ثُمَّ قَالَ: إِنِّي أَخافُ اللَّهَ قَالَ قَتَادَةُ صَدَقَ فِي قَوْلِهِ: إِنِّي أَرى مَا لَا تَرَوْنَ وَكَذَبَ فِي قَوْلِهِ: إِنِّي أَخافُ اللَّهَ وَقِيلَ لَمَّا رَأَى الْمَلَائِكَةَ يَنْزِلُونَ مِنَ السَّمَاءِ خَافَ أَنْ يَكُونَ الْوَقْتُ الَّذِي أُنْظِرَ إِلَيْهِ قَدْ حَضَرَ فَقَالَ: مَا قَالَ إِشْفَاقًا عَلَى نَفْسِهِ.
Sonra [şeytan]: { إِنِّي أَخافُ اللَّهَ } “Şüphesiz ben Allah'tan korkarım” dedi. Katâde şöyle demiştir: { إِنِّي أَرى مَا لَا تَرَوْنَ } “Şüphesiz ben sizin görmediğinizi görüyorum” sözünde doğru söyledi, { إِنِّي أَخافُ اللَّهَ } “Şüphesiz ben Allah'tan korkarım” sözünde ise yalan söyledi. Denildi ki: Meleklerin gökten indiğini görünce, kendisine mühlet verilen vaktin gelmiş olmasından korktu da kendi canından endişe ettiği için bu söylediğini söyledi.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقابِ فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنْ بَقِيَّةِ كَلَامِ إِبْلِيسَ، وَيَجُوزُ أَنْ يَنْقَطِعَ كَلَامُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ أخاف اللَّه.
{ وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقابِ } “Allah'ın cezası pek çetindir” sözüne gelince; bunun İblis'in sözünün devamından olması caiz olduğu gibi, onun sözünün { أَخَافُ اللَّهَ } [ifadesinde] kesilmiş olması da caizdir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى بَعْدَهُ: وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقابِ.
Sonra Allah Teâlâ onun ardından: { وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقابِ } “Allah'ın cezası pek çetindir” buyurmuştur.
[سورة الأنفال (٨) : آية ٤٩]
[Enfâl Suresi (8): Ayet 49]
إِذْ يَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هؤُلاءِ دِينُهُمْ وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٤٩)
{ إِذْ يَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هؤُلاءِ دِينُهُمْ وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Hani münafıklar ve kalplerinde hastalık bulunanlar: 'Bunları dinleri aldattı' diyorlardı. Kim Allah'a tevekkül ederse bilsin ki Allah Azîz'dir, Hakîm'dir.” (49)
[في قَوْلُهُ تَعَالَى إِذْ يَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هؤُلاءِ دِينُهُمْ] وَفِيهِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { إِذْ يَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هؤُلاءِ دِينُهُمْ } “Hani münafıklar ve kalplerinde hastalık bulunanlar: 'Bunları dinleri aldattı' diyorlardı” buyruğu hakkında] bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: إِنَّمَا لَمْ تَدْخُلِ الْوَاوُ فِي قَوْلِهِ: إِذْ يَقُولُ وَدَخَلَتْ فِي قوله: وَإِذْ زَيَّنَ لَهُمُ [الأنفال:
Birinci Mesele: { إِذْ يَقُولُ } sözünün başına vâv harfinin girmeyip { وَإِذْ زَيَّنَ لَهُمُ } [Enfâl:
٤٨] لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَإِذْ زَيَّنَ عَطْفٌ عَلَى هَذَا التَّزْيِينِ عَلَى حَالِهِمْ وَخُرُوجِهِمْ بَطَرًا وَرِئَاءً، وَأَمَّا هُنَا وَهُوَ قَوْلُهُ: إِذْ يَقُولُ الْمُنافِقُونَ فَلَيْسَ فِيهِ عَطْفٌ لِهَذَا الْكَلَامِ عَلَى مَا قَبْلَهُ بَلْ هُوَ كَلَامٌ مُبْتَدَأٌ مُنْقَطِعٌ عَمَّا قَبْلَهُ، وَعَامِلُ الْإِعْرَابِ فِي إِذْ فِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: التَّقْدِيرُ واللَّه شَدِيدُ الْعِقَابِ إِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالثَّانِي: اذْكُرُوا إِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ.
48] “Hani [şeytan] onlara süslemişti” sözünde girmesinin sebebi şudur: Çünkü { وَإِذْ زَيَّنَ } sözü, bu süslemenin onların [önceki] hâllerine ve çalım satıp gösteriş yaparak çıkmalarına atfıdır. Buradaki { إِذْ يَقُولُ الْمُنافِقُونَ } sözünde ise bu ifadenin öncesine atfı söz konusu olmayıp aksine öncesinden kopuk, müstakil bir sözdür. İznin (إِذْ) irabındaki âmil hususunda iki vecih vardır: Birincisi: Takdiri, «Münafıklar [böyle] dediklerinde Allah'ın cezası pek çetindir» şeklindedir. İkincisi: «Münafıkların dedikleri vakti hatırlayın» [şeklindedir].
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَمَّا الْمُنَافِقُونَ فَهُمْ قَوْمٌ مِنَ الْأَوْسِ وَالْخَزْرَجِ، وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَهُمْ قَوْمٌ مِنْ قُرَيْشٍ أَسْلَمُوا وَمَا قَوِيَ إِسْلَامُهُمْ فِي قُلُوبِهِمْ وَلَمْ يُهَاجِرُوا. ثُمَّ إِنَّ قُرَيْشًا لَمَّا خَرَجُوا لِحَرْبِ رَسُولِ اللَّه ﷺ قَالَ أُولَئِكَ نَخْرُجُ مَعَ قَوْمِنَا فَإِنْ كَانَ مُحَمَّدٌ فِي كَثْرَةٍ خَرَجْنَا إِلَيْهِ، وَإِنْ كَانَ فِي قِلَّةٍ أَقَمْنَا فِي قَوْمِنَا. قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ: ثُمَّ قُتِلَ هَؤُلَاءِ جَمِيعًا مَعَ الْمُشْرِكِينَ يَوْمَ بَدْرٍ. وَقَوْلُهُ: غَرَّ هؤُلاءِ دِينُهُمْ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَعْنَاهُ أَنَّهُ خَرَجَ بِثَلَاثِمِائَةٍ وَثَلَاثَةَ عَشَرَ يُقَاتِلُونَ أَلْفَ رَجُلٍ، / وَمَا ذَاكَ إِلَّا أَنَّهُمُ اعْتَمَدُوا عَلَى دِينِهِمْ. وَقِيلَ الْمُرَادُ: إِنَّ هَؤُلَاءِ يَسْعَوْنَ فِي قَتْلِ أَنْفُسِهِمْ، رَجَاءَ أَنْ يُجْعَلُوا أَحْيَاءً بَعْدَ الْمَوْتِ وَيُثَابُونَ عَلَى هَذَا الْقَتْلِ.
İkinci Mesele: Münafıklara gelince, onlar Evs ve Hazrec'den bir topluluktur. Kalplerinde hastalık bulunanlar ise Kureyş'ten Müslüman olmuş fakat İslam kalplerinde güçlenmemiş ve hicret etmemiş bir topluluktur. Sonra Kureyş, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile savaşmak üzere çıktığında onlar: «Kavmimizle beraber çıkalım; şayet Muhammed kalabalık ise ona katılırız, şayet az ise kavmimizin yanında kalırız» dediler. Muhammed b. İshâk şöyle demiştir: Sonra bunların hepsi Bedir günü müşriklerle birlikte öldürüldü. { غَرَّ هؤُلاءِ دِينُهُمْ } “Bunları dinleri aldattı” buyruğu hakkında İbn Abbâs: Bunun manası, [Muhammed'in] bin kişiye karşı savaşmak üzere üç yüz on üç kişiyle çıkmış olmasıdır; bu da ancak onların dinlerine güvenmelerinden ileri gelmiştir, demiştir. Şöyle de denilmiştir: Kastedilen, bunların öldükten sonra diriltilecekleri ve bu öldürülmeye karşılık mükafatlandırılacakları umuduyla kendilerini ölüme atmalarıdır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ أَيْ وَمَنْ يُسَلِّمْ أَمْرَهُ إِلَى اللَّه وَيَثِقْ بِفَضْلِهِ وَيُعَوِّلْ عَلَى إِحْسَانِ اللَّه، فَإِنَّ اللَّه حَافِظُهُ وَنَاصِرُهُ، لِأَنَّهُ عَزِيزٌ لَا يَغْلِبُهُ شَيْءٌ، حَكِيمٌ يُوَصِّلُ الْعَذَابَ إِلَى أَعْدَائِهِ، وَالرَّحْمَةَ وَالثَّوَابَ إلى أوليائه:
Sonra Allah Teâlâ: { وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Kim Allah'a tevekkül ederse bilsin ki Allah Azîz'dir, Hakîm'dir” buyurdu. Yani kim işini Allah'a havale eder, O'nun lütfuna güvenir ve Allah'ın ihsanına dayanırsa şüphesiz Allah onun koruyucusu ve yardımcısıdır. Çünkü O, hiçbir şeyin kendisine galip gelemeyeceği bir Azîz'dir; düşmanlarına azabı, dostlarına ise rahmet ve mükafatı ulaştıran bir Hakîm'dir.
[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٥٠ الى ٥١]
[Enfâl Suresi (8): Ayetler 50-51]
وَلَوْ تَرى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبارَهُمْ وَذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ (٥٠) ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلاَّمٍ لِلْعَبِيدِ (٥١)
{ وَلَوْ تَرى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبارَهُمْ وَذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ (٥٠) ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلاَّمٍ لِلْعَبِيدِ } “Melekler inkâr edenlerin yüzlerine ve arkalarına vurarak: 'Tadın yakıcı azabı!' diyerek canlarını alırken bir görseydin! (50) Bu, ellerinizin önden gönderdiği şeyler yüzündendir ve Allah kullarına asla zulmedici değildir.” (51)
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَلَوْ تَرى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبارَهُمْ وَذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا شَرَحَ أَحْوَالَ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ شَرَحَ أَحْوَالَ مَوْتِهِمْ، وَالْعَذَابَ الَّذِي يَصِلُ إِلَيْهِمْ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْ تَرى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبارَهُمْ وَذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ } “Melekler inkâr edenlerin yüzlerine ve arkalarına vurarak: 'Tadın yakıcı azabı!' diyerek canlarını alırken bir görseydin!” buyruğu hakkında] Bil ki Allah Teâlâ bu kâfirlerin hâllerini açıkladıktan sonra, onların ölüm hâllerini ve o esnada kendilerine ulaşacak azabı açıklamıştır. Ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَحْدَهُ إِذْ تَتَوَفَّى بِالتَّاءِ عَلَى تَأْنِيثِ لَفْظِ الْمَلَائِكَةِ وَالْجَمْعِ، وَالْبَاقُونَ بِالْيَاءِ عَلَى الْمَعْنَى.
Birinci Mesele: İbn Âmir tek başına, melekler (el-Melâike) lafzının ve cemi (çoğul) kalıbının müennesliğini gözeterek te (ت) harfiyle { إِذْ تَتَوَفَّى } şeklinde okumuştur; diğer kıraat imamları ise manayı gözeterek ye (ي) harfiyle okumuşlardır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: جَوَابُ لَوْ مَحْذُوفٌ. وَالتَّقْدِيرُ: لَرَأَيْتَ مَنْظَرًا هَائِلًا، وَأَمْرًا فَظِيعًا، وَعَذَابًا شَدِيدًا.
İkinci Mesele: Lev (لَوْ) edatının cevabı hazfedilmiştir (düşürülmüştür). Takdiri: «Korkunç bir manzara, dehşetli bir iş ve çetin bir azap görürdün» şeklindedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: وَلَوْ تَرى وَلَوْ عَايَنْتَ وَشَاهَدْتَ، لِأَنَّ لَوْ تَرُدُّ الْمُضَارِعَ إِلَى الْمَاضِي كَمَا تَرُدُّ إِنْ الْمَاضِيَ إِلَى الْمُضَارِعِ.
Üçüncü Mesele: { وَلَوْ تَرى } ifadesi «Gözünle görüp şahit olsaydın» manasındadır. Zira lev (لَوْ) edatı, in (إِنْ) edatının mazi fiili muzari manasına çevirdiği gibi, muzari fiili mazi manasına çevirir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: الْمَلَائِكَةُ رَفْعُهَا بِالْفِعْلِ، وَيَضْرِبُونَ حَالٌ مِنْهُمْ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي قَوْلِهِ: يَتَوَفَّى
Dördüncü Mesele: { الْمَلائِكَةُ } kelimesi fiil ile merfûdur, { يَضْرِبُونَ } ise onlardan hâldir. { يَتَوَفَّى } fiilinde
ضَمِيرٌ للَّه تَعَالَى، وَالْمَلَائِكَةُ مَرْفُوعَةٌ بِالِابْتِدَاءِ، وَيَضْرِبُونَ خَبَرٌ.
Allah Teâlâ'ya ait bir zamirin bulunması, { الْمَلائِكَةُ } kelimesinin mübteda olarak merfû olması ve { يَضْرِبُونَ } cümlesinin de haber olması caizdir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: مَعْنَى يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا يَقْبِضُونَ أَرْوَاحَهُمْ عَلَى اسْتِيفَائِهَا وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْإِنْسَانَ شَيْءٌ مُغَايِرٌ لِهَذَا الْجَسَدِ، وَأَنَّهُ هُوَ الرُّوحُ فَقَطْ لِأَنَّ قَوْلَهُ: يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ اسْتَوْفَى الذَّاتَ الْكَافِرَةَ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الذَّاتَ الْكَافِرَةَ هِيَ الَّتِي اسْتُوفِيَتْ/ مِنْ هَذَا الْجَسَدِ، وَهَذَا بُرْهَانٌ ظَاهِرٌ عَلَى أَنَّ الْإِنْسَانَ شَيْءٌ مُغَايِرٌ لِهَذَا الْجَسَدِ، وَقَوْلُهُ: يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبارَهُمْ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَ الْمُشْرِكُونَ إِذَا أَقْبَلُوا بِوُجُوهِهِمْ إِلَى الْمُسْلِمِينَ ضَرَبُوا وُجُوهَهُمْ بِالسَّيْفِ، وَإِذَا وَلَّوْا ضَرَبُوا أَدْبَارَهُمْ، فَلَا جَرَمَ قَابَلَهُمُ اللَّه بِمِثْلِهِ فِي وَقْتِ نَزْعِ الرُّوحِ، وَأَقُولُ فِيهِ مَعْنًى آخَرُ أَلْطَفُ مِنْهُ، وَهُوَ أَنَّ رُوحَ الْكَافِرِ إِذَا خَرَجَ مِنْ جَسَدِهِ فَهُوَ مُعْرِضٌ عَنْ عَالَمِ الدُّنْيَا مُقْبِلٌ عَلَى الْآخِرَةِ، وَهُوَ لِكُفْرِهِ لَا يُشَاهِدُ فِي عَالَمِ الْآخِرَةِ إِلَّا الظُّلُمَاتِ، وَهُوَ لِشِدَّةِ حُبِّهِ لِلْجُسْمَانِيَّاتِ، وَمُفَارَقَتِهِ لَهَا لَا يَنَالُ مِنْ مُبَاعَدَتِهِ عَنْهَا إِلَّا الْآلَامَ والحسرات، فسبب مُفَارَقَتِهِ لِعَالَمِ الدُّنْيَا تَحْصُلُ لَهُ الْآلَامُ بَعْدَ الْآلَامِ وَالْحَسَرَاتِ، وَبِسَبَبِ إِقْبَالِهِ عَلَى الْآخِرَةِ مَعَ عَدَمِ النُّورِ وَالْمَعْرِفَةِ، يَنْتَقِلُ مِنْ ظُلُمَاتٍ إِلَى ظُلُمَاتٍ، فَهَاتَانِ الْجِهَتَانِ هُمَا الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبارَهُمْ.
Beşinci Mesele: Vâhidî şöyle demiştir: { يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا } ifadesinin manası, onların ruhlarını eksiksizce kabzederler (alırlar) demektir. Bu da insanın bu bedenden başka bir şey olduğuna ve onun yalnızca ruhtan ibaret olduğuna delalet eder; çünkü { يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا } sözü, kâfir olan zatın eksiksizce alındığına delalet eder. Bu da kâfir olan zatın, bu bedenden eksiksizce alınan şey olduğunu gösterir. İşte bu, insanın bu bedenden başka bir şey olduğuna dair açık bir delildir. { يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبارَهُمْ } “yüzlerine ve arkalarına vurarak” buyruğu hakkında İbn Abbâs şöyle demiştir: Müşrikler yüzleriyle Müslümanlara yöneldiklerinde [Müslümanlar] kılıçla onların yüzlerine vuruyorlardı, arkalarını dönüp kaçtıklarında ise arkalarına vuruyorlardı. Bundan dolayı ruhlarının kabzedilmesi vaktinde Allah da onlara aynı şekilde karşılık vermiştir. Ben derim ki: Bunda bundan daha latif bir başka mana vardır: Kâfirin ruhu bedeninden çıktığında dünya âleminden yüz çevirmiş ve ahirete yönelmiş olur. O ise küfrü sebebiyle ahiret âleminde sadece karanlıkları müşahede eder. Cismanî şeylere aşırı sevgisinden ve onlardan ayrılmış olmasından dolayı da onlardan uzaklaşmasından ötürü ancak acılar ve hasretler elde eder. Dolayısıyla dünya âleminden ayrılması sebebiyle peş peşe acılar ve hasretler meydana gelir; nûr ve marifetten yoksun olarak ahirete yönelmesi sebebiyle de karanlıklardan karanlıklara geçer. İşte { يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبارَهُمْ } sözünden kastedilen bu iki yöndür.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ وَفِيهِ إِضْمَارٌ، وَالتَّقْدِيرُ: وَنَقُولُ ذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ وَنَظِيرُهُ فِي الْقُرْآنِ كَثِيرٌ قَالَ تَعَالَى: وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْماعِيلُ رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا [الْبَقَرَةِ: ١٢٧] أَيْ وَيَقُولَانِ رَبَّنَا، وَكَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَوْ تَرى إِذِ الْمُجْرِمُونَ ناكِسُوا رُؤُسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ رَبَّنا أَبْصَرْنا [السَّجْدَةِ:
Sonra Allah Teâlâ: { وَذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ } “Ve tadın yakıcı azabı!” buyurdu. Bunda bir gizli söz (izmar) vardır; takdiri: «Ve 'Tadın yakıcı azabı!' deriz» şeklindedir. Kur'an'da bunun benzeri çoktur. Nitekim Allah Teâlâ: { وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْماعِيلُ رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا } [Bakara: 127] “Hani İbrahim, İsmail ile birlikte Beyt'in temellerini yükseltirken: 'Ey Rabbimiz, bizden kabul buyur' [diyorlardı]” buyurmuştur ki yani «ve ikisi 'Ey Rabbimiz' diyorlardı» demektir. Aynı şekilde Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْ تَرى إِذِ الْمُجْرِمُونَ ناكِسُوا رُؤُسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ رَبَّنا أَبْصَرْنا } [Secde:
١٢] أَيْ يَقُولُونَ رَبَّنَا. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: قَوْلُ الْمَلَائِكَةِ لَهُمْ: وَذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ إِنَّمَا صَحَّ لِأَنَّهُ كَانَ مَعَ الْمَلَائِكَةِ مَقَامِعُ، وَكُلَّمَا ضَرَبُوا بِهَا الْتَهَبَتِ النَّارُ فِي الْأَجْزَاءِ وَالْأَبْعَاضِ، فَذَاكَ قَوْلُهُ: وَذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَالصَّحِيحُ أَنَّ هَذَا تَقُولُهُ الْمَلَائِكَةُ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ. وَأَقُولُ: أَمَّا الْعَذَابُ الْجُسْمَانِيُّ فَحَقٌّ وَصِدْقٌ.
12] “O günahkârları Rablerinin huzurunda başlarını öne eğmiş: 'Rabbimiz, gördük' [derlerken] bir görsen!” ayeti de yani «'Rabbimiz' derler» demektir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Meleklerin onlara: { وَذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ } “Ve tadın yakıcı azabı!” demeleri, meleklerin yanında demir topuzlar (kamçılar) bulunması sebebiyle yerinde olmuştur; öyle ki onlarla her vurduklarında [bedenin] parçalarında ve uzuvlarında ateş alevleniyordu. İşte bu, O'nun: { وَذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ } sözüdür. Vâhidî şöyle demiştir: Doğru olan, meleklerin bunu onlara ahirette söyleyecek olmalarıdır. Ben de derim ki: Cismanî azap haktır ve gerçektir.
وَأَمَّا الرُّوحَانِيُّ فَحَقٌّ أَيْضًا لِدَلَالَةِ الْعَقْلِ عَلَيْهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ الْجَاهِلَ إِذَا فَارَقَ الدُّنْيَا حَصَلَ لَهُ الْحُزْنُ الشَّدِيدُ بِسَبَبِ مُفَارَقَةِ الدُّنْيَا الْمَحْبُوبَةِ، وَالْخَوْفُ الشَّدِيدُ بِسَبَبِ تَرَاكُمِ الظُّلُمَاتِ عَلَيْهِ فِي عَالَمِ الْخَوْفِ وَالْحُزْنِ. وَالْخَوْفُ وَالْحُزْنُ كِلَاهُمَا يُوجِبَانِ الْحُرْقَةَ الرُّوحَانِيَّةَ، وَالنَّارَ الرُّوحَانِيَّةَ.
Ruhanî azap da aklın ona delaleti sebebiyle yine haktır. Zira biz açıkladık ki cahil kimse dünyadan ayrıldığında, sevdiği dünyadan ayrılması sebebiyle şiddetli bir hüzün; korku ve hüzün âleminde üzerine karanlıkların yığılması sebebiyle de şiddetli bir korku hasıl olur. Korku ve hüzün ise her ikisi birden ruhanî bir yanmayı ve ruhanî ateşi doğurur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ قِيلَ هَذَا إِخْبَارٌ عَنْ قَوْلِ الْمَلَائِكَةِ، وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ } “Bu, ellerinizin önden gönderdiği şeyler yüzündendir” buyurdu. Bunun meleklerin sözünden bir haber olduğu söylenmiştir. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ ذَلِكَ مُبْتَدَأٌ، وَخَبَرُهُ قَوْلُهُ: بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَحَلُّ ذَلِكَ نَصْبًا، وَالتَّقْدِيرُ: فَعَلْنَا ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ.
Birinci Mesele: Vâhidî şöyle demiştir: { ذلِكَ } kelimesinin mübteda, haberinin ise { بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ } sözü olduğu söylenebileceği gibi; { ذلِكَ } kelimesinin nasb mahallinde olması ve takdirinin «Ellerinizin önden takdim ettiği şeyler sebebiyle bunu yaptık» şeklinde olması da caizdir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: ذلِكَ هَذَا أَيْ هَذَا الْعَذَابُ الَّذِي هُوَ عَذَابُ الْحَرِيقِ، حَصَلَ بِسَبَبِ مَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ، وذكرنا في قوله: الم ذلِكَ الْكِتابُ أَنَّ مَعْنَاهُ هَذَا الْكِتَابُ وَهَذَا الْمَعْنَى جَائِزٌ.
İkinci Mesele: { ذلِكَ } sözünden maksat «bu» demektir; yani yakıcı azap olan bu azap, ellerinizin önden gönderdiği şeyler sebebiyle meydana gelmiştir. Nitekim: { الم ذلِكَ الْكِتابُ } ayetinde bunun manasının «bu kitaptır» olduğunu zikretmiştik; bu mana caizdir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: ظَاهِرُ قَوْلِهِ: ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ يَقْتَضِي أَنَّ فَاعِلَ هَذَا الْفِعْلِ هُوَ الْيَدُ، وَذَلِكَ/ مُمْتَنِعٌ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ هَذَا الْعَذَابَ إِنَّمَا وَصَلَ إِلَيْهِمْ بِسَبَبِ كُفْرِهِمْ، وَمَحَلُّ الْكُفْرِ هُوَ الْقَلْبُ لَا الْيَدُ. وَثَانِيهَا: أَنَّ الْيَدَ لَيْسَتْ مَحَلًّا لِلْمَعْرِفَةِ وَالْعِلْمِ، فَلَا يَتَوَجَّهُ التَّكْلِيفُ عَلَيْهَا، فَلَا يُمْكِنُ إِيصَالُ الْعَذَابِ إِلَيْهَا، فوجب حمل اليد هاهنا على القدرة، وسبب هذا المجازان الْيَدَ آلَةُ الْعَمَلِ وَالْقُدْرَةُ هِيَ الْمُؤَثِّرَةُ فِي الْعَمَلِ، فَحَسُنَ جَعْلُ الْيَدِ كِنَايَةً عَنِ الْقُدْرَةِ.
Üçüncü Mesele: { ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ } sözünün zahiri, bu fiili yapanın el olmasını gerektirir. Bu ise birkaç yönden imkânsızdır: Birincisi: Bu azap onlara ancak küfürleri sebebiyle ulaşmıştır; küfrün mahalli ise el değil kalptir. İkincisi: El marifet ve ilim mahalli değildir, dolayısıyla teklif ona yönelmez ve azabın ona ulaştırılması mümkün olmaz. Bu sebeple buradaki el (el-yed) lafzını kudrete hamletmek vacip olmuştur. Bu mecazın sebebi ise elin amel aleti olması, kudretin ise amelde tesir eden güç olmasıdır; böylece elin kudretten kinaye yapılması güzel olmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّ التَّحْقِيقَ أَنَّ الْإِنْسَانَ جَوْهَرٌ وَاحِدٌ وهو الفعل وَهُوَ الدَّرَّاكُ وَهُوَ الْمُؤْمِنُ وَهُوَ الْكَافِرُ وَهُوَ الْمُطِيعُ وَالْعَاصِي، وَهَذِهِ الْأَعْضَاءُ آلَاتٌ لَهُ وَأَدَوَاتٌ لَهُ فِي الْفِعْلِ فَأُضِيفَ الْفِعْلُ فِي الظَّاهِرِ إِلَى الْآلَةِ، وَهُوَ فِي الْحَقِيقَةِ مُضَافٌ إِلَى جوهر ذات الإنسان.
Bil ki işin hakikati şudur: İnsan tek bir cevherdir; yapan odur, idrak eden odur, mümin olan odur, kâfir olan odur, itaatkâr ve isyankâr olan odur. Bu uzuvlar ise fiilde onun aletleri ve vasıtalarıdır. Bu sebeple fiil zahirde alete nispet edilmiştir, hakikatte ise insanın zatının cevherine nispet edilmiştir.
المسألة الرابعة: قوله: بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ يَقْتَضِي أَنَّ ذَلِكَ الْعِقَابَ كَالْأَمْرِ الْمُتَوَلِّدِ مِنَ الْفِعْلِ الَّذِي صَدَرَ عَنْهُ، وَقَدْ عَرَفْتَ أَنَّ الْعِقَابَ إِنَّمَا يَتَوَلَّدُ مِنَ العقائد الباطلة التي يكتبها الْإِنْسَانُ، وَمِنَ الْمَلَكَاتِ الرَّاسِخَةِ الَّتِي يَكْتَسِبُهَا الْإِنْسَانُ، فَكَانَ هَذَا الْكَلَامُ مُطَابِقًا لِلْمَعْقُولِ.
Dördüncü Mesele: O'nun: { بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ } sözü, bu cezanın ondan sadır olan fiilden doğan bir iş gibi olmasını gerektirir. Zaten sen bilmişsindir ki ceza, ancak insanın edindiği batıl inançlardan ve insanın kazandığı kökleşmiş melekelerden doğar. Böylece bu kelam akla uygun düşmüştür.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ } “Ve Allah kullarına asla zulmedici değildir” buyurmuştur. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي مَحَلِّ أَنَّ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: النَّصْبُ بِنَزْعِ الْخَافِضِ يَعْنِي بِأَنَّ اللَّه: وَالثَّانِي: أَنَّكَ إِنْ جَعَلْتَ قَوْلَهُ: ذلِكَ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ جَعَلْتَ أَنَّ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ أَيْضًا، بِمَعْنَى وَذَلِكَ أَنَّ اللَّه قَالَ الْكِسَائِيُّ وَلَوْ كَسَرْتَ أَلِفَ أَنَّ عَلَى الِابْتِدَاءِ كَانَ صَوَابًا، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ: يَكُونُ هَذَا كَلَامًا مُبْتَدَأً مُنْقَطِعًا عَمَّا قَبْلَهُ.
Birinci Mesele: Enne (أَنَّ) kelimesinin irab mahallinde iki vecih vardır: Birincisi: Cer harfinin hazfedilmesiyle (hazf-i hâfız ile) nasb mahallindedir, yani «bi-enne'llâh» (Allah'ın ... olmasından ötürü) demektir. İkincisi: Şayet { ذلِكَ } sözünü ref mahallinde kılarsan, { أَنَّ } kelimesini de «ve zâlike enne'llâhe» (bu da Allah'ın ... olmasındandır) manasında yine ref mahallinde kılarsın. Kisâî şöyle demiştir: İbtida (cümle başı) kabul ederek enne'nin (أَنَّ) elifini esre ile [inne (إِنَّ)] okusan doğru olurdu. Bu takdire göre bu, öncesinden bağımsız yeni bir başlangıç cümlesi olur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: لَوْ كَانَ تَعَالَى يَخْلُقُ الْكُفْرَ فِي الْكَافِرِ، ثُمَّ يُعَذِّبُهُ عَلَيْهِ لَكَانَ ظَالِمًا، وَأَيْضًا قَوْلُهُ تَعَالَى: ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا لَمْ يَكُنْ ظَالِمًا بِهَذَا الْعَذَابِ، لِأَنَّهُ قَدَّمَ مَا اسْتَوْجَبَ عَلَيْهِ هَذَا الْعَذَابَ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَوْ لَمْ يَصْدُرْ مِنْهُ ذَلِكَ التَّقْدِيمُ لَكَانَ اللَّه تَعَالَى ظَالِمًا فِي هَذَا الْعَذَابِ، فَلَوْ كَانَ الْمُوجِدُ لِلْكُفْرِ وَالْمَعْصِيَةِ هُوَ اللَّه لَا الْعَبْدُ لَوَجَبَ كَوْنُ اللَّه ظَالِمًا، وَأَيْضًا تَدُلُّ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى كَوْنِهِ قَادِرًا عَلَى الظُّلْمِ، إِذْ لَوْ لَمْ يَصِحَّ مِنْهُ لَمَا كَانَ فِي التَّمَدُّحِ بِنَفْيِهِ فَائِدَةٌ.
İkinci Mesele: Mu'tezile şöyle demiştir: Şayet Allah Teâlâ kâfirde küfrü yaratıp sonra da bundan dolayı ona azap etseydi zalim olurdu. Ayrıca Allah Teâlâ'nın: { ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ } “Bu, ellerinizin önden gönderdiği şeyler yüzündendir ve Allah kullarına asla zulmedici değildir” buyruğu göstermektedir ki Allah Teâlâ bu azap ile zalim olmamıştır; çünkü kâfir bu azabı hak ettirecek şeyi önden takdim etmiştir. Bu da gösterir ki şayet o takdim kendisinden sadır olmasaydı, Allah Teâlâ bu azap hususunda zalim olurdu. Dolayısıyla küfrü ve günahı var eden kul değil de Allah olsaydı, Allah'ın zalim olması gerekirdi. Yine bu ayet, O'nun zulmetmeye kadir olduğuna da delalet eder; zira şayet O'ndan zulüm sadır olması sahih (mümkün) olmasaydı, bunu nefyederek övünmenin bir faydası olmazdı.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ قَدْ سَبَقَ ذِكْرُهَا عَلَى الِاسْتِقْصَاءِ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ، فلا فائدة في الإعادة. واللَّه أعلم.
Bil ki bu mesele Âl-i İmrân Suresi'nde etraflıca geçmişti; bu yüzden tekrar etmekte bir fayda yoktur. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٥٢ الى ٥٤]
[Enfâl Suresi (8): Ayetler 52-54]
كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَفَرُوا بِآياتِ اللَّهِ فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ شَدِيدُ الْعِقابِ (٥٢) ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَها عَلى قَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٥٣) كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذَّبُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ فَأَهْلَكْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَأَغْرَقْنا آلَ فِرْعَوْنَ وَكُلٌّ كانُوا ظالِمِينَ (٥٤)
{ كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَفَرُوا بِآياتِ اللَّهِ فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ شَدِيدُ الْعِقابِ (٥٢) ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَها عَلى قَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٥٣) كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذَّبُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ فَأَهْلَكْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَأَغْرَقْنا آلَ فِرْعَوْنَ وَكُلٌّ كانُوا ظالِمِينَ } “[Bunların hâli,] Firavun hanedanının ve onlardan öncekilerin âdeti gibidir: Allah'ın ayetlerini inkâr ettiler de Allah onları günahları sebebiyle yakalayıverdi. Şüphesiz Allah güçlüdür, cezası pek çetindir. (52) Bu, bir kavim kendi nefislerindekini değiştirmedikçe, Allah'ın onlara ihsan ettiği bir nimeti değiştirici olmamasından ve Allah'ın hakkıyla işiten, hakkıyla bilen olmasındandır. (53) [Evet, bunların hâli de] Firavun hanedanının ve onlardan öncekilerin âdeti gibidir: Rablerinin ayetlerini yalanladılar, biz de günahları sebebiyle onları helak ettik ve Firavun hanedanını suda boğduk. Hepsi de zalim kimselerdi.” (54)
[في قَوْلُهُ تَعَالَى كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَفَرُوا بِآياتِ اللَّهِ فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ] فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَفَرُوا بِآياتِ اللَّهِ فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ } “[Bunların hâli,] Firavun hanedanının ve onlardan öncekilerin âdeti gibidir: Allah'ın ayetlerini inkâr ettiler de Allah onları günahları sebebiyle yakalayıverdi” buyruğu hakkında] Ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ مَا أَنْزَلَهُ بِأَهْلِ بَدْرٍ مِنَ الْكُفَّارِ عَاجِلًا وَآجِلًا كَمَا شَرَحْنَاهُ أَتْبَعَهُ بِأَنْ بَيَّنَ أَنَّ هَذِهِ طَرِيقَتُهُ وَسُنَّتُهُ فِي الْكُلِّ. فَقَالَ: كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالْمَعْنَى: عَادَةُ هَؤُلَاءِ فِي كُفْرِهِمْ كَعَادَةِ آلِ فِرْعَوْنَ فِي كُفْرِهِمْ. فَجُوزِيَ هَؤُلَاءِ بِالْقَتْلِ وَالسَّبْيِ كَمَا جُوزِيَ أُولَئِكَ بِالْإِغْرَاقِ وَأَصْلُ الدَّأْبِ فِي اللُّغَةِ إِدَامَةُ الْعَمَلِ يُقَالُ:
Birinci Mesele: Allah Teâlâ, açıkladığımız üzere Bedir ehli kâfirlere peşin ve gecikmeli olarak indirdiği şeyleri beyan ettikten sonra, bunun bütünü hakkındaki yöntemi ve sünneti olduğunu beyan ederek peşinden şöyle buyurmuştur: { كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ } Manası: Bunların küfürlerindeki âdeti, Firavun hanedanının küfürlerindeki âdeti gibidir. Onlar suda boğulmakla cezalandırıldığı gibi bunlar da öldürülmek ve esir alınmakla cezalandırılmıştır. Lugatta de'b (دَأْب) kelimesinin aslı, amele devam etmektir; nitekim:
فُلَانٌ يَدْأَبُ فِي كَذَا، أَيْ يُدَاوِمُ عَلَيْهِ وَيُوَاظِبُ وَيُتْعِبُ نَفْسَهُ، ثُمَّ سُمِّيَتِ الْعَادَةُ دَأْبًا لِأَنَّ الْإِنْسَانَ مُدَاوِمٌ عَلَى عَادَتِهِ وَمُوَاظِبٌ عَلَيْهَا.
«Falan kimse şu işte devam ediyor (yed'ebü)» denilir ki bu, ona devam eder, sebat gösterir ve kendini yorar demektir. Daha sonra insanın kendi âdetine devam etmesi ve ona sarılması sebebiyle âdete de de'b (دَأْب) adı verilmiştir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ شَدِيدُ الْعِقابِ وَالْغَرَضُ مِنْهُ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّ لَهُمْ عَذَابًا مُدَّخَرًا سِوَى مَا نَزَلَ بِهِمْ
Sonra Allah Teâlâ: { إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ شَدِيدُ الْعِقابِ } “Şüphesiz Allah güçlüdür, cezası pek çetindir” buyurmuştur. Bundan maksat, başlarına inen
مِنَ الْعَذَابِ الْعَاجِلِ، ثُمَّ ذَكَرَ مَا يَجْرِي الْعِلَّةِ فِي الْعِقَابِ الَّذِي أَنْزَلَهُ بِهِمْ، فَقَالَ: ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَها عَلى قَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
peşin azabın dışında onlar için saklanmış bir azabın da bulunduğuna dikkat çekmektir. Sonra onlara indirdiği azabın illeti mesabesinde olan hususu zikrederek: { ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَها عَلى قَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ } “Bu, bir kavim kendi nefislerindekini değiştirmedikçe, Allah'ın onlara ihsan ettiği bir nimeti değiştirici olmamasındandır” buyurdu. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: لَمْ يَكُ أَكْثَرُ النَّحْوِيِّينَ يَقُولُونَ إِنَّمَا حُذِفَتِ النُّونُ. لِأَنَّهَا لَمْ تُشْبِهِ الْغُنَّةَ الْمَحْضَةَ، فَأَشْبَهَتْ حُرُوفَ اللِّينِ وَوَقَعَتْ طَرَفًا، فَحُذِفَتْ تَشْبِيهًا بِهَا كَمَا تَقُولُ لَمْ يَدْعُ وَلَمْ يَرْمِ وَلَمْ يَلِ وَقَالَ الْوَاحِدِيُّ:
Birinci Mesele: O'nun: { لَمْ يَكُ } ifadesi hakkında nahivcilerin çoğu şöyle demektedir: Nûn harfi ancak tam bir gunneye benzemediği için hazfedilmiştir; dolayısıyla lîn (yumuşaklık) harflerine benzemiş ve kelime sonunda yer almıştır, böylece «lem yed'u» (لَمْ يَدْعُ), «lem yermi» (لَمْ يَرْمِ) ve «lem yeli» (لَمْ يَلِ) dediğin gibi onlara benzetilerek hazfedilmiştir. Vâhidî ise şöyle demiştir:
وَهَذَا يَنْتَقِضُ بِقَوْلِهِمْ لَمْ يَزِنْ وَلَمْ يخن فلم يسمع حذف النون هاهنا.
Fakat bu kural, Arapların «lem yezin» (لَمْ يَزِنْ) ve «lem yehun» (لَمْ يَخُنْ) sözleriyle nakzolunur (bozulur); zira burada nûn harfinin hazfedildiği işitilmemiştir.
وَأَجَابَ عَلِيُّ بْنُ عِيسَى عَنْهُ. فَقَالَ إِنَّ كَانَ وَيَكُونُ أُمُّ الْأَفْعَالِ مِنْ أَجْلِ أَنَّ كَلَّ فِعْلٍ قَدْ حَصَلَ/ فِيهِ مَعْنَى كَانَ فَقَوْلُنَا ضَرَبَ مَعْنَاهُ كَانَ ضَرْبٌ وَيَضْرِبُ مَعْنَاهُ يَكُونُ ضَرْبٌ، وَهَكَذَا الْقَوْلُ فِي الْكُلِّ فَثَبَتَ أَنَّ هَذِهِ الْكَلِمَةَ أُمُّ الْأَفْعَالِ. فَاحْتِيجَ إِلَى استعمالها في أكثر الأوقات، فاحتمك هَذَا الْحَذْفَ بِخِلَافِ قَوْلِنَا لَمْ يَخُنْ وَلَمْ يَزِنْ، فَإِنَّهُ لَا حَاجَةَ إِلَى ذِكْرِهَا كَثِيرًا فَظَهَرَ الْفَرْقُ. واللَّه أَعْلَمُ.
Ali b. Îsâ buna şöyle cevap vermiştir: Kâne (كَانَ) ve yekûnü (يَكُونُ), fiillerin aslıdır (ümmü'l-ef'âldir); çünkü her bir fiilde kâne manası mevcuttur. Nitekim «darabe» (ضَرَبَ) sözümüzün manası «kâne darbun» (vuruş oldu), «yadribu» (يَضْرِبُ) sözümüzün manası ise «yekûnü darbun» (vuruş olur) demektir. Bütün fiillerdeki durum böyledir. Böylece bu kelimenin fiillerin aslı olduğu sabit olmuştur. Dolayısıyla çoğu vakitte kullanılmasına ihtiyaç duyulmuş ve bu hazif câiz görülmüştür. Oysa «lem yehun» (لَمْ يَخُنْ) ve «lem yezin» (لَمْ يَزِنْ) sözlerimiz böyle değildir; zira bunların çokça zikredilmesine ihtiyaç yoktur. Böylece aradaki fark ortaya çıkmıştır. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْقَاضِي: مَعْنَى الْآيَةِ أَنَّهُ تَعَالَى أَنْعَمَ عَلَيْهِمْ بِالْعَقْلِ وَالْقُدْرَةِ وَإِزَالَةِ الْمَوَانِعِ وَتَسْهِيلِ السُّبُلِ وَالْمَقْصُودُ أَنْ يَشْتَغِلُوا بِالْعِبَادَةِ وَالشُّكْرِ وَيَعْدِلُوا عَنِ الْكُفْرِ، فَإِذَا صَرَفُوا هَذِهِ الْأَحْوَالَ إِلَى الْفِسْقِ وَالْكُفْرِ، فَقَدْ غَيَّرُوا نِعْمَةَ اللَّه تَعَالَى عَلَى أَنْفُسِهِمْ، فَلَا جَرَمَ اسْتَحَقُّوا تَبْدِيلَ النِّعَمِ بِالنِّقَمِ وَالْمَنْحِ بِالْمِحَنِ قَالَ: وَهَذَا مِنْ أَوْكَدِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَا يَبْتَدِئُ أَحَدًا بِالْعَذَابِ والمضرة، والذي يفعله لا يكون الأجزاء عَلَى مَعَاصٍ سَلَفَتْ، وَلَوْ كَانَ تَعَالَى خَلَقَهُمْ وَخَلَقَ جُسْمَانَهُمْ وَعُقُولَهُمُ ابْتِدَاءً لِلنَّارِ كَمَا يَقُولُهُ الْقَوْمُ، لَمَا صَحَّ ذَلِكَ، قَالَ أَصْحَابُنَا: ظَاهِرُ الْآيَةِ مُشْعِرٌ بِمَا قَالَهُ الْقَاضِي الْإِمَامُ إِلَّا أنا لو حملنا الآية عَلَيْهِ لَزِمَ أَنْ يَكُونَ صِفَةُ اللَّه تَعَالَى مُعَلَّلَةً بِفِعْلِ الْإِنْسَانِ، وَذَلِكَ لَأَنَّ حُكْمَ اللَّه بِذَلِكَ التَّغْيِيرِ وَإِرَادَتَهُ لِمَا كَانَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا عِنْدَ إِتْيَانِ الْإِنْسَانِ بِذَلِكَ الْفِعْلِ، فَلَوْ لَمْ يَصْدُرْ عِنْدَ ذَلِكَ الْفِعْلِ لَمْ يَحْصُلْ للَّه تَعَالَى ذَلِكَ الْحُكْمُ وَتِلْكَ الْإِرَادَةُ، فَحِينَئِذٍ يَكُونُ فِعْلُ الْإِنْسَانِ مُؤَثِّرًا فِي حُدُوثِ صِفَةٍ فِي ذَاتِ اللَّه تَعَالَى، وَيَكُونُ الْإِنْسَانُ مُغَيِّرًا صِفَةَ اللَّه وَمُؤَثِّرًا فِيهَا، وَذَلِكَ مُحَالٌ فِي بَدِيهَةِ الْعَقْلِ، فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ حَمْلُ هَذَا الْكَلَامِ عَلَى ظَاهِرِهِ، بَلِ الْحَقُّ أَنَّ صِفَةَ اللَّه غَالِبَةٌ عَلَى صِفَاتِ الْمُحْدَثَاتِ، فَلَوْلَا حُكْمُهُ وَقَضَاؤُهُ أَوَّلًا لَمَا أَمْكَنَ لِلْعَبْدِ أَنْ يَأْتِيَ بِشَيْءٍ مِنَ الْأَفْعَالِ وَالْأَقْوَالِ.
İkinci Mesele: Kâdı şöyle demiştir: Ayetin manası şudur: Allah Teâlâ akıl, kudret, engelleri kaldırma ve yolları kolaylaştırma suretiyle onlara nimet vermiştir. Bundan maksat ise onların ibadet ve şükürle meşgul olmaları, küfürden yüz çevirmeleridir. Onlar bu hâlleri fısk ve küfre sarf ettiklerinde, bizzat kendileri Allah Teâlâ'nın üzerlerindeki nimetini değiştirmiş olurlar. Dolayısıyla nimetlerin intikama, lütufların da mihnetlere dönüştürülmesini hak etmişlerdir. Kâdı dedi ki: Bu, Allah Teâlâ'nın hiç kimseye azap ve zararla [haksız yere] başlamadığına ve O'nun yaptığının ancak geçmiş günahların karşılığı olduğuna delalet eden en kuvvetli delillerdendir. Eğer o topluluğun (Ehl-i Sünnet'in) dediği gibi, Allah Teâlâ onları ve onların bedenleri ile akıllarını başlangıçta cehennem için yaratmış olsaydı bu durum sahih olmazdı. Bizim ashâbımız (Eş'arîler) şöyle demiştir: Ayetin zahiri, Kâdı İmam'ın söylediğini hissettirmektedir; fakat biz ayeti buna hamletseydik, Allah Teâlâ'nın sıfatının insanın fiiliyle illetlendirilmiş olması gerekirdi. Çünkü Allah'ın bu değiştirmeye hükmetmesi ve bunu irade etmesi, ancak insanın o fiili işlemesi anında meydana gelmektedir; şayet o fiil anında bu sadır olmasaydı Allah Teâlâ için o hüküm ve irade meydana gelmeyecekti. Bu durumda insanın fiili, Allah Teâlâ'nın zatında bir sıfatın meydana gelmesinde müessir (etkili) olur ve insan Allah'ın sıfatını değiştiren ve onda tesir eden bir varlık konumuna düşerdi. Bu ise aklın apaçık bedahetiyle imkânsızdır. Böylece bu kelamı zahirine hamletmenin mümkün olmadığı sabit olmuştur; bilakis hak olan şudur: Allah'ın sıfatı yaratılmışların sıfatlarına galiptir. Eğer başlangıçta O'nun hükmü ve takdiri olmasaydı, kulun hiçbir fiil ve sözü ortaya koyması mümkün olmazdı.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ مَرَّةً أُخْرَى قَوْلَهُ تَعَالَى: كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ ذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا كَثِيرَةً:
Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: { كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ } “Firavun hanedanının âdeti gibi” kavlini bir kez daha zikretmesi hakkında [âlimler] pek çok vecih zikretmişlerdir:
الْأَوَّلُ: أَنَّ الْكَلَامَ الثَّانِيَ يَجْرِي مَجْرَى التَّفْصِيلِ لِلْكَلَامِ الْأَوَّلِ، لِأَنَّ الْكَلَامَ الْأَوَّلَ فِيهِ ذِكْرُ أَخْذِهِمْ، وَفِي الثَّانِي ذِكْرُ إِغْرَاقِهِمْ وَذَلِكَ تَفْصِيلٌ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ أُرِيدَ بِالْأَوَّلِ مَا نَزَلَ بِهِمْ مِنَ الْعُقُوبَةِ فِي حَالِ الْمَوْتِ، وَبِالثَّانِي مَا يَنْزِلُ بِهِمْ فِي الْقَبْرِ فِي الْآخِرَةِ. الثَّالِثُ: أَنَّ الْكَلَامَ الْأَوَّلَ هُوَ قَوْلُهُ: كَفَرُوا بِآياتِ اللَّهِ وَالْكَلَامَ الثَّانِيَ هُوَ قَوْلُهُ:
Birincisi: İkinci söz birincisinin tafsilatı mesabesindedir; çünkü birinci sözde onların yakalanması zikredilmiş, ikincisinde ise suda boğulmaları zikredilmiştir ki bu bir tafsilattır. İkincisi: Birincisiyle ölüm hâlinde başlarına inen ceza, ikincisiyle ise kabirde ve ahirette başlarına inecek olan ceza kastedilmiştir. Üçüncüsü: Birinci söz O'nun: { كَفَرُوا بِآياتِ اللَّهِ } “Allah'ın ayetlerini inkâr ettiler” kavlidir; ikinci söz ise O'nun:
كَذَّبُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ فَالْأَوَّلُ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُمْ أَنْكَرُوا الدَّلَائِلَ الْإِلَهِيَّةَ، وَالثَّانِي إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ رَبَّاهُمْ وَأَنْعَمَ عَلَيْهِمْ بِالْوُجُوهِ الْكَثِيرَةِ، فَأَنْكَرُوا دَلَائِلَ التَّرْبِيَةِ وَالْإِحْسَانِ مَعَ كَثْرَتِهَا وَتَوَالِيهَا عَلَيْهِمْ، فَكَانَ الْأَثَرُ اللَّازِمُ مِنَ الْأَوَّلِ هُوَ الْأَخْذُ وَالْأَثَرُ اللَّازِمُ مِنَ الثَّانِي هُوَ الْإِهْلَاكُ وَالْإِغْرَاقُ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ لِكُفْرَانِ النِّعْمَةِ أَثَرًا عَظِيمًا فِي حُصُولِ الْهَلَاكِ وَالْبَوَارِ، ثُمَّ خَتَمَ تَعَالَى الْكَلَامَ بِقَوْلِهِ: وَكُلٌّ كانُوا ظالِمِينَ وَالْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّهُمْ كَانُوا ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ وَالْمَعْصِيَةِ، وَظَالِمِي سَائِرِ النَّاسِ بِسَبَبِ الْإِيذَاءِ وَالْإِيحَاشِ، وَأَنَّ اللَّه تَعَالَى/ إنما هلكهم بِسَبَبِ ظُلْمِهِمْ، وَأَقُولُ فِي هَذَا الْمَقَامِ اللَّهُمَّ أَهْلِكِ الظَّالِمِينَ وَطَهِّرْ وَجْهَ الْأَرْضِ مِنْهُمْ فَقَدْ عَظُمَتْ فِتْنَتُهُمْ وَكَثُرَ شَرُّهُمْ، وَلَا يَقْدِرُ أَحَدٌ عَلَى دَفْعِهِمْ إِلَّا أَنْتَ، فَادْفَعْ يَا قَهَّارُ يا جبار يا منتقم.
{ كَذَّبُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ } “Rablerinin ayetlerini yalanladılar” kavlidir. Birincisi ilâhî delilleri inkâr ettiklerine bir işarettir; ikincisi ise O Sübhânehu'nun onları terbiye edip yetiştirdiğine ve üzerlerine çok çeşitli nimetler verdiğine, onların ise bunca çokluğuna ve birbiri ardınca gelmesine rağmen terbiye ve ihsan delillerini inkâr ettiklerine bir işarettir. Böylece birincisinden gereken sonuç yakalanıp cezalandırılmaları (ahz), ikincisinden gereken sonuç ise helak edilmeleri ve suda boğulmaları olmuştur. Bu da nimete nankörlük etmenin helak ve yok oluşun meydana gelmesinde büyük bir tesiri olduğuna delalet eder. Sonra Allah Teâlâ sözü: { وَكُلٌّ كانُوا ظالِمِينَ } “Hepsi de zalim kimselerdi” buyruğu ile tamamlamıştır. Bundan maksat, onların küfür ve günahla nefislerine zulmeden, eziyet ve dehşet vermekle de diğer insanlara zulmeden kimseler oldukları ve Allah Teâlâ'nın onları ancak zulümleri sebebiyle helak ettiğidir. Ben bu makamda derim ki: Allah'ım! Zalimleri helak eyle ve yeryüzünü onlardan temizle; zira fitneleri büyümüş, şerleri çoğalmıştır. Onları defetmeye Senden başka hiç kimsenin gücü yetmez; öyleyse defeyle ey Kahhâr, ey Cebbâr, ey Müntakim!
[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٥٥ الى ٥٦]
[Enfâl Suresi (8): Ayetler 55-56]
إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الَّذِينَ كَفَرُوا فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ (٥٥) الَّذِينَ عاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِي كُلِّ مَرَّةٍ وَهُمْ لَا يَتَّقُونَ (٥٦)
{ إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الَّذِينَ كَفَرُوا فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ (٥٥) الَّذِينَ عاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِي كُلِّ مَرَّةٍ وَهُمْ لَا يَتَّقُونَ } “Şüphesiz Allah katında canlıların en kötüsü, inkâr edenlerdir; artık onlar iman etmezler. (55) Onlar, kendileriyle antlaşma yaptığın hâlde her defasında antlaşmalarını bozan ve hiç sakınmayan kimselerdir.” (56)
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا وَصَفَ كُلَّ الْكُفَّارِ بِقَوْلِهِ: وَكُلٌّ كانُوا ظالِمِينَ أَفْرَدَ بَعْضَهُمْ بِمَزِيَّةٍ فِي الشَّرِّ وَالْعِنَادِ.
Bil ki Allah Teâlâ bütün kâfirleri: { وَكُلٌّ كانُوا ظالِمِينَ } “Hepsi de zalim kimselerdi” buyruğu ile niteledikten sonra, onların bazısını şer ve inattaki üstünlükleriyle müstakil olarak zikretmiştir.
فَقَالَ: إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ أَيْ فِي حُكْمِهِ وَعِلْمِهِ مَنْ حَصَلَتْ لَهُ صِفَتَانِ:
Şöyle buyurmuştur: { إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ } “Şüphesiz Allah katında canlıların en kötüsü” yani O'nun hükmünde ve ilminde [en kötüsü], kendisinde şu iki sıfat bulunan kimsedir:
الصِّفَةُ الْأُولَى: الْكَافِرُ الَّذِي يَكُونُ مُسْتَمِرًّا عَلَى كُفْرِهِ مُصِرًّا عَلَيْهِ لَا يَتَغَيَّرُ عَنْهُ الْبَتَّةَ.
Birinci sıfat: Küfründe sürekli olan, onda ısrar eden ve ondan asla dönmeyen kâfirdir.
الصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: أَنْ يَكُونَ نَاقِضًا لِلْعَهْدِ عَلَى الدَّوَامِ فَقَوْلُهُ: الَّذِينَ عاهَدْتَ مِنْهُمْ بَدَلٌ مِنْ قَوْلِهِ: الَّذِينَ كَفَرُوا أَيِ الَّذِينَ عَاهَدْتَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَهُمْ شَرُّ الدَّوَابِّ وَقَوْلُهُ: مِنْهُمْ لِلتَّبْعِيضِ فَإِنَّ الْمُعَاهَدَةَ إِنَّمَا تَكُونُ مَعَ أَشْرَافِهِمْ وَقَوْلُهُ: ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِي كُلِّ مَرَّةٍ قَالَ أَهْلُ الْمَعَانِي إِنَّمَا عُطِفَ الْمُسْتَقْبَلُ عَلَى الْمَاضِي، لِبَيَانِ أَنَّ مِنْ شَأْنِهِمْ نَقْضَ الْعَهْدِ مَرَّةً بَعْدَ مَرَّةٍ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُمْ قُرَيْظَةُ فَإِنَّهُمْ نَقَضُوا عَهْدِ رَسُولِ اللَّه ﷺ وَأَعَانُوا عَلَيْهِ الْمُشْرِكِينَ بِالسِّلَاحِ فِي يَوْمِ بَدْرٍ، ثُمَّ قَالُوا: أَخْطَأْنَا فَعَاهَدَهُمْ مَرَّةً أُخْرَى فَنَقَضُوهُ أَيْضًا يَوْمَ الْخَنْدَقِ، وَقَوْلُهُ:
İkinci sıfat: Devamlı olarak antlaşmayı bozan kimse olmasıdır. O'nun: { الَّذِينَ عاهَدْتَ مِنْهُمْ } “Onlar, kendileriyle antlaşma yaptığın kimselerdir” kavli, { الَّذِينَ كَفَرُوا } “inkâr edenler” kavlinden bedeldir; yani canlıların en kötüsü olan o inkâr edenlerden kendileriyle antlaşma yaptığın kimselerdir. O'nun: { مِنْهُمْ } “onlardan” buyruğu teb'îz (kısmîlik) bildirir; zira antlaşma ancak onların ileri gelenleriyle yapılır. O'nun: { ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِي كُلِّ مَرَّةٍ } “Sonra da her defasında antlaşmalarını bozarlar” kavline gelince, meâni âlimleri şöyle demiştir: Muzâri (geniş/şimdiki zaman) fiil mâzi (geçmiş zaman) fiil üzerine, onların şanının antlaşmayı defalarca bozmak olduğunu beyan etmek için atfedilmiştir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Onlar Kurayza [oğulları]dır; zira onlar Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) antlaşmasını bozmuşlar ve Bedir gününde silahla müşriklere onun aleyhine yardım etmişlerdir. Sonra: “Hata ettik” dediler, bunun üzerine [Hz. Peygamber] onlarla tekrar antlaşma yaptı; onlar Hendek gününde de bunu bozdular. O'nun şu buyruğu:
وَهُمْ لَا يَتَّقُونَ مَعْنَاهُ أَنَّ عَادَةَ مَنْ رَجَعَ إِلَى عَقْلٍ وَحَزْمٍ أَنْ يَتَّقِيَ نَقْضَ الْعَهْدِ حَتَّى يَسْكُنَ النَّاسُ إِلَى قَوْلِهِ وَيَثِقُوا بِكَلَامِهِ، فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ مَنْ جَمَعَ بَيْنَ الْكُفْرِ الدَّائِمِ وَبَيْنَ نَقْضِ الْعَهْدِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ كَانَ شَرَّ الدواب.
{ وَهُمْ لَا يَتَّقُونَ } “Ve onlar hiç sakınmazlar” [kavlinin] anlamı şudur: Akıl ve basirete başvuran kimsenin âdeti, insanlar onun sözüne güvensin ve lafına itimat etsin diye antlaşmayı bozmaktan sakınmaktır. Allah Teâlâ, sürekli inkâr ile bu şekilde antlaşmayı bozmayı bir arada bulunduran kimsenin canlıların en kötüsü olduğunu beyan etmiştir.
[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٥٧ الى ٥٨]
[Enfâl Suresi (8): Ayetler 57-58]
فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ فِي الْحَرْبِ فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ (٥٧) وَإِمَّا تَخافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيانَةً فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلى سَواءٍ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْخائِنِينَ (٥٨)
{ فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ فِي الْحَرْبِ فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ (٥٧) وَإِمَّا تَخافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيانَةً فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلى سَواءٍ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْخائِنِينَ (٥٨) } “Eğer onları savaşta yakalarsan, arkalarındakileri de ürkütüp dağıtacak şekilde kendilerini cezalandır ki ibret alsınlar. (57) Bir topluluğun hainlik etmesinden korkarsan, sen de aynı şekilde antlaşmayı onlara atıp bozduğunu bildir. Şüphesiz Allah hainleri sevmez. (58)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى تَارَةً يُرْشِدُ رَسُولَهُ إِلَى الرِّفْقِ وَاللُّطْفِ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ. مِنْهَا قَوْلُهُ: وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ [الْأَنْبِيَاءِ: ١٠٧] وَمِنْهَا قَوْلُهُ: فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ [آلِ عِمْرَانَ: ١٥٩] وَتَارَةً يُرْشِدُ إِلَى التَّغْلِيظِ/ وَالتَّشْدِيدِ كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِي كُلِّ مَرَّةٍ، بَيَّنَ مَا يَجِبُ أَنْ يُعَامَلُوا بِهِ فَقَالَ: فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ فِي الْحَرْبِ قَالَ اللَّيْثُ: ثَقِفْنَا فُلَانًا فِي مَوْضِعِ كَذَا، أَيْ أَخَذْنَاهُ وَظَفِرْنَا بِهِ، وَالتَّشْرِيدُ عِبَارَةٌ عَنِ التَّفْرِيقِ مَعَ الِاضْطِرَابِ. يُقَالُ: شَرَدَ يَشْرُدُ شُرُودًا، وَشَرَّدَهُ تَشْرِيدًا، فَمَعْنَى الْآيَةِ أَنَّكَ إِنْ ظَفِرْتَ فِي الْحَرْبِ بِهَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ الَّذِينَ يَنْقُضُونَ الْعَهْدَ فَافْعَلْ بِهِمْ فِعْلًا يُفَرِّقُ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ. قَالَ عَطَاءٌ: تُثْخِنُ فِيهِمُ الْقَتْلَ حَتَّى يَخَافَكَ غَيْرُهُمْ، وَقِيلَ: نَكِّلْ بِهِمْ تَنْكِيلًا يُشَرِّدُ غَيْرَهُمْ مِنْ نَاقِضِي الْعَهْدِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ أَيْ لَعَلَّ مَنْ خَلْفَهُمْ يَذْكُرُونَ ذَلِكَ النَّكَالَ فَيَمْنَعُهُمْ ذَلِكَ عَنْ نَقْضِ الْعَهْدِ، وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ فَشَرِّذْ بِالذَّالِ الْمُنَقَّطَةِ مِنْ فَوْقُ بِمَعْنَى فَفَرِّقْ وَكَأَنَّهُ مَقْلُوبُ شَذِّرْ، وَقَرَأَ أَبُو حَيْوَةَ مِنْ خَلْفِهِمْ، وَالْمَعْنَى: فَشَرِّدْ تَشْرِيدًا مُتَلَبِّسًا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ لِأَنَّ أَحَدَ الْعَسْكَرَيْنِ إِذَا كَسَرُوا الثاني، فالكاسرون يعدون خلف المكسرين فَأَمَرَ رَسُولُ اللَّه ﷺ أَنْ يُشَرِّدَهُمْ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ.
Bil ki Allah Teâlâ birçok ayette Resûlüne bazen yumuşaklığı ve lütfu öğütler. Bunlardan biri O'nun: { وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ } “Biz seni ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik” [Enbiyâ: 107] kavlidir. Bir diğeri de O'nun: { فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ } “Onları affet, onlar için mağfiret dile ve iş hakkında onlarla istişare et” [Âl-i İmrân: 159] kavlidir. Bazen de bu ayette olduğu gibi sertlik ve şiddet göstermeyi öğütler. Bu böyledir, zira Allah Teâlâ antlaşmalarını her defasında bozanları zikredince, kendilerine nasıl muamele edilmesi gerektiğini beyan edip şöyle buyurmuştur: { فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ فِي الْحَرْبِ } “Eğer onları savaşta yakalarsan”. Leys şöyle demiştir: Filancayı falan yerde sakifnâ (ثَقِفْنَا) denir; yani onu yakaladık ve ona üstün geldik demektir. Teşrîd (تَّشْرِيد) ise dağılma ve kargaşayla birlikte darmadağın etmekten ibarettir. Şerade yeşrudu şurûden (شَرَدَ يَشْرُدُ شُرُودًا) ve şerradehû teşrîden (شَرَّدَهُ تَشْرِيدًا) denir. Ayetin manası şudur: Şayet savaşta antlaşmayı bozan bu kâfirlere üstün gelirsen, onlara öyle bir muamele yap ki onların arkasındakiler darmadağın olsun. Atâ: “Başkaları senden korksun diye onlarda öldürmeyi alabildiğine şiddetlendirirsin” demiştir. Şöyle de denilmiştir: Onlara öyle ibretlik bir ceza ver ki arkalarından gelen diğer antlaşma bozucuları ürkütsün, { لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ } “belki ibret alırlar”, yani umulur ki arkalarındakiler bu ibretlik cezayı hatırlar da bu onları antlaşmayı bozmaktan alıkoyar. İbn Mes'ûd noktalı zâl ile { فَشَرِّذْ } şeklinde “dağıt” anlamında okumuştur ki bu, şezzir (شَذِّرْ) kelimesinin maklûbu (harf sırası değişmiş hâli) gibidir. Ebû Hayve ise { مِنْ خَلْفِهِمْ } şeklinde okumuştur. Bunun manası şudur: Arkalarındakilere de sirayet edecek şekilde onları darmadağın et; çünkü iki ordudan biri diğerini bozguna uğrattığında bozanlar, bozguna uğrayanların arkasından koşarlar. Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) işte o vakitte onları darmadağın etmesi emredilmiştir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَإِمَّا تَخافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيانَةً يَعْنِي مِنْ قَوْمٍ مُعَاهِدِينَ خِيَانَةً وَنَكْثًا بِأَمَارَاتٍ ظَاهِرَةٍ فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ فَاطْرَحْ إِلَيْهِمُ الْعَهْدَ عَلَى طَرِيقٍ مُسْتَوٍ ظَاهِرٍ، وَذَلِكَ أَنْ تُظْهِرَ لَهُمْ نَبْذَ الْعَهْدِ وَتُخْبِرَهُمْ إِخْبَارًا مَكْشُوفًا بَيِّنًا أَنَّكَ قَطَعْتَ مَا بَيْنَكَ وَبَيْنَهُمْ، وَلَا تُبَادِرْهُمُ الْحَرْبَ وَهُمْ عَلَى تَوَهُّمِ بَقَاءِ الْعَهْدِ، فَيَكُونُ ذَلِكَ خِيَانَةً مِنْكَ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْخائِنِينَ فِي الْعُهُودِ وَحَاصِلُ الْكَلَامِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَهُ بِنَبْذِ مَنْ يَنْقُضُ الْعَهْدَ عَلَى أَقْبَحِ الوجوه
O'nun: { وَإِمَّا تَخافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيانَةً } “Bir topluluğun hainlik etmesinden korkarsan” kavline gelince, yani aralarında antlaşma bulunan bir topluluktan açık emarelerle bir hainlik ve antlaşmayı bozma [durumu sezer ve bundan endişe duyarsan], { فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ } “sen de onlara [antlaşmayı] at”, yani eşit ve açık bir yolla antlaşmayı onlara geri at. Bu da antlaşmayı bozduğunu onlara açıkça göstermen ve aranızdaki bağı kopardığını onlara net ve açık bir şekilde bildirmenle olur; onlar antlaşmanın sürdüğü zannı içindeyken onlara ansızın savaş açma; zira bu senden bir hainlik olur. { إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْخائِنِينَ } “Şüphesiz Allah hainleri sevmez”, yani antlaşmalarda [hıyanet edenleri sevmez]. Bu ayetteki sözün özü şudur: Allah Teâlâ, antlaşmayı bozan kimseye antlaşmasının en çirkin şekilde geri atılmasını emretmiştir.
وَأَمَرَهُ أَنْ يَتَبَاعَدَ عَلَى أَقْصَى الْوُجُوهِ مَنْ كُلِّ مَا يُوهِمُ نَكْثَ الْعَهْدِ وَنَقْضَهُ. قَالَ أَهْلُ الْعِلْمِ: آثَارُ نَقْضِ الْعَهْدِ إِذَا ظَهَرَتْ، فَإِمَّا أَنْ تَظْهَرَ ظُهُورًا مُحْتَمَلًا أَوْ ظُهُورًا مَقْطُوعًا بِهِ، فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلَ وَجَبَ الْإِعْلَامُ عَلَى مَا هُوَ مَذْكُورٌ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ قُرَيْظَةَ عَاهَدُوا النَّبِيَّ ﷺ ثُمَّ أَجَابُوا أَبَا سُفْيَانَ وَمَنْ مَعَهُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ إِلَى مُظَاهَرَتِهِمْ عَلَى رَسُولِ اللَّه فَحَصَلَ لِرَسُولِ اللَّه خَوْفُ الْغَدْرِ مِنْهُمْ بِهِ وَبِأَصْحَابِهِ فَهَهُنَا يَجِبُ عَلَى الْإِمَامِ أَنْ يَنْبِذَ إِلَيْهِمْ عُهُودَهُمْ عَلَى سَوَاءٍ وَيُؤْذِنَهُمْ بِالْحَرْبِ، أَمَّا إِذَا ظَهَرَ نَقْضُ الْعَهْدِ ظُهُورًا مَقْطُوعًا بِهِ فَهَهُنَا لَا حَاجَةَ إِلَى نَبْذِ الْعَهْدِ كَمَا فَعَلَ رَسُولُ اللَّه بِأَهْلِ مَكَّةَ فَإِنَّهُمْ لَمَّا نَقَضُوا الْعَهْدَ بِقَتْلِ خُزَاعَةَ وَهُمْ مِنْ ذِمَّةِ النَّبِيِّ ﷺ وَصَلَ إِلَيْهِمْ جَيْشُ رَسُولِ اللَّه بِمَرِّ الظَّهْرَانِ، وَذَلِكَ عَلَى أَرْبَعَةِ فَرَاسِخَ مِنْ مَكَّةَ. واللَّه تَعَالَى أعلم بالصواب وإليه المرجع والمآب.
Ve ona, antlaşmanın çiğnendiği ve bozulduğu vehmini verecek her şeyden son derece uzak durmasını emretmiştir. İlim ehli şöyle demiştir: Antlaşmayı bozma belirtileri ortaya çıktığında bu ya muhtemel bir açıklıkta veya kesin bir açıklıkta olur. Eğer birincisi ise bu ayette zikredildiği üzere bildirimde bulunmak vaciptir; çünkü Kurayza [oğulları] Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile antlaşma yapmış, sonra da Ebû Süfyân ve beraberindeki müşriklere Resûlullah'a karşı destek vermek üzere olumlu cevap vermişlerdi. Resûlullah'ta da onların kendisi ve ashabına hıyanet edecekleri korkusu hasıl oldu; işte bu durumda devlet başkanının onlara antlaşmalarını eşit şekilde atması ve onlara savaş ilan etmesi vacip olur. Antlaşmanın bozulduğu kesin olarak ortaya çıktığında ise Mekke ehline Resûlullah'ın yaptığı gibi antlaşmanın geri atılmasına gerek yoktur. Zira onlar Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) zimmetinde olan Huzâa'yı öldürerek antlaşmayı bozduklarında, Resûlullah'ın ordusu Mekke'ye dört fersah mesafedeki Merrü'z-Zahrân'a kadar varmıştı. Doğruyu en iyi bilen Allah Teâlâ'dır; dönüş ve varış O'nadır.
[سورة الأنفال (٨) : آية ٥٩]
[Enfâl Suresi (8): Ayet 59]
وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَبَقُوا إِنَّهُمْ لَا يُعْجِزُونَ (٥٩)
{ وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَبَقُوا إِنَّهُمْ لَا يُعْجِزُونَ } “İnkâr edenler öne geçip kurtulduklarını sanmasınlar. Şüphesiz onlar [Bizi] aciz bırakamazlar.” (59)
في الآية مسائل:
Bu ayette birkaç mesele vardır:
المسألة الأولى: [بيان حال من فاته بدر وغيره] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ مَا يَفْعَلُ الرَّسُولُ فِي حَقِّ مَنْ يَجِدُهُ فِي الْحَرْبِ وَيَتَمَكَّنُ مِنْهُ وَذَكَرَ أَيْضًا مَا يَجِبُ أَنْ يَفْعَلَهُ فِيمَنْ ظَهَرَ مِنْهُ نَقْضُ الْعَهْدِ، بَيَّنَ أَيْضًا حَالَ مَنْ فَاتَهُ فِي يَوْمِ بَدْرٍ وَغَيْرِهِ، لِئَلَّا يَبْقَى حَسْرَةً فِي قَلْبِهِ فَقَدْ كَانَ فِيهِمْ مَنْ بَلَغَ فِي أَذِيَّةِ الرَّسُولِ ﵊ مبلغاً عظيماً فقال: لا تحسبن الَّذِينَ كَفَرُوا سَبَقُوا وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ لَمَّا سَبَقُوا فَقَدَ فَاتُوكَ وَلَمْ تَقْدِرْ عَلَى إِنْزَالِ مَا يستحقونه بهم، ثم هاهنا قَوْلَانِ:
Birinci Mesele: [Bedir ve diğer savaşlarda elden kaçanların durumunun beyanı]: Bil ki Allah Teâlâ, savaşta bulup ele geçirdiği kimse hakkında Resûlün ne yapacağını beyan edip antlaşmayı bozduğu ortaya çıkan kimseye karşı yapması gerekeni de zikredince, kalbinde bir hasret kalmasın diye Bedir gününde ve diğerlerinde elinden kaçanların durumunu da beyan etmiştir. Zira onların arasında Resûl'e (aleyhisselâm) son derece büyük eziyet verenler vardı. Bu sebeple şöyle buyurdu: { لا تحسبن الَّذِينَ كَفَرُوا سَبَقُوا } “İnkâr edenler öne geçip kurtulduklarını sanmasınlar”. Manası: Onlar öne geçip kurtulduklarında senin elinden kaçmış oldular ve sen hak ettikleri şeyi onların başına getirmeye güç yetiremedin [diye sanmasınlar]. Burada iki görüş vardır:
الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ وَلَا تَحْسَبَنَّ أَنَّهُمُ انْفَلَتُوا مِنْكَ، فَإِنَّ اللَّه يُظْفِرُكَ بِعِيرِهِمْ. وَالثَّانِي: لَا تَحْسَبَنَّ أَنَّهُمْ لَمَّا تَخَلَّصُوا مِنَ الْأَسْرِ وَالْقَتْلِ أَنَّهُمْ قَدْ تَخَلَّصُوا مِنْ عِقَابِ اللَّه وَمِنْ عَذَابِ الْآخِرَةِ إِنَّهُمْ لَا يُعْجِزُونَ أَيْ أَنَّهُمْ بِهَذَا السَّبْقِ لَا يُعْجِزُونَ اللَّه مِنَ الِانْتِقَامِ مِنْهُمْ وَالْمَقْصُودُ تَسْلِيَةُ الرَّسُولِ فِيمَنْ فَاتَهُ وَلَمْ يَتَمَكَّنْ مِنَ التَّشَفِّي وَالِانْتِقَامِ مِنْهُ.
Birincisi: Maksat şudur: Sakın onların senden kurtulup kaçtıklarını sanma; zira Allah onların kervanını sana nasip edecektir. İkincisi: Esir düşmekten ve öldürülmekten kurtulduklarında, Allah'ın cezasından ve ahiret azabından kurtulduklarını sanmasınlar; { إِنَّهُمْ لَا يُعْجِزُونَ } “şüphesiz onlar [Bizi] aciz bırakamazlar”, yani onlar bu şekilde öne geçip kaçmakla Allah'ın kendilerinden intikam almasını engelleyemezler. Amaç, elinden kaçıp da kendilerinden intikam alma ve yüreğini soğutma imkânı bulamadığı kimseler hususunda Resûl'ü teselli etmektir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ «لَا يَحْسَبَنَّ» بِالْيَاءِ الْمُنَقَّطَةِ مِنْ تَحْتُ، وَفِي تَصْحِيحِهِ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ: الْأَوَّلُ: قَالَ الزَّجَّاجُ: وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ يَسْبِقُونَا، لِأَنَّهَا فِي حَرْفِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُمْ سَبَقُونَا فَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَهِيَ بِمَنْزِلَةِ قَوْلِكَ حَسِبْتُ أَنْ أَقُومَ، وَحَسِبْتُ أَقُومُ وَحَذْفُ أَنْ كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ قَالَ تَعَالَى:
İkinci Mesele: İbn Âmir ve Âsım'dan rivayetle Hafs, iki noktalı ye ile «لَا يَحْسَبَنَّ» şeklinde okumuşlardır. Bunun tashihi hususunda üç vecih vardır: Birincisi: Zeccâc şöyle demiştir: İnkâr edenler bizi geçeceklerini sanmasınlar; çünkü bu, İbn Mes'ûd'un kıraatinde “bizi geçtiklerini” (أَنَّهُمْ سَبَقُونَا) şeklindedir. Durum böyle olunca bu ifade, senin “kalkacağımı sandım” (حَسِبْتُ أَنْ أَقُومَ) ve “kalkarım sandım” (حَسِبْتُ أَقُومُ) demen gibidir. Kur'an'da “en” (أَنْ) edatının hazfedilmesi çoktur; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
قُلْ أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ [الزُّمَرِ: ٦٤] وَالْمَعْنَى: أَنْ أَعْبُدَ. الثَّانِي: أَنْ نُضْمِرَ فَاعِلًا لِلْحُسْبَانِ وَنَجْعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَفْعُولَ الْأَوَّلَ، وَالتَّقْدِيرُ: وَلَا يَحْسَبَنَّ أَحَدٌ الَّذِينَ كَفَرُوا. الثالث: قَالَ أَبُو عَلِيٍّ: وَيَجُوزُ أَيْضًا أَنْ يُضْمَرَ الْمَفْعُولُ الْأَوَّلُ، وَالتَّقْدِيرُ: وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْفُسَهُمْ سَبَقُوا أَوْ إِيَّاهُمْ سَبَقُوا، وَأَمَّا أَكْثَرُ الْقُرَّاءِ فَقَرَءُوا وَلَا تَحْسَبَنَّ بِالتَّاءِ الْمُنَقَّطَةِ مِنْ فَوْقُ عَلَى مُخَاطَبَةِ النَّبِيِّ ﷺ وَالَّذِينَ كَفَرُوا الْمَفْعُولُ الْأَوَّلُ وَسَبَقُوا الْمَفْعُولُ الثَّانِي وَمَوْضِعُهُ نَصْبٌ وَالْمَعْنَى: وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَابِقِينَ.
{ قُلْ أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ } “De ki: Bana Allah'tan başkasına kulluk etmemi mi emrediyorsunuz?” [Zümer: 64]. Manası: “Kulluk etmemi” (أَنْ أَعْبُدَ) demektir. İkincisi: Hüsban fiili için gizli bir fail takdir edip { الَّذِينَ كَفَرُوا } ifadesini birinci meful yapmamızdır. Takdiri şöyledir: “Hiç kimse inkâr edenleri [bizi geçmiş] sanmasın.” Üçüncüsü: Ebû Alî şöyle demiştir: Birinci mefulün gizli tutulması da caizdir; takdiri şöyledir: “İnkâr edenler kendilerini geçmiş sanmasınlar” veya “onları geçmiş sanmasınlar.” Kurrânın çoğunluğuna gelince, onlar Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) hitaben iki noktalı te ile { وَلَا تَحْسَبَنَّ } şeklinde okumuşlardır; { الَّذِينَ كَفَرُوا } birinci meful, { سَبَقُوا } ise ikinci mefuldür ve mahalli mansuptur. Manası: “İnkâr edenleri öne geçmiş [kurtulmuş] sanma” demektir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَكْثَرُ الْقُرَّاءِ عَلَى كَسْرِ (إِنَّ) فِي قَوْلِهِ: إِنَّهُمْ لَا يُعْجِزُونَ وَهُوَ الْوَجْهُ لِأَنَّهُ ابْتِدَاءُ كَلَامٍ غَيْرِ مُتَّصِلٍ بِالْأَوَّلِ كَقَوْلِهِ: أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ أَنْ يَسْبِقُونا وَتَمَّ الْكَلَامُ ثُمَّ قَالَ: ساءَ مَا يَحْكُمُونَ فَكَمَا أَنَّ قَوْلَهُ: ساءَ مَا يَحْكُمُونَ مُنْقَطِعٌ مِنَ الْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهَا، كَذَلِكَ قَوْلُهُ: إِنَّهُمْ لَا يُعْجِزُونَ وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ إِنَّهُمْ بِفَتْحِ الْأَلِفِ، وَجَعَلَهُ مُتَعَلِّقًا بِالْجُمْلَةِ الْأُولَى، وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: التَّقْدِيرُ لَا تَحْسَبَنَّهُمْ سَبَقُوا، لِأَنَّهُمْ لَا يَفُوتُونَ فَهُمْ يُجْزَوْنَ عَلَى كُفْرِهِمْ. الثَّانِي: قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: يَجْعَلُ (لَا) صِلَةً، وَالتَّقْدِيرُ: لَا تحسبن أنهم يعجزون.
Üçüncü Mesele: Kurrânın çoğunluğu, { إِنَّهُمْ لَا يُعْجِزُونَ } kavlindeki “inne”yi kesreli okumuştur; doğru olan da budur, çünkü bu, birincisine bağlı olmayan yeni bir söz başlangıcıdır. Tıpkı O'nun: “Kötülük yapanlar bizi geçeceklerini mi sandılar?” kavli gibidir; söz tamamlanmış, sonra: “Ne kötü hüküm veriyorlar!” buyurmuştur. O'nun: “Ne kötü hüküm veriyorlar!” kavli kendisinden önceki cümleden nasıl ayrı ise, { إِنَّهُمْ لَا يُعْجِزُونَ } kavli de öyledir. İbn Âmir ise elifin fethasıyla { أَنَّهُمْ } şeklinde okumuş ve bunu birinci cümleye bağlamıştır. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Takdiri şöyledir: “Onları kurtulup geçti sanma; zira onlar [cezadan] kaçamazlar ve küfürlerinin karşılığını görürler.” İkincisi: Ebû Ubeyd şöyle demiştir: “Lâ” edatını zaid (pekiştirme) kabul eder; takdiri de şöyledir: “Onların [Bizi] aciz bırakacaklarını sanma.”
[سورة الأنفال (٨) : آية ٦٠]
[Enfâl Suresi (8): Ayet 60]
وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِباطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ وَما تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ (٦٠)
{ وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِباطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ وَما تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ } “Onlara karşı gücünüzün yettiği kadar kuvvet ve cihat için bağlanıp beslenen atlar hazırlayın; bununla Allah'ın düşmanını, sizin düşmanınızı ve onların dışında sizin bilmeyip de Allah'ın bildiği diğer düşmanları korkutursunuz. Allah yolunda her ne harcarsanız, size eksiksiz ödenir ve siz asla haksızlığa uğratılmazsınız.” (60)
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَوْجَبَ عَلَى رَسُولِهِ أَنْ يُشَرِّدَ مَنْ صَدَرَ مِنْهُ نَقْضُ الْعَهْدِ، وَأَنْ يَنْبِذَ الْعَهْدَ إِلَى مَنْ خَافَ مِنْهُ النَّقْضَ، أَمَرَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِالْإِعْدَادِ لِهَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ. قِيلَ: إِنَّهُ لَمَّا اتَّفَقَ أَصْحَابُ النَّبِيِّ ﷺ فِي قِصَّةِ بَدْرٍ أَنْ قَصَدُوا الْكُفَّارَ بِلَا آلَةٍ وَلَا عُدَّةٍ أَمَرَهُمُ اللَّه أَنْ لَا يَعُودُوا لِمِثْلِهِ وَأَنْ يَعُدُّوا لِلْكُفَّارِ مَا يُمْكِنُهُمْ مِنْ آلَةٍ وَعُدَّةٍ وَقُوَّةٍ، وَالْمُرَادُ بالقوة هاهنا: مَا يَكُونُ سَبَبًا لِحُصُولِ الْقُوَّةِ وَذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ مِنَ الْقُوَّةِ أَنْوَاعُ الْأَسْلِحَةِ.
Bil ki Allah Teâlâ, Resûlüne kendisinden antlaşmayı bozma sadır olan kimseyi darmadağın etmesini ve bozulmasından korktuğu kimseye de antlaşmayı geri atmasını vacip kılınca, bu ayette ona bu kâfirlere karşı hazırlık yapmasını emretmiştir. Şöyle denilmiştir: Bedir kıssasında Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabı hiçbir teçhizat ve hazırlık olmaksızın kâfirlere yönelmiş oldukları için Allah onlara bir daha böyle yapmamalarını ve kâfirlere karşı güçlerinin yettiğince teçhizat, hazırlık ve kuvvet hazırlamalarını emretmiştir. Buradaki kuvvetten maksat: Kuvvetin elde edilmesine sebep olan şeydir. Bu konuda birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Kuvvetten maksat silah çeşitleridir.
الثَّانِي:
İkincisi:
رُوِيَ أَنَّهُ ﷺ قَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ عَلَى الْمِنْبَرِ وَقَالَ: «أَلَا إِنَّ الْقُوَّةَ الرَّمْيُ» قَالَهَا ثَلَاثًا.
Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) minberde bu ayeti okuyup üç defa: «Dikkat edin, kuvvet ok atmaktır!» buyurduğu rivayet edilmiştir.
الثَّالِثُ: قَالَ بَعْضُهُمْ:
Üçüncüsü: Bazıları şöyle demiştir:
الْقُوَّةُ هِيَ الْحُصُونُ. الرَّابِعُ: قَالَ أَصْحَابُ الْمَعَانِي الْأَوْلَى أَنْ يُقَالَ: هَذَا عَامٌّ فِي كُلِّ مَا يُتَقَوَّى بِهِ عَلَى حَرْبِ الْعَدُوِّ، وَكُلُّ مَا هُوَ آلَةٌ لِلْغَزْوِ وَالْجِهَادِ فَهُوَ مِنْ جُمْلَةِ الْقُوَّةِ.
Kuvvet kalelerdir. Dördüncüsü: Meâni âlimleri şöyle demiştir: En uygunu şöyle denilmesidir: Bu ifade, düşmanla savaşta kendisiyle güç kazanılan her şeyi kapsar; gaza ve cihada alet olan her şey kuvvet cümlesindendir.
وَقَوْلُهُ ﵊: «الْقُوَّةُ هِيَ الرَّمْيُ»
Onun (aleyhisselâm): «Kuvvet ancak ok atmaktır» buyruğu,
لَا يَنْفِي كَوْنَ غَيْرِ الرَّمْيِ مُعْتَبَرًا، كَمَا أَنَّ
ok atmanın dışındakilerin muteber olmadığını göstermez; nitekim
قَوْلَهُ ﵊: «الْحَجُّ عَرَفَةُ» وَ «النَّدَمُ تَوْبَةٌ»
Onun (aleyhisselâm): «Hac Arafat'tır» ve «Pişmanlık tevbedir» buyrukları da
لَا يَنْفِي اعْتِبَارَ غَيْرِهِ، بَلْ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذَا الْمَذْكُورَ جُزْءٌ شَرِيفٌ مِنَ الْمَقْصُودِ فَكَذَا هاهنا، وَهَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الِاسْتِعْدَادَ لِلْجِهَادِ بِالنَّبْلِ وَالسِّلَاحِ وَتَعْلِيمِ الْفُرُوسِيَّةِ وَالرَّمْيِ فَرِيضَةٌ، إِلَّا أَنَّهُ مِنْ فُرُوضِ الْكِفَايَاتِ. وَقَوْلُهُ: وَمِنْ رِباطِ الْخَيْلِ الرِّبَاطُ الْمُرَابَطَةُ أَوْ جَمْعُ رَبِيطٍ، كَفِصَالٍ وَفَصِيلٍ، وَلَا شَكَّ أَنَّ رَبْطَ الْخَيْلِ مِنْ أَقْوَى آلَاتِ الْجِهَادِ. رُوِيَ أَنَّ رَجُلًا قَالَ لا بن سِيرِينَ: إِنَّ فُلَانًا أَوْصَى بِثُلُثِ مَالِهِ لِلْحُصُونِ. فَقَالَ ابْنُ سِيرِينَ: يُشْتَرَى بِهِ الْخَيْلُ فَتُرْبَطُ فِي سَبِيلِ اللَّه وَيُغْزَى عَلَيْهَا، فَقَالَ الرَّجُلُ إِنَّمَا أَوْصَى لِلْحُصُونِ، فَقَالَ هِيَ الْخَيْلُ أَلَمْ تَسْمَعْ قَوْلَ الشَّاعِرِ:
başkalarının muteberliğini nefyetmez; bilakis bu zikredilenin hedeflenen şeyin en şerefli bir cüzü olduğuna delalet eder. Burada da durum böyledir. Bu ayet, ok ve silahla cihada hazırlanmanın, binicilik ve atıcılık öğrenmenin farz olduğuna delalet eder; ancak bu farz-ı kifâyelerdendir. O'nun: { وَمِنْ رِباطِ الْخَيْلِ } “ve cihat için bağlanıp beslenen atlar” kavlindeki ribât (الرِّبَاطُ), nöbet tutmak (mürâbata) veya fasîlin (فَصِيل) çoğulunun fisâl (فِصَال) gelmesi gibi rabîtin (رَبِيط) çoğuludur. Şüphe yok ki at besleyip bağlamak cihadın en kuvvetli aletlerindendir. Bir adamın İbn Sîrîn'e: “Filanca malının üçte birini hisarlara (kalelere) vasiyet etti” dediği rivayet edilmiştir. İbn Sîrîn: “Onunla atlar satın alınır, Allah yolunda bağlanıp beslenir ve üzerlerinde gaza edilir” demiştir. Adam: “O ancak hisarlar için vasiyet etti” deyince, o şöyle demiştir: Hisarlar atlardır; şairin şu sözünü işitmedin mi:
وَلَقَدْ عَلِمْتُ عَلَى تَجَنُّبِيَ الرَّدَى ... أَنَّ الْحُصُونَ الْخَيْلُ لَا مَدَرُ الْقُرَى
Helak olmaktan sakınmama rağmen bilirim ki, hisarlar köylerin balçığı değil, atlardır.
قَالَ عِكْرِمَةُ: وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ الْإِنَاثُ وَهُوَ قَوْلُ الْفَرَّاءِ، وَوَجْهُ هَذَا الْقَوْلِ أَنَّ الْعَرَبَ تُسَمِّي الْخَيْلَ إِذَا رُبِطَتْ فِي الْأَفْنِيَةِ وَعُلِفَتْ رُبُطًا وَاحِدُهَا رَبِيطٌ، وَيُجْمَعُ رُبُطٌ عَلَى رِبَاطٍ وهو جمع الجمع، / فمعنى الرباط هاهنا، الْخَيْلُ الْمَرْبُوطُ فِي سَبِيلِ اللَّه، وَفُسِّرَ بِالْإِنَاثِ لِأَنَّهَا أَوْلَى مَا يُرْبَطُ لِتَنَاسُلِهَا وَنَمَائِهَا بِأَوْلَادِهَا، فَارْتِبَاطُهَا أَوْلَى مِنَ ارْتِبَاطِ الْفُحُولِ، هَذَا مَا ذَكَرَهُ الْوَاحِدِيُّ.
İkrime: “Atların bağlanmasından kasıt dişi atlardır” demiştir ki bu Ferrâ'nın da görüşüdür. Bu görüşün gerekçesi şudur: Araplar avlularda bağlanıp yemlenen atlara rubut (رُبُط) derler, tekili rabîttir (رَبِيط). Rubut kelimesi de çoğulun çoğulu olarak ribât (رِبَاط) şeklinde çoğul yapılır. Buradaki ribâtın anlamı, Allah yolunda bağlanıp beslenen atlardır. Dişi atlar olarak tefsir edilmiştir, çünkü onlar üremeleri ve yavrularıyla çoğalmaları sebebiyle bağlanıp beslenmeye en layık olanlardır; dolayısıyla onları beslemek aygırları beslemekten daha evladır. Vâhidî'nin zikrettiği budur.
وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: بَلْ حَمْلُ هَذَا اللَّفْظِ عَلَى الْفُحُولِ أَوْلَى، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ الْمُحَارَبَةُ عَلَيْهَا، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْفُحُولَ أَقْوَى عَلَى الْكَرِّ وَالْفَرِّ وَالْعَدْوِ، فَكَانَتِ الْمُحَارَبَةُ عَلَيْهَا أَسْهَلَ، فَوَجَبَ تَخْصِيصُ هَذَا اللَّفْظِ بِهَا، وَلَمَّا وَقَعَ التَّعَارُضُ بَيْنَ هَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ وَجَبَ حَمْلُ اللَّفْظِ عَلَى مَفْهُومِهِ الْأَصْلِيِّ، وَهُوَ كَوْنُهُ خَيْلًا مَرْبُوطًا، سَوَاءٌ كَانَ مِنَ الْفُحُولِ أَوْ مِنَ الْإِنَاثِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ مَا لِأَجْلِهِ أَمَرَ بِإِعْدَادِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ. فَقَالَ: تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ وَذَلِكَ أَنَّ الْكُفَّارَ إِذَا عَلِمُوا كَوْنَ الْمُسْلِمِينَ مُتَأَهِّبِينَ لِلْجِهَادِ وَمُسْتَعِدِّينَ لَهُ مُسْتَكْمِلِينَ لِجَمِيعِ الْأَسْلِحَةِ وَالْآلَاتِ خَافُوهُمْ، وَذَلِكَ الْخَوْفُ يُفِيدُ أُمُورًا كَثِيرَةً: أَوَّلُهَا: أَنَّهُمْ لَا يَقْصِدُونَ دُخُولَ دَارِ الْإِسْلَامِ.
Bir kimse şöyle de diyebilir: Bilakis bu lafzı aygırlara hamletmek daha evladır; çünkü at beslemekten maksat üzerlerinde savaşmaktır. Şüphe yok ki aygırlar hamle yapmaya, geri çekilmeye ve koşmaya daha kuvvetlidir; dolayısıyla üzerlerinde savaşmak daha kolaydır. Bu sebeple bu lafzı onlara tahsis etmek vacip olur. Bu iki vecih arasında bir teâruz (çelişki) meydana gelince, lafzı asıl mefhumuna, yani gerek aygır gerek kısrak olsun [Allah yolunda] bağlanıp beslenen at olmasına hamletmek vacip olmuştur. Sonra Allah Teâlâ bu şeylerin hazırlanmasını ne sebeple emrettiğini zikrederek şöyle buyurmuştur: { تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ } “Bununla Allah'ın düşmanını ve sizin düşmanınızı korkutursunuz”. Bu şundandır: Kâfirler, Müslümanların cihada tam bir hazırlık içinde olduklarını, buna hazırlandıklarını, bütün silah ve araçları ikmal ettiklerini bildiklerinde onlardan korkarlar. Bu korku ise birçok fayda sağlar: Birincisi: İslam diyarına girmeyi kastetmezler.
وَثَانِيهَا: أَنَّهُ إِذَا اشْتَدَّ خَوْفُهُمْ فَرُبَّمَا الْتَزَمُوا مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ جِزْيَةً. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ رُبَّمَا صَارَ ذَلِكَ دَاعِيًا لَهُمْ إِلَى الْإِيمَانِ. وَرَابِعُهَا: أَنَّهُمْ لَا يُعِينُونَ سَائِرَ الْكُفَّارِ. وَخَامِسُهَا: أَنْ يَصِيرَ ذَلِكَ سَبَبًا لِمَزِيدِ الزِّينَةِ فِي دَارِ الْإِسْلَامِ.
İkincisi: Korkuları şiddetlenince muhtemelen kendiliklerinden cizye vermeyi taahhüt ederler. Üçüncüsü: Muhtemelen bu durum onların imana gelmelerine bir vesile olur. Dördüncüsü: Diğer kâfirlere yardım etmezler. Beşincisi: Bu durum İslam yurdunda daha fazla izzet ve heybete sebep olur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ وَالْمُرَادُ أَنَّ تَكْثِيرَ آلَاتِ الْجِهَادِ وَأَدَوَاتِهَا كَمَا
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ } “Ve onların dışında sizin bilmeyip de Allah'ın bildiği diğer düşmanları [korkutursunuz]”. Maksat şudur: Cihat araç ve gereçlerini çoğaltmak,
يُرْهِبُ الْأَعْدَاءَ الَّذِينَ نَعْلَمُ كَوْنَهُمْ أَعْدَاءً، كَذَلِكَ يُرْهِبُ الْأَعْدَاءَ الَّذِينَ لَا نَعْلَمُ أَنَّهُمْ أَعْدَاءٌ، ثُمَّ فِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ:
düşman olduklarını bildiğimiz düşmanları korkuttuğu gibi, düşman olduklarını bilmediğimiz düşmanları da korkutur. Sonra bunda birkaç görüş vardır: Birincisi:
وَهُوَ الْأَصَحُّ أَنَّهُمْ هُمُ الْمُنَافِقُونَ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ تَكْثِيرَ أَسْبَابِ الْغَزْوِ كَمَا يُوجِبُ رَهْبَةَ الْكُفَّارِ فَكَذَلِكَ يُوجِبُ رَهْبَةَ الْمُنَافِقِينَ.
En sahih olan görüşe göre onlar münafıklardır. Manası şudur: Gaza sebeplerini çoğaltmak, kâfirlere korku verdiği gibi münafıklara da korku verir.
فَإِنْ قِيلَ: الْمُنَافِقُونَ لَا يَخَافُونَ الْقِتَالَ فَكَيْفَ يُوجِبُ مَا ذَكَرْتُمُوهُ الْإِرْهَابَ؟
Eğer: “Münafıklar savaştan korkmazlar, öyleyse zikrettiğiniz şey nasıl korkutmayı sağlar?” denilirse,
قُلْنَا: هَذَا الْإِرْهَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ إِذَا شَاهَدُوا قُوَّةَ الْمُسْلِمِينَ وَكَثْرَةَ آلَاتِهِمْ وَأَدَوَاتِهِمُ انْقَطَعَ عَنْهُمْ طَمَعُهُمْ مِنْ أَنْ يَصِيرُوا مَغْلُوبِينَ، وَذَلِكَ يَحْمِلُهُمْ عَلَى أَنْ يَتْرُكُوا الْكُفْرَ فِي قُلُوبِهِمْ وَبَوَاطِنِهِمْ وَيَصِيرُوا مُخْلِصِينَ فِي الْإِيمَانِ، وَالثَّانِي: أَنَّ الْمُنَافِقَ مِنْ عَادَتِهِ أَنْ يَتَرَبَّصَ ظُهُورَ الْآفَاتِ وَيَحْتَالَ فِي إِلْقَاءِ الْإِفْسَادِ وَالتَّفْرِيقِ فِيمَا بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ، فَإِذَا شَاهَدَ كَوْنَ الْمُسْلِمِينَ فِي غَايَةِ الْقُوَّةِ خَافَهُمْ وَتَرَكَ هَذِهِ الْأَفْعَالَ الْمَذْمُومَةَ.
Biz deriz ki: Bu korkutma iki yöndendir: Birincisi: Onlar Müslümanların kuvvetini, araç ve gereçlerinin çokluğunu gördüklerinde onların mağlup olacağına dair ümitleri kesilir; bu da onları kalplerindeki ve içlerindeki küfrü terk etmeye ve imanda ihlaslı olmaya sevk eder. İkincisi: Münafığın âdeti, felaketlerin baş göstermesini gözetlemek ve Müslümanların arasına fesat sokup onları bölmek için hilelere başvurmaktır. Müslümanların son derece güçlü olduğunu gördüğünde ise onlardan korkar ve bu yerilmiş fiilleri terk eder.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: فِي هَذَا الْبَابِ مَا رَوَاهُ ابْنُ جُرَيْجٍ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مُوسَى قَالَ: الْمُرَادُ كُفَّارُ الْجِنِّ.
Bu konudaki ikinci görüş: İbn Cüreyc'in Süleymân b. Mûsâ'dan rivayet ettiğidir; o şöyle demiştir: Maksat kâfir cinlerdir.
رُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَرَأَ: وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ فَقَالَ إِنَّهُمُ الْجِنُّ. ثُمَّ قَالَ: «إِنَّ الشَّيْطَانَ لَا يَخْبِلُ أَحَدًا فِي دَارٍ فِيهَا فَرَسٌ عَتِيقٌ»
Rivayet edildiğine göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): { وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ } ayetini okumuş ve: “Onlar cinlerdir” buyurmuştur. Sonra da: «Şeytan, içinde asil bir at bulunan bir evde hiç kimseye delilik verip aklını çelemez» buyurmuştur.
وَقَالَ الْحَسَنُ: صَهِيلُ الْفَرَسِ يُرْهِبُ الْجِنَّ، وَهَذَا الْقَوْلُ مُشْكِلٌ، لِأَنَّ تَكْثِيرَ آلَاتِ الْجِهَادِ لَا يُعْقَلُ تَأْثِيرُهُ فِي إِرْهَابِ الْجِنِّ.
Hasan: “Atın kişnemesi cinleri korkutur” demiştir. Bu görüş problemlidir; zira cihat araçlarını çoğaltmanın cinleri korkutmadaki tesiri akılla anlaşılır bir şey değildir.
وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّ الْمُسْلِمَ كَمَا يُعَادِيهِ الْكَافِرُ، فَكَذَلِكَ قَدْ يُعَادِيهِ الْمُسْلِمُ أَيْضًا، فَإِذَا كَانَ قَوِيَّ/ الْحَالِ كَثِيرَ السِّلَاحِ، فَكَمَا يَخَافُهُ أَعْدَاؤُهُ مِنَ الْكُفَّارِ، فَكَذَلِكَ يَخَافُهُ كُلُّ مَنْ يُعَادِيهِ مُسْلِمًا كَانَ أَوْ كَافِرًا.
Üçüncü görüş: Müslümana kâfir düşmanlık ettiği gibi Müslüman da düşmanlık edebilir. Durumu güçlü ve silahı çok olduğunda kâfirlerden olan düşmanları ondan nasıl korkarsa, Müslüman olsun kâfir olsun ona düşmanlık eden herkes de ondan öylece korkar.
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَما تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَهُوَ عَامٌّ فِي الْجِهَادِ وَفِي سَائِرِ وُجُوهِ الْخَيْرَاتِ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُوَفَّ لَكُمْ أَجْرُهُ، أَيْ لَا يَضِيعُ فِي الْآخِرَةِ أَجْرُهُ، وَيُعَجِّلُ اللَّه عِوَضَهُ فِي الدُّنْيَا وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ أَيْ لَا تُنْقَصُونَ مِنْ الثَّوَابِ، وَلَمَّا ذَكَرَ ابْنُ عَبَّاسٍ هَذَا التَّفْسِيرَ تَلَا قَوْلَهُ تَعَالَى: آتَتْ أُكُلَها وَلَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَيْئاً [الكهف: ٣٣] .
Sonra Allah Teâlâ: { وَما تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda her ne harcarsanız” buyurmuştur ki bu cihadı ve diğer bütün hayır yollarını kapsar; { يُوَفَّ إِلَيْكُمْ } “size eksiksiz ödenir”. İbn Abbâs şöyle demiştir: Size ecri eksiksiz verilir; yani ahirette ecri zayi olmaz ve Allah dünyada da onun karşılığını peşinen verir. { وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ } “ve siz asla haksızlığa uğratılmazsınız”, yani sevaptan hiçbir şeyiniz eksiltilmez. İbn Abbâs bu tefsiri zikredince Allah Teâlâ'nın şu buyruğunu okumuştur: { آتَتْ أُكُلَها وَلَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَيْئاً } “Ürününü vermiş ve ondan hiçbir şeyi eksiltmemişti” [Kehf: 33].
[سورة الأنفال (٨) : آية ٦١]
[Enfâl Suresi (8): Ayet 61]
وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَها وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٦١)
{ وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَها وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “Eğer onlar barışa yanaşırlarsa, sen de ona yanaş ve Allah'a tevekkül et. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” (61)
وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَمَّا بَيَّنَ مَا يُرْهِبُ بِهِ الْعَدُوَّ مِنَ الْقُوَّةِ وَالِاسْتِظْهَارِ، بَيَّنَ بَعْدَهُ أَنَّهُمْ عِنْدَ الْإِرْهَابِ إِذَا جَنَحُوا أَيْ مَالُوا إِلَى الصُّلْحِ، فَالْحُكْمُ قَبُولُ الصُّلْحِ. قَالَ النَّضْرُ: جَنَحَ الرَّجُلُ إِلَى فلان، وأجنح لَهُ إِذَا تَابَعَهُ وَخَضَعَ لَهُ، وَالْمَعْنَى: إِنْ مَالُوا إِلَى الصُّلْحِ فَمِلْ إِلَيْهِ وَأَنَّثَ الْهَاءَ فِي لَهَا، لِأَنَّهُ قَصَدَ بِهَا قَصْدَ الْفَعْلَةِ وَالْجَنْحَةِ كَقَوْلِهِ: إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِيمٌ أَرَادَ مِنْ بَعْدِ فَعْلَتِهِمْ. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : السَّلْمُ تُؤَنَّثُ تَأْنِيثَ نَقِيضِهَا وَهِيَ الْحَرْبُ. قَالَ الشَّاعِرُ:
Bil ki Allah, kuvvet ve hazırlık ile düşmanın neyle korkutulacağını beyan ettikten sonra, korkutulduklarında barışa meylederlerse hükmün barışı kabul etmek olduğunu beyan etmiştir. Nadr şöyle demiştir: Bir kimseye uyup boyun eğdiğinde Ceneha'r-raculü ilâ fülanin ve ecneha lehû (جَنَحَ الرَّجُلُ إِلَى فلان، وأجنح لَهُ) denir. Manası: Eğer barışa meylederlerse sen de ona meylet, demektir. { لَها } “ona” lafzındaki zamiri müennes kılmıştır; çünkü bununla bir fiil ve meyil (cenha) kastetmiştir; nitekim O'nun: “Şüphesiz Rabbin bundan sonra da çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” kavlinde onların fiilini kastetmiştir. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: es-Selm (السَّلْمُ) zıddı olan el-harb (الْحَرْبُ) gibi müennes kabul edilir. Şair şöyle demiştir:
السَّلْمُ تَأْخُذُ مِنْهَا مَا رَضِيتَ بِهِ ... وَالْحَرْبُ تَكْفِيكَ مِنْ أَنْفَاسِهَا جُرَعُ
Barıştan hoşuna gideni alırsın; savaşın nefeslerinden ise birkaç yudum sana yeter.
وَقَرَأَ أَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ لِلسِّلْمِ بِكَسْرِ السِّينِ، وَالْبَاقُونَ بِالْفَتْحِ وَهُمَا لُغَتَانِ. قَالَ قَتَادَةُ هَذِهِ الْآيَةُ مَنْسُوخَةٌ بِقَوْلِهِ: فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ [التَّوْبَةِ: ٥] وَقَوْلِهِ: قاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ [التَّوْبَةِ: ٢٩] وَقَالَ بَعْضُهُمْ الْآيَةُ غَيْرُ مَنْسُوخَةٍ لَكِنَّهَا تَضَمَّنَتِ الْأَمْرَ بِالصُّلْحِ إِذَا كَانَ الصَّلَاحُ فِيهِ، فَإِذَا رَأَى مُصَالَحَتَهُمْ فَلَا يَجُوزُ أَنْ يُهَادِنَهُمْ سَنَةً كَامِلَةً، وَإِنْ كَانَتِ الْقُوَّةُ لِلْمُشْرِكِينَ جَازَ مُهَادَنَتُهُمْ لِلْمُسْلِمِينَ عَشْرَ سِنِينَ وَلَا يَجُوزُ الزِّيَادَةُ عَلَيْهَا اقْتِدَاءً بِرَسُولِ اللَّه ﷺ، فَإِنَّهُ هَادَنَ أَهْلَ مَكَّةَ عَشْرَ سِنِينَ، ثُمَّ إِنَّهُمْ نَقَضُوا الْعَهْدَ قَبْلَ كَمَالِ الْمُدَّةِ.
Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir sin harfinin kesresiyle { لِلسِّلْمِ } şeklinde, diğerleri ise fetha ile okumuşlardır; bunlar iki ayrı şivedir. Katâde bu ayetin: { فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ } “Müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün” [Tevbe: 5] ve { قاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ } “Allah'a inanmayanlarla savaşın” [Tevbe: 29] ayetleriyle mensuh olduğunu söylemiştir. Bazıları ise şöyle demiştir: Ayet mensuh değildir; bilakis barışta bir maslahat (fayda) bulunduğu takdirde barışı emretmeyi içermektedir. Dolayısıyla onlarla barış yapmayı uygun görürse tam bir yıl süreyle ateşkes yapması caiz olmaz; güç müşriklerde ise Müslümanların onlarla on yıla kadar ateşkes yapması caizdir, Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) uyularak bu sürenin üzerine çıkılamaz; zira o Mekke ehliyle on yıllık ateşkes yapmış, sonra onlar süre tamamlanmadan önce antlaşmayı bozmuşlardı.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَالْمَعْنَى فَوِّضِ الْأَمْرَ فِيمَا عَقَدْتَهُ مَعَهُمْ إِلَى اللَّه لِيَكُونَ عَوْنًا لَكَ عَلَى السَّلَامَةِ، وَلِكَيْ يَنْصُرَكَ عَلَيْهِمْ إِذَا نَقَضُوا الْعَهْدَ وَعَدَلُوا عَنِ الْوَفَاءِ، وَلِذَلِكَ قَالَ: إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ تَنْبِيهًا بِذَلِكَ عَلَى الزَّجْرِ عَنْ نَقْضِ الصُّلْحِ، لِأَنَّهُ عَالِمٌ بِمَا يُضْمِرُهُ الْعِبَادُ، وَسَامِعٌ لِمَا/ يَقُولُونَ. قَالَ مُجَاهِدٌ الْآيَةُ نَزَلَتْ فِي قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرِ. وَوُرُودُهَا فِيهِمْ لَا يَمْنَعُ مِنْ إِجْرَائِهَا عَلَى ظاهر عمومها. واللَّه أعلم.
Allah Teâlâ'nın: { وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ } “ve Allah'a tevekkül et” kavline gelince, manası: Selamette olmana yardımcı olması ve antlaşmayı bozup vefadan yüz çevirdiklerinde onlara karşı sana yardım etmesi için onlarla yaptığın antlaşma hususundaki işi Allah'a havale et, demektir. Bu sebeple Allah Teâlâ: { إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” buyurmuştur; bununla barışı bozmaktan sakındırmaya dikkat çekmiştir, çünkü O, kulların gizlediklerini hakkıyla bilen ve söylediklerini hakkıyla işitendir. Mücâhid: “Bu ayet Kurayza ve Nadîr hakkında inmiştir” demiştir. Ayetin onlar hakkında inmiş olması, lafzının zahiri umumiliğine göre işletilmesine engel değildir. Allah en iyisini bilir.
[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٦٢ الى ٦٣]
[Enfâl Suresi (8): Ayetler 62-63]
وَإِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ (٦٢) وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ لَوْ أَنْفَقْتَ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً مَا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ وَلكِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ إِنَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٦٣)
{ وَإِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ (٦٢) وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ لَوْ أَنْفَقْتَ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً مَا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ وَلكِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ إِنَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٦٣) } “Eğer sana hile yapmak isterlerse, şüphesiz Allah sana yeter. O, seni yardımıyla ve müminlerle destekleyen (62) ve onların kalplerini birbirine kaynaştırandır. Yeryüzünde olan her şeyi toptan harcasaydın bile onların kalplerini kaynaştıramazdın; fakat Allah onların arasını kaynaştırdı. Şüphesiz O, mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir. (63)”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَإِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ بِالصُّلْحِ، ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ حُكْمًا مِنْ أَحْكَامِ الصُّلْحِ وَهُوَ أَنَّهُمْ إِنْ صَالَحُوا عَلَى سَبِيلِ الْمُخَادَعَةِ، وَجَبَ قَبُولُ ذَلِكَ الصُّلْحِ، لِأَنَّ الْحُكْمَ يُبْنَى عَلَى الظَّاهِرِ لِأَنَّ الصُّلْحَ لَا يَكُونُ أَقْوَى حَالًا مِنَ الْإِيمَانِ، فَلَمَّا بنينا أمر الإيمان عن الظَّاهِرِ لَا عَلَى الْبَاطِنِ، فَهَهُنَا أَوْلَى وَلِذَلِكَ قَالَ: وَإِنْ يُرِيدُوا الْمُرَادُ مَنْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ فِي قَوْلِهِ: وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ.
[Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ } “Eğer sana hile yapmak isterlerse, şüphesiz Allah sana yeter. O, seni yardımıyla ve müminlerle destekleyendir” kavli hakkında]: Bil ki Allah Teâlâ önceki ayette barışı emredince, bu ayette barışın hükümlerinden birini zikretmiştir; o da şudur: Onlar hile yoluyla barış yapmak isteseler bile bu barışın kabul edilmesi vaciptir; zira hüküm zahire göre verilir. Çünkü barış, durum bakımından imandan daha kuvvetli değildir; biz iman meselesini bâtına değil de zahire göre bina ettiğimize göre burada [barışta] evleviyetle böyledir. Bu sebeple O: { وَإِنْ يُرِيدُوا } “Eğer isterlerse” buyurmuştur; maksat O'nun: { وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ } “Eğer barışa yanaşırlarsa” kavlinde zikri geçenlerdir.