Binûn

Enfâl Suresi — 7. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فَإِنْ قِيلَ: أَلَيْسَ قَالَ: وَإِمَّا تَخافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيانَةً فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ أَيْ أَظْهِرْ نَقْضَ ذَلِكَ الْعَهْدِ، وَهَذَا يُنَاقِضُ مَا ذَكَرَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ؟

Eğer şöyle denilirse: O: { وَإِمَّا تَخافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيانَةً فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ } “Eğer bir kavmin hıyanetinden korkarsan, sen de [antlaşmayı] onlara at” yani o ahdi bozduğunu açıkça bildir, buyurmamış mıdır? Bu ise O'nun bu ayette zikrettiğiyle çelişmektedir?

قُلْنَا: قَوْلُهُ: وَإِمَّا تَخافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيانَةً مَحْمُولٌ عَلَى مَا إِذَا تَأَكَّدَ ذَلِكَ الْخَوْفُ بِأَمَارَاتٍ قَوِيَّةٍ دَالَّةٍ عَلَيْهَا، وَتُحْمَلُ هَذِهِ الْمُخَادَعَةُ عَلَى مَا إِذَا حَصَلَ فِي قُلُوبِهِمْ نَوْعُ نِفَاقٍ وَتَزْوِيرٍ، إِلَّا أَنَّهُ لَمْ تَظْهَرْ أَمَارَاتٌ تَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِمْ قَاصِدِينَ لِلشَّرِّ وَإِثَارَةِ الْفِتْنَةِ، بَلْ كَانَ الظَّاهِرُ مِنْ أَحْوَالِهِمُ الثَّبَاتَ عَلَى الْمَسْأَلَةِ وَتَرْكَ الْمُنَازَعَةِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ ذَلِكَ. قَالَ: فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ أَيْ فاللَّه يَكْفِيكَ، وَهُوَ حَسْبُكَ وَسَوَاءٌ قَوْلُكَ هَذَا يَكْفِينِي، وَهَذَا حَسْبِي. هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ. قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: يرد قَوَّاكَ وَأَعَانَكَ بِنَصْرِهِ يَوْمَ بَدْرٍ، وَأَقُولُ هَذَا التَّقْيِيدُ خَطَأٌ لِأَنَّ أَمْرَ النَّبِيِّ ﵇ مِنْ أَوَّلِ حَيَاتِهِ إِلَى آخِرِ وَقْتِ وَفَاتِهِ، سَاعَةً فَسَاعَةً. كَانَ أَمْرًا إِلَهِيًّا وَتَدْبِيرًا عُلْوِيًّا، وَمَا كَانَ لِكَسْبِ الْخَلْقِ فِيهِ مَدْخَلٌ، ثُمَّ قَالَ: وَبِالْمُؤْمِنِينَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يَعْنِي الْأَنْصَارَ.

Biz deriz ki: O'nun: { وَإِمَّا تَخافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيانَةً } “Eğer bir kavmin hıyanetinden korkarsan” kavli, bu korkunun ona delalet eden güçlü emarelerle pekişmesi durumuna hamledilir. Buradaki aldatma ise onların kalplerinde bir tür nifak ve sahtekarlık bulunması, ancak kötülük ve fitne çıkarma kastı taşıdıklarına delalet eden emarelerin ortaya çıkmaması, aksine durumlarının zahirinin barış talebinde sebat etmek ve çekişmeyi terk etmek olması haline hamledilir. Sonra Allah Teâlâ bunu zikredince: { فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ } “Şüphesiz Allah sana yeter” buyurmuştur; yani Allah sana kâfidir ve O senin hasbündür. Senin ‘bu bana yeter’ ve ‘bu bana kâfidir’ demen aynıdır. { هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ } “O, seni yardımıyla destekleyendir”. Müfessirler: “[Maksat] Bedir günü yardımıyla seni güçlendirdi ve sana yardım etti [demektir]” demişlerdir. Ben derim ki: Bu kayıt yanlıştır; zira Peygamber aleyhisselâm'ın işi hayatının başından vefat ettiği son ana kadar anbean ilâhî bir emir ve ulvî bir tedbirdir; kulların kesbinin onda hiçbir dahli yoktur. Sonra: { وَبِالْمُؤْمِنِينَ } “ve müminlerle” buyurmuştur. İbn Abbâs: “Yani Ensar'la” demiştir.

فَإِنْ قِيلَ: لَمَّا قَالَ: هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ فَأَيُّ حَاجَةٍ مَعَ نَصْرِهِ إِلَى الْمُؤْمِنِينَ، حَتَّى قَالَ:

Eğer şöyle denilirse: O: { هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ } “O, seni yardımıyla destekleyendir” buyurduğuna göre, O'nun yardımı varken müminlere ne ihtiyaç vardır ki:

وَبِالْمُؤْمِنِينَ.

{ وَبِالْمُؤْمِنِينَ } “ve müminlerle” [buyurmuştur]?

قُلْنَا: التَّأْيِيدُ لَيْسَ إِلَّا مِنَ اللَّه لَكِنَّهُ عَلَى قِسْمَيْنِ: أَحَدُهُمَا: مَا يَحْصُلُ مِنْ غَيْرِ وَاسِطَةِ أَسْبَابٍ مَعْلُومَةٍ مُعْتَادَةٍ. وَالثَّانِي: مَا يَحْصُلُ بِوَاسِطَةِ أَسْبَابٍ مَعْلُومَةٍ مُعْتَادَةٍ. فَالْأَوَّلُ: هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ، وَالثَّانِي:

Biz deriz ki: Destekleme ancak Allah'tandır; fakat iki kısımdır: Birincisi: Bilinen ve alışılagelmiş sebeplerin vasıtası olmaksızın gerçekleşendir. İkincisi: Bilinen ve alışılagelmiş sebepler vasıtasıyla gerçekleşendir. Birincisi: O'nun: “Seni yardımıyla destekledi” kavlinden murat olandır. İkincisi ise:

هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَبِالْمُؤْمِنِينَ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُ كَيْفَ أَيَّدَهُ بِالْمُؤْمِنِينَ. فقال: وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ لَوْ أَنْفَقْتَ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً مَا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ وَلكِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

O'nun: { وَبِالْمُؤْمِنِينَ } “ve müminlerle” kavlinden murat olandır. Sonra Allah Teâlâ onu müminlerle nasıl desteklediğini beyan etmiştir. Şöyle buyurmuştur: { وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ لَوْ أَنْفَقْتَ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً مَا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ وَلكِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ } “Ve onların kalplerini birbirine kaynaştırandır. Yeryüzünde olan her şeyi toptan harcasaydın bile onların kalplerini kaynaştıramazdın; fakat Allah onların arasını kaynaştırdı”. Bunda bazı meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ بَعَثَ إِلَى قَوْمٍ أَنَفَتُهُمْ شَدِيدَةٌ وَحَمِيَّتُهُمْ عَظِيمَةٌ حَتَّى لَوْ لُطِمَ رَجُلٌ مِنْ قَبِيلَةٍ لَطْمَةً قَاتَلَ عَنْهُ قَبِيلَتُهُ حَتَّى يُدْرِكُوا ثَأْرَهُ، ثُمَّ إِنَّهُمُ انْقَلَبُوا عَنْ تِلْكَ الْحَالَةِ حَتَّى قَاتَلَ الرَّجُلُ أَخَاهُ وَأَبَاهُ وَابْنَهُ، وَاتَّفَقُوا عَلَى الطَّاعَةِ وَصَارُوا أَنْصَارًا، وَعَادُوا أَعْوَانًا. وَقِيلَ هُمُ الْأَوْسُ وَالْخَزْرَجُ، فَإِنَّ الْخُصُومَةَ كَانَتْ بَيْنَهُمْ

Birinci Mesele: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, gurur ve kibirleri çok şiddetli, asabiyet duyguları pek büyük olan bir kavme gönderilmiştir. Öyle ki bir kabileden bir adama bir tokat atılsa, kabilesi onun intikamını alıncaya kadar onun uğruna savaşırdı. Sonra onlar bu halden öyle döndüler ki kişi kardeşiyle, babasıyla ve oğluyla savaştı; itaatte birleştiler, yardımcılar (ensâr) oldular ve destekçilere dönüştüler. Bunların Evs ve Hazrec olduğu da söylenmiştir; zira aralarındaki düşmanlık

شَدِيدَةً وَالْمُحَارَبَةُ دَائِمَةً، ثُمَّ زَالَتِ الضَّغَائِنُ، وَحَصَلَتِ الْأُلْفَةُ وَالْمَحَبَّةُ، فَإِزَالَةُ تِلْكَ الْعَدَاوَةِ الشَّدِيدَةِ وَتَبْدِيلُهَا بِالْمَحَبَّةِ الْقَوِيَّةِ وَالْمُخَالَصَةِ التَّامَّةِ مِمَّا لَا يَقْدِرُ عَلَيْهَا إِلَّا اللَّه تَعَالَى، وَصَارَتْ تِلْكَ مُعْجِزَةً ظَاهِرَةً عَلَى صِدْقِ نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ.

çok şiddetli ve savaşları süreklidir. Sonra kinler zail oldu, kaynaşma ve sevgi hasıl oldu. Bu şiddetli düşmanlığın giderilmesi ve onun güçlü bir sevgi ve tam bir samimiyetle değiştirilmesi, Allah Teâlâ'dan başkasının güç yetiremeyeceği şeylerdendir. Bu da Hz. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğinin doğruluğuna açık bir mucize oldu.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ أَحْوَالَ الْقُلُوبِ مِنَ الْعَقَائِدِ وَالْإِرَادَاتِ وَالْكَرَامَاتِ كُلُّهَا مِنْ خَلْقِ اللَّه تَعَالَى، وَذَلِكَ لِأَنَّ تِلْكَ الْأُلْفَةَ وَالْمَوَدَّةَ وَالْمَحَبَّةَ الشَّدِيدَةَ إِنَّمَا حَصَلَتْ بِسَبَبِ الْإِيمَانِ وَمُتَابَعَةِ الرَّسُولِ ﵊. فَلَوْ كَانَ الْإِيمَانُ فِعْلًا لِلْعَبْدِ لَا فِعْلًا للَّه تَعَالَى، لَكَانَتِ الْمَحَبَّةُ الْمُرَتَّبَةُ عَلَيْهِ فِعْلًا لِلْعَبْدِ لَا فِعْلًا للَّه تَعَالَى، وَذَلِكَ عَلَى خِلَافِ صَرِيحِ الْآيَةِ. قَالَ الْقَاضِي: لَوْلَا أَلْطَافُ اللَّه تَعَالَى سَاعَةً فَسَاعَةً، لَمَا حَصَلَتْ هَذِهِ الْأَحْوَالُ، فَأُضِيفَتْ تِلْكَ الْمُخَالَصَةُ إِلَى اللَّه تَعَالَى عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ، وَنَظِيرُهُ أَنَّهُ يُضَافُ عِلْمُ الْوَلَدِ وَأَدَبُهُ إِلَى أَبِيهِ، لِأَجْلِ أَنَّهُ لَمْ يَحْصُلْ ذَلِكَ إِلَّا بِمَعُونَةِ الْأَبِ وتربيته، فكذا هاهنا.

İkinci Mesele: [Ehl-i Sünnet] mensuplarımız bu ayetle, kalplerin inançlar, iradeler ve kerametler gibi tüm hallerinin Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla olduğuna delil getirmişlerdir. Çünkü bu kaynaşma, meveddet ve şiddetli sevgi ancak iman ve Resul'e aleyhisselâm tabi olma sebebiyle hasıl olmuştur. Eğer iman Allah Teâlâ'nın değil de kulun fiili olsaydı, ona bağlı olan sevgi de Allah Teâlâ'nın değil kulun fiili olurdu; bu ise ayetin açık ifadesine aykırıdır. Kadı [Abdülcebbâr] şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ'nın anbean lütufları olmasaydı bu haller hasıl olmazdı. Dolayısıyla bu samimiyet bu yoruma göre Allah Teâlâ'ya nispet edilmiştir. Bunun benzeri, çocuğun ilim ve edebinin babasına nispet edilmesidir; çünkü bu ancak babanın yardımı ve terbiyesiyle hasıl olmuştur. Burada da böyledir.'

وَالْجَوَابُ: كُلُّ مَا ذَكَرْتُمُوهُ عُدُولٌ عَنِ الظَّاهِرِ وَحَمْلٌ لِلْكَلَامِ عَلَى الْمَجَازِ، وَأَيْضًا كُلُّ هَذِهِ الْأَلْطَافِ كَانَتْ حَاصِلَةً فِي حَقِّ الْكُفَّارِ، مِثْلَ حُصُولِهَا فِي حَقِّ الْمُؤْمِنِينَ، فَلَوْ لَمْ يَحْصُلْ هُنَاكَ شَيْءٌ سِوَى الْأَلْطَافِ لَمْ يَكُنْ لِتَخْصِيصِ الْمُؤْمِنِينَ بِهَذِهِ الْمَعَانِي فَائِدَةٌ، وَأَيْضًا فَالْبُرْهَانُ الْعَقْلِيُّ مُقَوٍّ لِظَاهِرِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْقَلْبَ يَصِحُّ أَنْ يَصِيرَ مَوْصُوفًا بِالرَّغْبَةِ بَدَلًا عَنِ النَّفْرَةِ وَبِالْعَكْسِ، فَرُجْحَانُ أَحَدِ الطَّرَفَيْنِ عَلَى الْآخَرِ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ مُرَجِّحٍ، فَإِنْ كَانَ ذَلِكَ الْمُرَجِّحُ هُوَ الْعَبْدُ عَادَ التَّقْسِيمُ، وَإِنْ كَانَ هُوَ اللَّه تَعَالَى، فَهُوَ الْمَقْصُودُ، فَعُلِمَ أَنَّ صَرِيحَ هَذِهِ الْآيَةِ مُتَأَكِّدٌ بِصَرِيحِ الْبُرْهَانِ الْعَقْلِيِّ فَلَا حَاجَةَ إِلَى مَا ذَكَرَهُ الْقَاضِي فِي هَذَا الْبَابِ.

Cevap: Zikrettiğiniz her şey zahirden sapmak ve sözü mecaza hamletmektir. Ayrıca bütün bu lütuflar, müminler hakkında hasıl olduğu gibi kâfirler hakkında da hasıl olmuştur. Şayet orada lütuflardan başka bir şey hasıl olmasaydı, müminlerin bu manalarla tahsis edilmesinin bir faydası olmazdı. Ayrıca aklî delil de bu ayetin zahirini desteklemektedir. Zira kalbin nefret yerine rağbetle ya da bunun tersiyle nitelenmesi mümkündür; bu iki taraftan birinin diğerine tercih edilmesi için mutlaka bir tercih edici (müreccih) lazımdır. Eğer o tercih edici kul ise taksim başa döner; şayet Allah Teâlâ ise maksat hasıl olmuş olur. Böylece bu ayetin açık ifadesinin kat'î aklî delille teyit edildiği anlaşılmış olur; dolayısıyla Kadı'nın bu hususta zikrettiği şeye ihtiyaç yoktur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْقَوْمَ كَانُوا قَبْلَ شُرُوعِهِمْ فِي الْإِسْلَامِ وَمُتَابَعَةِ الرَّسُولِ/ فِي الْخُصُومَةِ الدَّائِمَةِ وَالْمُحَارَبَةِ الشَّدِيدَةِ يَقْتُلُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا وَيُغِيرُ بَعْضُهُمْ عَلَى الْبَعْضِ، فَلَمَّا آمَنُوا باللَّه وَرَسُولِهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ. زَالَتِ الْخُصُومَاتُ، وَارْتَفَعَتِ الْخُشُونَاتُ، وَحَصَلَتِ الْمَوَدَّةُ التَّامَّةُ وَالْمَحَبَّةُ الشَّدِيدَةُ.

Üçüncü Mesele: Bu ayet, o topluluğun İslâm'a girmeden ve Resul'e tabi olmadan önce sürekli bir husumet ve şiddetli bir savaş içinde olduklarına, birbirlerini öldürdüklerine ve birbirlerine baskın yaptıklarına delalet etmiştir. Allah'a, Resulü'ne ve ahiret gününe iman ettiklerinde ise husumetler zail oldu, sertlikler ve kabalıklar kalktı; tam bir meveddet ve şiddetli bir sevgi hasıl oldu.

وَاعْلَمْ أَنَّ التَّحْقِيقَ فِي هَذَا الْبَابِ أَنَّ الْمَحَبَّةَ لَا تَحْصُلُ إِلَّا عِنْدَ تَصَوُّرِ حُصُولِ خَيْرٍ وَكَمَالٍ، فَالْمَحَبَّةُ حَالَةٌ مُعَلَّلَةٌ بِهَذَا التَّصَوُّرِ الْمَخْصُوصِ، فَمَتَى كَانَ هَذَا التَّصَوُّرُ حَاصِلًا كَانَتِ الْمَحَبَّةُ حَاصِلَةً، وَمَتَى حَصَلَ تَصْوِيرُ الشَّرِّ وَالْبَغْضَاءِ: كَانَتِ النَّفْرَةُ حَاصِلَةً، ثُمَّ إِنَّ الْخَيْرَاتِ وَالْكَمَالَاتِ عَلَى قِسْمَيْنِ: أَحَدُهُمَا: الْخَيْرَاتُ وَالْكَمَالَاتُ الْبَاقِيَةُ الدَّائِمَةُ، الْمُبَرَّأَةُ عَنْ جِهَاتِ التَّغْيِيرِ وَالتَّبْدِيلِ، وَذَلِكَ هُوَ الْكَمَالَاتُ الرُّوحَانِيَّةُ وَالسَّعَادَاتُ الْإِلَهِيَّةُ. وَالثَّانِي: وَهُوَ الْكَمَالَاتُ الْمُتَبَدِّلَةُ الْمُتَغَيِّرَةُ، وَهِيَ الْكَمَالَاتُ الجسمانية والسعادات البدنية، فإنها سريعة التغيير والتبديل، كَالزِّئْبَقِ يَنْتَقِلُ مِنْ حَالٍ إِلَى حَالٍ، فَالْإِنْسَانُ يَتَصَوَّرُ أَنَّ لَهُ فِي صُحْبَةِ زَيْدٍ مَالًا عَظِيمًا فَيُحِبُّهُ، ثُمَّ يَخْطُرُ بِبَالِهِ أَنَّ ذَلِكَ الْمَالَ لَا يَحْصُلُ فَيُبْغِضُهُ، وَلِذَلِكَ قِيلَ إِنَّ الْعَاشِقَ وَالْمَعْشُوقَ رُبَّمَا حَصَلَتِ الرَّغْبَةُ وَالنَّفْرَةُ بَيْنَهُمَا فِي الْيَوْمِ الْوَاحِدِ مِرَارًا لِأَنَّ الْمَعْشُوقَ إِنَّمَا يُرِيدُ الْعَاشِقَ لِمَالِهِ، وَالْعَاشِقَ إِنَّمَا يُرِيدُ الْمَعْشُوقَ لِأَجْلِ اللَّذَّةِ الْجُسْمَانِيَّةِ، وَهَذَانِ الْأَمْرَانِ مُسْتَعِدَّانِ لِلتَّغَيُّرِ وَالِانْتِقَالِ، فَلَا جَرَمَ كَانَتِ الْمَحَبَّةُ الْحَاصِلَةُ بَيْنَهُمَا وَالْعَدَاوَةُ الْحَاصِلَةُ بَيْنَهُمَا غَيْرَ بَاقِيَتَيْنِ بَلْ كَانَتَا سَرِيعَتَيِ الزَّوَالِ وَالِانْتِقَالِ.

Bil ki bu konudaki tahkik şudur: Sevgi ancak bir hayır ve kemal tasavvuru ile hasıl olur. Dolayısıyla sevgi, bu özel tasavvurun illet olduğu bir haldir. Bu tasavvur var olduğu müddetçe sevgi de var olur. Şer ve buğz tasavvuru hasıl olduğunda ise nefret meydana gelir. Sonra hayırlar ve kemaller iki kısımdır: Birincisi: Değişme ve başkalaşma yönlerinden münezzeh, baki ve daimî olan hayırlar ve kemallerdir; bunlar ruhânî kemaller ve ilâhî saadetlerdir. İkincisi: Değişen ve başkalaşan kemallerdir; bunlar ise cismanî kemaller ve bedenî saadetlerdir. Zira bunlar cıva gibi bir halden diğerine geçerek pek hızlı değişir ve başkalaşırlar. İnsan Zeyd'in arkadaşlığında büyük bir mal elde edeceğini tasavvur eder ve onu sever; sonra aklına bu malın hasıl olmayacağı gelir ve ona buğzeder. Bu sebeple şöyle denilmiştir: Âşık ile mâşuk arasında bazen aynı gün içinde defalarca rağbet ve nefret hasıl olur; çünkü mâşuk âşığı malı için ister, âşık ise mâşuku cismanî lezzet için ister. Bu iki husus ise değişmeye ve intikal etmeye müsaittir. Bu yüzden aralarında hasıl olan sevgi de düşmanlık da kalıcı olmayıp bilakis zail olması ve intikal etmesi pek hızlı olan şeylerdir.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: الْمُوجِبُ لِلْمَحَبَّةِ وَالْمَوَدَّةِ، إِنْ كَانَ طَلَبَ الْخَيْرَاتِ الدُّنْيَوِيَّةِ وَالسَّعَادَاتِ الْجُسْمَانِيَّةِ كَانَتْ تِلْكَ الْمَحَبَّةُ سَرِيعَةَ الزَّوَالِ وَالِانْتِقَالِ، لِأَجْلِ أَنَّ الْمَحَبَّةَ تَابِعَةٌ لِتَصَوُّرِ الْكَمَالِ، وَتَصَوُّرُ الْكَمَالِ تَابِعٌ لِحُصُولِ ذَلِكَ الْكَمَالِ، فَإِذَا كَانَ ذَلِكَ الْكَمَالُ سَرِيعَ الزَّوَالِ وَالِانْتِقَالِ، كَانَتْ مَعْلُولَاتُهُ سَرِيعَةَ التَّبَدُّلِ وَالزَّوَالِ، وَأَمَّا إِنْ كان

Bunu bildiğinde deriz ki: Sevgi ve meveddeti gerektiren şey dünyevî hayırları ve cismanî saadetleri talep etmek ise bu sevgi, zevali ve intikali pek hızlı olan bir sevgidir; çünkü sevgi kemalin tasavvuruna tâbidir, kemalin tasavvuru ise o kemalin varlığına tâbidir. O kemal zevali ve intikali pek hızlı olan bir şey olunca, onun ma'lulleri de başkalaşması ve yok olması pek hızlı olan şeyler olur. Fakat

الْمُوجِبُ لِلْمَحَبَّةِ تَصَوُّرَ الْكَمَالَاتِ الْبَاقِيَةِ الْمُقَدَّسَةِ عَنِ التَّغَيُّرِ وَالزَّوَالِ، كَانَتْ تِلْكَ الْمَحَبَّةُ أَيْضًا بَاقِيَةً آمِنَةً مِنَ التَّغَيُّرِ، لِأَنَّ حَالَ الْمَعْلُولِ فِي الْبَقَاءِ وَالتَّبَدُّلِ تَبَعٌ لِحَالَةِ الْعِلَّةِ، وَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلُهُ تَعَالَى: الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ [الزُّخْرُفِ: ٦٧] .

sevgiyi gerektiren şey değişmekten ve yok olmaktan münezzeh olan baki kemallerin tasavvuru olursa, bu sevgi de baki kalır ve değişmekten emin olur; zira ma'lulün beka ve başkalaşmadaki hali illetin haline tâbidir. Allah Teâlâ'nın: { الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ } “O gün, takva sahipleri müstesna, dostlar birbirine düşmandır” [Zuhruf 67] kavlinden murat da budur.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: الْعَرَبُ كَانُوا قَبْلَ مَقْدِمِ الرَّسُولِ طَالِبِينَ لِلْمَالِ وَالْجَاهِ وَالْمُفَاخَرَةِ، وَكَانَتْ مَحَبَّتُهُمْ مُعَلَّلَةً بِهَذِهِ الْعِلَّةِ، فَلَا جَرَمَ كَانَتْ تِلْكَ الْمَحَبَّةُ سَرِيعَةَ الزَّوَالِ، وَكَانُوا بِأَدْنَى سَبَبٍ يَقَعُونَ فِي الْحُرُوبِ وَالْفِتَنِ، فَلَمَّا جَاءَ الرَّسُولُ ﷺ وَدَعَاهُمْ إِلَى عِبَادَةِ اللَّه تَعَالَى وَالْإِعْرَاضِ عَنِ الدُّنْيَا وَالْإِقْبَالِ عَلَى الْآخِرَةِ، زَالَتِ الْخُصُومَةُ وَالْخُشُونَةُ عَنْهُمْ. وَعَادُوا إِخْوَانًا مُتَوَافِقِينَ، ثُمَّ بَعْدَ وَفَاتِهِ ﵇ لَمَّا انْفَتَحَتْ عَلَيْهِمْ أَبْوَابُ الدُّنْيَا وَتَوَجَّهُوا إِلَى طَلَبِهَا عَادُوا إِلَى مُحَارَبَةِ بَعْضِهِمْ بَعْضًا، وَمُقَاتَلَةِ بَعْضِهِمْ مَعَ بَعْضٍ، فَهَذَا هُوَ السَّبَبُ الْحَقِيقِيُّ فِي هَذَا الْبَابِ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى خَتَمَ هَذِهِ الْآيَةَ/ بِقَوْلِهِ: إِنَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ أَيْ قَادِرٌ قَاهِرٌ، يُمْكِنُهُ التَّصَرُّفُ فِي الْقُلُوبِ. وَيُقَلِّبُهَا مِنَ الْعَدَاوَةِ إِلَى الصَّدَاقَةِ، وَمِنَ النَّفْرَةِ إِلَى الرَّغْبَةِ، حَكِيمٌ بِفِعْلِ مَا يَفْعَلُهُ عَلَى وَجْهِ الْإِحْكَامِ وَالْإِتْقَانِ. أَوْ مُطَابِقًا لِلْمَصْلَحَةِ وَالصَّوَابِ عَلَى اخْتِلَافِ الْقَوْلَيْنِ فِي الجبر والقدر.

Bunu bildiğinde deriz ki: Araplar Resul'ün gelişinden önce mal, makam ve övünme peşindeydiler; sevgileri de bu illete dayalıydı. Bu sebeple o sevgi zevali pek hızlı bir sevgi idi ve en ufak bir sebeple savaşlara ve fitnelere düşerlerdi. Resul sallallâhu aleyhi ve sellem gelip onları Allah Teâlâ'ya ibadete, dünyadan yüz çevirmeye ve ahirete yönelmeye davet edince onlardan husumet ve kabalık zail oldu ve birbirleriyle uyuşan kardeşlere dönüştüler. Sonra onun aleyhisselâm vefatından sonra onlara dünya kapıları açılıp onu talep etmeye yöneldiklerinde, tekrar birbirleriyle savaşmaya ve birbirleriyle vuruşmaya döndüler. İşte bu konuda hakiki sebep budur. Sonra Allah Teâlâ bu ayeti: { إِنَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Şüphesiz O, mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir” kavliyle bitirmiştir; yani O mutlak kâdirdir, kahredicidir; kalplerde tasarruf etmeye ve onları düşmanlıktan dostluğa, nefretten rağbete çevirmeye gücü yeter; yaptığını sağlam ve kusursuz bir şekilde yahut cebir ve kader hususundaki iki farklı görüşe göre maslahata ve doğruya uygun olarak yapan bir Hakîm'dir.

[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٦٤ الى ٦٥]

[Enfâl Suresi (8): Ayetler 64-65]

يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٦٤) يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتالِ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفاً مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ (٦٥)

{ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٦٤) يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتالِ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفاً مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ (٦٥) } “Ey Peygamber! Sana ve sana tabi olan müminlere Allah yeter. (64) Ey Peygamber! Müminleri savaşa teşvik et. Eğer sizden sabırlı yirmi kişi olursa iki yüz kişiyi yenerler. Eğer sizden yüz kişi olursa inkâr edenlerden bin kişiyi yenerler. Çünkü onlar anlamayan bir topluluktur. (65)”

[في قوله تعالى يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا وَعَدَهُ بِالنَّصْرِ عِنْدَ مُخَادَعَةِ الْأَعْدَاءِ. وَعَدَهُ بِالنَّصْرِ وَالظَّفَرِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مُطْلَقًا عَلَى جَمِيعِ التَّقْدِيرَاتِ وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ لَا يَلْزَمُ حُصُولُ التَّكْرَارِ، لِأَنَّ الْمَعْنَى فِي الْآيَةِ الْأُولَى، إِنْ أَرَادُوا خِدَاعَكَ كَفَاكَ اللَّه أَمْرَهُمْ. وَالْمَعْنَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَامٌّ فِي كُلِّ مَا يُحْتَاجُ إِلَيْهِ فِي الدِّينِ وَالدُّنْيَا وَهَذِهِ الْآيَةُ نَزَلَتْ بِالْبَيْدَاءِ فِي غَزْوَةِ بَدْرٍ قَبْلَ الْقِتَالِ وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ الْأَنْصَارُ وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄، نَزَلَتْ فِي إِسْلَامِ عُمَرَ، قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ أَسْلَمَ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ ثَلَاثَةٌ وَثَلَاثُونَ رَجُلًا وَسِتُّ نِسْوَةٍ، ثُمَّ أَسْلَمَ عُمَرُ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: فَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ هَذِهِ الْآيَةُ مَكِّيَّةٌ، كُتِبَتْ فِي سُورَةٍ مَدَنِيَّةٍ بِأَمْرِ رَسُولِ اللَّه ﷺ، وَفِي الْآيَةِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: التَّقْدِيرُ، اللَّه كَافِيكَ وَكَافِي أَتْبَاعِكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ. قَالَ الْفَرَّاءُ: الْكَافُ فِي حَسْبُكَ خفض و (من) فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ وَالْمَعْنَى: يَكْفِيكَ اللَّه وَيَكْفِي مَنِ اتَّبَعَكَ، قَالَ الشَّاعِرُ:

[Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Ey Peygamber! Sana ve sana tabi olan müminlere Allah yeter” kavli hakkında]: Bil ki Allah Teâlâ düşmanların hilesi karşısında ona yardım vaat edince, bu ayette de her halükarda mutlak olarak yardım ve zafer vaat etmiştir. Bu veche göre bir tekrarın vuku bulması gerekmez; zira birinci ayetteki mana: 'Eğer sana hile yapmak isterlerse onların hilesine karşı Allah sana yeter' şeklindedir. Bu ayetteki mana ise dinde ve dünyada ihtiyaç duyulan her şeyde umumidir. Bu ayet Bedir gazvesinde, savaştan önce Beydâ'da inmiştir. O'nun: { وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “ve sana tabi olan müminlere” kavlinden maksat Ensar'dır. İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ gelen rivayete göre ise bu ayet Ömer'in İslâm'a girmesi hakkında inmiştir. Saîd b. Cübeyr: “Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte otuz üç erkek ve altı kadın Müslüman olmuştu; sonra Ömer İslâm'a girdi ve bu ayet indi” demiştir. Müfessirler: “Bu kavle göre bu ayet Mekkî olup Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in emriyle Medenî bir sureye yazılmıştır” demişlerdir. Ayette iki görüş vardır: Birincisi: Takdir, 'Allah sana kâfidir ve müminlerden sana tâbi olanlara da kâfidir' şeklindedir. Ferrâ şöyle demiştir: { حَسْبُكَ } lafzındaki kef cer konumundadır ve { مَنِ } ise nasb mahallindedir. Mana şudur: Allah sana yeter ve sana tabi olanlara da yeter. Şair şöyle demiştir:

إِذَا كَانَتِ الْهَيْجَاءُ وَانْشَقَّتِ الْعَصَا ... فَحَسْبُكَ وَالضَّحَّاكَ سَيْفٌ مُهَنَّدُ

Savaş çıktığında ve birlik bozulduğunda... Sana da Dahhâk'e de keskin bir Hint kılıcı yeter.

قَالَ وَلَيْسَ بِكَثِيرٍ مِنْ كَلَامِهِمْ أَنْ يَقُولُوا حَسْبُكَ وَأَخَاكَ، بَلِ الْمُعْتَادُ أَنْ يُقَالَ حَسْبُكَ وَحَسْبُ أَخِيكَ.

[Ferrâ] dedi ki: Onların (Arapların) kelamında 'hasbüke ve ehâke' demek çok yaygın değildir; aksine alışılagelmiş olan 'hasbüke ve hasbü ehîke' denilmesidir.

وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى كَفَاكَ اللَّه وَكَفَاكَ أَتْبَاعُكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ. قَالَ الْفَرَّاءُ وَهَذَا أَحْسَنُ الْوَجْهَيْنِ، أَيْ وَيُمْكِنُ أَنْ يُنْصَرَ الْقَوْلُ الْأَوَّلُ بِأَنَّ مَنْ كَانَ اللَّه نَاصِرَهُ امْتَنَعَ أَنْ يَزْدَادَ حَالُهُ أَوْ يَنْقُصَ بِسَبَبِ نُصْرَةِ غَيْرِ اللَّه، وَأَيْضًا إِسْنَادُ الْحُكْمِ إِلَى الْمَجْمُوعِ يُوهِمُ أَنَّ الْوَاحِدَ مِنْ ذَلِكَ الْمَجْمُوعِ لَا يَكْفِي فِي حُصُولِ ذَلِكَ الْمُهِمِّ. وَتَعَالَى اللَّه عَنْهُ وَيُمْكِنُ أَنْ يُجَابَ عَنْهُ بِأَنَّ الْكُلَّ مِنَ اللَّه، إِلَّا أَنَّ/ مِنْ أَنْوَاعِ النُّصْرَةِ مَا لَا يَحْصُلُ بِنَاءً عَلَى الْأَسْبَابِ الْمَأْلُوفَةِ الْمُعْتَادَةِ، وَمِنْهَا مَا يَحْصُلُ بِنَاءً عَلَى الْأَسْبَابِ الْمَأْلُوفَةِ الْمُعْتَادَةِ. فَلِهَذَا الْفَرْقِ اعْتَبَرَ نُصْرَةَ الْمُؤْمِنِينَ، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّهُ تَعَالَى وَإِنْ كَانَ يَكْفِيكَ بِنَصْرِهِ وَبِنَصْرِ الْمُؤْمِنِينَ، فَلَيْسَ مِنَ الْوَاجِبِ أَنْ تَتَّكِلَ عَلَى ذَلِكَ إِلَّا بِشَرْطِ أَنْ تُحَرِّضَ

İkincisi: Mananın 'Allah sana yettiği gibi müminlerden sana tâbi olanlar da sana yeter' şeklinde olmasıdır. Ferrâ: 'Bu iki vechin daha güzel olanıdır' demiştir. Yani birinci görüş şu şekilde savunulabilir: Allah'ın yardım ettiği kimsenin durumunun, Allah'tan başkasının yardımı sebebiyle artması yahut eksilmesi imkânsızdır. Ayrıca hükmün bütüne isnat edilmesi, o bütünün tek bir ferdinin o mühim işin gerçekleşmesinde yetmeyeceği vehmini uyandırır. Allah bundan münezzehtir. Buna şöyle cevap verilebilir: Hepsi Allah'tandır; ancak yardım türlerinden öyleleri vardır ki alışılagelmiş sebeplere bağlı olmaksızın gerçekleşir; öyleleri de vardır ki alışılagelmiş sebeplere bağlı olarak hasıl olur. İşte bu farktan ötürü müminlerin yardımını da dikkate almıştır. Sonra Allah Teâlâ kendi yardımıyla ve müminlerin yardımıyla sana kâfi gelse bile senin sadece buna güvenip dayanmamanı, ancak müminleri

الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتَالِ فَإِنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا يَكْفِيكَ بِالْكِفَايَةِ بِشَرْطِ أَنْ يَحْصُلَ مِنْهُمْ بَذْلُ النَّفْسِ والمال في المجاهدة.

savaşa teşvik etmen şartıyla [buna güvenebileceğini] beyan etmiştir. Zira Allah Teâlâ sana ancak onların cihatta canlarını ve mallarını feda etmeleri şartıyla kâfi gelecektir.

فقال: يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتالِ وَالتَّحْرِيضُ فِي اللُّغَةِ كَالتَّحْضِيضِ وَهُوَ الْحَثُّ عَلَى الشَّيْءِ، وَذَكَرَ الزَّجَّاجُ فِي اشْتِقَاقِهِ وَجْهًا آخَرَ بَعِيدًا، فَقَالَ: التَّحْرِيضُ فِي اللُّغَةِ أَنْ يَحُثَّ الْإِنْسَانُ غَيْرَهُ عَلَى شَيْءٍ حَثًّا يُعْلَمُ مِنْهُ أَنَّهُ إِنْ تَخَلَّفَ عَنْهُ كَانَ حَارِضًا، وَالْحَارِضُ الَّذِي قَارَبَ الْهَلَاكَ، أَشَارَ بِهَذَا إِلَى أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ لَوْ تَخَلَّفُوا عَنِ الْقِتَالِ بَعْدَ حَثِّ النَّبِيِّ ﷺ، كَانُوا حَارِضِينَ، أَيْ هَالِكِينَ. فَعِنْدَهُ التَّحْرِيضُ مُشْتَقٌّ مِنْ لَفْظِ الْحَارِضِ وَالْحَرِضِ.

Bunun üzerine: { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتالِ } “Ey Peygamber! Müminleri savaşa teşvik et” buyurmuştur. Lügatte tahriz (teşvik etmek), tahzîz gibidir; o da bir şeye kışkırtmak ve gayrete getirmektir. Zeccâc bunun iştikakında (türemesinde) uzak olan başka bir vecih zikrederek şöyle demiştir: 'Lügatte tahriz, insanın başkasını bir şeye öyle bir şevkle teşvik etmesidir ki, ondan geri kaldığı takdirde «hârıd» olacağı anlaşılır. Hârıd ise helake yaklaşan kimsedir.' Bununla şuna işaret etmiştir: Şayet müminler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in teşvikinden sonra savaştan geri kalsalardı hârıdîn yani helak olanlar olurlardı. Dolayısıyla ona göre tahriz, «el-hârıd» ve «el-harad» lafzından türemiştir.

ثُمَّ قَالَ: إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَلَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهُ الْخَبَرَ بَلِ الْمُرَادُ الْأَمْرُ كَأَنَّهُ قَالَ: إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ فَلْيَصْبِرُوا وَلْيَجْتَهِدُوا فِي الْقِتَالِ حَتَّى يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ الْخَبَرَ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: لَوْ كَانَ الْمُرَادُ مِنْهُ الْخَبَرَ، لَزِمَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ لَمْ يَغْلِبْ قَطُّ مِائَتَانِ مِنَ الْكُفَّارِ عِشْرِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ بَاطِلٌ. الثَّانِي: أَنَّهُ قَالَ الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ [الْأَنْفَالِ: ٦٦] وَالنَّسْخُ أَلْيَقُ بِالْأَمْرِ مِنْهُ بِالْخَبَرِ. الثَّالِثُ: قَوْلُهُ مِنْ بَعْدُ: وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ [الْأَنْفَالِ: ٦٦] وَذَلِكَ تَرْغِيبًا فِي الثَّبَاتِ عَلَى الْجِهَادِ، فَثَبَتَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ هُوَ الْأَمْرُ وَإِنْ كَانَ وَارِدًا بِلَفْظِ الْخَبَرِ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:

Sonra: { إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ } “Eğer sizden sabırlı yirmi kişi olursa iki yüz kişiyi yenerler” buyurmuştur. Bundan maksat haber vermek değil emirdir; sanki şöyle buyurmuştur: Eğer sizden yirmi kişi olursa sabretsinler ve iki yüz kişiyi yeninceye kadar savaşta gayret göstersinler. Bu sözden maksadın haber olmadığına delalet eden hususlar şunlardır: Birincisi: Eğer bundan murat haber olsaydı, inkârcılardan iki yüz kişinin müminlerden yirmi kişiyi asla yenmediğinin söylenmesi gerekirdi; oysa bunun batıl olduğu malumdur. İkincisi: O'nun: { الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ } “Şimdi Allah sizden yükü hafifletti” [Enfâl 66] buyurmasıdır; nesh ise habere değil emre daha uygundur. Üçüncüsü: Bundan sonra gelen: { وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ } “Ve Allah sabredenlerle beraberdir” [Enfâl 66] kavlidir; bu da cihadda sebata teşvik içindir. Böylece bu ifadeden muradın haber lafzıyla gelmiş olsa bile emir olduğu sabit olmuştur. Bu, Allah Teâlâ'nın şu kavilleri gibidir:

وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ [الْبَقَرَةِ: ٢٣٣] وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ [الْبَقَرَةِ: ٢٢٨] وَفِيهِ مَسَائِلُ:

{ وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ } “Anneler çocuklarını tam iki yıl emzirirler” [Bakara 233] ve { وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ } “Boşanmış kadınlar kendi kendilerine beklerler” [Bakara 228]. Bunda bazı meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يدل على أنه تعالى ما أوجب هذا الحكم إلا بشرط كونه صابراً قاهراً على ذلك، وإنما يحصل هذا الشرط عند حصول أشياء منها: أن يكون شديد الأعضاء قوياً جلداً، ومنها: أن يكون قوي القلب شجاعاً غير جبان، ومنها: أن يكون غير منحرف إلا لقتال أو متحيزاً إلى فئة، فإن اللَّه استثنى هاتين الحالتين في الآيات المتقدمة فعند حصول هذه الشرائط كان يجب على الواحد أن يثبت للعشرة.

Birinci Mesele: O'nun: { إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ } “Eğer sizden sabırlı yirmi kişi olursa” kavli, Allah Teâlâ'nın bu hükmü ancak kişinin sabreden ve buna güç yetiren biri olması şartıyla vacip kıldığına delalet eder. Bu şart ise birtakım hususların gerçekleşmesiyle hasıl olur; bunlardan biri: Organlarının sağlam, kendisinin güçlü ve dayanıklı olmasıdır. Biri: Kalbinin güçlü, cesur ve korkaklıktan uzak olmasıdır. Biri de: Savaş için bir tarafa çekilmek ya da başka bir birliğe katılmak hali müstesna, savaş mevziinden sapmamasıdır; zira Allah geçen ayetlerde bu iki hali istisna etmiştir. İşte bu şartlar gerçekleştiğinde tek bir kişinin on kişiye karşı sebat etmesi vacip olurdu.

واعلم أن هذا التكليف إنما حسن لأنه مسبوق بقوله تَعَالَى: حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فلما وعد المؤمنين بالكفاية والنصر كان هذا التكليف سهلًا لأن من تكفل اللَّه بنصره فإن أهل العالم لا يقدرون على إيذائه.

Bil ki bu yükümlülük (teklif), Allah Teâlâ'nın: { حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Sana ve sana tabi olan müminlere Allah yeter” kavlinden sonra geldiği için güzel olmuştur. Müminlere kifayet ve yardım vaat edince bu teklif kolay gelmiştir; zira Allah'ın yardımını üstlendiği kimseye bütün dünya ehli bir araya gelse zarar vermeye güç yetiremez.

المسألة الثانية: قوله: إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفاً مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا حَاصِلُهُ وُجُوبُ ثَبَاتِ الْوَاحِدِ فِي مُقَابَلَةِ الْعَشَرَةِ، فَمَا الْفَائِدَةُ فِي الْعُدُولِ عَنْ هَذِهِ اللَّفْظَةِ الْوَجِيزَةِ إِلَى تِلْكَ الْكَلِمَاتِ الطَّوِيلَةِ؟

İkinci Mesele: O'nun: { إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفاً مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Eğer sizden sabırlı yirmi kişi olursa iki yüz kişiyi yenerler. Eğer sizden yüz kişi olursa inkâr edenlerden bin kişiyi yenerler” kavlinin neticesi, bir kişinin on kişiye karşı sebat etmesinin vacip olmasıdır. Öyleyse bu kısa ifadeden vazgeçilip o uzun kelimelere dönülmesindeki fayda nedir?

وَجَوَابُهُ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ إِنَّمَا وَرَدَ عَلَى وَفْقِ الْوَاقِعَةِ، وَكَانَ رَسُولُ اللَّه يَبْعَثُ السَّرَايَا، وَالْغَالِبُ أَنَّ تِلْكَ السَّرَايَا مَا كَانَ يَنْتَقِصُ عَدَدُهَا عَنِ الْعِشْرِينَ وَمَا كَانَتْ تَزِيدُ عَلَى الْمِائَةِ، فَلِهَذَا الْمَعْنَى ذَكَرَ اللَّه هَذَيْنِ العددين.

Bunun cevabı şudur: Bu kelam vakıaya uygun olarak vârit olmuştur. Resulullah seriyyeler gönderirdi ve galip olan durum, o seriyyelerin sayısının yirmiden az olmaması ve yüzden de fazla olmamasıydı. İşte bu manadan ötürü Allah bu iki sayıyı zikretmiştir.

المسألة الثالثة: قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عَامِرٍ إِنْ تَكُنْ بِالتَّاءِ، وَكَذَلِكَ الَّذِي بَعْدَهُ وَإِنْ تَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صَابِرَةٌ وَقَرَأَ أَبُو عَمْرِو الْأَوَّلَ بِالْيَاءِ وَالثَّانِيَ بِالتَّاءِ وَالْبَاقُونَ بِالْيَاءِ فِيهِمَا.

Üçüncü Mesele: Nâfi', İbn Kesîr ve İbn Âmir te ile { إِنْ تَكُنْ } şeklinde okumuşlardır; aynı şekilde bundan sonra gelen ayetteki { وَإِنْ تَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صَابِرَةٌ } kısmını da te ile okumuşlardır. Ebû Amr birincisini ye ile, ikincisini te ile okumuştur. Diğer kıraat imamları ise her ikisini de ye ile okumuşlardır.

الْمَسْأَلَةُ الرابعة: أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ الْعِلَّةَ فِي هَذِهِ الْغَلَبَةِ، وَهُوَ قَوْلُهُ: بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ وَتَقْرِيرُ هَذَا الْكَلَامِ مِنْ وُجُوهٍ:

Dördüncü Mesele: Allah Teâlâ: { بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ } “Çünkü onlar anlamayan bir topluluktur” kavliyle bu galibiyetin illetini beyan etmiştir. Bu ifadenin izahı birkaç yöndendir:

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّ مَنْ لَا يُؤْمِنُ باللَّه وَلَا يُؤْمِنُ بِالْمَعَادِ، فَإِنَّ غَايَةَ السَّعَادَةِ وَالْبَهْجَةِ عِنْدَهُ لَيْسَتْ إِلَّا هَذِهِ الْحَيَاةَ الدُّنْيَوِيَّةَ. وَمَنْ كَانَ هَذَا مُعْتَقَدَهُ فَإِنَّهُ يَشِحُّ بِهَذِهِ الْحَيَاةِ وَلَا يُعَرِّضُهَا لِلزَّوَالِ، أَمَّا مَنِ اعْتَقَدَ أَنَّهُ لَا سَعَادَةَ فِي هَذِهِ الْحَيَاةِ وَأَنَّ السَّعَادَةَ لَا تَحْصُلُ إِلَّا فِي الدَّارِ الْآخِرَةِ فَإِنَّهُ لَا يُبَالِي بِهَذِهِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَلَا يَلْتَفِتُ إِلَيْهَا وَلَا يُقِيمُ لَهَا وَزْنًا، فَيُقْدِمُ عَلَى الْجِهَادِ بِقَلْبٍ قَوِيٍّ وَعَزْمٍ صَحِيحٍ، وَمَتَى كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، كَانَ الْوَاحِدُ مِنْ هَذَا الْبَابِ يُقَاوِمُ الْعَدَدَ الْكَثِيرَ مِنَ الْبَابِ الْأَوَّلِ.

Birinci Yön: Allah'a inanmayan ve ahirete iman etmeyen kimseye göre mutluluk ve sevincin nihai gayesi ancak bu dünya hayatıdır. Bu inançta olan kimse ise bu hayata sımsıkı sarılır ve onu yok olmaya maruz bırakmaz. Bu hayatta gerçek bir mutluluk olmadığına ve saadetin ancak ahiret yurdunda gerçekleşeceğine inanan kimse ise bu dünya hayatına aldırmaz, ona dönüp bakmaz ve ona değer vermez; böylece cihada güçlü bir kalp ve sağlam bir azimle atılır. Durum böyle olunca, bu ikinci kısımdan bir kişi birinci kısımdan pek çok sayıdaki kişiye karşı koyabilir.

الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ الْكُفَّارَ إِنَّمَا يُعَوِّلُونَ عَلَى قُوَّتِهِمْ وَشَوْكَتِهِمْ، وَالْمُسْلِمُونَ يَسْتَعِينُونَ بِرَبِّهِمْ بِالدُّعَاءِ وَالتَّضَرُّعِ، وَمَنْ كَانَ كَذَلِكَ كَانَ النَّصْرُ وَالظَّفَرُ بِهِ أَلْيَقَ وَأَوْلَى.

İkinci Yön: Kâfirler ancak kendi güçlerine ve kuvvetlerine güvenirler; Müslümanlar ise dua ve yakarışla Rablerinden yardım dilerler. Durumu böyle olan kimseye ise yardım ve zafer daha lâyık ve daha uygundur.

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: وَهُوَ وَجْهٌ لَا يَعْرِفُهُ إِلَّا أَصْحَابُ الرِّيَاضَاتِ وَالْمُكَاشَفَاتِ، وَهُوَ أَنَّ كُلَّ قَلْبٍ اخْتَصَّ بِالْعِلْمِ وَالْمَعْرِفَةِ كَانَ صَاحِبُهُ مَهِيبًا عِنْدَ الْخَلْقِ، وَلِذَلِكَ إِذَا حَضَرَ الرَّجُلُ الْعَالِمُ عِنْدَ عَالَمٍ مِنَ النَّاسِ الْأَقْوِيَاءِ الْجُهَّالِ الْأَشِدَّاءِ، فَإِنَّ أُولَئِكَ الْأَقْوِيَاءَ الْأَشِدَّاءَ الْجُهَّالَ يَهَابُونَ ذَلِكَ الْعَالِمَ وَيَحْتَرِمُونَهُ وَيَخْدِمُونَهُ، بَلْ نَقُولُ: إِنَّ السِّبَاعَ الْقَوِيَّةَ إِذَا رَأَتِ الْآدَمِيَّ هَابَتْهُ وَانْحَرَفَتْ عَنْهُ، وَمَا ذَاكَ إِلَّا أَنَّ الْآدَمِيَّ بِسَبَبِ مَا فِيهِ مِنْ نُورِ الْعَقْلِ يَكُونُ مَهِيبًا، وَأَيْضًا الرَّجُلُ الْحَكِيمُ إِذَا اسْتَوْلَى عَلَى قَلْبِهِ نُورُ مَعْرِفَةِ اللَّه تَعَالَى، فَإِنَّهُ تَقْوَى أَعْضَاؤُهُ وَتَشْتَدُّ جَوَارِحُهُ، وَرُبَّمَا قَوِيَ عِنْدَ ظُهُورِ التَّجَلِّي فِي قَلْبِهِ عَلَى أَعْمَالٍ يَعْجِزُ عَنْهَا قَبْلَ ذَلِكَ الْوَقْتِ.

Üçüncü Yön: Bu yönü ancak riyazet ve mükâşefe ehli bilir; o da şudur: İlim ve marifetle donanmış her kalbin sahibi insanlar nezdinde heybetli olur. Bu sebeple âlim bir kimse güçlü, cahil ve sert insanlardan oluşan bir topluluğun yanına girdiğinde, o güçlü, sert ve cahil kimseler o âlimden çekinir, ona hürmet eder ve ona hizmet ederler. Hatta deriz ki: Güçlü yırtıcı hayvanlar insanı gördüklerinde ondan ürker ve ondan uzaklaşırlar. Bu da ancak insanda bulunan akıl nuru sebebiyle onun heybetli olmasından ileri gelir. Yine hakîm bir kimsenin kalbini Allah Teâlâ'nın marifet nuru kapladığında organları kuvvetlenir ve uzuvları güçlenir; hatta kalbinde tecelli zuhur ettiğinde bazen o andan önce güç yetiremediği amellere güç yetirir.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَالْمُؤْمِنُ إِذَا أَقْدَمَ عَلَى الْجِهَادِ فَكَأَنَّهُ بَذَلَ نَفْسَهُ وَمَالَهُ فِي طَلَبِ رِضْوَانِ اللَّه. فَكَانَ فِي هَذِهِ الْحَالَةِ كَالْمُشَاهِدِ لِنُورِ جَلَالِ اللَّه فَيَقْوَى قَلْبُهُ وَتَكْمُلُ رُوحُهُ وَيَقْدِرُ عَلَى مَا لَا يَقْدِرُ غَيْرُهُ عَلَيْهِ، فَهَذِهِ أَحْوَالٌ مِنْ بَابِ الْمُكَاشَفَاتِ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُؤْمِنَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ أَقْوَى قُوَّةً مِنَ الْكَافِرِ/ فَإِنْ لَمْ يَحْصُلْ فَذَاكَ لِأَنَّ ظُهُورَ هَذَا التَّجَلِّي لَا يَحْصُلُ إِلَّا نادراً وللفرد بعد الفرد. واللَّه أعلم.

Bunu bildiğinde; mümin cihada atıldığında sanki canını ve malını Allah'ın rızasını arama yolunda feda etmiş olur. Bu durumda o sanki Allah'ın celâl nurunu müşahede eder gibi olur; böylece kalbi kuvvetlenir, ruhu kemale erer ve başkasının güç yetiremediği şeylere güç yetirir. İşte bunlar mükâşefe kabilinden hallerdir ve müminin kâfirden daha güçlü olması gerektiğine delalet eder. Eğer bu gerçekleşmiyorsa, bu tecellinin zuhuru ancak nadiren ve fert fert meydana geldiği içindir. Allah en iyisini bilir.

[سورة الأنفال (٨) : آية ٦٦]

[Enfâl Suresi (8): Ayet 66]

الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفاً فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ (٦٦)

{ الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفاً فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ (٦٦) } “Şimdi Allah sizden [yükü] hafifletti ve sizde bir zayıflık olduğunu bildi. Eğer sizden sabırlı yüz kişi olursa iki yüz kişiyi yenerler. Eğer sizden bin kişi olursa Allah'ın izniyle iki bin kişiyi yenerler. Allah sabredenlerle beraberdir. (66)”

فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Ayette bazı meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى:

Birinci Mesele:

رُوِي أَنَّهُ ﷺ كَانَ يَبْعَثُ الْعَشَرَةَ إِلَى وَجْهِ الْمِائَةِ، بَعَثَ حَمْزَةَ فِي ثَلَاثِينَ رَاكِبًا قِبَلَ بَدْرٍ إِلَى قَوْمٍ فَلَقِيَهُمْ أَبُو جَهْلٍ فِي ثَلَاثِمِائَةِ رَاكِبٍ وَأَرَادُوا قِتَالَهُمْ، فَمَنَعَهُمْ حَمْزَةُ وَبَعَثَ رَسُولُ اللَّه عَبْدَ اللَّه بْنَ أُنَيْسٍ إِلَى خَالِدِ بْنِ صَفْوَانَ الْهُذَلِيِّ وَكَانَ فِي جَمَاعَةٍ، فَابْتَدَرَ عَبْدُ اللَّه وَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّه صِفْهُ لِي، فَقَالَ: «إِنَّكَ إِذَا رَأَيْتَهُ ذَكَرْتَ الشَّيْطَانَ وَوَجَدْتَ لِذَلِكَ قَشْعَرِيرَةً وَقَدْ بَلَغَنِي أَنَّهُ جَمَعَ لِي فَاخْرُجْ إِلَيْهِ وَاقْتُلْهُ» قَالَ: فَخَرَجْتُ نَحْوَهُ فَلَمَّا دَنَوْتُ مِنْهُ وَجَدْتُ الْقَشْعَرِيرَةَ فَقَالَ لِي: مَنِ الرَّجُلُ؟ قُلْتُ لَهُ مِنَ الْعَرَبِ سَمِعْتُ بِكَ وَبِجَمْعِكَ؟ وَمَشَيْتُ مَعَهُ حَتَّى إِذَا تَمَكَّنْتُ مِنْهُ قَتَلْتُهُ بِالسَّيْفِ وَأَسْرَعْتُ إِلَى الرَّسُولِ ﷺ وَذَكَرْتُ أَنِّي قَتَلْتُهُ. فَأَعْطَانِي عَصًا وَقَالَ: «أَمْسِكْهَا فَإِنَّهَا آيَةٌ بَيْنِي وَبَيْنَكَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ» ثُمَّ إِنَّ هَذَا التَّكْلِيفَ شَقَّ عَلَى الْمُسْلِمِينَ فَأَزَالَهُ اللَّه عَنْهُمْ بِهَذِهِ الْآيَةِ

Rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem on kişiyi yüz kişiye karşı gönderirdi. Bedir öncesinde Hamza'yı otuz süvariyle bir topluluğa karşı göndermişti; Ebû Cehil üç yüz süvariyle onların karşısına çıktı ve onlarla savaşmak istediler, fakat Hamza onlara engel oldu. Resulullah Abdullah b. Üneys'i bir topluluk içinde bulunan Hâlid b. Süfyân el-Hüzelî'ye gönderdi. Abdullah hemen atılıp: 'Ey Allah'ın Resulü, onu bana tarif et' dedi. O da: «Onu gördüğünde şeytanı hatırlarsın ve bundan dolayı içine bir ürperti gelir. Bana ulaştığına göre o bana karşı [ordu] toplamış; ona git ve onu öldür» buyurdu. [Abdullah] dedi ki: 'Onun tarafına doğru çıktım. Ona yaklaştığımda o ürpertiyi hissettim. Bana: «Sen kimsin?» dedi. Ben de: «Araplardan biriyim, seni ve topladığın orduyu işittim» dedim. Onunla beraber yürüdüm; nihayet fırsatını bulduğumda onu kılıçla öldürdüm ve Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'e aceleyle dönüp onu öldürdüğümü haber verdim. Bunun üzerine bana bir baston verip: «Bunu tut; zira bu, kıyamet günü benimle senin aranda bir alamettir» buyurdu.' Sonra bu mükellefiyet Müslümanlara ağır geldi ve Allah Teâlâ bu ayetle bunu onlardan kaldırdı.

قَالَ عَطَاءٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: لَمَّا نَزَلَ التَّكْلِيفُ الْأَوَّلُ ضَجَّ الْمُهَاجِرُونَ، وَقَالُوا: يَا رَبِّ نَحْنُ جِيَاعٌ وَعَدُوُّنَا شِبَاعٌ، وَنَحْنُ فِي غُرْبَةٍ وَعَدُوُّنَا فِي أَهْلِيهِمْ، وَنَحْنُ قَدْ أُخْرِجْنَا مِنْ دِيَارِنَا وَأَمْوَالِنَا وَأَوْلَادِنَا وَعَدُوُّنَا لَيْسَ كَذَلِكَ، وَقَالَ الْأَنْصَارُ: شُغِلْنَا بِعَدُوِّنَا وَوَاسَيْنَا إِخْوَانَنَا، فَنَزَلَ التَّخْفِيفُ، وَقَالَ عِكْرِمَةُ: إِنَّمَا أُمِرَ الرَّجُلُ أَنْ يَصْبِرَ لِعَشَرَةٍ، وَالْعَشَرَةُ لِمِائَةٍ حَالَ مَا

Atâ, İbn Abbâs'tan nakletmiştir: İlk teklif indiğinde Muhacirler feryat edip: 'Ey Rabbimiz! Bizler açız, düşmanımız ise tok; biz gurbetteyiz, düşmanımız ise ailelerinin yanında; biz yurtlarımızdan, mallarımızdan ve evlatlarımızdan çıkarıldık, düşmanımız ise öyle değil' dediler. Ensar da: 'Düşmanımızla meşgul olduk ve kardeşlerimize destek olduk' dediler. Bunun üzerine hafifletme indi. İkrime de şöyle demiştir: Bir kişiye on kişiye karşı, on kişiye de yüz kişiye karşı sabretmesi ancak

كَانَ الْمُسْلِمُونَ قَلِيلِينَ، فَلَمَّا كَثُرُوا خَفَّفَ اللَّه تَعَالَى عَنْهُمْ، وَلِهَذَا قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَيُّمَا رَجُلٍ فَرَّ مِنْ ثَلَاثَةٍ فَلَمْ يَفِرَّ، فَإِنْ فَرَّ مِنَ اثْنَيْنِ فَقَدْ فَرَّ، وَالْحَاصِلُ أَنَّ الْجُمْهُورَ ادَّعَوْا أَنَّ قَوْلَهُ: الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ نَاسِخٌ لِلْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ وَأَنْكَرَ أَبُو مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيُّ هَذَا النَّسْخَ، وَتَقْرِيرُ قَوْلِهِ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى: إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ فَهَبْ أَنَّا نَحْمِلُ هَذَا الْخَبَرَ عَلَى الْأَمْرِ إِلَّا أَنَّ هَذَا الْأَمْرَ/ كَانَ مَشْرُوطًا بِكَوْنِ الْعِشْرِينَ قَادِرِينَ عَلَى الصَّبْرِ فِي مُقَابَلَةِ الْمِائَتَيْنِ، وَقَوْلُهُ: الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفاً يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الشَّرْطَ غَيْرُ حَاصِلٍ فِي حَقِّ هَؤُلَاءِ، فَصَارَ حَاصِلُ الْكَلَامِ أَنَّ الْآيَةَ الْأُولَى دَلَّتْ عَلَى ثُبُوتِ حُكْمٍ عِنْدَ شَرْطٍ مَخْصُوصٍ، وَهَذِهِ الْآيَةُ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الشَّرْطَ مَفْقُودٌ فِي حَقِّ هَذِهِ الْجَمَاعَةِ، فَلَا جَرَمَ لَمْ يَثْبُتْ ذَلِكَ الْحُكْمُ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ لَمْ يَحْصُلِ النَّسْخُ الْبَتَّةَ.

Müslümanların az olduğu zamanda emredilmişti. Sayıları çoğalınca Allah Teâlâ onlardan yükü hafifletti. Bu sebeple İbn Abbâs: 'Hangi adam üç kişiden kaçarsa kaçmış sayılmaz; şayet iki kişiden kaçarsa kaçmış olur' demiştir. Netice olarak cumhur, O'nun: { الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ } “Şimdi Allah sizden yükü hafifletti” kavlinin önceki ayeti nesh ettiğini iddia etmiştir. Ebû Müslim el-İsfahânî ise bu neshi inkâr etmiştir. Onun sözünün izahı şöyle yapılır: Allah Teâlâ birinci ayette: { إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ } “Eğer sizden sabırlı yirmi kişi olursa iki yüz kişiyi yenerler” buyurmuştur. Bu haberi emre hamlettiğimizi farz etsek bile bu emir, yirmi kişinin iki yüz kişiye karşı sabretmeye güç yetirebilmesiyle şart kılınmıştır. O'nun: { الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفاً } “Şimdi Allah sizden yükü hafifletti ve sizde bir zayıflık olduğunu bildi” kavli ise bu şartın bunlar hakkında gerçekleşmediğine delalet eder. Böylece sözün neticesi şu olur: Birinci ayet özel bir şartın varlığında bir hükmün sabit olduğuna delalet etmiş, bu ayet ise o şartın bu topluluk hakkında bulunmadığına delalet etmiştir; dolayısıyla o hüküm sabit olmamıştır. Bu takdire göre hiçbir şekilde nesh gerçekleşmemiştir.

فَإِنْ قَالُوا: قَوْلُهُ: إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ مَعْنَاهُ: لِيَكُنِ الْعِشْرُونَ الصَّابِرُونَ فِي مُقَابَلَةِ الْمِائَتَيْنِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَالنَّسْخُ لَازِمٌ.

Eğer şöyle derlerse: O'nun: { إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ } “Eğer sizden sabırlı yirmi kişi olursa iki yüz kişiyi yenerler” kavlinin manası: 'Sabırlı yirmi kişi iki yüz kişinin karşısında dursun' demektir; bu takdire göre ise nesh lazımdır.

قُلْنَا: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ إِنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْآيَةِ إِنْ حَصَلَ عِشْرُونَ صَابِرُونَ فِي مُقَابَلَةِ الْمِائَتَيْنِ، فَلْيَشْتَغِلُوا بِجِهَادِهِمْ؟ وَالْحَاصِلُ أَنَّ لَفْظَ الْآيَةِ وَرَدَ عَلَى صُورَةِ الْخَبَرِ خالفنا هَذَا الظَّاهِرَ وَحَمَلْنَاهُ عَلَى الْأَمْرِ، أَمَّا فِي رِعَايَةِ الشَّرْطِ فَقَدْ تَرَكْنَاهُ عَلَى ظَاهِرِهِ، وَتَقْدِيرُهُ إِنْ حَصَلَ مِنْكُمْ عِشْرُونَ مَوْصُوفُونَ بِالصَّبْرِ عَلَى مُقَاوَمَةِ الْمِائَتَيْنِ فَلْيَشْتَغِلُوا بِمُقَاوَمَتِهِمْ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَلَا نَسْخَ.

Biz deriz ki: Ayetten muradın, 'Eğer iki yüz kişiye karşı durabilecek sabırlı yirmi kişi bulunursa onlarla cihat etmeye girişsinler' şeklinde olduğunu söylemek niçin caiz olmasın? Netice olarak ayetin lafzı haber suretinde gelmiştir; biz bu zahire muhalefet edip onu emre hamlettik. Şartın gözetilmesi hususunda ise onu zahiri üzere bıraktık. Bunun takdiri: 'Eğer sizden iki yüz kişiye karşı koyma sabrıyla nitelenmiş yirmi kişi bulunursa onlara karşı koymaya girişsinler' şeklindedir. Bu takdire göre ise nesh yoktur.

فَإِنْ قَالُوا: قَوْلُهُ: الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ مُشْعِرٌ بِأَنَّ هَذَا التَّكْلِيفَ كَانَ مُتَوَجِّهًا عَلَيْهِمْ قَبْلَ هَذَا التَّكْلِيفِ.

Eğer şöyle derlerse: O'nun: { الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ } “Şimdi Allah sizden yükü hafifletti” kavli, bu tekliften önce bu yükümlülüğün onlara yönelmiş olduğunu hissettirmektedir.

قُلْنَا: لَا نُسَلِّمُ أَنَّ لَفْظَ التَّخْفِيفِ يَدُلُّ عَلَى حُصُولِ التَّثْقِيلِ قَبْلَهُ، لِأَنَّ عَادَةَ الْعَرَبِ الرُّخْصَةُ بِمِثْلِ هَذَا الْكَلَامِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى عِنْدَ الرُّخْصَةِ لِلْحُرِّ فِي نِكَاحِ الْأَمَةِ يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ

Biz deriz ki: Hafifletme lafzının bundan önce bir ağırlaştırmanın bulunduğuna delalet ettiğini kabul etmiyoruz; zira Arapların adeti böyle bir kelamla ruhsat vermektir; nitekim hür bir kimsenin cariye ile evlenmesine ruhsat verilirken Allah Teâlâ'nın: { يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ } “Allah sizden yükü hafifletmek ister”

[النِّسَاءِ: ٢٨] وَلَيْسَ هُنَاكَ نَسْخٌ وَإِنَّمَا هُوَ إِطْلَاقُ نِكَاحِ الْأَمَةِ لِمَنْ لَا يَسْتَطِيعُ نِكَاحَ الحرائر، فكذا هاهنا. وَتَحْقِيقُ الْقَوْلِ أَنَّ هَؤُلَاءِ الْعِشْرِينَ كَانُوا فِي مَحَلِّ أَنْ يُقَالَ إِنَّ ذَلِكَ الشَّرْطَ حَاصِلٌ فِيهِمْ، فَكَانَ ذَلِكَ التَّكْلِيفُ لَازِمًا عَلَيْهِمْ، فَلَمَّا بَيَّنَ اللَّه أَنَّ ذَلِكَ الشَّرْطَ غَيْرُ حَاصِلٍ وَأَنَّهُ تَعَالَى عَلِمَ أَنَّ فِيهِمْ ضُعَفَاءَ لَا يَقْدِرُونَ عَلَى ذَلِكَ فَقَدْ تَخَلَّصُوا عَنْ ذَلِكَ الْخَوْفِ، فَصَحَّ أَنْ يُقَالَ خَفَّفَ اللَّه عَنْكُمْ، وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى عَدَمِ النَّسْخِ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ هَذِهِ الْآيَةَ مُقَارِنَةً لِلْآيَةِ الْأُولَى، وَجَعْلُ النَّاسِخِ مُقَارِنًا لِلْمَنْسُوخِ لَا يَجُوزُ.

[Nisâ 28] buyurması gibi. Orada bir nesh yoktur; bu ancak hür kadınlarla evlenmeye güç yetiremeyen kimseye cariye ile evlenme serbestisi verilmesidir; burada da böyledir. Sözün hakikati şudur: Bu yirmi kişi, o şartın kendilerinde gerçekleştiğinin söylenebileceği bir konumdaydılar; dolayısıyla o yükümlülük onlara lazımdı. Allah o şartın gerçekleşmediğini ve kendilerinde buna güç yetiremeyen zayıfların bulunduğunu bildiğini beyan edince onlar bu korkudan kurtuldular; böylece 'Allah sizden hafifletti' denilmesi sahih oldu. Nesihin bulunmadığına delalet eden hususlardan biri de Allah Teâlâ'nın bu ayeti birinci ayetle bitişik olarak zikretmesidir; nasihin mensuha bitişik kılınması ise caiz değildir.

فَإِنْ قَالُوا: الْعِبْرَةُ فِي النَّاسِخِ وَالْمَنْسُوخِ بِالنُّزُولِ دُونَ التِّلَاوَةِ فَإِنَّهَا قَدْ تَتَقَدَّمُ وَقَدْ تَتَأَخَّرُ، أَلَا تَرَى أَنَّ فِي عِدَّةِ الْوَفَاةِ النَّاسِخَ مُقَدَّمٌ عَلَى الْمَنْسُوخِ.

Eğer şöyle derlerse: Nâsih ve mensuhta itibar tilavete değil nüzuledir; zira bazen [nâsih tilavette] öne geçer, bazen geride kalır. Görmez misin ki vefat iddetinde nâsih mensuhtan önce zikredilmiştir.

قُلْنَا: لَمَّا كَانَ كَوْنُ النَّاسِخِ مُقَارِنًا لِلْمَنْسُوخِ غَيْرَ جَائِزٍ فِي الْوُجُودِ، وَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ جَائِزًا فِي الذِّكْرِ، اللَّهُمَّ إِلَّا لِدَلِيلٍ قَاهِرٍ وَأَنْتُمْ مَا ذَكَرْتُمْ ذَلِكَ، وَأَمَّا قَوْلُهُ فِي عِدَّةِ الْوَفَاةِ النَّاسِخُ مُقَدَّمٌ عَلَى الْمَنْسُوخِ فَنَقُولُ: إِنَّ أَبَا مُسْلِمٍ يُنْكِرُ كُلَّ أَنْوَاعِ النَّسْخِ فِي الْقُرْآنِ فَكَيْفَ يُمْكِنُ إِلْزَامُ هَذَا الْكَلَامِ عَلَيْهِ؟ فَهَذَا تَقْرِيرُ قَوْلِ أَبِي مُسْلِمٍ. وَأَقُولُ:

Biz deriz ki: Nâsihin mensuh ile [aynı anda] bitişik olması varlıkta caiz olmayınca, zikirde de caiz olmaması vacip olur; meğerki bağlayıcı ve kesin bir delil buluna, siz ise bunu zikretmediniz. O'nun vefat iddetinde nâsihin mensuhtan önce olduğu sözüne gelince; biz deriz ki: Ebû Müslim Kur'an'daki bütün nesh türlerini inkâr etmektedir; öyleyse bu sözün onun aleyhine delil getirilmesi nasıl mümkün olabilir? İşte Ebû Müslim'in görüşünün izahı budur. Ben derim ki:

إِنْ ثَبَتَ إِجْمَاعُ الْأُمَّةِ عَلَى الْإِطْلَاقِ قَبْلَ أَبِي مُسْلِمٍ عَلَى حُصُولِ هَذَا النَّسْخِ فَلَا كَلَامَ عَلَيْهِ، فَإِنْ لَمْ يَحْصُلْ هَذَا الْإِجْمَاعُ الْقَاطِعُ فَنَقُولُ: قَوْلُ أَبِي مُسْلِمٍ صَحِيحٌ حَسَنٌ.

Eğer Ebû Müslim'den önce ümmetin bu neshin vuku bulduğuna dair mutlak icmaı sabit ise onun aleyhine bir söz söylenmez; şayet bu kesin icma hasıl olmamışsa deriz ki: Ebû Müslim'in görüşü sahih ve güzeldir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ هِشَامٌ عَلَى قَوْلِهِ إِنَّ اللَّه تَعَالَى لَا يَعْلَمُ الْجُزْئِيَّاتِ إِلَّا عِنْدَ وُقُوعِهَا بِقَوْلِهِ: الْآنَ

İkinci Mesele: Hişâm, Allah Teâlâ'nın cüz'iyyâtı ancak vuku buldukları anda bildiğine dair görüşüne şu ayeti delil getirmiştir: { الْآنَ }

خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفاً

{ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفاً } “Şimdi Allah sizden yükü hafifletti ve sizde bir zaaf olduğunu bildi”

قَالَ: فَإِنَّ مَعْنَى الْآيَةِ: الْآنَ عَلِمَ اللَّه أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفًا وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ عِلْمَهُ بِضَعْفِهِمْ مَا حَصَلَ إِلَّا فِي هَذَا الْوَقْتِ. وَالْمُتَكَلِّمُونَ أَجَابُوا بِأَنَّ مَعْنَى الْآيَةِ: أَنَّهُ تَعَالَى قَبْلَ حُدُوثِ الشَّيْءِ لَا يَعْلَمُهُ حَاصِلًا وَاقِعًا، بَلْ يَعْلَمُ مِنْهُ أَنَّهُ سَيَحْدُثُ، أَمَّا عِنْدَ حدوثه ووقوعه فإن يَعْلَمُهُ حَادِثًا وَاقِعًا، فَقَوْلُهُ: الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفاً معنا: أَنَّ الْآنَ حَصَلَ الْعِلْمُ بِوُقُوعِهِ وَحُصُولِهِ، وَقَبْلَ ذَلِكَ فَقَدْ كَانَ الْحَاصِلُ هُوَ الْعِلْمُ بِأَنَّهُ سَيَقَعُ أَوْ سَيَحْدُثُ.

Demiştir ki: Ayetin manası 'Şimdi Allah sizde zaaf olduğunu bildi' şeklindedir; bu da O'nun onların zaafına dair ilminin ancak bu vakitte hasıl olduğunu gerektirir. Kelamcılar ise buna şöyle cevap vermişlerdir: Ayetin manası şudur: Allah Teâlâ bir şey meydana gelmeden önce onu gerçekleşmiş, vaki olmuş olarak bilmez; bilakis onun ileride meydana geleceğini bilir. Meydana gelip vaki olduğu anda ise onu meydana gelmiş ve vaki olmuş olarak bilir. Dolayısıyla { الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفاً } “Şimdi Allah sizden yükü hafifletti ve sizde bir zaaf olduğunu bildi” kavlinin manası şudur: Şimdi onun vuku bulduğuna ve gerçekleştiğine dair ilim hasıl oldu; bundan önce hasıl olan ise onun vaki olacağına veya meydana geleceğine dair ilimdi.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ عَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفاً بِفَتْحِ الضَّادِ وَفِي الرَّوْمِ مِثْلَهُ، وَالْبَاقُونَ فِيهِمَا بِالضَّمِّ، وَهُمَا لُغَتَانِ صَحِيحَتَانِ، الضَّعْفُ وَالضُّعْفُ كَالْمَكْثِ وَالْمُكْثِ. وَخَالَفَ حَفْصٌ عَاصِمًا فِي هَذَا الْحَرْفِ وَقَرَأَهُمَا بِالضَّمِّ وَقَالَ: مَا خَالَفْتُ عَاصِمًا فِي شَيْءٍ مِنَ الْقُرْآنِ إِلَّا فِي هَذَا الْحَرْفِ.

Üçüncü Mesele: Âsım ve Hamza { عَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفاً } ifadesini dâd harfinin fethasıyla (da'fen) ve Rûm Suresi'nde de aynısını okumuşlardır; diğerleri ise her ikisinde de damma ile (du'fen) okumuşlardır. Bunlar iki sahih lügattir; ed-Da'f ve ed-Du'f, el-Meks ve el-Müks gibidir. Hafs, bu lafızda Âsım'a muhalefet edip her ikisini de damma ile okumuş ve şöyle demiştir: 'Kur'an'dan hiçbir şeyde bu lafız dışında Âsım'a muhalefet etmedim.'

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: الَّذِي اسْتَقَرَّ حُكْمُ التَّكْلِيفِ عَلَيْهِ بِمُقْتَضَى هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ كُلَّ مُسْلِمٍ بَالِغٍ مُكَلَّفٍ وَقَفَ بِإِزَاءِ مُشْرِكَيْنِ، عَبْدًا كَانَ أَوْ حُرًّا فَالْهَزِيمَةُ عَلَيْهِ مُحَرَّمَةٌ مَا دَامَ مَعَهُ سِلَاحٌ يُقَاتِلُ بِهِ، فَإِنْ لَمْ يَبْقَ مَعَهُ سِلَاحٌ فَلَهُ أَنْ يَنْهَزِمَ، وَإِنْ قَاتَلَهُ ثَلَاثَةٌ حَلَّتْ لَهُ الْهَزِيمَةُ وَالصَّبْرُ أَحْسَنُ. رَوَى الْوَاحِدِيُّ فِي «الْبَسِيطِ» أَنَّهُ وَقَفَ جَيْشُ مُؤْتَةَ وَهُمْ ثَلَاثَةُ آلَافٍ وَأُمَرَاؤُهُمْ عَلَى التَّعَاقُبِ زَيْدُ بْنُ حَارِثَةَ ثُمَّ جَعْفَرُ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ثُمَّ عَبْدُ اللَّه بْنُ رَوَاحَةَ فِي مُقَابَلَةِ مِائَتَيْ أَلْفٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، مِائَةُ أَلْفٍ مِنَ الرُّومِ وَمِائَةُ أَلْفٍ مِنَ الْمُسْتَعْرِبَةِ وَهُمْ لَخْمٌ وَجُذَامُ.

Dördüncü Mesele: Bu ayetin gereği olarak mükellefiyet hükmünün üzerinde karar kıldığı husus şudur: İki müşrikin karşısında duran -köle olsun veya hür olsun- ergenlik çağına ermiş her mükellef Müslümana, kendisiyle savaşacağı silahı bulunduğu müddetçe kaçmak haramdır. Eğer yanında silah kalmazsa kaçabilir; şayet onunla üç kişi savaşıyorsa kaçması helal olur, fakat sabretmek daha hayırlıdır. Vâhidî, el-Basît'te şöyle rivayet etmiştir: Üç bin kişi olan Mûte ordusu —komutanları sırasıyla Zeyd b. Hârise, sonra Ca'fer b. Ebî Tâlib, sonra Abdullah b. Revâha idi— iki yüz bin müşrike karşı durmuştur; yüz bini Rumlardan, yüz bini ise Lahm ve Cüzâm [kabilelerinden oluşan] el-Müsta'ribe'den idi.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَوْلُهُ: بِإِذْنِ اللَّهِ فِيهِ بَيَانُ أَنَّهُ لَا تقع الغلبة إلا بإذن اللَّه. والإذن هاهنا هُوَ الْإِرَادَةُ.

Beşinci Mesele: { بِإِذْنِ اللَّهِ } “Allah'ın izniyle” kavlinde, galibiyetin ancak Allah'ın izniyle vuku bulacağının beyanı vardır. Buradaki izin ise iradedir.

وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى قَوْلِنَا فِي مَسْأَلَةِ خَلْقِ الْأَفْعَالِ وَإِرَادَةِ الْكَائِنَاتِ.

Bu da ef'âlin halkı (fiillerin yaratılması) ve varlıkların iradesi meselesinde bizim kavlimize delalet eder.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى خَتَمَ الْآيَةَ بِقَوْلِهِ: وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ وَالْمُرَادُ مَا ذَكَرَهُ فِي الْآيَةِ الْأُولَى مِنْ قوله: إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ [الْأَنْفَالِ: ٦٥] فَبَيَّنَ فِي آخِرِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ اللَّه مَعَ الصَّابِرِينَ وَالْمَقْصُودُ أَنَّ الْعِشْرِينَ لَوْ صَبَرُوا وَوَقَفُوا فَإِنَّ نُصْرَتِي مَعَهُمْ وَتَوْفِيقِي مُقَارِنٌ لَهُمْ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ مَذْهَبِ أَبِي مُسْلِمٍ وَهُوَ أَنَّ ذَلِكَ الْحُكْمَ مَا صَارَ مَنْسُوخًا بَلْ هُوَ ثَابِتٌ كَمَا كَانَ، فَإِنَّ الْعِشْرِينَ إِنْ قَدَرُوا عَلَى مُصَابَرَةِ الْمِائَتَيْنِ بَقِيَ ذَلِكَ الْحُكْمُ، وَإِنْ لَمْ يَقْدِرُوا عَلَى مصابرتهم فالحكم المذكور هاهنا زائل.

Bil ki Allah Teâlâ ayeti { وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ } “Allah sabredenlerle beraberdir” kavliyle bitirmiştir; kastedilen ise birinci ayette zikrettiği { إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ } “Eğer sizden sabırlı yirmi kişi olursa, iki yüz kişiye galip gelirler” [el-Enfâl 65] kavlidir. Bu ayetin sonunda Allah'ın sabredenlerle beraber olduğunu beyan etmiştir; maksat şudur: O yirmi kişi eğer sabreder ve sebat ederse, Benim yardımım onlarladır ve başarım onlara refakat eder. Bu da Ebû Müslim'in mezhebinin sahih olduğuna delalet eder; o da şudur ki, o hüküm mensuh olmamış, bilakis olduğu gibi sabittir; zira o yirmi kişi iki yüz kişiye karşı sabretmeye güç yetirirse o hüküm baki kalır; şayet onlara karşı sabretmeye güç yetiremezlerse burada zikredilen hüküm zail olur.

[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٦٧ الى ٦٩]

[Enfâl Suresi (8), Ayetler 67-69]

مَا كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيا وَاللَّهُ يُرِيدُ الْآخِرَةَ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٦٧) لَوْلا كِتابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيما أَخَذْتُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (٦٨) فَكُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ حَلالاً طَيِّباً وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٦٩)

{ مَا كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيا وَاللَّهُ يُرِيدُ الْآخِرَةَ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٦٧) لَوْلا كِتابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيما أَخَذْتُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (٦٨) فَكُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ حَلالاً طَيِّباً وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٦٩) } “Yeryüzünde ağır basıp zafer kazanıncaya kadar hiçbir peygambere esirler sahibi olmak yakışmaz. Siz geçici dünya malını istiyorsunuz, Allah ise ahireti istiyor. Allah mutlak galiptir, hüküm ve hikmet sahibidir. (67) Eğer Allah'tan daha önce verilmiş bir hüküm olmasaydı, aldığınız şeyden ötürü size mutlaka büyük bir azap dokunurdu. (68) Artık elde ettiğiniz ganimetten helal ve temiz olarak yiyin ve Allah'tan korkun. Şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir. (69)”

[في قوله تعالى مَا كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرى] وَاعْلَمْ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ تَعْلِيمُ حُكْمٍ آخَرَ مِنْ أَحْكَامِ الْغَزْوِ وَالْجِهَادِ فِي حَقِّ النَّبِيِّ ﷺ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın { مَا كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرى } “Hiçbir peygambere esirler sahibi olmak yakışmaz” kavli hakkında] Bil ki bu ayetten maksat, Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) hakkında gazve ve cihad hükümlerinden bir başka hükmü öğretmektir. Ayette birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ أَبُو عمر تَكُونَ بِالتَّاءِ وَالْبَاقُونَ بِالْيَاءِ، أَمَّا قِرَاءَةُ أَبِي عَمْرٍو بِالتَّاءِ فَعَلَى لَفْظِ الْأَسْرَى، لِأَنَّ الْأَسْرَى وَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ بِهِ التَّذْكِيرَ لِلرِّجَالِ فَهُوَ مُؤَنَّثُ اللَّفْظِ، وَأَمَّا الْقِرَاءَةُ بِالْيَاءِ فَلِأَنَّ الْفِعْلَ مُتَقَدِّمٌ، وَالْأَسْرَى مُذَكَّرُونَ فِي الْمَعْنَى، وَقَدْ وَقَعَ الْفَصْلُ بَيْنَ الْفِعْلِ وَالْفَاعِلِ وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الثَّلَاثَةِ إِذَا انْفَرَدَ

Birinci Mesele: Ebû Amr [fiili] te ile { تَكُونَ }, diğerleri ise ye ile [yekûne] okumuşlardır. Ebû Amr'ın te ile okuyuşuna gelince; bu, el-esrâ (الْأَسْرَى) kelimesinin lafzına göredir; zira el-esrâ ile erkekler kastedilse bile lafız olarak müennestir. Ye ile okunuşa gelince; fiil öne geçtiği ve el-esrâ manada müzekker olduğu içindir; nitekim fiil ile fail arasına fasıla girmiştir. Bu üç durumun her biri tek başına bulunduğunda bile,

أَوْجَبَ تَذْكِيرَ الْفِعْلِ كَقَوْلِكَ جَاءَ الرِّجَالُ وَحَضَرَ قَبِيلَتُكَ وَحَضَرَ الْقَاضِيَ امْرَأَةٌ. فَإِذَا اجْتَمَعَتْ هَذِهِ الْأَشْيَاءُ كَانَ التَّذْكِيرُ أَوْلَى. وَقَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : قرئ للنبي صَلَّى الله عليه وو سلّم على التعريف وأُسارى ويُثْخِنَ بِالتَّشْدِيدِ.

câe'r-ricâlü (جَاءَ الرِّجَالُ), hadara kabîletüke (حَضَرَ قَبِيلَتُكَ) ve hadara'l-kâdıye imraetün (حَضَرَ الْقَاضِيَ امْرَأَةٌ) sözlerinde olduğu gibi fiilin müzekker kılınmasını gerektirir. Bu durumlar bir araya geldiğinde ise müzekker kılmak daha evlâ olur. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: 'Lin-nebiyyi (لِلنَّبِيِّ) şeklinde marife olarak, usârâ (أُسَارَى) ve şeddeli olarak yüshıne (يُثَخِّنَ) şeklinde de okunmuştur.'

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ:

İkinci Mesele:

رُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أُتِيَ بِسَبْعِينَ أَسِيرًا فِيهِمُ الْعَبَّاسُ عَمُّهُ وَعَقِيلُ بْنُ أَبِي طَالِبٍ فَاسْتَشَارَ أَبَا بَكْرٍ فِيهِمْ فَقَالَ: قَوْمُكَ وَأَهْلُكَ اسْتَبْقِهِمْ لَعَلَّ اللَّه أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ، وَخُذْ مِنْهُمْ فِدْيَةً تُقَوِّي بِهَا أَصْحَابَكَ، فَقَامَ عُمَرُ وَقَالَ: كَذَّبُوكَ وَأَخْرَجُوكَ فَقَدِّمْهُمْ وَاضْرِبْ أَعْنَاقَهُمْ. فَإِنَّ هَؤُلَاءِ أَئِمَّةُ الْكُفْرِ وَإِنَّ اللَّه أَغْنَاكَ عَنِ الْفِدَاءِ. فَمَكِّنْ عَلِيًّا مِنْ عَقِيلٍ وَحَمْزَةَ مِنَ الْعَبَّاسِ وَمَكِّنِّي مِنْ فُلَانٍ يُنْسَبُ لَهُ فَنَضْرِبُ أَعْنَاقَهُمْ. فَقَالَ ﵊: «إِنَّ اللَّه لَيُلَيِّنُ قُلُوبَ رِجَالٍ حَتَّى تَكُونَ أَلْيَنَ مِنَ اللَّبَنِ، وَإِنَّ اللَّه لَيُشَدِّدُ قُلُوبَ رِجَالٍ حَتَّى تَكُونَ أَشَدَّ مِنَ الْحِجَارَةِ، وَإِنَّ مَثَلَكَ يَا أَبَا بَكْرٍ مَثَلُ إِبْرَاهِيمَ قَالَ فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَمَنْ عَصانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ [إِبْرَاهِيمَ: ٣٦] وَمَثَلُ عِيسَى فِي قَوْلِهِ: إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ [الْمَائِدَةِ: ١١٨] وَمَثَلُكَ يَا عُمَرُ مَثَلُ نُوحٍ وَقالَ نُوحٌ رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً [نُوحٍ: ٢٦] وَمَثَلُ مُوسَى حَيْثُ قَالَ:

Rivayet edildiğine göre, aralarında amcası Abbâs ile Akîl b. Ebî Tâlib'in de bulunduğu yetmiş esir Nebî'ye (sallallâhu aleyhi ve sellem) getirildi. Onlar hakkında Ebû Bekir ile istişare etti; Ebû Bekir: 'Onlar senin kavmin ve ailendir; onları sağ bırak, umulur ki Allah tevbelerini kabul eder; onlardan arkadaşlarına güç katacağın bir fidye al' dedi. Ömer ayağa kalktı ve şöyle dedi: 'Seni yalanladılar ve seni çıkardılar; onları öne sür ve boyunlarını vur. Zira bunlar küfrün önderleridir ve Allah seni fidyeden müstağni kılmıştır. Akîl'i Ali'ye, Abbâs'ı Hamza'ya teslim et, falanı da —kendisiyle akrabalık bağı bulunan kişiyi— bana teslim et ki boyunlarını vuralım.' Bunun üzerine (aleyhisselâm) şöyle buyurdu: «Şüphesiz Allah birtakım adamların kalplerini sütten daha yumuşak oluncaya kadar yumuşatır; yine Allah birtakım adamların kalplerini taştan daha katı oluncaya kadar katılaştırır. Ey Ebû Bekir! Senin misalin, İbrâhim'in misali gibidir; o şöyle demiştir: { فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَمَنْ عَصانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Kim bana uyarsa, o bendendir. Kim de bana karşı gelirse, şüphesiz sen çok bağışlayansın, çok merhamet edensin” [İbrâhîm 36]; İsa'nın şu sözündeki misali gibidir: { إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } “Eğer onlara azap edersen, şüphe yok ki onlar senin kullarındır. Eğer onları bağışlarsan, şüphesiz sen mutlak galipsin, hüküm ve hikmet sahibisin” [el-Mâide 118]. Ey Ömer! Senin misalin ise Nûh'un misali gibidir; Nûh: { رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً } “Rabbim! Yeryüzünde kâfirlerden yurt tutan hiç kimse bırakma” [Nûh 26] demiştir; ve Mûsâ'nın şu sözündeki misali gibidir:

رَبَّنَا اطْمِسْ عَلى أَمْوالِهِمْ وَاشْدُدْ عَلى قُلُوبِهِمْ [يُونُسَ: ٨٨] وَمَالَ رَسُولُ اللَّه ﷺ إِلَى قَوْلِ أَبِي بَكْرٍ.

{ رَبَّنَا اطْمِسْ عَلى أَمْوالِهِمْ وَاشْدُدْ عَلى قُلُوبِهِمْ } “Rabbimiz! Onların mallarını yok et ve kalplerini sık” [Yûnus 88].» Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Ebû Bekir'in görüşüne meyletti.

رُوِيَ أَنَّهُ قَالَ لِعُمَرَ يَا أَبَا حَفْصٍ وَذَلِكَ أَوَّلُ مَا كَنَّاهُ، تَأْمُرُنِي أَنْ أَقْتُلَ الْعَبَّاسَ، فَجَعَلَ عُمَرُ يَقُولُ: وَيْلٌ لِعُمَرَ ثَكِلَتْهُ أُمُّهُ، وَرُوِيَ أَنَّ عَبْدَ اللَّه بْنَ رَوَاحَةَ أَشَارَ بِأَنْ تُضْرَمَ عَلَيْهِمْ نَارٌ كَثِيرَةُ الْحَطَبِ فَقَالَ لَهُ الْعَبَّاسُ قَطَعْتَ رَحِمَكَ.

Rivayet edildiğine göre, Ömer'e —ki bu ona ilk künye verişiydi— 'Ey Ebû Hafs! Abbâs'ı öldürmemi mi bana emrediyorsun?' dedi. Bunun üzerine Ömer: 'Ömer'e veyl olsun, anası onu kaybetsin!' demeye başladı. Rivayet edildiğine göre, Abdullah b. Revâha onların üzerine odunu bol bir ateş yakılmasını işaret etti; Abbâs ona: 'Akrabalık bağını kopardın' dedi.

وَرُوِيَ/ أَنَّهُ ﷺ قَالَ: «لَا تُخْرِجُوا أَحَدًا مِنْهُمْ إِلَّا بِفِدَاءٍ أَوْ بِضَرْبِ الْعُنُقِ» فَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: إِلَّا سُهَيْلَ بْنَ بَيْضَاءَ، فَإِنِّي سَمِعْتُهُ يَذْكُرُ الْإِسْلَامَ. فَسَكَتَ رَسُولُ اللَّه ﷺ وَاشْتَدَّ خَوْفِي. ثُمَّ قَالَ مِنْ بَعْدُ: «إِلَّا سُهَيْلَ بْنَ بَيْضَاءَ»

Rivayet edildiğine göre Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Onlardan hiçbirini fidye veya boynunun vurulması dışında serbest bırakmayın» buyurdu. İbn Mes'ûd: 'Süheyl b. Beyzâ müstesna; zira ben onun İslam'ı zikrettiğini duydum' dedi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) sustu ve benim korkum şiddetlendi. Sonra bir müddet sonra: «Süheyl b. Beyzâ müstesna» buyurdu.

وَعَنْ عَبِيدَةَ السَّلْمَانِيِّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّه ﷺ لِلْقَوْمِ: «إِنْ شِئْتُمْ قَتَلْتُمُوهُمْ، وَإِنْ شِئْتُمْ فَادَيْتُمُوهُمْ وَاسْتُشْهِدَ مِنْكُمْ بِعِدَّتِهِمْ» فَقَالُوا: بَلْ نَأْخُذُ الْفِدَاءَ فَاسْتُشْهِدُوا بِأُحُدٍ.

Ubîde es-Selmânî'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) topluluğa şöyle buyurdu: «İsterseniz onları öldürürsünüz; isterseniz fidyelerini alırsınız ve onların sayısı kadar sizden şehit verilir.» Onlar: 'Aksine fidyeyi alırız' dediler ve Uhud'da şehit oldular.

وَكَانَ فِدَاءُ الْأُسَارَى عِشْرِينَ أُوقِيَّةً وَفِدَاءُ الْعَبَّاسِ أَرْبَعِينَ أُوقِيَّةً، وَعَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ كَانَ فِدَاؤُهُمْ مِائَةَ أُوقِيَّةٍ وَالْأُوقِيَّةُ أَرْبَعُونَ دِرْهَمًا أَوْ سِتَّةُ دَنَانِيرَ.

Esirlerin fidyesi yirmi ukıyye, Abbâs'ın fidyesi ise kırk ukıyye idi. Muhammed b. Sîrîn'den rivayetle, onların fidyesi yüz ukıyye idi; bir ukıyye ise kırk dirhem yahut altı dinardır.

وروي أنهم أَخَذُوا الْفِدَاءَ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فَدَخَلَ عُمَرُ عَلَى رَسُولِ اللَّه ﷺ، فَإِذَا هُوَ وَأَبُو بَكْرٍ يَبْكِيَانِ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّه أَخْبِرْنِي فَإِنْ وَجَدْتُ بُكَاءً بَكَيْتُ وإن لم أجد تباكيت، فقال أبكي عَلَى أَصْحَابِكَ فِي أَخْذِهِمُ الْفِدَاءَ، وَلَقَدْ عُرِضَ عَلَيَّ عَذَابُهُمْ أَدْنَى مِنْ هَذِهِ الشَّجَرَةِ- لِشَجَرَةٍ قَرِيبَةٍ مِنْهُ- وَلَوْ نَزَلَ عَذَابٌ مِنَ السَّمَاءِ لَمَا نَجَا مِنْهُ غَيْرُ عُمَرَ وَسَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ.

Rivayet edildiğine göre fidyeyi aldıklarında bu ayet indi. Ömer, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) huzuruna girdi; bir de baktı ki o ve Ebû Bekir ağlıyorlar. Dedi ki: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bana haber ver; eğer ağlayacak bir şey bulursam ağlarım, bulamazsam da ağlar gibi yaparım.' Buyurdu ki: «Arkadaşlarının fidyeyi almaları üzerine ağlıyorum; bana onların azabı şu ağaçtan daha yakın olarak gösterildi —yanındaki yakın bir ağaca işaret ederek—; eğer gökten bir azap inseydi, Ömer ile Sa'd b. Muâz'dan başkası ondan kurtulamazdı.»

هَذَا هُوَ الْكَلَامُ فِي سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ.

Bu ayetin iniş sebebi hakkındaki söz budur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: تَمَسَّكَ الطَّاعِنُونَ فِي عِصْمَةِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ بِهَذِهِ الْآيَةِ مِنْ وُجُوهٍ:

Üçüncü Mesele: Peygamberlerin (aleyhimüsselâm) ismetini tenkit edenler bu ayete birkaç yönden tutunmuşlardır:

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: مَا كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرى صَرِيحٌ فِي أَنَّ هَذَا الْمَعْنَى مَنْهِيٌّ عَنْهُ، وَمَمْنُوعٌ مِنْ قِبَلِ اللَّه تَعَالَى. ثُمَّ إِنَّ هَذَا الْمَعْنَى قَدْ حَصَلَ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: قوله تعالى بعد هذه الآية:

Birinci yön: Allah Teâlâ'nın { مَا كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرى } “Hiçbir peygambere esirler sahibi olmak yakışmaz” kavli, bu mananın nehyedildiğine ve Allah Teâlâ tarafından yasaklandığına sarihtir. Sonra bu mana gerçekleşmiştir; buna iki cihet delalet eder: Birincisi: Allah Teâlâ'nın bu ayetten sonraki şu kavlidir:

يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ مِنَ الْأَسْرى [الْأَنْفَالِ: ٧٠] الثَّانِي: أَنَّ الرِّوَايَةَ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا قَدْ دَلَّتْ عَلَى أَنَّهُ ﵊ مَا قَتَلَ أُولَئِكَ الْكُفَّارَ، بَلْ أَسَرَهُمْ، فَكَانَ الذَّنْبُ لَازِمًا مِنْ هَذَا الْوَجْهِ.

{ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ مِنَ الْأَسْرى } “Ey Peygamber! Elinizdeki esirlere söyle” [el-Enfâl 70]. İkincisi: Zikrettiğimiz rivayet onun (aleyhisselâm) o kâfirleri öldürmeyip bilakis onları esir aldığına delalet etmiştir; dolayısıyla günah bu yönden lazım gelmiştir.

الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ النَّبِيَّ ﵊ وَجَمِيعَ قَوْمِهِ يَوْمَ بَدْرٍ بِقَتْلِ الْكُفَّارِ وَهُوَ قَوْلُهُ:

İkinci yön: Allah Teâlâ Bedir günü Peygamber'e (aleyhisselâm) ve onun bütün kavmine kâfirleri öldürmeyi emretmiştir; o da O'nun şu kavlidir:

فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْناقِ وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنانٍ [الْأَنْفَالِ: ١٢] وَظَاهِرُ الْأَمْرِ لِلْوُجُوبِ، فَلَمَّا لَمْ يَقْتُلُوا بَلْ أَسَرُوا كَانَ الْأَسْرُ مَعْصِيَةً.

{ فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْناقِ وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنانٍ } “Vurun boyunların üstüne, vurun onların bütün parmaklarına!” [el-Enfâl 12]. Emrin zahiri ise vücub ifade eder; öldürmeyip esir aldıklarında esir almak masiyet olmuştur.

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ حَكَمَ بِأَخْذِ الْفِدَاءِ، وَكَانَ أَخْذُ الْفِدَاءِ مَعْصِيَةً، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ

Üçüncü yön: Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) fidye alınmasına hükmetmiştir; fidyenin alınması ise masiyet idi. Buna iki cihet delalet eder: Birincisi:

تَعَالَى: تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيا وَاللَّهُ يُرِيدُ الْآخِرَةَ وَأَجْمَعَ الْمُفَسِّرُونَ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ عَرَضِ الدنيا هاهنا هُوَ أَخْذُ الْفِدَاءِ. وَالثَّانِي: قَوْلُهُ تَعَالَى: لَوْلا كِتابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيما أَخَذْتُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ وَأَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ: أَخَذْتُمْ ذَلِكَ الْفِدَاءُ.

Allah Teâlâ'nın: { تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيا وَاللَّهُ يُرِيدُ الْآخِرَةَ } “Siz geçici dünya malını istiyorsunuz, Allah ise ahireti istiyor” kavlidir. Müfessirler burada dünya malından maksadın fidyenin alınması olduğu hususunda icma etmişlerdir. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { لَوْلا كِتابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيما أَخَذْتُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ } “Eğer Allah'tan daha önce verilmiş bir hüküm olmasaydı, aldığınız şeyden ötürü size mutlaka büyük bir azap dokunurdu” kavlidir. O'nun { أَخَذْتُمْ } “aldığınız şey” kavlinden maksadın o fidye olduğu hususunda icma etmişlerdir.

الْوَجْهُ الرَّابِعُ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ وَأَبَا بَكْرٍ بَكَيَا، وَصَرَّحَ الرَّسُولُ ﷺ أَنَّهُ إِنَّمَا بَكَى لِأَجْلِ أَنَّهُ حَكَمَ بِأَخْذِ الْفِدَاءِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ ذَنْبٌ.

Dördüncü yön: Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve Ebû Bekir ağlamışlar; Resûl (sallallâhu aleyhi ve sellem) ancak fidyenin alınmasına hükmettiği için ağladığını açıkça ifade etmiştir; bu da onun bir günah olduğuna delalet eder.

الْوَجْهُ الْخَامِسُ:

Beşinci yön:

أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «إِنَّ الْعَذَابَ قَرُبَ نُزُولُهُ وَلَوْ نَزَلَ لَمَا نَجَا مِنْهُ إِلَّا عُمَرُ»

Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Şüphesiz azabın inmesi yaklaştı; eğer inseydi ondan Ömer'den başkası kurtulamazdı» buyurmuş olmasıdır.

وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى الذَّنْبِ، فَهَذِهِ جُمْلَةُ وُجُوهِ تَمَسُّكِ الْقَوْمِ بِهَذِهِ الْآيَةِ.

Bu da günaha delalet eder. İşte topluluğun bu ayete tutundukları yönlerin toplamı bunlardır.

وَالْجَوَابُ عَنِ الْوَجْهِ الَّذِي ذَكَرُوهُ أَوَّلًا: أَنَّ قَوْلَهُ: مَا كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ كَانَ الْأَسْرُ مَشْرُوعًا، وَلَكِنْ بِشَرْطِ سَبْقِ الْإِثْخَانِ فِي الْأَرْضِ، وَالْمُرَادُ بِالْإِثْخَانِ هُوَ الْقَتْلُ وَالتَّخْوِيفُ الشَّدِيدُ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الصَّحَابَةَ قَتَلُوا يَوْمَ بَدْرٍ خَلْقًا عَظِيمًا، وَلَيْسَ مِنْ شَرْطِ الْإِثْخَانِ فِي الْأَرْضِ قَتْلُ جَمِيعِ النَّاسِ. ثُمَّ إِنَّهُمْ بَعْدَ الْقَتْلِ الْكَثِيرِ أَسَرُوا جَمَاعَةً، وَالْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ بَعْدَ الْإِثْخَانِ يَجُوزُ الْأَسْرُ فَصَارَتْ هَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةً دَلَالَةً بَيِّنَةً عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْأَسْرَ كَانَ جَائِزًا بِحُكْمِ هَذِهِ الْآيَةِ، فَكَيْفَ يُمْكِنُ التَّمَسُّكُ بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي أَنَّ ذَلِكَ الْأَسْرَ كَانَ ذَنْبًا وَمَعْصِيَةً؟ وَيَتَأَكَّدُ هَذَا الْكَلَامُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: حَتَّى إِذا أَثْخَنْتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الْوَثاقَ فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِداءً [مُحَمَّدٍ: ٤] .

İlk olarak zikrettikleri yöne cevap şudur: { مَا كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde ağır basıp zafer kazanıncaya kadar hiçbir peygambere esirler sahibi olmak yakışmaz” kavli, esir almanın meşru olduğuna, fakat yeryüzünde ağır basıp galebe çalmanın (iskânın) öne geçmesi şartına bağlı olduğuna delalet eder. İshân'dan (ağır basıp sindirmekten) maksat ise öldürmek ve şiddetli korku salmaktır. Sahabenin Bedir günü büyük bir kitleyi öldürdüğünde şüphe yoktur; yeryüzünde ishanın şartı bütün insanların öldürülmesi değildir. Sonra onlar çokça öldürme eyleminden sonra bir topluluğu esir almışlardır; ayet ise ishandan sonra esir almanın caiz olduğuna delalet eder. Böylece bu ayet, bu esir almanın mezkûr ayetin hükmüyle caiz olduğuna açık bir delaletle delil olmuştur; öyleyse bu esir almanın bir günah ve masiyet olduğuna dair bu ayete nasıl tutunulabilir? Bu söz, Allah Teâlâ'nın: { حَتَّى إِذا أَثْخَنْتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الْوَثاقَ فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِداءً } “Sonunda onlara üstün gelip sindirdiğiniz zaman artık bağı sıkı bağlayın. Ondan sonra ya bir lütufta bulunun yahut fidye alın” [Muhammed 4] kavliyle de teyit edilir.

فَإِنْ قَالُوا: فَعَلَى مَا شَرَحْتُمُوهُ دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْأَسْرَ كَانَ جَائِزًا وَالْإِتْيَانُ بِالْجَائِزِ الْمَشْرُوعِ لَا يَلِيقُ تَرْتِيبُ الْعِقَابِ عَلَيْهِ، فَلِمَ ذَكَرَ اللَّه بَعْدَهُ مَا يَدُلُّ عَلَى الْعِقَابِ؟ فَنَقُولُ: الْوَجْهُ فِيهِ أَنَّ الْإِثْخَانَ فِي الْأَرْضِ لَيْسَ مَضْبُوطًا بِضَابِطٍ مَعْلُومٍ مُعَيَّنٍ، بَلِ الْمَقْصُودُ مِنْهُ إِكْثَارُ الْقَتْلِ بِحَيْثُ يُوجِبُ وُقُوعَ الرُّعْبِ فِي قُلُوبِ الْكَافِرِينَ، وَأَنْ لَا يَجْتَرِئُوا عَلَى مُحَارَبَةِ الْمُؤْمِنِينَ، وَبُلُوغُ الْقَتْلِ إِلَى هَذَا الْحَدِّ الْمُعَيَّنِ لَا شَكَّ أَنَّهُ يَكُونُ مُفَوَّضًا إِلَى الِاجْتِهَادِ، فَلَعَلَّهُ غَلَبَ عَلَى ظَنِّ الرَّسُولِ ﵊ أَنَّ ذَلِكَ الْقَدْرَ مِنَ الْقَتْلِ الَّذِي تَقَدَّمَ كَفَى فِي حُصُولِ هَذَا الْمَقْصُودِ، مَعَ أَنَّهُ مَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَكَانَ هَذَا خَطَأً وَاقِعًا فِي الِاجْتِهَادِ فِي صُورَةٍ لَيْسَ فِيهَا نَصٌّ، وَحَسَنَاتُ الْأَبْرَارِ سَيِّئَاتُ الْمُقَرَّبِينَ. فَحَسُنَ تَرْتِيبُ الْعِقَابِ عَلَى ذِكْرِ هَذَا الْكَلَامِ لِهَذَا السَّبَبِ، مَعَ أَنَّ ذَلِكَ لَا يَكُونُ الْبَتَّةَ ذَنْبًا وَلَا مَعْصِيَةً.

Eğer derlerse ki: Sizin açıkladığınıza göre ayet, o esir almanın caiz olduğuna delalet etmiştir; caiz ve meşru olanı yerine getirmeye ise cezanın terettüp etmesi layık olmaz; öyleyse Allah onun ardından niçin cezaya delalet eden şeyi zikretmiştir? Deriz ki: Bundaki cihet şudur: Yeryüzündeki ishân, malum ve muayyen bir ölçü ile sınırlandırılmış değildir; bilakis ondan maksat, kâfirlerin kalplerine korku salınmasını ve müminlerle savaşmaya cüret edememelerini gerektirecek derecede öldürmeyi çoğaltmaktır. Öldürmenin bu muayyen sınıra ulaşması ise hiç şüphesiz ictihada havale edilmiştir. Belki de Resûl'ün (aleyhisselâm) zann-ı galibine göre, daha önce gerçekleşen o öldürme miktarı bu maksadın hasıl olması için kafi gelmişti; oysa iş öyle değildi. Dolayısıyla bu, hakkında nass bulunmayan bir meselede ictihadda vuku bulan bir hata oldu; 'Ebrârın hasenatı, mukarreblerin seyyiâtıdır'. Bu ifadenin zikri üzerine cezanın terettüp etmesi bu sebepten dolayı güzel olmuştur; bununla birlikte o asla bir günah ve masiyet değildir.

وَالْجَوَابُ عَنِ الْوَجْهِ الَّذِي ذَكَرُوهُ ثَانِيًا أَنْ نَقُولَ: إِنَّ ظَاهِرَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْناقِ أَنَّ هَذَا الْخِطَابَ إِنَّمَا كَانَ مَعَ الصَّحَابَةِ لِإِجْمَاعِ الْمُسْلِمِينَ عَلَى أَنَّهُ ﵊ مَا كَانَ مَأْمُورًا أَنْ يُبَاشِرَ قَتْلَ الْكُفَّارِ بِنَفْسِهِ، وَإِذَا كَانَ هَذَا الْخِطَابُ مُخْتَصًّا بِالصَّحَابَةِ، فَهُمْ لَمَّا تَرَكُوا الْقَتْلَ وَأَقْدَمُوا عَلَى الْأَسْرِ، كَانَ الذَّنْبُ صَادِرًا مِنْهُمْ لَا مِنَ الرَّسُولِ ﷺ. وَنُقِلَ أَنَّ الصَّحَابَةَ لَمَّا هَزَمُوا الْكُفَّارَ وَقَتَلُوا مِنْهُمْ جَمْعًا عَظِيمًا وَالْكُفَّارُ فَرُّوا ذَهَبَ الصَّحَابَةُ خَلْفَهُمْ وَتَبَاعَدُوا عَنِ الرَّسُولِ وَأَسَرُوا أُولَئِكَ الْأَقْوَامَ، وَلَمْ يَعْلَمِ الرَّسُولُ بِإِقْدَامِهِمْ عَلَى الْأَسْرِ إِلَّا بَعْدَ رُجُوعِ الصَّحَابَةِ إِلَى حَضْرَتِهِ، وَهُوَ ﵇ مَا أَسَرَ وَمَا أَمَرَ بِالْأَسْرِ، فَزَالَ هَذَا السُّؤَالُ.

İkinci olarak zikrettikleri yöne cevap ise şudur: Allah Teâlâ'nın { فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْناقِ } “Vurun boyunların üstüne” kavlinin zahiri, bu hitabın ancak sahabe ile olduğuna delalet eder; zira Müslümanların icmaı vardır ki o (aleyhisselâm) bizzat kâfirleri öldürmeye girişmekle emrolunmamıştı. Bu hitap sahabeye mahsus olunca, onlar öldürmeyi bırakıp esir almaya yöneldiklerinde günah Resûl'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) değil onlardan sadır olmuş olur. Nakledildiğine göre sahabe kâfirleri hezimete uğratıp onlardan büyük bir topluluğu öldürdüğünde ve kâfirler kaçtığında, sahabe onların peşine düşmüş, Resûl'den uzaklaşmış ve o kavimleri esir almışlardır; Resûl ise sahabenin onun huzuruna dönmesinden önce onların esir almaya giriştiklerini bilmemiştir; o (aleyhisselâm) ne esir almış ne de esir almayı emretmiştir. Dolayısıyla bu itiraz zail olmuştur.

فَإِنْ قَالُوا: هَبْ أَنَّ الْأَمْرَ كَذَلِكَ، لَكِنَّهُمْ لَمَّا حَمَلُوا الْأُسَارَى إِلَى حَضْرَتِهِ فَلِمَ لَمْ يَأْمُرْ بِقَتْلِهِمُ امْتِثَالًا لِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْناقِ.

Eğer derlerse ki: Durumun böyle olduğunu farz edelim; fakat onlar esirleri onun huzuruna getirdiklerinde, Allah Teâlâ'nın: { فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْناقِ } “Vurun boyunların üstüne” kavline imtisalen niçin onların öldürülmesini emretmedi?

قُلْنَا: إِنَّ قَوْلَهُ: فَاضْرِبُوا تَكْلِيفٌ مُخْتَصُّ بِحَالَةِ الْحَرْبِ عِنْدَ اشْتِغَالِ الْكُفَّارِ بِالْحَرْبِ، فَأَمَّا بَعْدَ انْقِضَاءِ الْحَرْبِ فَهَذَا التَّكْلِيفُ مَا كَانَ مُتَنَاوِلًا لَهُ. وَالدَّلِيلُ الْقَاطِعُ عَلَيْهِ أَنَّهُ ﵊ اسْتَشَارَ/ الصَّحَابَةَ فِي أَنَّهُ بِمَاذَا يُعَامِلُهُمْ؟ وَلَوْ كَانَ ذَلِكَ النَّصُّ مُتَنَاوِلًا لِتِلْكَ الْحَالَةِ، لَكَانَ مَعَ قِيَامِ النَّصِّ الْقَاطِعِ تَارِكًا لِحُكْمِهِ وَطَالِبًا ذَلِكَ الْحُكْمَ مِنْ مُشَاوَرَةِ الصَّحَابَةِ، وَذَلِكَ مُحَالٌ، وَأَيْضًا فَقَوْلُهُ: فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْناقِ أَمْرٌ، وَالْأَمْرُ لَا يُفِيدُ إِلَّا الْمَرَّةَ الْوَاحِدَةَ، وَثَبَتَ بِالْإِجْمَاعِ أَنَّ هَذَا الْمَعْنَى كَانَ وَاجِبًا حَالَ الْمُحَارَبَةِ فَوَجَبَ أَنْ يَبْقَى عَدِيمَ الدَّلَالَةِ عَلَى مَا وَرَاءَ وَقْتِ الْمُحَارَبَةِ، وَهَذَا الْجَوَابُ شَافٍ.

Biz deriz ki: O'nun { فَاضْرِبُوا } “Vurun” kavli, kâfirlerin savaşla meşgul oldukları harp haline mahsus bir mükellefiyettir; savaş bittikten sonraya gelince, bu mükellefiyet onu kapsamıyordu. Buna kesin delil şudur: O (aleyhisselâm), onlara ne şekilde muamele edeceği konusunda sahabeyle istişare etmiştir; eğer o nass bu hali kapsıyor olsaydı, kat'î bir nass varken onun hükmünü terk etmiş ve o hükmü sahabenin müşaheresinden talep etmiş olurdu ki bu muhaldir. Ayrıca O'nun { فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْناقِ } “Vurun boyunların üstüne” kavli bir emirdir; emir ise ancak bir defayı ifade eder. İcma ile sabittir ki bu mana savaş anında vacip idi; dolayısıyla savaş vaktinin ötesine delaletten yoksun kalması vacip olmuştur. Bu cevap gayet tatmin edicidir.

وَالْجَوَابُ عَمَّا ذَكَرُوهُ ثَالِثًا، وَهُوَ قَوْلُهُمْ: إِنَّهُ ﵊ حَكَمَ بِأَخْذِ الْفِدَاءِ، وَأَخْذُ الْفِدَاءِ مُحَرَّمٌ.

Üçüncü olarak zikrettikleri hususa, yani 'O (aleyhisselâm) fidye alınmasına hükmetmiştir; fidye almak ise haramdır' sözlerine cevap şudur:

فَنَقُولُ: لَا نُسَلِّمُ أَنَّ أَخْذَ الْفِدَاءِ مُحَرَّمٌ.

Biz deriz ki: Fidye almanın haram olduğunu kabul etmiyoruz.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيا وَاللَّهُ يُرِيدُ الْآخِرَةَ فَنَقُولُ هَذَا لَا يَدُلُّ عَلَى قَوْلِكُمْ، وَبَيَانُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ:

O'nun: { تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيا وَاللَّهُ يُرِيدُ الْآخِرَةَ } “Siz geçici dünya malını istiyorsunuz, Allah ise ahireti istiyor” kavline gelince, deriz ki: Bu sizin sözünüze delalet etmez; bunun beyanı iki yöndendir:

الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ حُصُولُ الْعِتَابِ عَلَى الْأَسْرِ لِغَرَضِ أَخْذِ الْفِدَاءِ، وَذَلِكَ لَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَخْذَ الْفِدَاءِ مُحَرَّمٌ مُطْلَقًا. الثَّانِي: أَنَّ أَبَا بَكْرٍ ﵁ قَالَ الْأَوْلَى: أَنْ نَأْخُذَ الْفِدَاءَ لِتَقْوَى الْعَسْكَرُ بِهِ عَلَى الْجِهَادِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ إِنَّمَا طَلَبُوا ذَلِكَ الْفِدَاءَ لِلتَّقَوِّي بِهِ عَلَى الدِّينِ، وَهَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى ذَمِّ مَنْ طَلَبَ الْفِدَاءَ لِمَحْضِ عَرَضِ الدُّنْيَا وَلَا تَعَلُّقَ لِأَحَدِ الْبَابَيْنِ بِالثَّانِي. وَهَذَانِ الْجَوَابَانِ بِعَيْنِهِمَا هُمَا الْجَوَابَانِ عَنْ تَمَسُّكِهِمْ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:

Birincisi: Bu ayetten maksat, fidye almak gayesiyle esir almaya yönelik azarlamanın vuku bulmasıdır; bu da fidye almanın mutlak olarak haram olduğuna delalet etmez. İkincisi: Ebû Bekir (radıyallâhu anh) 'Evlâ olan, ordunun onunla cihada güç kazanması için fidye almamızdır' demiştir; bu da onların o fidyeyi ancak din yolunda güç kazanmak için talep ettiklerine delalet eder. Bu ayet ise fidyeyi sırf dünya metaı için talep edeni kınamaya delalet eder; iki hususun birbiriyle ilgisi yoktur. Bu iki cevabın aynısı, onların Allah Teâlâ'nın şu kavline tutunmalarına da cevaptır:

لَوْلا كِتابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيما أَخَذْتُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ.

{ لَوْلا كِتابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيما أَخَذْتُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ } “Eğer Allah'tan daha önce verilmiş bir hüküm olmasaydı, aldığınız şeyden ötürü size mutlaka büyük bir azap dokunurdu”.

وَالْجَوَابُ عَمَّا ذَكَرُوهُ رَابِعًا: أَنَّ بُكَاءَ الرَّسُولِ ﵊ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ لِأَجْلِ أَنَّ بَعْضَ الصَّحَابَةِ لَمَّا خَالَفَ أَمْرَ اللَّه فِي الْقَتْلِ، وَاشْتَغَلَ بِالْأَسْرِ اسْتَوْجَبَ الْعَذَابَ، فَبَكَى الرَّسُولُ ﵊ خَوْفًا مِنْ نُزُولِ الْعَذَابِ عَلَيْهِمْ، وَيُحْتَمَلُ أَيْضًا مَا ذَكَرْنَاهُ أَنَّهُ ﵊ اجْتَهَدَ فِي أَنَّ الْقَتْلَ الَّذِي حَصَلَ هَلْ بَلَغَ مَبْلَغَ الْإِثْخَانِ الَّذِي أَمَرَهُ اللَّه بِهِ فِي قَوْلِهِ: حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ وَوَقَعَ الْخَطَأُ فِي ذَلِكَ الِاجْتِهَادِ، وَحَسَنَاتُ الْأَبْرَارِ سَيِّئَاتُ الْمُقَرَّبِينَ، فَأَقْدَمَ عَلَى الْبُكَاءِ لِأَجْلِ هَذَا الْمَعْنَى.

Dördüncü olarak zikrettikleri hususa cevap şudur: Resûl'ün (aleyhisselâm) ağlaması, sahabeden bazılarının öldürme konusundaki Allah'ın emrine muhalefet edip esir almakla meşgul olduklarında azabı hak etmiş olmaları ve Resûl'ün (aleyhisselâm) onların üzerine azabın inmesinden korkması sebebiyle olması muhtemeldir. Yine zikrettiğimiz üzere, meydana gelen öldürmenin Allah'ın { حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde ağır basıp zafer kazanıncaya kadar” kavlinde kendisine emrettiği ishan derecesine ulaşıp ulaşmadığı konusunda onun (aleyhisselâm) ictihad etmiş olması ve bu ictihadda hatanın vuku bulması da muhtemeldir; 'Ebrârın hasenatı, mukarreblerin seyyiâtıdır'. Dolayısıyla bu manadan ötürü ağlamaya yönelmiştir.

وَالْجَوَابُ عَمَّا ذَكَرُوهُ خَامِسًا: أَنَّ ذَلِكَ الْعَذَابَ إِنَّمَا نَزَلَ بِسَبَبِ أَنَّ أُولَئِكَ الْأَقْوَامَ خَالَفُوا أَمْرَ اللَّه بِالْقَتْلِ، وَأَقْدَمُوا عَلَى الْأَسْرِ حَالَ مَا وَجَبَ عَلَيْهِمُ الِاشْتِغَالُ بِالْقَتْلِ، فَهَذَا تَمَامُ الْكَلَامِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ. واللَّه أَعْلَمُ.

Beşinci olarak zikrettikleri hususa cevap şudur: O azap ancak o kavimlerin öldürme konusundaki Allah'ın emrine muhalefet etmeleri ve öldürmeyle meşgul olmaları kendilerine vacip olduğu esnada esir almaya yönelmeleri sebebiyle [neredeyse] inecekti. Bu meseledeki sözün tamamı budur. Allah en iyisini bilir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: فِي شَرْحِ الْأَلْفَاظِ الْمُشْكِلَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ.

Dördüncü Mesele: Bu ayetteki müşkil lafızların şerhi hakkındadır.

أَمَّا قَوْلُهُ: مَا كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرى فَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: كَيْفَ حَسُنَ إِدْخَالُ لَفْظَةِ كَانَ على لفظة تكون فِي هَذِهِ الْآيَةِ.

O'nun { مَا كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرى } “Hiçbir peygambere esirler sahibi olmak yakışmaz” kavline gelince, birisi şöyle diyebilir: Bu ayette kâne (كَانَ) lafzının tekûne (تَكُونَ) lafzı üzerine dahil edilmesi nasıl güzel olmuştur?

وَالْجَوَابُ: قَوْلُهُ مَا كانَ مَعْنَاهُ النَّفْيُ وَالتَّنْزِيهُ، أَيْ مَا يَجِبُ وَمَا يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ لَهُ الْمَعْنَى الْمَذْكُورُ وَنَظِيرُهُ مَا كَانَ للَّه أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ. يَقُولُ: لَمْ يَكُنْ لِنَبِيٍّ ذَلِكَ، فَلَا يَكُونُ لَكَ، وَأَمَّا/ مَنْ قَرَأَ مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ فَمَعْنَاهُ: أَنَّ هَذَا الْحُكْمَ مَا كَانَ يَنْبَغِي حُصُولُهُ لِهَذَا النَّبِيِّ، وَهُوَ مُحَمَّدٌ ﵊. قَالَ الزَّجَّاجُ: (أَسْرَى) جَمْعٌ، وَ (أُسَارَى) جَمْعُ الْجَمْعِ. قَالَ وَلَا أَعْلَمُ أَحَدًا قَرَأَ (أَسَارَى) وَهِيَ جَائِزَةٌ كَمَا نَقَلْنَا عَنْ صَاحِبِ «الْكَشَّافِ» : أَنَّهُ نَقَلَ أَنَّ بَعْضَهُمْ قَرَأَ بِهِ وَقَوْلُهُ: حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ فِيهِ بَحْثَانِ:

Cevap şudur: { مَا كانَ } kavlinin manası nefy ve tenzihtir; yani zikredilen mananın onun için olması vacip ve uygun değildir; bunun benzeri { مَا كَانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ } “Çocuk edinmek Allah'a yakışmaz” kavlidir. Ebû Ubeyde şöyle der: 'Hiçbir peygambere böyle bir şey olmamıştır, dolayısıyla senin için de olamaz' demektedir. { مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ } şeklinde okuyana göre ise bunun manası şudur: Bu hükmün bu Nebî için —ki o Muhammed'dir (aleyhisselâm)— hasıl olması uygun değildi. Zeccâc demiştir ki: Esrâ (أَسْرَى) cemidir, usârâ (أُسَارَى) ise cem'u'l-cemidir (çoğulun çoğuludur). Dedi ki: Usârâ (أُسَارَى) şeklinde okuyan birini bilmiyorum; oysa el-Keşşâf sahibinden bazılarının bunu okuduğunu naklettiğimiz gibi caizdir. O'nun { حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde ağır basıp zafer kazanıncaya kadar” kavlinde iki inceleme vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: الْإِثْخَانُ فِي كُلِّ شَيْءٍ عِبَارَةٌ عَنْ قُوَّتِهِ وَشِدَّتِهِ، يُقَالُ: قَدْ أَثْخَنَهُ الْمَرَضُ إِذَا

Birinci İnceleme: Vâhidî şöyle demiştir: Her şeyde el-ishân (الْإِثْخَانُ), onun kuvvetinden ve şiddetinden ibarettir. Hastalığın kuvveti kişiye ağır bastığında 'esganehü'l-marad' (قَدْ أَثْخَنَهُ الْمَرَضُ) denir;

اشْتَدَّ قُوَّةُ الْمَرَضِ عَلَيْهِ، وَكَذَلِكَ أَثْخَنَهُ الْجِرَاحُ، وَالثَّخَانَةُ الْغِلْظَةُ فَكُلُّ شَيْءٍ غَلِيظٍ، فَهُوَ ثَخِينٌ. فَقَوْلُهُ: حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ مَعْنَاهُ حَتَّى يَقْوَى وَيَشْتَدَّ وَيَغْلِبَ وَيُبَالِغَ وَيَقْهَرَ، ثُمَّ إِنَّ كَثِيرًا مِنَ الْمُفَسِّرِينَ. قَالُوا الْمُرَادُ مِنْهُ:

aynı şekilde 'esganethü'l-cirâh' (أَثْخَنَتْهُ الْجِرَاحُ) denir. es-Sehâne (الثَّخَانَةُ) ise kalınlıktır; dolayısıyla kalın olan her şey 'sehîn'dir (ثَخِينٌ). Binaenaleyh O'nun { حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde ağır basıp zafer kazanıncaya kadar” kavlinin manası; güçlenip kuvvetleninceye, galip gelinceye, ileri dereceye vardırıp kahredinceye kadardır. Sonra müfessirlerin çoğu dediler ki: Bundan maksat,