın zikrinden boş bırakmasının caiz olmadığına dikkat çekmek üzere, dostlarına en şiddetli hallerinde Kendisini zikretmelerini emretmiştir. Bir adam batıdan doğuya doğru cömertçe mallar infak ederek gelse, diğeri de doğudan batıya doğru Allah yolunda kılıç sallayarak gelse, Allah'ı zikreden kişinin ecri daha büyük olurdu.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذَا الذِّكْرِ الدُّعَاءُ بِالنَّصْرِ وَالظَّفَرِ، لِأَنَّ ذَلِكَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِمَعُونَةِ اللَّه تَعَالَى.
İkinci görüş: Bu zikirden muradın yardım ve zafer için dua etmek olduğudur; zira bu ancak Allah Teâlâ'nın yardımıyla elde edilir.
ثُمَّ قَالَ: لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ وَذَلِكَ لِأَنَّ مُقَاتَلَةَ الْكَافِرِ إِنْ كَانَتْ لِأَجْلِ طَاعَةِ اللَّه تَعَالَى كَانَ ذَلِكَ جَارِيًا مَجْرَى بَذْلِ الرُّوحِ فِي طَلَبِ مَرْضَاةِ اللَّه تَعَالَى، وَهَذَا هُوَ أَعْظَمُ مَقَامَاتِ الْعُبُودِيَّةِ، فَإِنْ غَلَبَ الْخَصْمَ فَازَ بِالثَّوَابِ وَالْغَنِيمَةِ، وَإِنْ صَارَ مَغْلُوبًا فَازَ بِالشَّهَادَةِ وَالدَّرَجَاتِ الْعَالِيَةِ، أَمَّا إِنْ كَانَتِ الْمُقَاتَلَةُ لَا للَّه بَلْ لِأَجْلِ الثَّنَاءِ فِي الدُّنْيَا وَطَلَبِ الْمَالِ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ وَسِيلَةً إِلَى الْفَلَاحِ وَالنَّجَاحِ.
Sonra: { لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “Umulur ki kurtuluşa erersiniz” buyurdu. Bu böyledir, çünkü kâfirle savaşmak şayet Allah Teâlâ'ya itaat için ise, bu durum Allah Teâlâ'nın rızasını talep uğrunda canını feda etme mesabesinde olur; bu ise kulluk makamlarının en büyüğüdür. Artık hasmına galip gelirse sevap ve ganimet kazanır; şayet mağlup olursa şehadet ve yüce dereceler kazanır. Şayet savaş Allah için değil de dünyada övülmek ve mal elde etmek için olursa, bu durum kurtuluşa ve başarıya bir vesile olmaz.
فَإِنْ قِيلَ: فَهَذِهِ الْآيَةُ تُوجِبُ الثَّبَاتَ عَلَى كُلِّ حَالٍ، وَهَذَا يُوهِمُ أَنَّهَا نَاسِخَةٌ لِآيَةِ التَّحَرُّفِ وَالتَّحَيُّزِ.
Eğer: «Bu ayet her hâlükârda sebat etmeyi vacip kılmaktadır; bu da onun bir taktik icabı çekilme (taharrüf) veya başka bir birliğe katılma (tahayyüz) ayetini nesh ettiği vehmini doğurur» denilirse,
قُلْنَا: هَذِهِ الْآيَةُ تُوجِبُ الثَّبَاتَ فِي الْجُمْلَةِ، وَالْمُرَادُ مِنَ الثَّبَاتِ الْجِدُّ فِي الْمُحَارَبَةِ. وَآيَةُ التَّحَرُّفِ وَالتَّحَيُّزِ لَا تَقْدَحُ فِي حُصُولِ الثَّبَاتِ فِي الْمُحَارَبَةِ بَلْ كَانَ الثَّبَاتُ فِي هَذَا الْمَقْصُودِ، لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِذَلِكَ التَّحَرُّفِ وَالتَّحَيُّزِ.
Deriz ki: Bu ayet genel olarak sebat etmeyi vacip kılmaktadır; sebattan murat ise savaşta gayretli ve kararlı olmaktır. Taktik icabı çekilme ve birliğe katılma ayeti ise savaşta sebatın gerçekleşmesine halel getirmez; bilakis bu maksattaki sebat, ancak o taktik icabı çekilme ve birliğe katılma ile gerçekleşebilmektedir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى مُؤَكِّدًا لِذَلِكَ: وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ فِي سَائِرِ مَا يَأْمُرُ بِهِ، لِأَنَّ الْجِهَادَ لَا يَنْفَعُ إِلَّا مَعَ التَّمَسُّكِ بِسَائِرِ الطَّاعَاتِ.
Sonra O Teâlâ bunu tekit ederek: Emrettiği diğer bütün hususlarda { وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Allah'a ve Resulü'ne itaat edin” buyurdu; çünkü cihad, diğer bütün taatlere sarılmakla birlikte olmadıkça fayda vermez.
ثُمَّ قَالَ: وَلا تَنازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra: { وَلا تَنازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ } “Birbirinizle çekişmeyin; sonra yılgınlığa düşersiniz ve gücünüz/rüzgârınız gider” buyurdu. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ النِّزَاعَ يُوجِبُ أَمْرَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ يُوجِبُ حُصُولَ الْفَشَلِ وَالضَّعْفِ.
Birinci Mesele: Allah Teâlâ çekişmenin iki şeye yol açtığını beyan etmiştir: Birincisi: Yılgınlık ve zaafın meydana gelmesine yol açmasıdır.
وَالثَّانِي: قَوْلُهُ: وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ وَفِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ بِالرِّيحِ الدَّوْلَةُ، شُبِّهَتِ الدَّوْلَةُ وَقْتَ نَفَاذِهَا وَتَمْشِيَةِ أَمْرِهَا بِالرِّيحِ وَهُبُوبِهَا. يُقَالُ: هَبَّتْ رِيَاحُ فُلَانٍ، إِذَا دَانَتْ لَهُ الدَّوْلَةُ ونفد أَمْرُهُ. الثَّانِي: أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ قَطُّ نَصْرٌ إِلَّا بِرِيحٍ يَبْعَثُهَا اللَّه، وَفِي الْحَدِيثِ «نُصِرْتُ بِالصَّبَا، وَأُهْلِكَتْ عَادٌ بِالدَّبُورِ» وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَقْوَى، لِأَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ تَنَازُعَهُمْ مُؤَثِّرًا فِي ذَهَابِ الرِّيحِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ اخْتِلَافَهُمْ لَا يُؤَثِّرُ فِي هُبُوبِ الصَّبَا. قَالَ مُجَاهِدٌ: وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ أَيْ نُصْرَتُكُمْ، وَذَهَبَتْ رِيحُ أَصْحَابِ مُحَمَّدٍ حِينَ تَنَازَعُوا يوم أحد.
İkincisi: { وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ } “ve gücünüz/rüzgârınız gider” kavlidir. Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Rüzgârdan murat devlettir (güç ve hâkimiyettir). Devlet, hükmünün geçtiği ve işinin yürüdüğü vakitte rüzgâra ve onun esişine benzetilmiştir. Bir kimseye devlet boyun eğip emri geçerli olduğunda «Falanın rüzgârı esti» denir. İkincisi: Hiçbir zafer yoktur ki Allah'ın gönderdiği bir rüzgârla olmasın. Hadiste: «Bana sabâ (doğu rüzgârı) ile yardım olundu, Âd kavmi ise debûr (batı rüzgârı) ile helak edildi» buyrulmuştur. Birinci görüş daha kuvvetlidir; çünkü O Teâlâ onların çekişmesini rüzgârın gitmesinde etkili kılmıştır; oysa onların ihtilafının sabâ rüzgârının esişinde etkili olmayacağı malumdur. Mücâhid: { وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ } yani «yardımınız gider» demiştir; nitekim Uhud günü çekiştiklerinde Muhammed'in ashabının rüzgârı (zafer ve kuvveti) gitmişti.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ نُفَاةُ الْقِيَاسِ بِهَذِهِ الْآيَةِ فَقَالُوا: الْقَوْلُ بِالْقِيَاسِ يُفْضِي إِلَى الْمُنَازَعَةِ، وَالْمُنَازَعَةُ مُحَرَّمَةٌ، فَهَذِهِ الْآيَةُ تُوجِبُ أَنْ يَكُونَ الْعَمَلُ بِالْقِيَاسِ حَرَامًا، بَيَانُ الْمُلَازَمَةِ الْمُشَاهَدَةُ، فَإِنَّا نَرَى أَنَّ الدُّنْيَا صَارَتْ مَمْلُوءَةً مِنَ الِاخْتِلَافَاتِ بِسَبَبِ الْقِيَاسَاتِ، وَبَيَانُ أَنَّ الْمُنَازَعَةَ مُحَرَّمَةٌ. قَوْلُهُ: وَلا تَنازَعُوا وَأَيْضًا الْقَائِلُونَ بِأَنَّ النَّصَّ لَا يَجُوزُ تَخْصِيصُهُ بِالْقِيَاسِ تَمَسَّكُوا بِهَذِهِ الْآيَةِ. وَقَالُوا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ صَرِيحٌ فِي وُجُوبِ طَاعَةِ اللَّه وَرَسُولِهِ فِي كُلِّ مَا نَصَّ عَلَيْهِ، ثُمَّ أَتْبَعَهُ بِأَنْ قَالَ: وَلا تَنازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَمَعْلُومٌ أَنَّ مَنْ تَمَسَّكَ بِالْقِيَاسِ الْمُخَصَّصِ بِالنَّصِّ فَقَدْ تَرَكَ طَاعَةَ اللَّه وَطَاعَةَ رَسُولِهِ. وَتَمَسَّكَ بِالْقِيَاسِ الَّذِي يُوجِبُ التَّنَازُعَ وَالْفَشَلَ، وَكُلُّ ذَلِكَ حَرَامٌ، وَمُثْبِتُو الْقِيَاسِ أَجَابُوا عَنِ الْأَوَّلِ بِأَنَّهُ لَيْسَ كُلُّ قِيَاسٍ يُوجِبُ الْمُنَازَعَةَ.
İkinci Mesele: Kıyası reddedenler bu ayeti delil getirerek şöyle demişlerdir: Kıyas ile hükmetmek çekişmeye yol açar; çekişmek ise haramdır. Dolayısıyla bu ayet kıyas ile amel etmenin haram olmasını gerektirir. [Kıyas ile çekişme arasındaki] gerekliliğin (mülâzemetin) beyanı müşahedeye dayanır; zira kıyaslar sebebiyle dünyanın ihtilaflarla dolduğunu görmekteyiz. Çekişmenin haram olduğunun beyanı ise O'nun: { وَلا تَنازَعُوا } “Birbirinizle çekişmeyin” kavlidir. Ayrıca nassın kıyas ile tahsis edilmesinin caiz olmadığını söyleyenler de bu ayete tutunmuş ve şöyle demişlerdir: Allah Teâlâ'nın: { وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Allah'a ve Resulü'ne itaat edin” kavli, nass ile bildirilen her şeyde Allah'a ve Resulü'ne itaatin vacip olduğu hususunda sarîhtir (açıktır). Sonra bunu: { وَلا تَنازَعُوا فَتَفْشَلُوا } “Birbirinizle çekişmeyin; sonra yılgınlığa düşersiniz” buyurarak peşinden getirmiştir. Nassı tahsis eden kıyasa sarılan kimsenin Allah'a itaati ve Resulü'ne itaati terk ettiği, çekişmeyi ve yılgınlığı gerektiren kıyasa sarıldığı malumdur; bunların hepsi ise haramdır. Kıyası kabul edenler ise birinci [itiraza] her kıyasın çekişmeye yol açmadığını belirterek cevap vermişlerdir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَاصْبِرُوا إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ وَالْمَقْصُودُ أَنَّ كَمَالَ أَمْرِ الْجِهَادِ مَبْنِيٌّ عَلَى الصَّبْرِ، فَأَمَرَهُمْ بِالصَّبْرِ. كَمَا قَالَ فِي آيَةٍ أُخْرَى: اصْبِرُوا وَصابِرُوا وَرابِطُوا [آلِ عِمْرَانَ: ٢٠٠] وَبَيَّنَ أَنَّهُ تَعَالَى مَعَ الصَّابِرِينَ، وَلَا شُبْهَةَ أَنَّ الْمُرَادَ بِهَذِهِ الْمَعِيَّةِ النُّصْرَةُ وَالْمَعُونَةُ.
Sonra Allah Teâlâ: { وَاصْبِرُوا إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ } “Sabredin; şüphesiz Allah sabredenlerle beraberdir” buyurdu. Maksat, cihad işinin kemalinin sabra dayalı olmasıdır; bu yüzden onlara sabretmeyi emretti. Nitekim başka bir ayette: { اصْبِرُوا وَصابِرُوا وَرابِطُوا } “Sabredin, sabır yarışında üstün gelin ve nöbet tutun (cihada hazırlıklı olun)” [Âl-i İmrân: 200] buyurmuştur. O Teâlâ sabredenlerle beraber olduğunu beyan etmiştir; bu beraberlikten (maiyyetten) muradın yardım ve destek olduğunda şüphe yoktur.
ثُمَّ قَالَ: وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بَطَراً وَرِئاءَ النَّاسِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: الْمُرَادُ قُرَيْشٌ حِينَ خَرَجُوا مِنْ مَكَّةَ لحفظ العير، فلما وردوا الجحفة بعث الخفاف الْكِنَانِيُّ وَكَانَ صَدِيقًا لِأَبِي جَهْلٍ إِلَيْهِ بِهَدَايَا مَعَ ابْنٍ لَهُ، فَلَمَّا أَتَاهُ قَالَ: إِنَّ أَبِي يُنْعِمُكَ صَبَاحًا وَيَقُولُ لَكَ إِنْ شِئْتَ أَنْ أَمُدَّكَ بِالرِّجَالِ أَمْدَدْتُكَ، وَإِنْ شِئْتَ أَنْ أَزْحَفَ إِلَيْكَ بِمَنْ مَعِي مِنْ قَرَابَتِي فَعَلْتُ، فَقَالَ أَبُو جَهْلٍ: قُلْ لِأَبِيكَ جَزَاكَ اللَّه وَالرَّحِمَ خَيْرًا، إِنْ كُنَّا نُقَاتِلُ اللَّه كَمَا يزعم محمد فو اللَّه مَا لَنَا باللَّه مِنْ طَاقَةٍ، وَإِنْ كُنَّا نقاتل الناس، فو اللَّه إِنَّ بِنَا عَلَى النَّاسِ لَقُوَّةً، واللَّه مَا نَرْجِعُ عَنْ قِتَالِ مُحَمَّدٍ حَتَّى نَرِدَ بَدْرًا فَنَشْرَبَ فِيهَا الْخُمُورَ وَتَعْزِفَ عَلَيْنَا فِيهَا الْقِيَانُ، فَإِنَّ بَدْرًا مَوْسِمٌ مِنْ مَوَاسِمِ الْعَرَبِ، / وَسُوقٌ مِنْ أَسْوَاقِهِمْ حَتَّى تَسْمَعَ الْعَرَبُ بِهَذِهِ الْوَاقِعَةِ. قال المفسرون: فوردوا بدراً وشربوا كؤوس الْمَنَايَا مَكَانَ الْخَمْرِ، وَنَاحَتْ عَلَيْهِمُ النَّوَائِحُ مَكَانَ الْقِيَانِ.
Sonra: { وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بَطَراً وَرِئاءَ النَّاسِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “Yurtlarından çalım satarak, insanlara gösteriş yaparak ve Allah yolundan alıkoyarak çıkanlar gibi olmayın” buyurdu. Müfessirler şöyle demiştir: Murad edilenler, kervanı korumak için Mekke'den çıktıkları vakit Kureyşlilerdir. Cuhfe'ye vardıklarında, Ebû Cehil'in dostu olan Hufâf el-Kinânî, oğluyla birlikte ona hediyeler gönderdi. Oğlu Ebû Cehil'in yanına varınca: «Babam sana sabah esenliği diler ve sana der ki: Şayet sana adam takviyesi yapmamı istersen yapayım; şayet akrabalarımdan yanımda bulunanlarla birlikte sana katılmamı istersen öyle yapayım» dedi. Bunun üzerine Ebû Cehil: «Babana de ki: Allah ve akrabalık bağı sana hayır versin; şayet Muhammed'in iddia ettiği gibi Allah ile savaşıyorsak, vallahi bizim Allah'a karşı gücümüz yetmez. Yok eğer insanlarla savaşıyorsak, vallahi bizim insanlara karşı kuvvetimiz vardır. Vallahi Bedir'e varıp orada şaraplar içinceye, şarkıcı cariyeler bize çalgı çalıp şarkı söyleyinceye kadar Muhammed ile savaşmaktan geri dönmeyiz; zira Bedir Arapların panayırlarından bir panayır ve pazarlarından bir pazardır, ta ki bütün Araplar bu hadiseyi duysun» dedi. Müfessirler dedi ki: Nihayet Bedir'e vardılar; şarap yerine ölüm kadehlerini içtiler ve cariyeler yerine ağıtçılar arkalarından ağıt yaktı.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَهُمْ بِثَلَاثَةِ أَشْيَاءَ: الْأَوَّلُ: الْبَطَرُ قَالَ الزَّجَّاجُ: الْبَطَرُ الطُّغْيَانُ فِي النِّعْمَةِ. وَالتَّحْقِيقُ أَنَّ النِّعَمَ إِذَا كَثُرَتْ مِنَ اللَّه عَلَى الْعَبْدِ فَإِنْ صَرَفَهَا إِلَى مَرْضَاتِهِ وَعَرَفَ أَنَّهَا مِنَ اللَّه تَعَالَى فَذَاكَ هُوَ الشُّكْرُ. وَأَمَّا إِنْ تَوَسَّلَ بِهَا إِلَى الْمُفَاخَرَةِ عَلَى الْأَقْرَانِ وَالْمُكَاثَرَةِ عَلَى أَهْلِ الزَّمَانِ فَذَاكَ هُوَ الْبَطَرُ. وَالثَّانِي: قَوْلُهُ: وَرِئاءَ النَّاسِ وَالرِّئَاءُ عِبَارَةٌ عَنِ الْقَصْدِ إِلَى إِظْهَارِ الْجَمِيلِ مَعَ أَنَّ بَاطِنَهُ يَكُونُ قَبِيحًا، وَالْفَرْقُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ النِّفَاقِ أَنَّ النِّفَاقَ إِظْهَارُ الْإِيمَانِ مَعَ إِبْطَانِ الْكُفْرِ، وَالرِّئَاءُ إِظْهَارُ الطَّاعَةِ مَعَ إِبْطَانِ الْمَعْصِيَةِ.
Bil ki O Teâlâ onları üç özellikle vasfetmiştir: Birincisi: Batardır (çalım/şımarıklıktır). Zeccâc: «Batar (بَطَر), nimet karşısında taşkınlık yapmaktır» demiştir. İşin hakikati şudur: Allah'tan kula nimetler çoğaldığında, şayet kul onları O'nun rızasına sarf eder ve bunların Allah Teâlâ'dan olduğunu bilirse, işte şükür budur. Şayet bu nimetleri akranlarına karşı övünmeye ve çağdaşlarına karşı çoklukla böbürlenmeye vesile kılarsa, işte batar (şımarıklık) budur. İkincisi: { وَرِئاءَ النَّاسِ } “ve insanlara gösteriş yaparak” kavlidir. Riyâ (رِئَاء), içi çirkin olduğu halde güzeli açığa vurmayı kastetmekten ibarettir. Riyâ ile nifak arasındaki fark şudur: Nifak, küfrü gizleyip imanı açığa vurmaktır; riyâ ise isyanı gizleyip taati açığa vurmaktır.
رُوِيَ أَنَّهُ ﷺ لَمَّا رَآهُمْ فِي مَوْقِفِ بَدْرٍ قَالَ: «اللَّهُمَّ إِنَّ قُرَيْشًا أَقْبَلَتْ بِفَخْرِهَا وَخُيَلَائِهَا لِمُعَارَضَةِ دِينِكَ وَمُحَارَبَةِ رَسُولِكَ»
Rivayet edildiğine göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Bedir sahrasında onları gördüğünde şöyle demiştir: «Allahım! Şüphesiz Kureyş, Senin dinine karşı çıkmak ve Resulünle savaşmak üzere gururu ve kibriyle geldi!»
وَالثَّالِثُ: قَوْلُهُ: وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ فِعْلٌ مُضَارِعٌ وَعَطْفُ الْفِعْلِ عَلَى الِاسْمِ غَيْرُ حَسَنٍ. وَذَكَرَ الْوَاحِدِيُّ فِيهِ ثَلَاثَةَ أَوْجُهٍ: الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ:
Üçüncüsü: O'nun { وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “ve Allah yolundan alıkoyarak” kavlidir. Bu muzari bir fiildir; fiilin isme atfedilmesi ise [nahivde] pek hoş karşılanmaz. Vâhidî bu hususta üç vecih zikretmiştir: Birincisi:
وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ بِمَنْزِلَةِ صَادِّينَ. وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: بَطَراً وَرِئاءَ بمنزلة يبطرون ويراؤن، وَأَقُولُ: إِنَّ شَيْئًا مِنْ هَذِهِ الْوُجُوهِ لَا يَشْفِي الْغَلِيلَ، لِأَنَّهُ تَارَةً يُقِيمُ الْفِعْلَ مَقَامَ الِاسْمِ وَأُخْرَى يُقِيمُ الِاسْمَ مَقَامَ الْفِعْلِ، لِيَصِحَّ لَهُ كَوْنُ الْكَلِمَةِ مَعْطُوفَةً عَلَى جِنْسِهَا، وَكَانَ مِنَ الْوَاجِبِ عَلَيْهِ أَنْ يَذْكُرَ السَّبَبَ الَّذِي لِأَجْلِهِ عَبَّرَ عَنِ الْأَوَّلَيْنِ بِالْمَصْدَرِ، وَعَنِ الثَّالِثِ بِالْفِعْلِ. وَأَقُولُ: إِنَّ الشَّيْخَ عَبْدَ الْقَاهِرِ الْجُرْجَانِيَّ، ذَكَرَ أَنَّ الِاسْمَ يَدُلُّ عَلَى التَّمْكِينِ وَالِاسْتِمْرَارِ وَالْفِعْلَ عَلَى التَّجَدُّدِ وَالْحُدُوثِ، قَالَ وَمِثَالُهُ فِي الِاسْمِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكَلْبُهُمْ باسِطٌ ذِراعَيْهِ بِالْوَصِيدِ [الْكَهْفِ: ١٨] وَذَلِكَ يَقْتَضِي كَوْنَ تِلْكَ الْحَالَةِ ثَابِتَةً رَاسِخَةً، وَمِثَالُ الْفِعْلِ قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ مَنْ
{ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } kavlinin «sâddîn (صَادِّينَ - engelleyenler olarak)» mesabesinde olmasıdır. İkincisi: { بَطَراً وَرِئاءَ } kavlinin «yabtârûn ve yürâûn (يَبْطَرُونَ وَيُرَاؤُونَ - şımarıklık eder ve gösteriş yaparlar)» mesabesinde olmasıdır. Ben derim ki: Bu vecihlerden hiçbiri susuzluğu gidermez (tam tatmin edici değildir); zira o, kelimenin kendi cinsine atfedilmiş olmasının sıhhati için bazen fiili ismin yerine, bazen de ismi fiilin yerine ikame etmektedir. Oysa ona vacip olan, ilk iki kavramın niçin masdar ile üçüncüsünün ise niçin fiil ile ifade edildiğinin sebebini zikretmekti. Ben derim ki: Şeyh Abdülkâhir el-Cürcânî, ismin yerleşikliğe ve sürekliliğe, fiilin ise yenilenmeye ve sonradan meydana gelmeye (teceddüd ve hudûsa) delalet ettiğini zikretmiştir. O şöyle demiştir: İsme misal Allah Teâlâ'nın: { وَكَلْبُهُمْ باسِطٌ ذِراعَيْهِ بِالْوَصِيدِ } “Köpekleri de mağaranın girişinde ön ayaklarını uzatmış vaziyetteydi” [Kehf: 18] kavlidir; bu da o durumun sabit ve yerleşik olmasını iktiza eder. Fiile misal ise Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { قُلْ مَنْ
يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ
{ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ } “Size gökten ve yerden rızık verir”
[يُونُسَ: ٣١] وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يُوصِلُ الرِّزْقَ إِلَيْهِمْ سَاعَةً فَسَاعَةً، هَذَا مَا ذَكَرَهُ الشَّيْخُ عَبْدُ الْقَاهِرِ.
} “De ki: «Gökten ve yerden size rızık veren kimdir?»” [Yûnus: 31] Bu da O Teâlâ'nın rızkı onlara anbean ulaştırdığına delalet eder. Şeyh Abdülkâhir'in zikrettiği budur.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّ أَبَا جَهْلٍ وَرَهْطَهُ وَشِيعَتَهُ كَانُوا مَجْبُولِينَ عَلَى الْبَطَرِ وَالْمُفَاخَرَةِ وَالْعُجْبِ، وَأَمَّا صَدُّهُمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّه فَإِنَّمَا حَصَلَ فِي الزَّمَانِ الَّذِي ادَّعَى مُحَمَّدٌ ﵊ النُّبُوَّةَ. وَلِهَذَا السَّبَبِ ذَكَرَ الْبَطَرَ وَالرِّئَاءَ بِصِيغَةِ الِاسْمِ، وَذَكَرَ الصَّدَّ عَنْ سَبِيلِ اللَّه بِصِيغَةِ الْفِعْلِ واللَّه أَعْلَمُ.
Bunu bildiğinde deriz ki: Şüphesiz Ebû Cehil, maiyeti ve taraftarları şımarıklık, övünme ve kibir üzere yaratılmışlardı. Allah yolundan alıkoymaları ise ancak Muhammed'in (aleyhisselâm) peygamberliğini tebliğ ettiği zamanda meydana gelmiştir. İşte bu sebeple batar ve riyâyı isim kalıbıyla zikretmiş, Allah yolundan alıkoymayı ise fiil kalıbıyla zikretmiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
وَحَاصِلُ الْكَلَامِ: أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَهُمْ عِنْدَ لِقَاءِ الْعَدُوِّ بِالثَّبَاتِ وَالِاشْتِغَالِ بِذِكْرِ اللَّه، وَمَنَعَهَمْ مِنْ أَنْ يَكُونَ الْحَامِلُ لَهُمْ عَلَى ذَلِكَ الثَّبَاتِ الْبَطَرَ وَالرِّئَاءَ، بَلْ أَوْجَبَ عَلَيْهِمْ أَنْ يَكُونَ الْحَامِلُ لَهُمْ عَلَيْهِ طَلَبَ عُبُودِيَّةِ اللَّه.
Sözün özü: Allah Teâlâ, düşmanla karşılaştıklarında onlara sebat etmeyi ve Allah'ın zikriyle meşgul olmayı emretmiş; onları bu sebata sevk eden şeyin şımarıklık ve gösteriş olmasını yasaklamış, bilakis onları buna sevk eden saikin Allah'a kulluk talebi olmasını vacip kılmıştır.
وَاعْلَمْ أَنَّ حَاصِلَ الْقُرْآنِ مِنْ أَوَّلِهِ إِلَى آخِرِهِ دَعْوَةُ الْخَلْقِ مِنَ الِاشْتِغَالِ بِالْخَلْقِ، وَأَمْرُهُمْ بِالْعَنَاءِ فِي طَرِيقِ عُبُودِيَّةِ الْحَقِّ، وَالْمَعْصِيَةُ مَعَ الِانْكِسَارِ أَقْرَبُ إِلَى الْإِخْلَاصِ مِنَ الطَّاعَةِ مَعَ الِافْتِخَارِ، ثُمَّ/ خَتَمَ هَذِهِ الْآيَةَ بِقَوْلِهِ: وَاللَّهُ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ وَالْمَقْصُودُ أَنَّ الْإِنْسَانَ رُبَّمَا أَظْهَرَ مِنْ نَفْسِهِ أَنَّ الْحَامِلَ لَهُ وَالدَّاعِيَ إِلَى الْفِعْلِ الْمَخْصُوصِ طَلَبُ مَرْضَاةِ اللَّه تَعَالَى مَعَ أَنَّهُ لَا يَكُونُ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فِي الْحَقِيقَةِ، فَبَيَّنَ تَعَالَى كَوْنَهُ عَالِمًا بِمَا فِي دَوَاخِلِ الْقُلُوبِ، وَذَلِكَ كالتهديد والزجر عن الرئاء والتصنع.
Bil ki baştan sona Kur'an'ın özü, mahlukatı mahlukat ile meşgul olmaktan [vazgeçmeye] davet etmek ve Hakk'a kulluk yolunda gayret sarf etmelerini emretmektir. Mahcubiyet ve kırgınlıkla yapılan bir masiyet, övünmeyle yapılan bir taatten ihlasa daha yakındır. Sonra bu ayeti: { وَاللَّهُ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ } “Allah, onların yaptıklarını hakkıyla kuşatıcıdır” kavliyle bitirdi. Maksat şudur: İnsan bazen kendisini belirli bir fiile sevk eden ve yönelten sebebin Allah Teâlâ'nın rızasını talep etmek olduğunu açığa vurur; oysa hakikatte durum böyle değildir. İşte Allah Teâlâ kalplerin derinliklerinde olanı bildiğini beyan etmiştir ki bu, riyâdan ve yapmacıklıktan sakındırma ve bir tehdit mesabesindedir.
[سورة الأنفال (٨) : آية ٤٨]
[Enfâl Suresi (8), Ayet 48]
وَإِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ وَقالَ لَا غالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ وَإِنِّي جارٌ لَكُمْ فَلَمَّا تَراءَتِ الْفِئَتانِ نَكَصَ عَلى عَقِبَيْهِ وَقالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ إِنِّي أَرى مَا لَا تَرَوْنَ إِنِّي أَخافُ اللَّهَ وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقابِ (٤٨)
{ وَإِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ وَقالَ لَا غالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ وَإِنِّي جارٌ لَكُمْ فَلَمَّا تَراءَتِ الْفِئَتانِ نَكَصَ عَلى عَقِبَيْهِ وَقالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ إِنِّي أَرى مَا لَا تَرَوْنَ إِنِّي أَخافُ اللَّهَ وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقابِ (٤٨) } “Hani şeytan onlara yaptıklarını süslemiş ve: «Bugün insanlardan size galip gelecek kimse yoktur, şüphesiz ben de sizin yanınızdayım (koruyucunuzum)!» demişti. İki topluluk birbirini görünce de topukları üstünde geri dönüp: «Şüphesiz ben sizden uzağım; ben sizin görmediğinizi görüyorum, ben gerçekten Allah'tan korkarım; Allah'ın cezası pek çetindir» demişti. (48)”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَإِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ وَقالَ لَا غالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ وَإِنِّي جارٌ لَكُمْ] اعْلَمْ أَنَّ هَذَا مِنْ جُمْلَةِ النِّعَمِ الَّتِي خُصَّ أَهْلُ بَدْرٍ بِهَا وَفِيهِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ وَقالَ لَا غالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ وَإِنِّي جارٌ لَكُمْ } “Hani şeytan onlara yaptıklarını süslemiş ve: «Bugün insanlardan size galip gelecek kimse yoktur, şüphesiz ben de sizin yanınızdayım!» demişti” kavli hakkında] Bil ki bu, Bedir ehline has kılınan nimetler cümlesindendir ve bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْعَامِلُ فِي إِذْ فِيهِ وُجُوهٌ: قِيلَ: تَقْدِيرُهُ اذْكُرْ إِذْ زَيَّنَ لَهُمْ، وَقِيلَ: هُوَ عَطْفٌ عَلَى مَا تَقَدَّمَ مِنْ تَذْكِيرِ النِّعَمِ، وَتَقْدِيرُهُ: وَاذْكُرُوا إِذْ يُرِيكُمُوهُمْ وَإِذْ زَيَّنَ، وَقِيلَ: هُوَ عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ: خَرَجُوا بَطَرًا وَرِئَاءَ النَّاسِ. وَتَقْدِيرُهُ: لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بَطَرًا وَرِئَاءَ النَّاسِ وَإِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ.
Birinci Mesele: «İz (إِذْ)» lafzındaki amil hakkında birkaç vecih vardır: Denildi ki: Takdiri, «Şeytanın onlara süslediği zamanı hatırla» şeklindedir. Denildi ki: Nimetlerin hatırlatılması hususunda daha önce geçen ifadelere atıftır ve takdiri: «Onları size gösterdiği zamanı ve şeytanın süslediği zamanı hatırlayın» şeklindedir. Denildi ki: O'nun «bataran ve riâen-nâs (بَطَرًا وَرِئَاءَ النَّاسِ)» kavline atıftır ve takdiri: «Yurtlarından çalım satarak, insanlara gösteriş yaparak ve şeytanın kendilerine amellerini süslediği sırada çıkanlar gibi olmayın» şeklindedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي كَيْفِيَّةِ هَذَا التَّزْيِينِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الشَّيْطَانَ زَيَّنَ بِوَسْوَسَتِهِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَتَحَوَّلَ فِي صُورَةِ الْإِنْسَانِ، وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَالْأَصَمِّ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ ظَهَرَ فِي صُورَةِ الْإِنْسَانِ. قَالُوا: إِنَّ الْمُشْرِكِينَ حِينَ أَرَادُوا الْمَسِيرَ إِلَى بَدْرٍ خَافُوا مِنْ بَنِي بَكْرِ بْنِ كِنَانَةَ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا قَتَلُوا مِنْهُمْ وَاحِدًا، فَلَمْ يَأْمَنُوا أَنْ يَأْتُوهُمْ مِنْ وَرَائِهِمْ، فَتَصَوَّرَ لَهُمْ إِبْلِيسُ بِصُورَةِ سُرَاقَةَ بْنِ مَالِكِ بْنِ جُعْشُمٍ وَهُوَ مِنْ بَنِي بَكْرِ بْنِ كِنَانَةَ وَكَانَ مِنْ أَشْرَافِهِمْ فِي جُنْدٍ مِنَ الشَّيَاطِينِ، وَمَعَهُ رَايَةٌ، وَقَالَ: لَا غَالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ وَإِنِّي جَارٌ لَكُمْ مُجِيرُكُمْ مِنْ بَنِي كِنَانَةَ، فَلَمَّا رَأَى إِبْلِيسُ نُزُولَ الملائكة نكص على عقيبه. وقيل: كانت يده في يد الحرث بن هشام، فلما نكص قال له الحرث: أتخذ لنا فِي هَذِهِ الْحَالِ؟ فَقَالَ: إِنِّي أَرَى مَا لا ترون! ودفع في صدر الحرث وَانْهَزَمُوا. وَفِي هَذِهِ الْقِصَّةِ سُؤَالَاتٌ:
İkinci Mesele: Bu süslemenin keyfiyetinde iki vecih vardır: Birincisi: Şeytanın insan suretine girmeksizin vesvesesiyle süslemiş olmasıdır; bu, Hasan ve Asam'ın görüşüdür. İkincisi: İnsan suretinde görünmüş olmasıdır. Dediler ki: Müşrikler Bedir'e gitmek istediklerinde Benî Bekr b. Kinâne'den korktular; çünkü onlardan bir adam öldürmüşlerdi ve arkalarından gelip saldırmalarından emin olamıyorlardı. Bunun üzerine İblis, şeytanlardan bir orduyla ve elinde bir sancakla, Benî Bekr b. Kinâne'den ve onların eşrafından olan Sürâka b. Mâlik b. Cu'şum suretinde onlara göründü ve: «Bugün insanlardan size galip gelecek kimse yoktur; ben sizin yanınızdayım, sizi Benî Kinâne'den koruyacak himayecinizim» dedi. İblis meleklerin inişini görünce topukları üstünde geri döndü. Denildi ki: Eli Hâris b. Hişâm'ın elindeydi; geri dönünce Hâris ona: «Bu haldeyken bizi yüzüstü mü bırakıyorsun?» dedi. O da: «Ben sizin görmediğinizi görüyorum!» deyip Hâris'in göğsüne vurdu ve kaçtılar. Bu kıssada bazı sorular vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: مَا الْفَائِدَةُ فِي تَغْيِيرِ صُورَةِ إِبْلِيسَ إِلَى صُورَةِ سُرَاقَةَ؟
Birinci Soru: İblis'in suretinin Sürâka'nın suretine dönüştürülmesindeki fayda nedir?
وَالْجَوَابُ فِيهِ مُعْجِزَةٌ عَظِيمَةٌ لِلرَّسُولِ ﵇ وَذَلِكَ لِأَنَّ كُفَّارَ قُرَيْشٍ لَمَّا رَجَعُوا إِلَى مَكَّةَ/ قَالُوا هَزَمَ
Cevap: Bunda Resul (aleyhisselâm) için büyük bir mucize vardır. Şöyle ki: Kureyş kâfirleri Mekke'ye döndüklerinde: «İnsanları
النَّاسَ سُرَاقَةُ، فَبَلَغَ ذَلِكَ سُرَاقَةَ فَقَالَ: واللَّه مَا شَعُرْتُ بِمَسِيرِكُمْ حَتَّى بَلَغَتْنِي هَزِيمَتُكُمْ. فَعِنْدَ ذَلِكَ تَبَيَّنَ لِلْقَوْمِ أَنَّ ذَلِكَ الشَّخْصَ مَا كَانَ سُرَاقَةَ بَلْ كَانَ شَيْطَانًا.
Sürâka hezimete uğrattı» dediler. Bu söz Sürâka'ya ulaşınca: «Vallahi hezimetiniz bana ulaşıncaya kadar yola çıktığınızdan bile haberim yoktu» dedi. İşte o zaman o şahsın Sürâka olmayıp bilakis bir şeytan olduğu o topluluk için açıklığa kavuştu.
فَإِنْ قِيلَ: فَإِذًا حَضَرَ إِبْلِيسُ لِمُحَارَبَةِ الْمُؤْمِنِينَ. وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ فِي غَايَةِ الْقُوَّةِ، فَلِمَ لَمْ يَهْزِمُوا جُيُوشَ الْمُسْلِمِينَ؟
Eğer: «Madem İblis Müminlerle savaşmak için hazır bulundu ve onun son derece güçlü olduğu da malumdur; o halde neden Müslümanların ordularını hezimete uğratmadılar?» denilirse,
قُلْنَا: لِأَنَّهُ رَأَى فِي جَيْشِ الْمُسْلِمِينَ جِبْرِيلَ مَعَ أَلْفٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ خَافَ وَفَرَّ.
Deriz ki: Çünkü o, Müslümanların ordusunda Cebrail'i bin melekle birlikte gördü; işte bu sebeple korktu ve kaçtı.
فَإِنْ قِيلَ: فَعَلَى هَذَا الطَّرِيقِ وَجَبَ أَنْ يَنْهَزِمَ جَمِيعُ جُيُوشِ الْمُسْلِمِينَ لِأَنَّهُ يَتَشَبَّهُ بِصُورَةِ الْبَشَرِ وَيَحْضُرُ وَيُعِينُ جَمْعَ الْكُفَّارِ وَيَهْزِمُ جُمُوعَ الْمُسْلِمِينَ، وَالْحَاصِلُ: أَنَّهُ إِنْ قَدَرَ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى فَلِمَ لَا يَفْعَلُ ذَلِكَ فِي سَائِرِ وَقَائِعِ الْمُسْلِمِينَ؟ وَإِنْ لَمْ يَقْدِرْ عَلَيْهِ فَكَيْفَ أَضَفْتُمْ إِلَيْهِ هَذَا الْعَمَلَ فِي وَاقِعَةِ بَدْرٍ؟
Eğer: «Bu takdirde Müslümanların bütün ordularının hezimete uğraması gerekirdi; çünkü o insan suretine girer, bizzat gelir, kâfirler topluluğuna yardım eder ve Müslümanların topluluklarını hezimete uğratır. Kısacası: Şayet buna gücü yetiyorsa Müslümanların diğer savaşlarında bunu niçin yapmıyor? Eğer buna gücü yetmiyorsa Bedir hadisesinde bu fiili ona nasıl nispet ettiniz?» denilirse,
الْجَوَابُ: لَعَلَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا غَيَّرَ صُورَتَهُ إِلَى صُورَةِ الْبَشَرِ فِي تِلْكَ الْوَاقِعَةِ أَمَّا فِي سَائِرِ الْوَقَائِعِ فَلَا يَفْعَلُ ذَلِكَ التَّغْيِيرَ.
Cevap: Muhtemelen O Teâlâ onun suretini ancak o hadisede insan suretine dönüştürmüştür; diğer hadiselerde ise bu dönüşümü yapmamaktadır.
السُّؤَالُ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا غَيَّرَ صُورَتَهُ إِلَى صُورَةِ الْبَشَرِ فَمَا بَقِيَ شَيْطَانًا بَلْ صَارَ بَشَرًا.
İkinci Soru: O Teâlâ onun suretini insan suretine dönüştürünce o artık şeytan olarak kalmamış, bilakis insan olmuştur [diyenlere ne denir?]
الْجَوَابُ أَنَّ الْإِنْسَانَ إِنَّمَا كَانَ إِنْسَانًا بِجَوْهَرِ نَفْسِهِ النَّاطِقَةِ، وَنُفُوسُ الشَّيَاطِينِ مُخَالِفَةٌ لِنُفُوسِ الْبَشَرِ فَلَمْ يَلْزَمْ مِنْ تَغْيِيرِ الصُّورَةِ تَغْيِيرُ الْحَقِيقَةِ، وَهَذَا الْبَابُ أَحَدُ الدَّلَائِلِ السَّمْعِيَّةِ عَلَى أَنَّ الْإِنْسَانَ لَيْسَ إِنْسَانًا بِحَسَبِ بِنْيَتِهِ الظَّاهِرَةِ وَصُورَتِهِ الْمَخْصُوصَةِ.
Cevap: Şüphesiz insan, ancak natık nefsinin (akleden ruhunun) cevheri sebebiyle insandır. Şeytanların nefisleri ise insanların nefislerinden farklıdır; dolayısıyla suretin değişmesinden hakikatin değişmesi gerekmez. Bu konu, insanın zahirî bünyesi ve hususi sureti bakımından insan olmadığına dair naklî (sem'î) delillerden biridir.
السُّؤَالُ الثَّالِثُ: مَا مَعْنَى قَوْلِ الشَّيْطَانِ لَا غالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ وَمَا الْفَائِدَةُ فِي هَذَا الْكَلَامِ مَعَ أَنَّهُمْ كَانُوا كَثِيرِينَ غَالِبِينَ؟
Üçüncü Soru: Şeytanın: { لَا غالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ } “Bugün insanlardan size galip gelecek kimse yoktur” sözünün manası nedir ve onlar zaten sayıca çok ve galip durumda iken bu sözdeki fayda nedir?
وَالْجَوَابُ: أَنَّهُمْ وَإِنْ كَانُوا كَثِيرِينَ فِي الْعَدَدِ إِلَّا أَنَّهُمْ كَانُوا يُشَاهِدُونَ أَنَّ دَوْلَةَ مُحَمَّدٍ ﵊ كُلَّ يَوْمٍ فِي التَّرَقِّي وَالتَّزَايُدِ، وَلِأَنَّ مُحَمَّدًا كُلَّمَا أَخْبَرَ عَنْ شَيْءٍ فَقَدْ وَقَعَ فَكَانُوا لِهَذَا السَّبَبِ خَائِفِينَ جِدًّا مِنْ قَوْمِ مُحَمَّدٍ ﷺ، فَذَكَرَ إِبْلِيسُ هَذَا الْكَلَامَ إِزَالَةً لِلْخَوْفِ عَنْ قُلُوبِهِمْ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّهُ كَانَ يُؤَمِّنُهُمْ مِنْ شَرِّ بَنِي بَكْرِ بْنِ كِنَانَةَ خُصُوصًا وَقَدْ تصور بصورة زعيم منهم، وقال: إِنِّي جارٌ لَكُمْ وَالْمَعْنَى: إِنِّي إِذَا كُنْتُ وَقَوْمِي ظَهِيرًا لَكُمْ فَلَا يَغْلِبُكُمْ أَحَدٌ مِنَ النَّاسِ ومعنى الجار هاهنا: الدَّافِعُ عَنْ صَاحِبِهِ أَنْوَاعَ الضَّرَرِ كَمَا يَدْفَعُ الْجَارُ عَنْ جَارِهِ، وَالْعَرَبُ تَقُولُ: أَنَا جَارٌ لك من فلان أي حافظ مِنْ مَضَرَّتِهِ فَلَا يَصِلُ إِلَيْكَ مَكْرُوهٌ مِنْهُ.
Cevap: Onlar her ne kadar sayıca çok idiyseler de Muhammed'in (aleyhisselâm) devletinin her gün ilerleyip arttığını görüyorlardı ve Muhammed ne zaman bir şeyden haber verse vuku bulduğu için bu sebeple Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) kavminden son derece korkuyorlardı. İşte İblis, kalplerinden bu korkuyu gidermek için bu sözü söyledi. Şöyle olması da muhtemeldir: Bilhassa onların bir reisinin suretine girip { إِنِّي جارٌ لَكُمْ } “Şüphesiz ben de sizin yanınızdayım (koruyucunuzum)” diyerek onları Benî Bekr b. Kinâne'nin şerrinden güvenceye alıyordu. Manası: «Ben ve kavmim size destekçi olduğumuzda insanlardan hiç kimse size galip gelemez» demektir. Buradaki câr (جَار) kelimesinin manası, komşunun komşusunu koruduğu gibi arkadaşından zarar çeşitlerini savandır. Araplar: «Ben falana karşı senin himayecinim (cârınım)» derler ki bu, «onun vereceği zarara karşı senin koruyucunum, artık ondan sana hoşlanmadığın bir şey ulaşamaz» demektir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَلَمَّا تَراءَتِ الْفِئَتانِ أَيِ الْتَقَى الْجَمْعَانِ بِحَيْثُ رَأَتْ كُلُّ وَاحِدَةٍ الْأُخْرَى نكص على عقيبه، وَالنُّكُوصُ الْإِحْجَامُ عَنِ الشَّيْءِ، وَالْمَعْنَى: رَجَعَ وَقَالَ: إني أرى مالا تَرَوْنَ، وَفِيهِ/ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ رُوحَانِيٌّ، فَرَأَى الْمَلَائِكَةَ فَخَافَهُمْ. قِيلَ: رَأَى جِبْرِيلَ يَمْشِي بَيْنَ يَدَيِ النَّبِيِّ ﵊. وَقِيلَ: رَأَى أَلْفًا مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُرْدِفِينَ. الثَّانِي: أَنَّهُ رَأَى أَثَرَ النُّصْرَةِ وَالظَّفَرِ فِي حَقِّ النَّبِيِّ ﵊، فَعَلِمَ أَنَّهُ لَوْ وَقَفَ لَنَزَلَتْ عَلَيْهِ بَلِيَّةٌ.
Sonra Allah Teâlâ: { فَلَمَّا تَراءَتِ الْفِئَتانِ } “İki topluluk birbirini görünce” yani iki ordu birbirini görecek şekilde karşı karşıya gelince { نَكَصَ عَلى عَقِبَيْهِ } “topukları üstünde geri döndü” buyurdu. Nukûs (نُكُوص), bir şeyden geri durup kaçınmaktır. Manası: Geri döndü ve { إِنِّي أَرى مَا لَا تَرَوْنَ } “Şüphesiz ben sizin görmediğinizi görüyorum” dedi. Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Kendisi ruhanî bir varlık olduğu için melekleri gördü ve onlardan korktu. Denildi ki: Cebrail'i Peygamber'in (aleyhisselâm) önünde yürürken gördü. Denildi ki: Birbiri ardınca gelen bin meleği gördü. İkincisi: Peygamber (aleyhisselâm) hakkında yardım ve zafer eserini gördü ve orada durduğu takdirde başına bir bela ineceğini anladı.