أَنْ يُبَالِغَ فِي قَتْلِ أَعْدَائِهِ. قَالُوا وَإِنَّمَا حَمَلْنَا اللَّفْظَ عَلَيْهِ لِأَنَّ الْمُلْكَ وَالدَّوْلَةَ إِنَّمَا تَقْوَى وَتَشْتَدُّ بِالْقَتْلِ. قَالَ الشَّاعِرُ:
düşmanlarını öldürmede ileri gitmesidir. Dediler ki: Biz bu lafzı bu anlama hamlettik, çünkü mülk ve devlet ancak öldürmekle güçlenir ve kuvvet bulur. Şair şöyle demiştir:
لَا يَسْلَمُ الشَّرَفُ الرَّفِيعُ مِنَ الْأَذَى ... حَتَّى يُرَاقَ عَلَى جَوَانِبِهِ الدَّمُ
Yüksek şeref ezadan kurtulamaz... / Çevresinde kan akıtılmadıkça.
وَلِأَنَّ كَثْرَةَ الْقَتْلِ تُوجِبُ قُوَّةَ الرُّعْبِ وَشِدَّةَ الْمَهَابَةِ، وَذَلِكَ يَمْنَعُ مِنَ الْجَرَاءَةِ، وَمِنَ الْإِقْدَامِ عَلَى مَا لَا يَنْبَغِي، فَلِهَذَا السَّبَبِ أَمَرَ اللَّه تَعَالَى بِذَلِكَ.
Ayrıca çokça öldürmek, korkunun güçlenmesini ve heybetin artmasını gerektirir; bu da cüret etmeyi ve uygunsuz şeylere girişmeyi engeller. İşte bu sebeple Allah Teâlâ bunu emretmiştir.
الْبَحْثُ الثَّانِي: أَنَّ كَلِمَةَ (حَتَّى) لِانْتِهَاءِ الْغَايَةِ. فَقَوْلُهُ: مَا كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ بَعْدَ حُصُولِ الْإِثْخَانِ فِي الْأَرْضِ لَهُ أَنْ يُقْدِمَ عَلَى الْأَسْرِ.
İkinci İnceleme: Hatta (حَتَّى) kelimesi gaye bildirmek (son noktayı göstermek) içindir. Dolayısıyla O'nun { مَا كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde ağır basıp zafer kazanıncaya kadar hiçbir peygambere esirler sahibi olmak yakışmaz” kavli, yeryüzünde üstünlük ve zafer sağlandıktan sonra onun esir almaya yönelebileceğine delalet eder.
أَمَّا قَوْلُهُ: تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيا فَالْمُرَادُ الْفِدَاءُ، وَإِنَّمَا سَمَّى مَنَافِعَ الدُّنْيَا وَمَتَاعَهَا عَرَضًا، لِأَنَّهُ لَا ثَبَاتَ لَهُ وَلَا دَوَامَ، فَكَأَنَّهُ يَعْرِضُ ثُمَّ يَزُولُ، وَلِذَلِكَ سَمَّى الْمُتَكَلِّمُونَ الْأَعْرَاضَ أَعْرَاضًا، لِأَنَّهُ لَا ثَبَاتَ لَهَا كَثَبَاتِ الْأَجْسَامِ لِأَنَّهَا تَطْرَأُ عَلَى الْأَجْسَامِ، وَتَزُولُ عَنْهَا مَعَ كَوْنِ الْأَجْسَامِ بَاقِيَةً، ثُمَّ قَالَ: وَاللَّهُ يُرِيدُ الْآخِرَةَ يَعْنِي أَنَّهُ تَعَالَى لَا يُرِيدُ مَا يُفْضِي إِلَى السَّعَادَاتِ الدُّنْيَوِيَّةِ الَّتِي تَعْرِضُ وَتَزُولُ وَإِنَّمَا يُرِيدُ مَا يُفْضِي إِلَى السَّعَادَاتِ الْأُخْرَوِيَّةِ الْبَاقِيَةِ الدَّائِمَةِ الْمَصُونَةِ عَنِ التَّبْدِيلِ وَالزَّوَالِ. وَاحْتَجَّ الْجُبَّائِيُّ وَالْقَاضِي بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى فَسَادِ قَوْلِ مَنْ يَقُولُ: لَا كَائِنَ مِنَ الْعَبْدِ إِلَّا واللَّه يُرِيدُهُ لِأَنَّ هَذَا الْأَسْرَ وَقَعَ مِنْهُمْ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ، وَنَصَّ اللَّه عَلَى أَنَّهُ لَا يُرِيدُهُ بَلْ يُرِيدُ مِنْهُمْ مَا يُؤَدِّي إِلَى ثَوَابِ الْآخِرَةِ وَهُوَ الطَّاعَةُ دُونَ مَا يَكُونُ فِيهِ عِصْيَانٌ.
O'nun { تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيا } “Siz geçici dünya malını istiyorsunuz” kavline gelince; bundan maksat fidyedir. Dünyanın faydalarını ve metaını araz (عَرَض) olarak isimlendirmiştir; çünkü onun bir sebatı ve devamlılığı yoktur; sanki arız olur ve sonra yok olur gider. Nitekim kelamcılar da arazları (sıfat ve halleri), cisimlerin sebatı gibi bir sebata sahip olmadıkları için araz (أَعْرَاض) diye isimlendirmişlerdir; çünkü cisimler baki kaldığı halde onlar cisimlere arız olur ve onlardan zail olurlar. Sonra { وَاللَّهُ يُرِيدُ الْآخِرَةَ } “Allah ise ahireti istiyor” buyurdu. Yani Allah Teâlâ, arız olup zail olan dünyevi mutluluklara ulaştıran şeyi istemez; bilakis değişmekten ve yok olmaktan korunmuş olan baki ve daimi ahiret mutluluklarına ulaştıran şeyi ister. Cübbâî ve Kâdî [Abdülcebbâr], bu ayetle 'Kula ait meydana gelen her şeyi mutlaka Allah irade etmiştir' diyen kimsenin sözünün batıl olduğuna delil getirmişlerdir. Çünkü bu esir alma işi onlardan bu şekilde vaki olmuş ve Allah bunu istemediğini, bilakis onlardan isyan barındıranı değil, ahiret sevabına ulaştıran şey olan itaati istediğini açıkça belirtmiştir.
وَأَجَابَ أَهْلُ السُّنَّةِ عَنْهُ بِأَنْ قَالُوا: إِنَّهُ تَعَالَى مَا أَرَادَ أَنْ يَكُونَ هَذَا الْأَسْرُ مِنْهُمْ طَاعَةً، وَعَمَلًا جَائِزًا مَأْذُونًا.
Ehl-i Sünnet ise buna şöyle cevap vermiştir: Allah Teâlâ bu esir almanın onlardan bir itaat ve caiz, izin verilmiş bir amel olmasını irade etmemiştir.
وَلَا يَلْزَمُ مِنْ نَفْيِ إِرَادَةِ كَوْنِ هَذَا الْأَسْرِ طَاعَةً، نَفِيُ كَوْنِهِ مُرَادَ الْوُجُودِ، وَأَمَّا الْحُكَمَاءُ فَإِنَّهُمْ يَقُولُونَ الشَّيْءُ مُرَادٌ بِالْعَرَضِ مَكْرُوهٌ بِالذَّاتِ.
Bu esir almanın itaat olmasının irade edilmediğini nefyetmekten, onun varlığının irade edildiğini nefyetmek gerekmez. Hükemâya (filozoflara) gelince, onlar şöyle derler: 'Bir şey araz bakımından (dolaylı olarak) murad, zatı bakımından ise mekruh (istenmeyen) olabilir.'
ثُمَّ قَالَ: وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ وَالْمُرَادُ أَنَّكُمْ إِنْ طَلَبْتُمُ الْآخِرَةَ لَمْ يَغْلِبْكُمْ عَدُوُّكُمْ لِأَنَّ اللَّه عَزِيزٌ لَا يُقْهَرُ/ وَلَا يُغْلَبُ حَكِيمٌ فِي تَدْبِيرِ مَصَالِحِ الْعَالَمِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هَذَا الْحُكْمُ إِنَّمَا كَانَ يَوْمَ بَدْرٍ، لِأَنَّ الْمُسْلِمِينَ كَانُوا قَلِيلِينَ، فَلَمَّا كَثُرُوا وَقَوِيَ سُلْطَانُهُمْ أَنْزَلَ اللَّه بَعْدَ ذَلِكَ فِي الْأُسَارَى حَتَّى إِذا أَثْخَنْتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الْوَثاقَ فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِداءً حَتَّى تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزارَها [مُحَمَّدٍ: ٤] وَأَقُولُ إِنَّ هَذَا الْكَلَامَ يُوهِمُ أَنَّ قَوْلَهُ: فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِداءً يَزِيدُ عَلَى حُكْمِ الْآيَةِ الَّتِي نَحْنُ فِي تَفْسِيرِهَا، وَلَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لِأَنَّ كِلْتَا الْآيَتَيْنِ متوافقتان، فإن كلتاهما يَدُلَّانِ عَلَى أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ تَقْدِيمِ الْإِثْخَانِ، ثُمَّ بَعْدَهُ أَخْذُ الْفِدَاءِ.
Sonra { وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Allah Azîz'dir, Hakîm'dir” buyurdu. Bundan maksat şudur: Şayet ahireti talep ederseniz düşmanınız size galip gelemez; çünkü Allah kahredilemeyen ve yenilmeyen Azîz'dir, âlemin maslahatlarını tedbir etmede Hakîm'dir. İbn Abbâs demiştir ki: Bu hüküm ancak Bedir günü geçerliydi; çünkü Müslümanlar az idi. Çoğalıp otoriteleri güçlenince Allah bundan sonra esirler hakkında { حَتَّى إِذا أَثْخَنْتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الْوَثاقَ فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِداءً حَتَّى تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزارَها } [Muhammed: 4] “Nihayet onlara üstün gelip zafer kazandığınızda bağı sıkı bağlayın. Artık bundan sonra ya karşılıksız salıverirsiniz ya da fidye alırsınız; ta ki savaş ağırlıklarını bıraksın” ayetini indirdi. Ben derim ki: Bu söz, { فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِداءً } kavlinin tefsirinde bulunduğumuz ayetin hükmüne ilave getirdiği vehmini verir; oysa durum böyle değildir. Çünkü her iki ayet de birbirine uygundur; zira ikisi de öncelikle ağır basıp zafer kazanmanın (ishân) zorunlu olduğuna, fidyenin ise ancak bundan sonra alınabileceğine delalet etmektedir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: لَوْلا كِتابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيما أَخَذْتُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ.
Sonra Teâlâ şöyle buyurdu: { لَوْلا كِتابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيما أَخَذْتُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ } “Eğer Allah'tan önceden geçmiş bir yazı olmasaydı, aldığınız şeyden ötürü size mutlaka büyük bir azap dokunurdu.”
وَاعْلَمْ أَنَّهُ كَثُرَ أَقَاوِيلُ النَّاسِ فِي تَفْسِيرِ هَذَا الْكِتَابِ السَّابِقِ. وَنَحْنُ نَذْكُرُهَا وَنَذْكُرُ مَا فِيهَا مِنَ الْمَبَاحِثِ:
Bil ki bu geçmiş kitap (hüküm) konusunda insanların görüşleri çoğalmıştır. Biz bunları ve içerdikleri incelemeleri zikredeceğiz:
فَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ قَوْلُ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَقَتَادَةَ لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّه سَبَقَ يَا مُحَمَّدُ بِحِلِّ الْغَنَائِمِ لَكَ وَلِأُمَّتِكَ، لَمَسَّكُمُ الْعَذَابُ. وَهُوَ مُشْكِلٌ لِأَنَّ تَحْلِيلَ الْغَنَائِمِ وَالْفِدَاءَ هَلْ كَانَ حَاصِلًا فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، أَوْ مَا كَانَ حَاصِلًا فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ؟ فَإِنْ كَانَ التَّحْلِيلُ وَالْإِذْنُ حَاصِلًا فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ امْتَنَعَ إِنْزَالُ الْعَذَابِ عَلَيْهِمْ، لِأَنَّ مَا كَانَ مَأْذُونًا فِيهِ مِنْ قَبْلُ لَمْ يَحْصُلِ الْعِقَابُ عَلَى فِعْلِهِ، وَإِنْ قُلْنَا: إِنَّ الْإِذْنَ مَا كَانَ حَاصِلًا فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ كَانَ ذَلِكَ الْفِعْلُ حراماً
Birinci Görüş: Said b. Cübeyr ve Katâde'nin görüşüdür: 'Ey Muhammed! Allah'tan sana ve ümmetine ganimetlerin helal kılındığına dair geçmiş bir kitap (yazı/hüküm) olmasaydı, size azap dokunurdu.' Bu görüş müşküldür; zira ganimetlerin ve fidyenin helal kılınması o vakitte hasıl olmuş muydu, yoksa o vakitte hasıl olmamış mıydı? Şayet helal kılma ve izin o vakitte hasıl idiyse, onlara azap indirilmesi imkânsız olurdu; çünkü daha önceden izin verilmiş olan bir şeyi yapmaktan ötürü ceza gerçekleşmez. Eğer 'O vakitte izin hasıl olmamıştı' dersek, o fiil o vakitte haram olmuş olur;
فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنَّهُ كَانَ فِي عِلْمِ اللَّه أَنَّهُ سَيَحْكُمُ بِحِلِّهِ بَعْدَ ذَلِكَ إِلَّا أَنَّ هَذَا لَا يَقْدَحُ فِي كَوْنِهِ حَرَامًا فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ.
Bu hususta söylenebilecek en ileri şey, bundan sonra onun helal olduğuna hükmedeceğinin Allah'ın ilminde bulunmasıdır; ne var ki bu durum, o vakitte onun haram oluşuna halel getirmez.
فَإِنْ قَالُوا: إِنَّ كَوْنَهُ بِحَيْثُ سَيَصِيرُ حَلَالًا بَعْدَ ذَلِكَ يُوجِبُ تَخْفِيفَ الْعِقَابِ.
Eğer şöyle derlerse: 'Sonradan helal olacak olması, cezanın hafifletilmesini gerektirir.'
قُلْنَا: فَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ امْتَنَعَ إِنْزَالُ الْعِقَابِ بِسَبَبِهِ، وَذَلِكَ يَمْنَعُ مِنَ التَّخْوِيفِ بِسَبَبِ ذَلِكَ الْعِقَابِ.
Biz deriz ki: Eğer durum böyle olsaydı, bu sebeple ceza indirilmesi imkânsız olurdu ve bu da o ceza sebebiyle korkutmayı engellerdi.
الْقَوْلُ الثَّانِي: قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ: لَوْلا كِتابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ أَنِّي لَا أُعَذِّبُ إِلَّا بَعْدَ النَّهْيِ لَعَذَّبْتُكُمْ فِيمَا صَنَعْتُمْ، وَأَنَّهُ تَعَالَى مَا نَهَاهُمْ عَنْ أَخْذِ الْفِدَاءِ، وَهَذَا أَيْضًا ضَعِيفٌ لِأَنَّا نَقُولُ حَاصِلُ هَذَا الْقَوْلِ أَنَّهُ مَا وُجِدَ دَلِيلٌ شَرْعِيٌّ يُوجِبُ حُرْمَةَ ذَلِكَ الْفِدَاءِ، فَهَلْ حَصَلَ دَلِيلٌ عَقْلِيٌّ يَقْتَضِي حُرْمَتَهُ أَمْ لَا؟ فَإِنْ قُلْنَا حَصَلَ، فَيَكُونُ اللَّه تَعَالَى قَدْ بَيَّنَ تَحْرِيمَهُ بِوَاسِطَةِ ذَلِكَ الدَّلِيلِ الْعَقْلِيِّ، وَلَا يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ تَعَالَى لَمْ يُبَيِّنْ تِلْكَ الْحُرْمَةَ، وَإِنْ قُلْنَا: إِنَّهُ لَيْسَ فِي الْعَقْلِ وَلَا فِي الشَّرْعِ مَا يَقْتَضِي الْمَنْعَ، فَحِينَئِذٍ امْتَنَعَ أَنْ يَكُونَ الْمَنْعُ حَاصِلًا، وَإِلَّا لَكَانَ ذَلِكَ تَكْلِيفَ مَا لَا يُطَاقُ، وَإِذَا لَمْ يَكُنِ الْمَنْعُ حَاصِلًا كَانَ الْإِذْنُ حَاصِلًا، وَإِذَا كَانَ الْإِذْنُ حَاصِلًا، فَكَيْفَ يُمْكِنُ تَرْتِيبُ الْعِقَابِ عَلَى فِعْلِهِ؟
İkinci Görüş: Muhammed b. İshâk şöyle demiştir: '{ لَوْلا كِتابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ } “Yasaklamadan önce azap etmeyeceğime dair Allah'tan geçmiş bir yazı olmasaydı, yaptığınız şeyden ötürü size mutlaka azap ederdim.” Ve Allah Teâlâ onları fidye almaktan men etmemişti.' Bu görüş de zayıftır; zira biz deriz ki: Bu sözün özü, o fidyenin haramlığını gerektiren şer'î bir delilin bulunmadığıdır. Peki, haramlığını gerektiren aklî bir delil hasıl olmuş muydu, yoksa olmamış mıydı? Eğer 'hasıl oldu' dersek, bu durumda Allah Teâlâ onun haram oluşunu o aklî delil vasıtasıyla açıklamış olur ve Allah Teâlâ'nın o haramlığı açıklamadığı söylenemez. Eğer 'ne akılda ne de şeriatta yasaklamayı gerektiren bir şey yoktu' dersek, o takdirde yasağın mevcut olması imkânsız olur; aksi halde bu, teklîf-i mâ lâ yutâk (güç yetirilemeyecek şeyin yüklenmesi) olurdu. Yasak mevcut olmayınca izin hasıl olmuş olur; izin hasıl olmuşken de onun yapılması üzerine cezanın terettüp etmesi nasıl mümkün olabilir?
الْقَوْلُ الثَّالِثُ: قَالَ قَوْمٌ قَدْ سَبَقَ حُكْمُ اللَّه بِأَنَّهُ لَا يُعَذِّبُ أَحَدًا مِمَّنْ شَهِدَ بَدْرًا مَعَ النَّبِيِّ ﷺ، وَهَذَا أَيْضًا مُشْكِلٌ لِأَنَّهُ يَقْتَضِي أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُمْ مَا مُنِعُوا عَنِ الْكُفْرِ وَالْمَعَاصِي وَالزِّنَا/ وَالْخَمْرِ وَمَا هُدِّدُوا بِتَرْتِيبِ الْعِقَابِ عَلَى هَذِهِ الْقَبَائِحِ، وَذَلِكَ يُوجِبُ سُقُوطَ التَّكَالِيفِ عَنْهُمْ وَلَا يَقُولُهُ عاقل. وأيضاً فلو صاروا كَذَلِكَ، فَكَيْفَ آخَذَهُمُ اللَّه تَعَالَى فِي ذَلِكَ الْمَوْضِعِ بِعَيْنِهِ فِي تِلْكَ الْوَاقِعَةِ بِعَيْنِهَا، وَكَيْفَ وَجَّهَ عَلَيْهِمْ هَذَا الْعِقَابَ الْقَوِيَّ؟
Üçüncü Görüş: Bir topluluk şöyle demiştir: Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte Bedir'e katılanlardan hiçbirine azap etmeyeceğine dair Allah'ın hükmü önceden geçmişti. Bu da müşküldür; çünkü bu, onların küfürden, günahlardan, zinadan ve içkiden menedilmediklerini ve bu çirkinlikler üzerine ceza terettüp edeceği ile tehdit edilmediklerini söylemeyi gerektirir. Bu ise onların üzerinden tekliflerin düşmesini gerektirir ki bunu hiçbir akıl sahibi söylemez. Ayrıca şayet öyle olsalardı, Allah Teâlâ tam o yerde ve tam o hadisede onları nasıl muaheze etti ve onlara bu denli şiddetli bir azap uyarısını nasıl yöneltti?
وَالْقَوْلُ الرَّابِعُ: لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّه سَبَقَ فِي أَنَّ مَنْ أَتَى ذَنْبًا بِجَهَالَةٍ، فَإِنَّهُ لَا يُؤَاخِذُهُ بِهِ لَمَسَّهُمُ الْعَذَابُ، وَهَذَا مِنْ جِنْسِ مَا سَبَقَ.
Dördüncü Görüş: Bir günahı cehaletle işleyen kimseyi bundan dolayı muaheze etmeyeceğine dair Allah'tan geçmiş bir yazı (hüküm) olmasaydı, onlara azap dokunurdu. Bu da öncekiler cinsindendir.
وَاعْلَمْ أَنَّ النَّاسَ قَدْ أَكْثَرُوا فِيهِ، وَالْمُعْتَمَدُ فِي هَذَا الْبَابِ أَنْ نَقُولَ: أَمَّا عَلَى قَوْلِنَا: فَنَقُولُ: يَجُوزُ أَنْ يَعْفُوَ اللَّه عَنِ الْكَبَائِرِ. فَقَوْلُهُ: لَوْلا كِتابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ مَعْنَاهُ لَوْلَا أَنَّهُ تَعَالَى حَكَمَ فِي الْأَزَلِ بِالْعَفْوِ عَنْ هَذِهِ الْوَاقِعَةِ لَمَسَّهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ، وَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ [الْأَنْعَامِ: ٥٤] وَمِنْ
Bil ki insanlar bu hususta çok şey söylemişlerdir. Bu konuda itimat edilecek söz şudur: Bizim görüşümüze göre, Allah'ın büyük günahları affetmesi caizdir. Dolayısıyla O'nun { لَوْلا كِتابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ } kavlinin manası; şayet Allah Teâlâ ezlede bu hadiseyi affetmeye hükmetmiş olmasaydı, onlara mutlaka büyük bir azap dokunurdu demektir. O'nun { كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ } [el-En'âm: 54] “Rabbiniz merhamet etmeyi kendi zatına yazmıştır” kavlinden ve
قَوْلِهِ:
O'nun [şu] kavlinden:
«سَبَقَتْ رَحْمَتِي غَضَبِي»
“Rahmetim gazabımı geçmiştir.”
وَأَمَّا عَلَى قَوْلِ الْمُعْتَزِلَةِ فَهُمْ لَا يُجَوِّزُونَ الْعَفْوَ عَنِ الْكَبَائِرِ، فَكَانَ مَعْنَاهُ لَوْلا كِتابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ فِي أَنَّ مَنِ احْتَرَزَ عَنِ الْكَبَائِرِ صَارَتْ صَغَائِرُهُ مَغْفُورَةً وَإِلَّا لَمَسَّهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ، وَهَذَا الْحُكْمُ وَإِنْ كَانَ ثَابِتًا فِي حَقِّ جَمِيعِ الْمُسْلِمِينَ، إِلَّا أَنَّ طَاعَاتِ أَهْلِ بَدْرٍ كَانَتْ عَظِيمَةً وَهُوَ قَبُولُهُمُ الْإِسْلَامَ، وَانْقِيَادُهُمْ لِمُحَمَّدٍ ﷺ، وَإِقْدَامُهُمْ عَلَى مُقَاتَلَةِ الْكُفَّارِ مِنْ غَيْرِ سِلَاحٍ وَأُهْبَةٍ فَلَا يَبْعُدُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ الثَّوَابَ الَّذِي اسْتَحَقُّوهُ عَلَى هَذِهِ الطَّاعَاتِ كَانَ أَزْيَدَ مِنَ الْعِقَابِ الَّذِي اسْتَحَقُّوهُ عَلَى هَذَا الذَّنْبِ، فَلَا جَرَمَ صَارَ هَذَا الذَّنْبُ مَغْفُورًا، وَلَوْ قَدَّرْنَا صُدُورَ هَذَا الذَّنْبِ مِنْ سَائِرِ الْمُسْلِمِينَ لَمَا صَارَ مَغْفُورًا، فَبِسَبَبِ هَذَا الْقَدْرِ مِنَ التَّفَاوُتِ حَصَلَ لِأَهْلِ بَدْرٍ هَذَا الِاخْتِصَاصُ.
Mutezile'nin görüşüne gelince, onlar büyük günahların affedilmesini caiz görmezler; bu takdirde manası şöyle olur: Büyük günahlardan sakınan kimsenin küçük günahlarının bağışlanacağına dair Allah'tan geçmiş bir yazı (hüküm) olmasaydı, onlara mutlaka büyük bir azap dokunurdu. Bu hüküm her ne kadar bütün Müslümanlar hakkında sabit olsa da, Bedir ehlinin itaatleri çok büyüktü; bu da İslam'ı kabul etmeleri, Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) boyun eğmeleri ve silahsız ve hazırlıksız olarak kâfirlerle savaşmaya atılmalarıydı. Dolayısıyla bu itaatler karşılığında hak ettikleri sevabın, bu günahtan ötürü hak ettikleri cezadan daha fazla olduğu ve bu yüzden bu günahın bağışlanmış olduğu; şayet bu günahın diğer Müslümanlardan sadır olduğu farz edilseydi bağışlanmayacağı söylenmesi uzak bir ihtimal değildir. İşte bu derecedeki farklılıktan ötürü Bedir ehline bu hususiyet hasıl olmuştur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَكُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ حَلالًا طَيِّباً رُوِيَ أَنَّهُمْ أَمْسَكُوا عَنِ الْغَنَائِمِ وَلَمْ يَمُدُّوا أَيْدِيَهُمْ إِلَيْهَا، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. وَقِيلَ هُوَ إِبَاحَةُ الْفِدَاءِ.
Sonra Teâlâ şöyle buyurdu: { فَكُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ حَلالًا طَيِّباً } “Artık elde ettiğiniz ganimetten helal ve temiz olarak yiyin.” Rivayet edildiğine göre onlar ganimetlerden el çekmişler ve ellerini ona uzatmamışlardı, bunun üzerine bu ayet indi. Bunun fidye almanın mübah kılınması olduğu da söylenmiştir.
فَإِنْ قِيلَ: مَا مَعْنَى الْفَاءِ فِي قَوْلِهِ: فَكُلُوا.
Şayet 'O'nun { فَكُلُوا } kavlindeki fâ (فَـ) harfinin manası nedir?' denilirse,
قُلْنَا التَّقْدِيرُ: قَدْ أَبَحْتُ لَكُمُ الْغَنَائِمَ فَكُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ حَلالًا نُصِبَ عَلَى الْحَالِ مِنَ الْمَغْنُومِ أَوْ صِفَةٍ لِلْمَصْدَرِ، أَيْ أَكْلًا حَلَالًا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ وَالْمَعْنَى: وَاتَّقُوا اللَّه فَلَا تُقْدِمُوا عَلَى الْمَعَاصِي بَعْدَ
deriz ki: Takdiri şöyledir: 'Ganimetleri size mubah kıldım, artık elde ettiğiniz ganimetten yiyin.' { حَلالًا } lafzı, ganimetten elde edilen şeyden hal olmak üzere veya masdarın sıfatı olarak mensubdur; yani 'helal bir yiyişle [yiyin]' demektir. { وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “ve Allah'tan sakının; şüphesiz Allah Gafûr'dur, Rahîm'dir.” Manası şudur: Allah'tan sakının ve bundan sonra günahlara yönelmeyin;
ذلك، واعلموا أن اللَّه غفور ما أَقْدَمْتُمْ عَلَيْهِ فِي الْمَاضِي مِنَ الزَّلَّةِ، رَحِيمٌ ما أَتَيْتُمْ مِنَ الْجُرْمِ وَالْمَعْصِيَةِ، فَقَوْلُهُ:
ve bilin ki Allah geçmişte işlediğiniz zelleden ötürü Gafûr'dur, işlediğiniz cürüm ve günahtan ötürü Rahîm'dir. Dolayısıyla O'nun:
وَاتَّقُوا اللَّهَ إِشَارَةٌ إِلَى الْمُسْتَقْبَلِ. وَقَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ إشارة إلى الحالة الماضية.
{ وَاتَّقُوا اللَّهَ } kavli geleceğe işarettir. { إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } kavli ise geçmiş duruma işarettir.
[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٧٠ الى ٧١]
[Enfâl Suresi (8), Ayetler 70-71]
يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ مِنَ الْأَسْرى إِنْ يَعْلَمِ اللَّهُ فِي قُلُوبِكُمْ خَيْراً يُؤْتِكُمْ خَيْراً مِمَّا أُخِذَ مِنْكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٧٠) وَإِنْ يُرِيدُوا خِيانَتَكَ فَقَدْ خانُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ فَأَمْكَنَ مِنْهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٧١)
{ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ مِنَ الْأَسْرى إِنْ يَعْلَمِ اللَّهُ فِي قُلُوبِكُمْ خَيْراً يُؤْتِكُمْ خَيْراً مِمَّا أُخِذَ مِنْكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٧٠) وَإِنْ يُرِيدُوا خِيانَتَكَ فَقَدْ خانُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ فَأَمْكَنَ مِنْهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٧١) } “Ey Peygamber! Elinizdeki esirlere de ki: Eğer Allah sizin kalplerinizde bir hayır olduğunu bilirse, sizden alınandan daha hayırlısını size verir ve sizi bağışlar. Allah Gafûr'dur, Rahîm'dir. Eğer sana hıyanet etmek isterlerse, zaten daha önce Allah'a da hıyanet etmişlerdi de O, onlara karşı [sana] imkân verdi. Allah Alîm'dir, Hakîm'dir.”
[في قوله تعالى يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ مِنَ الْأَسْرى] اعْلَمْ أَنَّ الرَّسُولَ لَمَّا أَخَذَ الْفِدَاءَ مِنَ الْأُسَارَى وَشَقَّ عَلَيْهِمْ أَخْذُ أَمْوَالِهِمْ مِنْهُمْ، ذَكَرَ اللَّه هَذِهِ الْآيَةَ اسْتِمَالَةً لَهُمْ فَقَالَ: يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ مِنَ الْأَسْرى
[Allah Teâlâ'nın { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ مِنَ الْأَسْرى } Kavli Hakkında] Bil ki Resûl, esirlerden fidyeyi alıp da mallarının kendilerinden alınması onlara ağır gelince, Allah onların gönüllerini kazanmak için bu ayeti zikredip şöyle buyurdu: { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ مِنَ الْأَسْرى } “Ey Peygamber! Elinizdeki esirlere de ki:”
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: نَزَلَتْ فِي الْعَبَّاسِ، وَعَقِيلِ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، ونوفل بن الحرث، كَانَ الْعَبَّاسُ أَسِيرًا يَوْمَ بَدْرٍ وَمَعَهُ عِشْرُونَ أُوقِيَّةً مِنَ الذَّهَبِ أَخْرَجَهَا لِيُطْعِمَ النَّاسَ، وَكَانَ أَحَدَ الْعَشَرَةِ الَّذِينَ ضَمِنُوا الطَّعَامَ لِأَهْلِ بَدْرٍ فَلَمْ تَبْلُغْهُ التَّوْبَةُ حَتَّى أُسِرَ، فَقَالَ الْعَبَّاسُ: كُنْتُ مُسْلِمًا إِلَّا أَنَّهُمْ أَكْرَهُونِي، فَقَالَ ﵇: «إِنْ يَكُنْ مَا تَذْكُرُهُ حَقًّا فاللَّه يَجْزِيكَ» فَأَمَّا ظَاهِرُ أَمْرِكَ فَقَدْ كَانَ عَلَيْنَا. قَالَ الْعَبَّاسُ: فَكَلَّمْتُ رَسُولَ اللَّه أَنْ يَرُدَّ ذَلِكَ الذَّهَبَ عَلَيَّ، فَقَالَ: «أَمَّا شَيْءٌ خَرَجْتَ لِتَسْتَعِينَ بِهِ عَلَيْنَا فَلَا» قَالَ: وَكَلَّفَنِي الرَّسُولُ فِدَاءَ ابْنِ أَخِي عَقِيلِ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عشرين أوقية، وفداء نوفل بن الحرث، فَقَالَ الْعَبَّاسُ:
İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ) dedi ki: [Bu ayet] Abbâs, Akîl b. Ebî Tâlib ve Nevfel b. Hâris hakkında indi. Abbâs Bedir günü esir düşmüştü ve yanında insanları doyurmak üzere çıkardığı yirmi ukiyye altın vardı; o, Bedir ehline yemeği üstlenen on kişiden biriydi ve [sıra] ona gelmeden esir düşmüştü. Abbâs: 'Ben Müslümandım, fakat beni zorladılar' dedi. Bunun üzerine [Resûlullah] (aleyhisselâm): “Eğer söylediğin doğru ise Allah senin mükâfatını verir; fakat senin zahirdeki durumun bizim aleyhimizeydi” buyurdu. Abbâs dedi ki: Ben Resûlullah ile o altını bana geri vermesi için konuştum, o ise şöyle buyurdu: “Bize karşı yardım almak için çıkardığın bir şeye gelince, hayır [onu geri vermeyiz].” [Abbâs] dedi ki: Resûl bana kardeşim oğlu Akîl b. Ebî Tâlib'in fidyesi olarak yirmi ukiyye ve Nevfel b. Hâris'in fidyesini yükledi. Bunun üzerine Abbâs şöyle dedi:
تَرَكْتَنِي يَا مُحَمَّدُ أَتَكَفَّفُ قُرَيْشًا، فقال رسول اللَّه صَلَّى الله عليه سلّم: «أَيْنَ الذَّهَبُ الَّذِي دَفَعْتَهُ إِلَى أُمِّ الْفَضْلِ وَقْتَ خُرُوجِكَ مِنْ مَكَّةَ وَقُلْتَ لَهَا: لَا أَدْرِي مَا يُصِيبُنِي، فَإِنْ حَدَثَ بِي حَادِثٌ فَهُوَ لَكِ وَلِعَبْدِ اللَّه وَعُبَيْدِ اللَّه وَالْفَضْلِ» فَقَالَ الْعَبَّاسُ:
'Ey Muhammed! Beni Kureyş'e el açıp dilenecek halde bıraktın.' Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Mekke'den çıkarken Ümmü'l-Fazl'a verdiğin ve ona: 'Başıma ne geleceğini bilmiyorum; şayet başıma bir hal gelirse bu [altın] senin, Abdullah'ın, Ubeydullah'ın ve Fazl'ındır' dediğin altın nerede?” buyurdu. Bunun üzerine Abbâs:
وَمَا يُدْرِيكَ؟ قَالَ: «أَخْبَرَنِي بِهِ رَبِّي» قَالَ الْعَبَّاسُ: فَأَنَا أَشْهَدُ أَنَّكَ صَادِقٌ وَأَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّه وَأَنَّكَ عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ، واللَّه لَمْ يَطَّلِعْ عَلَيْهِ أَحَدٌ إِلَّا اللَّه، وَلَقَدْ دَفَعْتُهُ إِلَيْهَا فِي سَوَادِ اللَّيْلِ، وَلَقَدْ كُنْتُ مُرْتَابًا فِي أَمْرِكَ، فَأَمَّا إِذْ أَخْبَرْتَنِي بِذَلِكَ فَلَا رَيْبَ. قَالَ الْعَبَّاسُ: فَأَبْدَلَنِي اللَّه خَيْرًا مِنْ ذَلِكَ، لِي الْآنَ عِشْرُونَ عَبْدًا، وَإِنَّ أَدْنَاهُمْ لَيَضْرِبُ فِي عِشْرِينَ أَلْفًا، وَأَعْطَانِي زَمْزَمَ، وَمَا أُحِبُّ أَنَّ لِيَ بِهَا جَمِيعَ أَمْوَالِ أَهْلِ مَكَّةَ، وَأَنَا أَنْتَظِرُ الْمَغْفِرَةَ مِنْ رَبِّي.
'Bunu nereden biliyorsun?' dedi. [Resûlullah]: “Rabbim bana haber verdi” buyurdu. Abbâs dedi ki: 'Ben senin doğru sözlü olduğuna, Allah'tan başka ilah olmadığına ve senin O'nun kulu ve elçisi olduğuna şahitlik ederim. Vallahi bunu Allah'tan başka hiç kimse bilmiyordu; ben onu ona gecenin karanlığında vermiştim. Senin peygamberliğin konusunda şüphe içindeydim; ancak bunu bana haber verince artık hiçbir şüphe kalmadı.' Abbâs [şöyle] dedi: 'Allah bana bundan daha hayırlısını verdi; şu anda yirmi kölem var ve onların en aşağısı yirmi bin [dirhemle] ticaret yapıyor; bana Zemzem'i verdi ki onun karşılığında bütün Mekke halkının malının benim olmasını istemem; Rabbimden de bağışlanmayı bekliyorum.'
وَرُوِيَ أَنَّهُ قَدِمَ عَلَى رَسُولِ اللَّه مَالُ الْبَحْرَيْنِ ثَمَانُونَ أَلْفًا، فَتَوَضَّأَ لِصَلَاةِ الظُّهْرِ وَمَا صَلَّى حَتَّى فَرَّقَهُ، وَأَمَرَ الْعَبَّاسَ أَنْ يَأْخُذَ مِنْهُ، فَأَخَذَ مَا قَدَرَ عَلَى حَمْلِهِ، وَكَانَ يَقُولُ: هَذَا خَيْرٌ مِمَّا أُخِذَ مِنِّي، وَأَنَا أَرْجُو الْمَغْفِرَةَ.
Rivayet edildiğine göre Resûlullah'a Bahreyn'den seksen bin [dirhem] mal geldi; öğle namazı için abdest aldı ve onu dağıtıncaya kadar namazı kılmadı. Abbâs'a da ondan almasını emretti; o da taşıyabildiği kadar aldı ve şöyle diyordu: 'Bu benden alınandan daha hayırlıdır, ben bağışlanmayı da umuyorum.'
وَاخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي أَنَّ الْآيَةَ نَازِلَةٌ فِي الْعَبَّاسِ خَاصَّةً، أَوْ فِي جُمْلَةِ الْأُسَارَى. قَالَ قَوْمٌ: إِنَّهَا فِي الْعَبَّاسِ خَاصَّةً، وَقَالَ آخَرُونَ: إِنَّهَا نَزَلَتْ فِي الْكُلِّ، وَهَذَا أَوْلَى، لِأَنَّ ظَاهِرَ الْآيَةِ يَقْتَضِي الْعُمُومَ مِنْ سِتَّةِ أَوْجُهٍ: أَحَدُهَا: قَوْلُهُ: قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ: مِنَ الْأَسْرى وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ: فِي قُلُوبِكُمْ/ وَرَابِعُهَا: قَوْلُهُ: يُؤْتِكُمْ خَيْراً وَخَامِسُهَا: قَوْلُهُ: مِمَّا أُخِذَ مِنْكُمْ وَسَادِسُهَا: قَوْلُهُ: وَيَغْفِرْ لَكُمْ فَلَمَّا دَلَّتْ هَذِهِ الْأَلْفَاظُ السِّتَّةُ عَلَى الْعُمُومِ، فَمَا الْمُوجِبُ لِلتَّخْصِيصِ؟ أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنْ يُقَالَ: سَبَبُ نُزُولِ الْآيَةِ هُوَ الْعَبَّاسُ، إِلَّا أَنَّ الْعِبْرَةَ بِعُمُومِ اللَّفْظِ لَا بِخُصُوصِ السَّبَبِ.
Müfessirler, bu ayetin özellikle Abbâs hakkında mı yoksa esirlerin tamamı hakkında mı indiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bir topluluk 'Özellikle Abbâs hakkındadır' derken, diğerleri 'Hepsi hakkında inmiştir' demiştir. Bu [ikinci görüş] daha evladır; çünkü ayetin zahiri altı yönden umumilik ifade eder: Birincisi: { قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ } kavli; ikincisi: { مِنَ الْأَسْرى } kavli; üçüncüsü: { فِي قُلُوبِكُمْ } kavli; dördüncüsü: { يُؤْتِكُمْ خَيْراً } kavli; beşincisi: { مِمَّا أُخِذَ مِنْكُمْ } kavli; altıncısı: { وَيَغْفِرْ لَكُمْ } kavlidir. Bu altı lafız umumiliğe delalet edince tahsis etmeyi gerektiren sebep nedir? Bu hususta söylenebilecek en ileri şey, ayetin iniş sebebinin Abbâs olduğudur; ancak itibar sebebin hususiliğine değil lafzın umumiliğinedir.
أَمَّا قَوْلُهُ: إِنْ يَعْلَمِ اللَّهُ فِي قُلُوبِكُمْ خَيْراً فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
O'nun { إِنْ يَعْلَمِ اللَّهُ فِي قُلُوبِكُمْ خَيْراً } “Eğer Allah sizin kalplerinizde bir hayır olduğunu bilirse” kavline gelince; bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: يَجِبُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ هَذَا الْخَيْرِ: الْإِيمَانُ وَالْعَزْمُ عَلَى طَاعَةِ اللَّه وَطَاعَةِ رَسُولِهِ فِي جَمِيعِ التَّكَالِيفِ، وَالتَّوْبَةُ عَنِ الْكُفْرِ وَعَنْ جَمِيعِ الْمَعَاصِي، وَيَدْخُلُ فِيهِ الْعَزْمُ عَلَى نُصْرَةِ الرَّسُولِ، وَالتَّوْبَةُ عَنْ مُحَارَبَتِهِ.
Birinci Mesele: Bu hayırdan maksadın şunlar olması vaciptir: İman etmek, bütün tekliflerde Allah'a ve Resûlüne itaat etmeye azmetmek, küfürden ve bütün günahlardan tövbe etmek. Resûl'e yardım etmeye azmetmek ve onunla savaşmaktan tövbe etmek de buna dahildir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ هِشَامُ بْنُ الْحَكَمِ عَلَى قَوْلِهِ: إِنَّهُ تَعَالَى لَا يَعْلَمُ الشَّيْءَ إِلَّا عِنْدَ حُدُوثِهِ بِهَذِهِ الْآيَةِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: إِنْ يَعْلَمِ اللَّهُ فِي قُلُوبِكُمْ خَيْراً فَعَلَ كَذَا وَكَذَا شَرْطٌ وَجَزَاءٌ، وَالشَّرْطُ هُوَ حُصُولُ هَذَا الْعِلْمِ، وَالشَّرْطُ وَالْجَزَاءُ لَا يَصِحُّ وُجُودُهُمَا إِلَّا فِي الْمُسْتَقْبَلِ، وَذَلِكَ يُوجِبُ حُدُوثَ عِلْمِ اللَّه تَعَالَى.
İkinci Mesele: Hişâm b. el-Hakem, Allah Teâlâ'nın bir şeyi ancak meydana geldiği esnada bildiği şeklindeki görüşüne bu ayetle delil getirmiştir; çünkü O'nun { إِنْ يَعْلَمِ اللَّهُ فِي قُلُوبِكُمْ خَيْراً } şöyle şöyle yapar sözü şart ve cezadır (şart ve cevaptır). Şart ise bu ilmin meydana gelmesidir. Şart ve cezanın varlığı ise ancak gelecekte sahih olur; bu da Allah Teâlâ'nın ilminin hâdis (sonradan var olmuş) olmasını gerektirir.
وَالْجَوَابُ: أَنَّ ظَاهِرَ اللَّفْظِ وَإِنْ كَانَ يَقْتَضِي مَا ذَكَرَهُ هِشَامٌ، إِلَّا أَنَّهُ لَمَّا دَلَّ الدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ عِلْمَ اللَّه يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ مُحْدَثًا وَجَبَ أَنْ يُقَالَ: ذَكَرَ الْعِلْمَ وَأَرَادَ بِهِ الْمَعْلُومَ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ يَدُلُّ حُصُولُ الْعِلْمِ عَلَى حُصُولِ الْمَعْلُومِ.
Cevap: Lafzın zahiri her ne kadar Hişâm'ın zikrettiği şeyi gerektirse de, delil Allah'ın ilminin hâdis olmasının imkânsız olduğunu gösterince şöyle denilmesi vacip olmuştur: İlmi zikretmiş, bununla malûmu murad etmiştir; çünkü ilmin husulü malûmun husulüne delalet eder.
أَمَّا قَوْلُهُ: يُؤْتِكُمْ خَيْراً مِمَّا أُخِذَ مِنْكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
O'nun { يُؤْتِكُمْ خَيْراً مِمَّا أُخِذَ مِنْكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ } “Sizden alınandan daha hayırlısını size verir ve sizi bağışlar” kavline gelince; bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : قَرَأَ الْحَسَنُ مِمَّا أُخِذَ مِنْكُمْ عَلَى الْبِنَاءِ لِلْفَاعِلِ.
Birinci Mesele: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Hasan [el-Basrî], { مِمَّا أُخِذَ مِنْكُمْ } [kavlini] etken fiil olarak (أَخَذَ şeklinde) okumuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لِلْمُفَسِّرِينَ فِي هَذَا الْخَيْرِ أَقْوَالٌ:
İkinci Mesele: Bu hayır hakkında müfessirlerin birtakım görüşleri vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ: الْخُلْفُ مِمَّا أُخِذَ مِنْهُمْ فِي الدُّنْيَا. قَالَ الْقَاضِي: لِأَنَّهُ تَعَالَى عَطَفَ عَلَيْهِ أَمْرَ الْآخِرَةِ بِقَوْلِهِ: وَيَغْفِرْ لَكُمْ فَمَا تَقَدَّمَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ مَنَافِعَ الدُّنْيَا.
Birinci Görüş: Maksat, dünyada kendilerinden alınan şeyin karşılığıdır. Kâdî [Abdülcebbâr] şöyle demiştir: Zira Allah Teâlâ { وَيَغْفِرْ لَكُمْ } “ve sizi bağışlar” kavliyle ahiret işini buna atfetmiştir; binaenaleyh önceki kısmın dünyevi faydalar olması vaciptir.
وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: إِنَّ قَوْلَهُ: وَيَغْفِرْ لَكُمْ الْمُرَادُ مِنْهُ إِزَالَةُ الْعِقَابِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ: لَمْ يَبْعُدْ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ هَذَا الْخَيْرِ الْمَذْكُورِ أَيْضًا الثَّوَابَ وَالتَّفَضُّلَ فِي الْآخِرَةِ.
Birisi şöyle diyebilir: O'nun { وَيَغْفِرْ لَكُمْ } kavlinden maksat cezanın kaldırılmasıdır; bu takdire göre, zikredilen bu hayırdan maksadın da ahiretteki sevap ve lütuf olması uzak bir ihtimal değildir.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: الْمُرَادُ مِنْ هَذَا الْخَيْرِ ثَوَابُ الْآخِرَةِ، فَإِنَّ قَوْلَهُ: وَيَغْفِرْ لَكُمْ الْمُرَادُ مِنْهُ فِي الْآخِرَةِ، فَالْخَيْرُ الَّذِي تُقَدِّمُهُ يَجِبُ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ فِي الدُّنْيَا.
İkinci Görüş: Bu hayırdan maksat ahiret sevabıdır; çünkü { وَيَغْفِرْ لَكُمْ } kavlinden maksat ahirettir; dolayısıyla takdim edilen hayrın da dünyada olması gerekir.
وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّهُ مَحْمُولٌ عَلَى الْكُلِّ.
Üçüncü Görüş: Bunun hepsine hamledilmesidir.
فَإِنْ قِيلَ: إِذَا حَمَلْتُمُ الْخَيْرَ عَلَى خَيْرَاتِ الدُّنْيَا، فَهَلْ تَقُولُونَ إِنَّ كُلَّ مَنْ أَخْلَصَ مِنَ الْأُسَارَى قَدْ آتَاهُ اللَّه خَيْرًا مِمَّا أُخِذَ مِنْهُ؟
Şayet şöyle denilirse: 'Hayrı dünya nimetlerine hamlettiğiniz takdirde, esirlerden samimi olarak ihlas gösteren herkese Allah'ın, kendisinden alınandan daha hayırlısını verdiğini söyler misiniz?'
قُلْنَا: هَكَذَا يَجِبُ أَنْ يَكُونَ بِحُكْمِ الْآيَةِ، إِلَّا أَنَّا لَا نَعْلَمُ مَنِ الْمُخْلِصُ بِقَلْبِهِ. حَتَّى يَتَوَجَّهَ عَلَيْنَا فِيهِ السُّؤَالُ، وَلَا نَعْلَمُ أَيْضًا مَنِ الَّذِي آتَاهُ اللَّه عِلْمًا، وَقَدْ عَلِمْنَا أَنَّ قَلِيلَ الدُّنْيَا مَعَ الْإِيمَانِ أَعْظَمُ مِنْ كَثِيرِ الدُّنْيَا مَعَ الْكُفْرِ.
Biz deriz ki: Ayetin hükmü gereğince böyle olması vaciptir; ne var ki biz kalbiyle kimin ihlaslı olduğunu bilmiyoruz ki bu hususta bize soru yöneltilsin; ayrıca Allah'ın kime ilim verdiğini de tam olarak bilmiyoruz. Şüphesiz biz biliyoruz ki, iman ile birlikte olan az bir dünya [nimeti], küfür ile birlikte olan çok dünyalıktan daha büyüktür.
ثُمَّ قَالَ: وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ وَهُوَ تَأْكِيدٌ لِمَا مَضَى ذِكْرُهُ مِنْ قَوْلِهُ: وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَالْمَعْنَى: كيف لا يفي بوعده الْمَغْفِرَةِ وَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ؟
Sonra { وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Allah Gafûr'dur, Rahîm'dir” buyurdu. Bu, daha önce geçen { وَيَغْفِرْ لَكُمْ } “ve sizi bağışlar” kavlinin bir tekitidir. Manası: O Gafûr ve Rahîm iken, bağışlama vaadini nasıl yerine getirmesin? demektir.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَإِنْ يُرِيدُوا خِيانَتَكَ فَقَدْ خانُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
O'nun { وَإِنْ يُرِيدُوا خِيانَتَكَ فَقَدْ خانُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ } “Eğer sana hıyanet etmek isterlerse, zaten daha önce Allah'a da hıyanet etmişlerdi” kavline gelince; bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْخِيَانَةِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الْخِيَانَةُ فِي الدِّينِ وَهُوَ الْكُفْرُ، يَعْنِي إِنْ كَفَرُوا بِكَ فَقَدْ خَانُوا اللَّه مِنْ قَبْلُ. الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْخِيَانَةِ مَنْعُ مَا ضَمِنُوا مِنَ الْفِدَاءِ. الثَّالِثُ: رُوِيَ أَنَّهُ ﵇ لَمَّا أَطْلَقَهُمْ مِنَ الْأَسْرِ عَهِدَ مَعَهُمْ أَنْ لا تعودوا إِلَى مُحَارَبَتِهِ وَإِلَى مُعَاهَدَةِ الْمُشْرِكِينَ، وَهَذَا هُوَ الْعَادَةُ فِيمَنْ يُطْلَقُ مِنَ الْحَبْسِ وَالْأَسْرِ، فَقَالَ تَعَالَى: وَإِنْ يُرِيدُوا خِيانَتَكَ أَيْ نَكْثَ هَذَا الْعَهْدِ فَقَدْ خَانُوا اللَّه مِنْ قَبْلُ، وَالْمُرَادُ أَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ لَئِنْ أَنْجَيْتَنا مِنْ هذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ [يونس: ٢٢] ولَئِنْ آتَيْتَنا صالِحاً لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ [الْأَعْرَافِ: ١٨٩] ثُمَّ إِذَا وَصَلُوا إِلَى النِّعْمَةِ وَتَخَلَّصُوا مِنَ الْبَلِيَّةِ نَكَثُوا الْعَهْدَ وَنَقَضُوا الْمِيثَاقَ، وَلَا يَمْنَعُ دُخُولَ الْكُلِّ فِيهِ، وَإِنْ كَانَ الْأَظْهَرُ هُوَ هَذَا الأخير.
Birinci Mesele: Bu hıyanetin tefsirinde birkaç vecih vardır: Birincisi: Bundan maksat dinde hıyanettir ki o da küfürdür; yani 'sana karşı küfre girerlerse, zaten daha önce Allah'a hıyanet etmişlerdi' demektir. İkincisi: Hıyanetten maksat, taahhüt ettikleri fidyeyi vermekten kaçınmalarıdır. Üçüncüsü: Rivayet edildiğine göre [Resûlullah] (aleyhisselâm) onları esaretten salıverdiğinde, kendisiyle savaşmaya ve müşriklerle anlaşma yapmaya geri dönmeyeceklerine dair onlarla sözleşti; nitekim hapisten ve esaretten serbest bırakılan kimseler hakkında adet olan da budur. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَإِنْ يُرِيدُوا خِيانَتَكَ } yani bu ahdi bozmayı isterlerse { فَقَدْ خانُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ } buyurmuştur. Bundan maksat şudur: Onlar { لَئِنْ أَنْجَيْتَنا مِنْ هذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ } [Yûnus: 22] “Eğer bizi bundan kurtarırsan mutlaka şükredenlerden olacağız” ve { لَئِنْ آتَيْتَنا صالِحاً لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ } [el-A'râf: 189] “Eğer bize salih [bir çocuk] verirsen mutlaka şükredenlerden olacağız” derlerdi; sonra nimete kavuşup sıkıntıdan kurtulduklarında ise ahdi bozar ve misakı çiğnerlerdi. Bunların hepsinin bu kavle dahil olmasına bir engel yoktur; her ne kadar en zahir olanı bu sonuncusu olsa da.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَأَمْكَنَ مِنْهُمْ قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: يُقَالُ أَمْكَنَنِي الْأَمْرُ يُمْكِنُنِي فَهُوَ مُمْكِنٌ وَمَفْعُولُ الْإِمْكَانِ مَحْذُوفٌ، وَالْمَعْنَى: فَأَمْكَنَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُمْ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ خَانُوا اللَّه بِمَا أَقْدَمُوا عَلَيْهِ مِنْ مُحَارَبَةِ الرَّسُولِ يَوْمَ بَدْرٍ فَأَمْكَنَ اللَّه مِنْهُمْ قَتْلًا وَأَسْرًا، وَذَلِكَ نِهَايَةُ الْإِمْكَانِ وَالظَّفَرِ. فَنَبَّهَ اللَّه بِذَلِكَ عَلَى أَنَّهُمْ قَدْ ذَاقُوا وَبَالَ مَا فَعَلُوهُ ثَمَّ، فَإِنْ عَادُوا كَانَ التَّمْكِينُ مِنْهُمْ ثَابِتًا حَاصِلًا، وَفِيهِ بِشَارَةٌ لِلرَّسُولِ ﷺ بِأَنَّهُ يَتَمَكَّنُ مِنْ كُلِّ مَنْ يَخُونُهُ وَيَنْقُضُ عَهْدَهُ.
Sonra Allah Teâlâ: { فَأَمْكَنَ مِنْهُمْ } “[onlara karşı sana] imkân ve kudret verdi” buyurdu. Ezherî şöyle demiştir: "أَمْكَنَنِي الْأَمْرُ يُمْكِنُنِي فَهُوَ مُمْكِنٌ (iş bana imkân verdi/elverdi, elverir, dolayısıyla mümkündür)" denilir; burada imkân fiilinin mefulü (nesnesi) hazfedilmiştir. Manası: "Müminlere onlara karşı güç ve imkân verdi" demektir. Yani onlar Bedir günü Resul ile savaşmaya cüret etmekle Allah'a hıyanet etmişlerdi; Allah da öldürme ve esir alma yoluyla onlara karşı imkân verdi; bu da tam bir imkân ve zaferdir. Allah bununla, onların orada yaptıklarının vebalini tattıklarına, şayet [hıyanete] dönerlerse kendilerine karşı galebe ve imkânın yine kesin ve gerçekleşecek olduğuna dikkat çekmiştir. Bunda Resûl'e (sallallâhu aleyhi ve sellem), kendisine hıyanet eden ve ahdini bozan herkese karşı üstünlük sağlayacağına dair bir müjde vardır.
ثُمَّ قَالَ: وَاللَّهُ عَلِيمٌ أَيْ بِبَوَاطِنِهِمْ وَضَمَائِرِهِمْ حَكِيمٌ يُجَازِيهِمْ بِأَعْمَالِهِمْ.
Sonra { وَاللَّهُ عَلِيمٌ } “Allah Alîm'dir” yani onların gizli hallerini ve iç dünyalarını bilendir, { حَكِيمٌ } “Hakîm'dir” amellerine göre onlara ceza veya mükafat verendir buyurdu.
[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٧٢ الى ٧٥]
[Enfâl Suresi (8), Ayetler: 72-75]
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهاجِرُوا مَا لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهاجِرُوا وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ إِلاَّ عَلى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٧٢) وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ إِلاَّ تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ وَفَسادٌ كَبِيرٌ (٧٣) وَالَّذِينَ آمَنُوا وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ (٧٤) وَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا مَعَكُمْ فَأُولئِكَ مِنْكُمْ وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٧٥)
{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهاجِرُوا مَا لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهاجِرُوا وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ إِلَّا عَلى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٧٢) وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ إِلَّا تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ وَفَسادٌ كَبِيرٌ (٧٣) وَالَّذِينَ آمَنُوا وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ (٧٤) وَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا مَعَكُمْ فَأُولئِكَ مِنْكُمْ وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٧٥) } “İman edip hicret edenler, Allah yolunda mallarıyla ve canlarıyla cihad edenler ve [onları] barındırıp yardım edenler var ya, işte onlar birbirlerinin velileridir. İman edip de hicret etmeyenlere gelince, hicret edinceye kadar onların velayetinden size hiçbir şey yoktur. Eğer dinde sizden yardım isterlerse, aranızda anlaşma bulunan bir kavim aleyhine olmamak üzere yardım etmek üzerinize borçtur. Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir. (72) İnkâr edenler ise birbirlerinin velileridir. Eğer bunu yapmazsanız yeryüzünde bir fitne ve büyük bir fesat olur. (73) İman edip hicret edenler, Allah yolunda cihad edenler ve [onları] barındırıp yardım edenler var ya, işte onlar gerçek müminlerin ta kendileridir. Onlar için bir bağışlanma ve bol ve şerefli bir rızık vardır. (74) Daha sonra iman edip hicret eden ve sizinle beraber cihad edenlere gelince, işte onlar da sizdendir. Allah'ın Kitabı'nda akrabalar birbirlerine [mirasta] daha önceliklidir. Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir. (75)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى قَسَّمَ الْمُؤْمِنِينَ فِي زَمَانِ الرَّسُولِ ﷺ إِلَى أَرْبَعَةِ أَقْسَامٍ، وَذَكَرَ حُكْمَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ، وَتَقْرِيرُ هَذِهِ الْقِسْمَةِ أَنَّهُ ﵇ ظَهَرَتْ نُبُوَّتُهُ بِمَكَّةَ وَدَعَا النَّاسَ هُنَاكَ إِلَى الدِّينِ، ثُمَّ انْتَقَلَ مِنْ مَكَّةَ إِلَى الْمَدِينَةِ، فَحِينَ هَاجَرَ مِنْ مَكَّةَ إِلَى الْمَدِينَةِ صَارَ الْمُؤْمِنُونَ عَلَى قِسْمَيْنِ مِنْهُمْ مَنْ وَافَقَهُ فِي تِلْكَ الْهِجْرَةِ، وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ يُوَافِقْهُ فِيهَا بَلْ بَقِيَ هُنَاكَ.
Bil ki Allah Teâlâ, Resûl (sallallâhu aleyhi ve sellem) zamanındaki müminleri dört kısma ayırmış ve her birinin hükmünü zikretmiştir. Bu taksimin açıklaması şudur: Resûl (aleyhisselâm) Mekke'de peygamber olarak ortaya çıktı ve insanları orada dine davet etti, sonra Mekke'den Medine'ye göç etti. Mekke'den Medine'ye hicret ettiğinde, müminler iki kısma ayrıldı: Bir kısmı o hicrette ona uydu, bir kısmı ise hicrette ona uymayıp orada kaldı.
أَمَّا الْقِسْمُ الْأَوَّلُ: فَهُمُ الْمُهَاجِرُونَ الْأَوَّلُونَ، وَقَدْ وَصَفَهُمْ بقول: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّ الْمُرَادَ مِنْهُمُ الْمُهَاجِرُونَ الْأَوَّلُونَ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي آخِرِ الْآيَةِ:
Birinci kısma gelince: Onlar ilk muhacirlerdir. Allah onları şu kavliyle nitelendirmiştir: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “İman edip hicret edenler, Allah yolunda mallarıyla ve canlarıyla cihad edenler...” Onlardan maksadın ilk muhacirler olduğunu söylememizin sebebi, Allah Teâlâ'nın ayetin sonunda şöyle buyurmuş olmasıdır:
وَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَهاجَرُوا وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا ظَهَرَ أَنَّ هَؤُلَاءِ مَوْصُوفُونَ بِهَذِهِ الصِّفَاتِ الْأَرْبَعَةِ: أَوَّلُهَا: أَنَّهُمْ آمَنُوا باللَّه وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَقَبِلُوا جَمِيعَ التَّكَالِيفِ الَّتِي بَلَّغَهَا مُحَمَّدٌ ﷺ وَلَمْ يَتَمَرَّدُوا، فَقَوْلُهُ: إِنَّ الَّذِينَ يُفِيدُ هَذَا الْمَعْنَى.
{ وَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَهاجَرُوا } “Daha sonra iman edip hicret edenler...” Bu sabit olunca, bunların şu dört sıfatla nitelendikleri ortaya çıkar: Birincisi: Allah'a, meleklerine, kitaplarına, peygamberlerine ve ahiret gününe iman etmişler, Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) tebliğ ettiği bütün mükellefiyetleri kabul edip isyan etmemişlerdir. Dolayısıyla { إِنَّ الَّذِينَ } kavli bu manayı ifade eder.
وَالصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: وَهاجَرُوا يَعْنِي: فَارَقُوا الْأَوْطَانَ، وَتَرَكُوا الْأَقَارِبَ وَالْجِيرَانَ فِي طَلَبِ مَرْضَاةِ اللَّه، وَمَعْلُومٌ أَنَّ هَذِهِ الْحَالَةَ حَالَةٌ شَدِيدَةٌ، قَالَ تَعَالَى: أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيارِكُمْ [النِّسَاءِ: ٦٦] جَعَلَ مُفَارَقَةَ الْأَوْطَانِ مُعَادِلَةً لِقَتْلِ النَّفْسِ، فَهَؤُلَاءِ فِي الْمَرْتَبَةِ الْأُولَى تَرَكُوا الْأَدْيَانَ الْقَدِيمَةَ لِطَلَبِ مَرْضَاةِ اللَّه تَعَالَى، وَفِي الْمَرْتَبَةِ الثَّانِيَةِ تَرَكُوا الْأَقَارِبَ وَالْخِلَّانَ وَالْأَوْطَانَ وَالْجِيرَانَ لِمَرْضَاةِ اللَّه تَعَالَى.
İkinci sıfat: O'nun { وَهاجَرُوا } “ve hicret ettiler” kavlidir; yani vatanlarından ayrıldılar, Allah'ın rızasını kazanmak uğruna akrabalarını ve komşularını terk ettiler. Malumdur ki bu durum son derece çetin bir durumdur. Nitekim Allah Teâlâ: { أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيارِكُمْ } [en-Nisâ: 66] “Kendinizi öldürün yahut yurtlarınızdan çıkın” buyurarak vatanlardan ayrılmayı canı feda etmeye denk tutmuştur. İşte bunlar birinci mertebede Allah Teâlâ'nın rızasını aramak için eski dinlerini terk ettiler; ikinci mertebede ise Allah Teâlâ'nın rızası uğruna akrabalarını, dostlarını, vatanlarını ve komşularını terk ettiler.
وَالصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: وَجاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمَّا الْمُجَاهَدَةُ بِالْمَالِ فَلِأَنَّهُمْ لَمَّا فَارَقُوا الْأَوْطَانَ فَقَدْ ضَاعَتْ دُورُهُمْ وَمَسَاكِنُهُمْ وَضِيَاعُهُمْ وَمَزَارِعُهُمْ، وَبَقِيَتْ فِي أَيْدِي الْأَعْدَاءِ، وَأَيْضًا فَقَدِ احْتَاجُوا إِلَى الْإِنْفَاقِ الْكَثِيرِ بِسَبَبِ تِلْكَ الْعَزِيمَةِ، وَأَيْضًا كَانُوا يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ عَلَى تِلْكَ الْغَزَوَاتِ، وَأَمَّا الْمُجَاهَدَةُ بِالنَّفْسِ
Üçüncü sıfat: O'nun { وَجاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda mallarıyla ve canlarıyla cihad ettiler” kavlidir. Malla cihada gelince; vatanlarını terk ettiklerinde evleri, meskenleri, mülkleri ve tarlaları zayi olup düşmanların elinde kaldı; ayrıca bu azim ve gayret sebebiyle çokça harcama yapmaya muhtaç oldular; yine mallarını o gazvelere harcıyorlardı. Canla cihada gelince;
فَلِأَنَّهُمْ كَانُوا أَقْدَمُوا عَلَى مُحَارَبَةِ بَدْرٍ مِنْ غَيْرِ آلَةٍ وَلَا أُهْبَةٍ وَلَا عُدَّةٍ مَعَ الْأَعْدَاءِ الْمَوْصُوفِينَ بِالْكَثْرَةِ وَالشِّدَّةِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ أَزَالُوا أَطْمَاعَهُمْ عَنِ الْحَيَاةِ وَبَذَلُوا أَنْفُسَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّه.
çünkü onlar Bedir Savaşı'na çokluk ve güçle nitelenen düşmanlara karşı hiçbir teçhizat, hazırlık ve mühimmat olmaksızın atıldılar. Bu da onların yaşama arzularını terk ettiklerini ve canlarını Allah yolunda feda ettiklerini gösterir.
وَأَمَّا الصِّفَةُ الرَّابِعَةُ: فَهِيَ أَنَّهُمْ كَانُوا أَوَّلَ النَّاسِ إِقْدَامًا عَلَى هَذِهِ الأفعال والتزاماً لهذه الأحوال، ولهذه السابقة أَثَرٌ عَظِيمٌ فِي تَقْوِيَةِ الدِّينِ. قَالَ تَعَالَى: لَا يَسْتَوِي مِنْكُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَقاتَلَ أُولئِكَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِنَ الَّذِينَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَقاتَلُوا وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى [الْحَدِيدِ: ١٠] وَقَالَ: وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِينَ وَالْأَنْصارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ [التَّوْبَةِ: ١٠٠] وَإِنَّمَا كَانَ السَّبْقُ مُوجِبًا لِلْفَضِيلَةِ، لِأَنَّ إِقْدَامَهُمْ عَلَى هَذِهِ الْأَفْعَالِ يُوجِبُ اقْتِدَاءَ غَيْرِهِمْ بِهِمْ، فَيَصِيرُ ذَلِكَ سَبَبًا لِلْقُوَّةِ أَوِ الْكَمَالِ، وَلِهَذَا الْمَعْنَى قَالَ تَعَالَى: وَمَنْ أَحْياها فَكَأَنَّما أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعاً [الْمَائِدَةِ: ٣٢] وَقَالَ ﵇: «مَنْ سَنَّ سُنَّةً حَسَنَةً فَلَهُ أَجْرُهَا وَأَجْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ» وَمِنْ عَادَةِ النَّاسِ أَنَّ دَوَاعِيَهُمْ تَقْوَى بِمَا يَرَوْنَ مِنْ أَمْثَالِهِمْ فِي أَحْوَالِ الدِّينِ وَالدُّنْيَا، كَمَا أَنَّ الْمِحَنَ تَخِفُّ عَلَى قُلُوبِهِمْ بِالْمُشَارَكَةِ فِيهَا، فَثَبَتَ أَنَّ حُصُولَ هَذِهِ الصِّفَاتِ الْأَرْبَعَةِ لِلْمُهَاجِرِينَ الْأَوَّلِينَ يَدُلُّ عَلَى غَايَةِ الْفَضِيلَةِ وَنِهَايَةِ الْمَنْقَبَةِ، وَأَنَّ ذَلِكَ يُوجِبُ الِاعْتِرَافَ بِكَوْنِهِمْ رُؤَسَاءَ الْمُسْلِمِينَ وَسَادَةً لَهُمْ.
Dördüncü sıfat ise: Onlar bu amellere ilk atılan ve bu hallere ilk bağlanan kimselerdi; bu önceliğin dini güçlendirmede büyük bir etkisi vardır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { لَا يَسْتَوِي مِنْكُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَقاتَلَ أُولئِكَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِنَ الَّذِينَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَقاتَلُوا وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى } [el-Hadîd: 10] “İçinizden fetihten önce infak eden ve savaşanlar bir olmaz. Onlar, daha sonra infak edip savaşanlardan derece bakımından daha büyüktür. Bununla beraber Allah hepsine en güzel olanı vadetmiştir.” Yine şöyle buyurmuştur: { وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِينَ وَالْأَنْصارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ } [et-Tevbe: 100] “Öne geçen ilk muhacirler ve ensar ile onlara güzellikle tabi olanlar var ya, Allah onlardan razı olmuştur, onlar da O'ndan razı olmuşlardır.” Öncülüğün bir fazilet sebebi olması şundandır: Onların bu amellere atılması başkalarının da kendilerine uymasını gerektirir, böylece bu durum güç veya kemale bir sebep olur. Bu manadan ötürü Allah Teâlâ: { وَمَنْ أَحْياها فَكَأَنَّما أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعاً } [el-Mâide: 32] “Kim de bir canı kurtarırsa, bütün insanları kurtarmış gibi olur” buyurmuştur. Resûl (aleyhisselâm) da: «Kim güzel bir çığır açarsa, onun ecri ve kıyamet gününe kadar onunla amel edenlerin ecri kendisine aittir» buyurmuştur. İnsanların adeti gereği, din ve dünya hallerinde emsallerinde gördükleri şeyler sayesinde gayretleri güçlenir; tıpkı sıkıntıların ortaklaşa paylaşılmasıyla kalplere hafif gelmesi gibi. Böylece sabit oldu ki ilk muhacirlerde bu dört sıfatın bulunması en üstün fazilete ve en yüce menkıbeye delalet eder; bu da onların Müslümanların reisleri ve efendileri olduğunu kabul etmeyi gerektirir.
وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّانِي: مِنَ الْمُؤْمِنِينَ الْمَوْجُودِينَ فِي زَمَانِ مُحَمَّدٍ ﷺ فَهُمُ الْأَنْصَارُ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ ﵇ لَمَّا هَاجَرَ إِلَيْهِمْ مَعَ طَائِفَةٍ مِنْ أَصْحَابِهِ، فَلَوْلَا أَنَّهُمْ آوَوْا وَنَصَرُوا وَبَذَلُوا النَّفْسَ وَالْمَالَ فِي خِدْمَةِ رَسُولِ اللَّه ﷺ وَإِصْلَاحِ مُهِمَّاتِ أَصْحَابِهِ لَمَا تَمَّ الْمَقْصُودُ الْبَتَّةَ، / وَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ حَالُ الْمُهَاجِرِينَ أَعْلَى فِي الْفَضِيلَةِ مِنْ حَالِ الْأَنْصَارِ لِوُجُوهٍ: أَوَّلُهَا: أَنَّهُمْ هُمُ السَّابِقُونَ فِي الْإِيمَانِ الَّذِي هُوَ رَئِيسُ الْفَضَائِلِ وَعُنْوَانُ الْمَنَاقِبِ: وَثَانِيهَا: أَنَّهُمْ تَحَمَّلُوا الْعَنَاءَ وَالْمَشَقَّةَ دَهْرًا دَهِيرًا، وَزَمَانًا مَدِيدًا مِنْ كُفَّارِ قُرَيْشٍ وَصَبَرُوا عَلَيْهِ، وَهَذِهِ الْحَالُ مَا حَصَلَتْ لِلْأَنْصَارِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُمْ تَحَمَّلُوا الْمَضَارَّ النَّاشِئَةَ مِنْ مُفَارَقَةِ الْأَوْطَانِ وَالْأَهْلِ وَالْجِيرَانِ، وَلَمْ يَحْصُلْ ذَلِكَ لِلْأَنْصَارِ. وَرَابِعُهَا: أَنَّ فَتْحَ الْبَابِ فِي قَبُولِ الدِّينِ وَالشَّرِيعَةِ مِنَ الرَّسُولِ ﵇ إِنَّمَا حَصَلَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ، وَالْأَنْصَارُ اقْتَدَوْا بِهِمْ وَتَشَبَّهُوا بِهِمْ، وَقَدْ ذَكَرْنَا
Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) zamanında mevcut olan müminlerin ikinci kısmına gelince: Onlar ensardır. Zira [Resûl] (aleyhisselâm) ashabından bir toplulukla kendilerine hicret ettiğinde, şayet onlar barındırmasalar, yardım etmeseler, Allah Resûlü'nün (sallallâhu aleyhi ve sellem) hizmetinde ve ashabının mühim işlerini düzeltme uğrunda canlarını ve mallarını feda etmeselerdi, maksat asla hasıl olmazdı. / Muhacirlerin halinin fazilet bakımından ensarın halinden daha üstün olması birkaç vecihten dolayı vaciptir: Birincisi: Onlar, faziletlerin reisi ve menkıbelerin unvanı olan imanda öne geçenlerdir. İkincisi: Onlar Kureyş kâfirlerinden uzun bir dönem ve uzun bir zaman boyunca eza ve meşakkat çekmiş ve buna sabretmişlerdir; bu hal ise ensara nasip olmamıştır. Üçüncüsü: Onlar vatanlardan, aileden ve komşulardan ayrılmaktan doğan zararlara katlanmışlardır; bu da ensar için söz konusu olmamıştır. Dördüncüsü: Dini ve şeriatı Resûl'den (aleyhisselâm) kabul etme kapısını açmak muhacirlerden hasıl olmuştur; ensar ise onlara uymuş ve onlara benzemiştir. Nitekim zikretmiştik ki:
أَنَّهُ ﵇ قَالَ: «مَنْ سَنَّ سُنَّةً حَسَنَةً فَلَهُ أَجْرُهَا وَأَجْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ»
O (aleyhisselâm) şöyle buyurmuştur: «Kim güzel bir çığır açarsa, onun ecri ve kıyamet gününe kadar onunla amel edenlerin ecri kendisine aittir.»
فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُقْتَدِي أَقَلَّ مَرْتَبَةً مِنَ الْمُقْتَدَى بِهِ، فَجُمْلَةُ هَذِهِ الْأَحْوَالِ تُوجِبُ تَقْدِيمَ الْمُهَاجِرِينَ الْأَوَّلِينَ عَلَى الْأَنْصَارِ فِي الْفَضْلِ وَالدَّرَجَةِ وَالْمَنْقَبَةِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ أَيْنَمَا ذَكَرَ اللَّه هَذَيْنِ الْفَرِيقَيْنِ قَدَّمَ الْمُهَاجِرِينَ عَلَى الْأَنْصَارِ وَعَلَى هَذَا التَّرْتِيبِ وَرَدَ ذِكْرُهُمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ.
Dolayısıyla uyulan kimseye nispetle uyan kimsenin mertebesinin daha düşük olması vaciptir. Bütün bu haller ilk muhacirlerin fazilet, derece ve menkıbe bakımından ensara takdim edilmesini gerektirir. Bu sebepten dolayı Allah Teâlâ bu iki fırkayı nerede zikrettiyse muhacirleri ensardan önce zikretmiştir ve bu ayette de zikirleri bu tertip üzere vârid olmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّه تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ هَذَيْنِ الْقِسْمَيْنِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَالَ: أُولئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ وَاخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِهَذِهِ الْوِلَايَةِ، فَنَقَلَ الْوَاحِدِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالْمُفَسِّرِينَ كُلِّهِمْ، أَنَّ الْمُرَادَ هُوَ الْوِلَايَةُ فِي الْمِيرَاثِ. وَقَالُوا جَعَلَ اللَّه تَعَالَى سَبَبَ الْإِرْثِ الْهِجْرَةَ وَالنُّصْرَةَ دُونَ الْقَرَابَةِ. وَكَانَ الْقَرِيبُ الَّذِي آمَنَ وَلَمْ يُهَاجِرْ لَمْ يَرِثْ مِنْ أَجْلِ أَنَّهُ لَمْ يُهَاجِرْ وَلَمْ يَنْصُرْ، وَاعْلَمْ أَنَّ لَفْظَ الْوِلَايَةِ غَيْرُ مُشْعِرٍ بِهَذَا الْمَعْنَى، لِأَنَّ هَذَا اللَّفْظَ مُشْعِرٌ بِالْقُرْبِ عَلَى مَا قَرَّرْنَاهُ فِي مَوَاضِعَ مِنْ هَذَا الْكِتَابِ. وَيُقَالُ: «السُّلْطَانُ وَلِيُّ مَنْ لَا وَلِيَّ لَهُ» وَلَا يُفِيدُ الْإِرْثَ وَقَالَ تَعَالَى: أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ [يُونُسَ: ٦٢] وَلَا يُفِيدُ الْإِرْثَ بَلِ الْوِلَايَةُ تُفِيدُ الْقُرْبَ فَيُمْكِنُ حَمْلُهُ عَلَى غَيْرِ الْإِرْثِ، وَهُوَ كَوْنُ بَعْضِهِمْ مُعَظِّمًا لِلْبَعْضِ مُهْتَمًّا بِشَأْنِهِ مَخْصُوصًا بِمُعَاوَنَتِهِ وَمُنَاصَرَتِهِ، وَالْمَقْصُودُ أَنْ يَكُونُوا يَدًا وَاحِدَةً عَلَى الْأَعْدَاءِ، وَأَنْ يَكُونَ حُبُّ كُلِّ وَاحِدٍ لِغَيْرِهِ جَارِيًا مَجْرَى حَبْسِهِ لِنَفْسِهِ، وَإِذَا كَانَ اللَّفْظُ
Bil ki Allah Teâlâ bu ayette bu iki kısmı zikredince: { أُولئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ } “İşte onlar birbirlerinin velileridir” buyurdu. Bu velayet ile neyin kastedildiği hususunda ihtilaf ettiler. Vâhidî, İbn Abbâs'tan ve bütün müfessirlerden naklettiğine göre, bundan murat mirastaki velayettir. Onlar şöyle dediler: Allah Teâlâ akrabalığı değil, hicret ve yardımlaşmayı miras sebebi kıldı. İman edip de hicret etmeyen akraba, hicret etmediği ve yardım etmediği için mirasçı olamazdı. Bil ki velayet lafzı bu manayı hissettirmez; çünkü bu lafız, bu kitabın muhtelif yerlerinde takrir ettiğimiz üzere yakınlığı hissettirir. Nitekim «Sultan, velisi olmayanın velisidir» denilir ve bu, miras hükmünü ifade etmez. Allah Teâlâ: { أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } [Yûnus: 62] “Bilesiniz ki, Allah'ın dostlarına hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de” buyurmuştur ve bu da miras hükmünü ifade etmez; bilakis velayet yakınlığı ifade eder, dolayısıyla miras dışındaki bir manaya hamledilmesi mümkündür. O da bazılarının diğerlerini yüceltmesi, onların işleriyle ilgilenmesi, onlara yardım ve destekte bulunmaya tahsis olunmasıdır. Maksat ise düşmanlara karşı tek bir el olmaları ve her birinin diğerini sevmesinin kendini sevmesi gibi cereyan etmesidir. Lafız
مُحْتَمِلًا لِهَذَا الْمَعْنَى كَانَ حَمْلُهُ عَلَى الْإِرْثِ بَعِيدًا عَنْ دَلَالَةِ اللَّفْظِ، لَا سِيَّمَا وَهُمْ يَقُولُونَ إِنَّ ذَلِكَ الْحُكْمَ صَارَ مَنْسُوخًا بِقَوْلِهِ تعالى في آخر الآية: وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ وَأَيُّ حَاجَةٍ تَحْمِلُنَا عَلَى حَمْلِ اللَّفْظِ عَلَى مَعْنَى لَا إِشْعَارَ لِذَلِكَ اللَّفْظِ بِهِ، ثُمَّ الْحُكْمُ بِأَنَّهُ صَارَ مَنْسُوخًا بِآيَةٍ أُخْرَى مَذْكُورَةٍ مَعَهُ، هَذَا فِي غَايَةِ الْبُعْدِ، اللَّهُمَّ إِلَّا إِذَا حَصَلَ إِجْمَاعُ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ ذَلِكَ، فَحِينَئِذٍ يَجِبُ المصير إليه إلا أن دعوى الإجماع بعيد.
bu manayı taşımaya müsait olunca, onu mirasa hamletmek lafzın delaletinden uzak olur; hele hele onların bu hükmün ayetin sonunda yer alan: { وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ } “Akrabalar birbirlerine [mirasta] daha önceliklidir” kavliyle neshedildiğini söylemeleri karşısında! Lafzın hiç hissettirmediği bir manaya onu hamletmeye, sonra da onunla birlikte zikredilen başka bir ayetle neshedildiğine hükmetmeye bizi sevk eden hangi ihtiyaç olabilir? Bu son derece uzaktır. Ancak müfessirlerin maksadın bu olduğuna dair icması hasıl olursa müstesna; o takdirde buna yönelmek vacip olur, ne var ki icma iddiası uzaktır.
الْقِسْمُ الثَّالِثُ: مِنْ أَقْسَامِ مُؤْمِنِي زَمَانِ الرَّسُولِ ﵇ وَهُمُ الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ مَا وَافَقُوا الرَّسُولَ فِي الْهِجْرَةِ وَبَقُوا فِي مَكَّةَ وَهُمُ المعنيون بقول: وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهاجِرُوا فَبَيَّنَ تَعَالَى حُكْمَهُمْ مِنْ وَجْهَيْنِ:
Resûl (aleyhisselâm) zamanındaki müminlerin kısımlarının üçüncüsü: Onlar, hicrette Resûl'e uymayıp Mekke'de kalan müminlerdir. Onlar: { وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهاجِرُوا } “İman edip de hicret etmeyenler...” kavliyle kastedilenlerdir. Allah Teâlâ onların hükmünü iki vecihten açıklamıştır:
الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: مَا لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهاجِرُوا وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Birincisi: O'nun { مَا لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهاجِرُوا } “hicret edinceye kadar onların velayetinden size hiçbir şey yoktur” kavlidir. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ الْوَلَايَةَ الْمَنْفِيَّةَ فِي هَذِهِ الصُّورَةِ، هِيَ الْوَلَايَةُ الْمُثْبَتَةُ فِي الْقِسْمِ الَّذِي تَقَدَّمَ، فَمَنْ حَمَلَ تِلْكَ الْوَلَايَةَ عَلَى الإرث، زعم أن الولاية المنفية هاهنا هِيَ الْإِرْثُ، وَمَنْ حَمَلَ تِلْكَ الْوَلَايَةَ عَلَى سائر الاعتبارات المذكورة، فكذا هاهنا. وَاحْتَجَّ الذَّاهِبُونَ، إِلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذِهِ الْوَلَايَةِ الْإِرْثُ، بِأَنْ قَالُوا: لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهَا الْوَلَايَةَ بِمَعْنَى النُّصْرَةِ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ تَعَالَى عَطَفَ عَلَيْهِ قَوْلَهُ: وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ وَلَا شَكَّ أَنَّ ذَلِكَ عِبَارَةٌ عَنِ الْمُوَالَاةِ فِي الدِّينِ وَالْمَعْطُوفُ مُغَايِرٌ لِلْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْوَلَايَةِ الْمَذْكُورَةِ أَمْرًا مُغَايِرًا لِمَعْنَى النُّصْرَةِ وَهَذَا الِاسْتِدْلَالُ ضَعِيفٌ، لِأَنَّا حَمَلْنَا تِلْكَ الْوَلَايَةَ عَلَى التَّعْظِيمِ وَالْإِكْرَامِ وَهُوَ أَمْرٌ مُغَايِرٌ لِلنُّصْرَةِ، أَلَا تَرَى أَنَّ الْإِنْسَانَ قَدْ يَنْصُرُ بَعْضَ أَهْلِ الذِّمَّةِ فِي بَعْضِ الْمُهِمَّاتِ وَقَدْ يَنْصُرُ عَبْدَهُ وَأَمَتَهُ بِمَعْنَى الْإِعَانَةِ مَعَ أَنَّهُ لَا يو اليه بِمَعْنَى التَّعْظِيمِ وَالْإِجْلَالِ فَسَقَطَ هَذَا الدَّلِيلُ.
Birinci Mesele: Bil ki bu surette nefyedilen velayet, daha önce geçen kısımda ispat edilen velayettir. Dolayısıyla o velayeti mirasa hamleden kimse, burada nefyedilen velayetin miras olduğunu iddia etmiştir; o velayeti zikredilen diğer mülahazalara hamleden kimse ise burada da öyle demiştir. Bu velayetten muradın miras olduğu görüşüne gidenler şöyle diyerek delil getirdiler: Buradaki velayetin yardım manasındaki velayet olması caiz değildir; bunun delili, Allah Teâlâ'nın bunun üzerine: { وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ } “Eğer dinde sizden yardım isterlerse, yardım etmek üzerinize borçtur” kavlini atfetmiş olmasıdır. Şüphe yok ki bu, dinde yardımlaşmadan ibarettir; matuf (atfedilen) ise matufun aleyh (üzerine atfedilen)den başkadır. Dolayısıyla zikredilen velayetten muradın yardım manasından başka bir husus olması vacip olmuştur. Bu istidlal zayıftır; zira biz o velayeti hürmet ve ikrama hamlettik ki bu da yardımdan başka bir şeydir. Görmez misin ki bir kimse bazı zimmîlere birtakım mühim işlerde yardım edebilir, kölesine ve cariyesine yardım manasında arka çıkabilir; halbuki hürmet ve ta'zim manasında onları dost edinmez. Böylece bu delil düşmüştür.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: حَتَّى يُهاجِرُوا.
İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın { حَتَّى يُهاجِرُوا } “hicret edinceye kadar” kavlidir.
وَاعْلَمْ أَنَّ قوله تعالى: ما لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ يُوهِمُ أَنَّهُمْ لَمَّا لَمْ يُهَاجِرُوا مَعَ رَسُولِ اللَّه ﷺ سَقَطَتْ وِلَايَتُهُمْ مُطْلَقًا، فَأَزَالَ اللَّه تَعَالَى هَذَا الْوَهْمَ بِقَوْلِهِ: مَا لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهاجِرُوا يَعْنِي أَنَّهُمْ لَوْ هَاجَرُوا لَعَادَتْ تِلْكَ الْوَلَايَةُ وَحَصَلَتْ، وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ الْحَمْلُ عَلَى الْمُهَاجَرَةِ وَالتَّرْغِيبُ فِيهَا، لِأَنَّ الْمُسْلِمَ مَتَى سَمِعَ أَنَّ اللَّه تَعَالَى يَقُولُ: إِنْ قَطَعَ الْمُهَاجَرَةَ انْقَطَعَتِ الْوِلَايَةُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْمُسْلِمِينَ وَلَوْ هَاجَرَ حَصَلَتْ تِلْكَ الْوِلَايَةُ وَعَادَتْ عَلَى أَكْمَلِ الْوُجُوهِ، فَلَا شَكَّ أَنَّ هَذَا يَصِيرُ مُرَغِّبًا لَهُ فِي الْهِجْرَةِ، وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْمُهَاجَرَةِ كَثْرَةُ الْمُسْلِمِينَ واجتماعهم وإعانة بعضهم لبعض، وحصول الألفة الشوكة وَعَدَمُ التَّفْرِقَةِ.
Bil ki Allah Teâlâ'nın { مَا لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ } “onların velayetinden size hiçbir şey yoktur” kavli, onlar Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile hicret etmedikleri için velayetlerinin mutlak olarak düştüğü vehmini vermektedir. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { مَا لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهاجِرُوا } “hicret edinceye kadar onların velayetinden size hiçbir şey yoktur” buyurarak bu vehmi gidermiştir; yani hicret ettikleri takdirde o velayet geri döner ve hasıl olur. Bundan maksat hicrete sevk etmek ve ona teşvik etmektir. Çünkü Müslüman bir kimse, Allah Teâlâ'nın: 'Hicreti terk ederse kendisi ile Müslümanlar arasındaki velayet kesilir; hicret ederse bu velayet en mükemmel şekliyle hasıl olur ve geri döner' buyurduğunu işittiğinde, şüphesiz bu durum onu hicrete teşvik edici olur. Hicretten maksat ise Müslümanların çoğalması, bir araya gelmesi, birbirlerine yardım etmesi, aralarında ülfet ve gücün hasıl olması ve tefrikaya düşülmemesidir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَرَأَ حَمْزَةُ مِنْ وَلايَتِهِمْ بِكَسْرِ الْوَاوِ، وَالْبَاقُونَ بِالْفَتْحِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: مَنْ فَتَحَ جَعَلَهَا مِنَ النُّصْرَةِ وَالنَّسَبِ. وَقَالَ: وَالْوِلَايَةُ الَّتِي بِمَنْزِلَةِ الْإِمَارَةِ مَكْسُورَةٌ لِلْفَصْلِ بَيْنَ الْمَعْنَيَيْنِ وَقَدْ يَجُوزُ كَسْرُ الْوَلَايَةِ لِأَنَّ فِي تَوَلِّي بَعْضِ الْقَوْمِ بَعْضًا جِنْسًا مِنَ الصِّنَاعَةِ كَالْقِصَارَةِ وَالْخِيَاطَةِ فَهِيَ مَكْسُورَةٌ. وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ الفارسي: الفتح أجود، لأن الولاية هاهنا مِنَ الدِّينِ وَالْكَسْرُ فِي السُّلْطَانِ.
Üçüncü Mesele: Hamza { مِنْ وَلايَتِهِمْ } kelimesini vâv'ın kesresiyle (vilâyetihim), diğerleri ise fetha ile (velâyetihim) okumuştur. Zeccâc şöyle demiştir: Fetha ile okuyan, bunu nusret (yardım) ve nesepten kılmıştır. Ve demiştir ki: Emirlik derecesindeki vilâyet, iki manayı birbirinden ayırmak için kesrelidir. Velâyetin kesre ile okunması caizdir; çünkü bir topluluğun birbirini veli edinmesinde kasarlık (çamaşırcılık) ve terzilik gibi bir nevi sanat/meslek manası vardır, bu yüzden kesrelidir. Ebû Alî el-Fârisî ise şöyle demiştir: Fetha daha uygundur; zira buradaki velayet dindendir, kesre ise otorite (saltanat) hakkındadır.
وَالْحُكْمُ الثَّانِي: مِنْ أَحْكَامِ هَذَا الْقِسْمِ الثَّالِثِ، قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ.
Bu üçüncü kısmın hükümlerinden ikincisi, Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ } “Eğer dinde sizden yardım isterlerse, yardım etmek üzerinize borçtur.”
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ الْحُكْمَ فِي قَطْعِ الْوَلَايَةِ بَيْنَ تِلْكَ الطَّائِفَةِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، بَيَّنَ أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهُ الْمُقَاطَعَةَ التَّامَّةَ كَمَا فِي حَقِّ الْكُفَّارِ بَلْ هَؤُلَاءِ الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ لَمْ يُهَاجِرُوا لَوِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فَانْصُرُوهُمْ/ وَلَا
Bil ki Allah Teâlâ o müminler zümresiyle velayetin kesilmesine dair hükmü beyan edince, bundan maksadın kâfirler hakkında olduğu gibi tam bir alaka kesme olmadığını beyan etti; bilakis hicret etmeyen bu müminler sizden yardım isterlerse onlara yardım edin / ve
تَخْذُلُوهُمْ. رُوِيَ أَنَّهُ لَمَّا نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: مَا لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهاجِرُوا قَامَ الزُّبَيْرُ وَقَالَ: فَهَلْ نُعِينُهُمْ عَلَى أَمْرٍ إِنِ اسْتَعَانُوا بِنَا؟ فَنَزَلَ وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ.
onları yüzüstü bırakmayın. Rivayet edildiğine göre Allah Teâlâ'nın: { مَا لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهاجِرُوا } “hicret edinceye kadar onların velayetinden size hiçbir şey yoktur” kavli inince Zübeyr kalkıp: 'Bizden yardım isterlerse onlara herhangi bir işte yardım eder miyiz?' dedi; bunun üzerine: { وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ } “Eğer dinde sizden yardım isterlerse, yardım etmek üzerinize borçtur” ayeti indi.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِلَّا عَلى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ وَالْمَعْنَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ لَكُمْ نَصْرُهُمْ عَلَيْهِمْ إِذِ الْمِيثَاقُ مَانِعٌ مِنْ ذَلِكَ.
Sonra Allah Teâlâ: { إِلَّا عَلى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ } “aranızda anlaşma bulunan bir kavim aleyhine olmamak üzere” buyurdu. Manası şudur: Onlara karşı bunlara yardım etmeniz caiz değildir, zira aradaki anlaşma buna engeldir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ } “İnkâr edenler ise birbirlerinin velileridir” buyurdu. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ هَذَا التَّرْتِيبَ الَّذِي اعْتَبَرَهُ اللَّه فِي هَذِهِ الْآيَةِ فِي غَايَةِ الحسن لأنه ذكر هاهنا أَقْسَامًا ثَلَاثَةً: فَالْأَوَّلُ: الْمُؤْمِنُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ وَهُمْ أَفْضَلُ النَّاسِ وَبَيَّنَ أَنَّهُ يَجِبُ أَنْ يُوَالِيَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا.
Birinci Mesele: Bil ki Allah'ın bu ayette gözettiği bu tertip son derece güzeldir; zira burada üç kısım zikretmiştir: Birincisi: Muhacir ve ensardan olan müminlerdir ki onlar insanların en faziletlileridir; onların birbirlerini veli edinmelerinin vacip olduğunu beyan etmiştir.
وَالْقِسْمُ الثَّانِي: الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ لَمْ يُهَاجِرُوا فَهَؤُلَاءِ بِسَبَبِ إِيمَانِهِمْ لَهُمْ فَضْلٌ وَكَرَامَةٌ وَبِسَبَبِ تَرْكِ الْهِجْرَةِ لَهُمْ حَالَةٌ نَازِلَةٌ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ حُكْمُهُمْ حُكْمًا مُتَوَسِّطًا بَيْنَ الْإِجْلَالِ وَالْإِذْلَالِ وَذَلِكَ هُوَ أَنَّ الْوَلَايَةَ الْمُثْبَتَةَ لِلْقِسْمِ الْأَوَّلِ، تَكُونُ مَنْفِيَّةً عَنْ هَذَا الْقِسْمِ، إِلَّا أَنَّهُمْ يَكُونُونَ بِحَيْثُ لَوِ اسْتَنْصَرُوا الْمُؤْمِنِينَ وَاسْتَعَانُوا بِهِمْ نَصَرُوهُمْ وَأَعَانُوهُمْ. فَهَذَا الْحُكْمُ مُتَوَسِّطٌ بَيْنَ الْإِجْلَالِ وَالْإِذْلَالِ. وَأَمَّا الْكُفَّارُ فَلَيْسَ لَهُمُ الْبَتَّةَ مَا يُوجِبُ شَيْئًا مِنْ أَسْبَابِ الْفَضِيلَةِ. فَوَجَبَ كَوْنُ الْمُسْلِمِينَ مُنْقَطِعِينَ عَنْهُمْ مِنْ كُلِّ الوجوه فلا يكون بينهم ولاية ولا مناصلة بوجه من الوجوه، فظهر أن هذا التريب فِي غَايَةِ الْحُسْنِ.
İkinci kısım: Hicret etmeyen müminlerdir. Bunlar imanları sebebiyle bir fazilet ve şerefe sahiptirler; hicreti terk etmeleri sebebiyle de aşağı bir haldedirler. Dolayısıyla bunların hükmünün hürmet ile tahkir arasında orta bir hüküm olması vacip olmuştur; o da birinci kısım için sabit kılınan velayetin bu kısımdan nefyedilmesi, ancak müminlerden yardım ve destek isterlerse onların kendilerine yardım ve destek vermeleri şeklindedir. İşte bu hüküm hürmet ile tahkir arasında orta bir hükümdür. Kâfirlere gelince; onlarda fazilet sebeplerinden hiçbirini gerektiren bir şey asla yoktur. Dolayısıyla Müslümanların her yönden onlarla alakayı kesmiş olmaları vaciptir; aralarında hiçbir şekilde velayet ve dostluk olmaz. Böylece bu tertibin son derece güzel olduğu ortaya çıkmıştır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: قَوْلُهُ: وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْكُفَّارَ فِي الْمُوَارَثَةِ مَعَ اخْتِلَافِ مِلَلِهِمْ كَأَهْلِ مِلَّةٍ وَاحِدَةٍ، فَالْمَجُوسِيُّ يَرِثُ الْوَثَنِيَّ، وَالنَّصْرَانِيُّ يَرِثُ الْمَجُوسِيَّ، لِأَنَّ اللَّه تَعَالَى قَالَ: وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ.
İkinci Mesele: Bazı alimler şöyle demiştir: O'nun { وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ } “İnkâr edenler ise birbirlerinin velileridir” kavli, dinlerinin farklı olmasına rağmen kâfirlerin mirasta tek bir millet ehli gibi olduklarına delalet eder. Dolayısıyla Mecûsî putpereste mirasçı olur, Hristiyan da Mecûsî'ye mirasçı olur; çünkü Allah Teâlâ: { وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ } buyurmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ إِنَّمَا يَسْتَقِيمُ إِذَا حَمَلْنَا الْوَلَايَةَ عَلَى الْإِرْثِ وَقَدْ سَبَقَ الْقَوْلُ فِيهِ، بَلِ الْحَقُّ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ كُفَّارَ قُرَيْشٍ كَانُوا فِي غَايَةِ الْعَدَاوَةِ لِلْيَهُودِ فَلَمَّا ظَهَرَتْ دَعْوَةُ مُحَمَّدٍ ﷺ تَنَاصَرُوا وَتَعَاوَنُوا عَلَى إِيذَائِهِ وَمُحَارَبَتِهِ، فَكَانَ الْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ ذَلِكَ. وَتَمَامُ التَّحْقِيقِ فِيهِ أَنَّ الْجِنْسِيَّةَ عِلَّةُ الضَّمِّ وَشَبِيهُ الشَّيْءِ مُنْجَذِبٌ إِلَيْهِ، وَالْمُشْرِكُونَ وَالْيَهُودُ وَالنَّصَارَى لَمَّا اشْتَرَكُوا فِي عَدَاوَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ صَارَتْ هَذِهِ الْجِهَةُ مُوجِبَةً لِانْضِمَامِ بَعْضِهِمْ إِلَى بَعْضٍ وَقُرْبِ بَعْضِهِمْ مِنْ بَعْضٍ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ مَا أَقْدَمُوا عَلَى تِلْكَ الْعَدَاوَةِ لِأَجْلِ الدِّينِ، لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ كَانَ فِي نِهَايَةِ الْإِنْكَارِ لِدِينِ صَاحِبِهِ، بَلْ كَانَ ذَلِكَ مِنْ أَدَلِّ الدَّلَائِلِ عَلَى أَنَّ تِلْكَ الْعَدَاوَةَ لِمَحْضِ الْحَسَدِ وَالْبَغْيِ وَالْعِنَادِ.
Bil ki bu söz ancak velayeti mirasa hamlettiğimiz takdirde müstakim olur; bu husustaki açıklama ise daha önce geçmişti. Bilakis doğru olan şöyle denilmesidir: Kureyş kâfirleri Yahudilere karşı son derece düşmandılar; Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) daveti ortaya çıkınca, ona eziyet etmek ve onunla savaşmak üzere yardımlaşıp birbirlerine destek oldular. İşte ayetten murat budur. Bu husustaki tam tahkik şudur: Cinsiyet (türdeşlik) birleşmenin sebebidir ve bir şeye benzeyen ona çekilir. Müşrikler, Yahudiler ve Hristiyanlar Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) düşmanlıkta ortak olunca, bu cihet bazılarının bazılarına katılmasına ve bazılarının bazılarına yakınlaşmasına sebep oldu. Bu da onların bu düşmanlığa din uğruna kalkışmadıklarını gösterir; çünkü her biri diğerinin dinini son derece inkâr ediyordu. Bilakis bu durum, o düşmanlığın sırf haset, haddi aşma ve inattan kaynaklandığının en açık delillerindendir.
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ هَذِهِ الْأَحْكَامَ قَالَ: إِلَّا تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ وَفَسادٌ كَبِيرٌ وَالْمَعْنَى: إِنْ لَمْ تَفْعَلُوا مَا أَمَرْتُكُمْ بِهِ فِي هَذِهِ التَّفَاصِيلِ الْمَذْكُورَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ تَحْصُلُ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ/ وَمَفْسَدَةٌ عَظِيمَةٌ، وَبَيَانُ هَذِهِ الْفِتْنَةِ وَالْفَسَادِ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُسْلِمِينَ لَوِ اخْتَلَطُوا بِالْكُفَّارِ فِي زَمَانِ ضَعْفِ الْمُسْلِمِينَ وَقِلَّةِ عَدَدِهِمْ، وَزَمَانِ قُوَّةِ الْكُفَّارِ وَكَثْرَةِ عَدَدِهِمْ، فَرُبَّمَا صَارَتْ تِلْكَ الْمُخَالَطَةُ سَبَبًا لِالْتِحَاقِ الْمُسْلِمِ بِالْكُفَّارِ. الثَّانِي: أَنَّ الْمُسْلِمِينَ لَوْ كَانُوا مُتَفَرِّقِينَ لَمْ يَظْهَرْ مِنْهُمْ جَمْعٌ عَظِيمٌ، فَيَصِيرُ ذَلِكَ سَبَبًا لِجَرَاءَةِ الْكُفَّارِ عَلَيْهِمْ. الثَّالِثُ: أَنَّهُ إِذَا كَانَ جَمْعُ الْمُسْلِمِينَ كُلَّ يوم في الزيادة في العدة وَالْعُدَّةِ، صَارَ ذَلِكَ سَبَبًا لِمَزِيدِ رَغْبَتِهِمْ فِيمَا هُمْ فِيهِ وَرَغْبَةِ الْمُخَالِفِ فِي الِالْتِحَاقِ بِهِمْ.
Sonra Allah Teâlâ bu hükümleri beyan edince: { إِلَّا تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ وَفَسادٌ كَبِيرٌ } “Eğer bunu yapmazsanız yeryüzünde bir fitne ve büyük bir fesat olur” buyurdu. Manası: Eğer zikredilen bu önceki tafsilatta size emrettiğim şeyleri yapmazsanız, yeryüzünde bir fitne / ve büyük bir fesat meydana gelir, demektir. Bu fitne ve fesadın açıklaması birkaç vecihten yapılır: Birincisi: Müslümanlar zayıf ve sayıca az oldukları bir dönemde, kâfirlerin ise güçlü ve sayıca çok oldukları bir dönemde kâfirlerle iç içe olsalardı, bu kaynaşma belki de Müslümanın kâfirlere katılmasına sebep olurdu. İkincisi: Müslümanlar dağınık olsalardı aralarından büyük bir topluluk ortaya çıkmazdı, bu da kâfirlerin onlara karşı cüretkâr olmasına sebep olurdu. Üçüncüsü: Müslümanların topluluğu her geçen gün sayı ve teçhizat bakımından arttığında, bu durum onların içinde bulundukları duruma rağbetlerinin artmasına ve muhalifin de onlara katılma arzusuna sebep olurdu.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ هَذَا الْقِسْمَ الثَّالِثَ، عَادَ إِلَى ذِكْرِ الْقِسْمِ الْأَوَّلِ وَالثَّانِي مَرَّةً أُخْرَى فَقَالَ: وَالَّذِينَ
Bil ki Allah Teâlâ bu üçüncü kısmı zikredince, tekrar birinci ve ikinci kısmı zikretmeye dönerek şöyle buyurdu: { وَالَّذِينَ }
آمَنُوا وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ.
{ آمَنُوا وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ } “İman edip hicret edenler, Allah yolunda cihad edenler ve [onları] barındırıp yardım edenler var ya, işte onlar gerçek müminlerin ta kendileridir. Onlar için bir bağışlanma ve bol ve şerefli bir rızık vardır.”
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا لَيْسَ بِتَكْرَارٍ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَهُمْ أَوَّلًا لِيُبَيِّنَ حُكْمَهُمْ وَهُوَ وَلَايَةُ بَعْضِهِمْ بَعْضًا، ثُمَّ إِنَّهُ تعالى ذكرهم هاهنا لِبَيَانِ تَعْظِيمِ شَأْنِهِمْ وَعُلُوِّ دَرَجَتِهِمْ، وَبَيَانُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْإِعَادَةَ تَدُلُّ عَلَى مَزِيدِ الاهتمام بحالهم وذلك يدل على الشرف التعظيم. والثاني: وهو أنه تعالى أثنى عليهم هاهنا مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ:
Bil ki bu bir tekrar değildir; zira Allah Teâlâ onların hükmünü, yani birbirlerini veli edinmelerini beyan etmek için onları önce zikretmişti. Sonra Allah Teâlâ şanlarının yüceliğini ve derecelerinin yüksekliğini beyan etmek için onları burada zikretmiştir. Bunun açıklaması iki vecihtendir: Birincisi: Tekrar etmek onların durumuna daha fazla önem verildiğini gösterir; bu da şeref ve ta'zime delalet eder. İkincisi: Allah Teâlâ burada onları üç vecihten övmüştür:
أَوَّلُهَا: قَوْلُهُ: أُولئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا فَقَوْلُهُ: أُولئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ يُفِيدُ الْحَصْرَ وَقَوْلُهُ: حَقًّا يُفِيدُ الْمُبَالَغَةَ فِي وَصْفِهِمْ بِكَوْنِهِمْ مُحِقِّينَ مُحَقِّقِينَ فِي طَرِيقِ الدِّينِ، وَالْأَمْرُ فِي الْحَقِيقَةِ كَذَلِكَ، لِأَنَّ مَنْ لَمْ يَكُنْ مُحِقًّا فِي دِينِهِ لَمْ يَتَحَمَّلْ تَرْكَ الْأَدْيَانِ السَّالِفَةِ، وَلَمْ يُفَارِقِ الْأَهْلَ وَالْوَطَنَ وَلَمْ يَبْذُلِ النَّفْسَ وَالْمَالَ وَلَمْ يَكُنْ فِي هَذِهِ الْأَحْوَالِ مِنَ الْمُتَسَارِعِينَ الْمُتَسَابِقِينَ. وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ: لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَتَنْكِيرُ لَفْظِ الْمَغْفِرَةِ يَدُلُّ عَلَى الْكَمَالِ كَمَا أَنَّ التَّنْكِيرَ فِي قَوْلِهِ: وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلى حَياةٍ [الْبَقَرَةِ: ٩٦] يَدُلُّ عَلَى كَمَالِ تِلْكَ الْحَيَاةِ، وَالْمَعْنَى: لَهُمْ مَغْفِرَةٌ تَامَّةٌ كَامِلَةٌ عَنْ جَمِيعِ الذُّنُوبِ وَالتَّبِعَاتِ. وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ: وَرِزْقٌ كَرِيمٌ وَالْمُرَادُ مِنْهُ الثَّوَابُ الرَّفِيعُ الشَّرِيفُ. وَالْحَاصِلُ: أَنَّهُ تَعَالَى شَرَحَ حَالَهُمْ فِي الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ، أَمَّا فِي الدُّنْيَا فَقَدْ وَصَفَهُمْ بِقَوْلِهِ:
Birincisi: O'nun { أُولئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا } “işte onlar gerçek müminlerin ta kendileridir” kavlidir. { أُولئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ } kavli hasr ifade eder; { حَقًّا } kavli ise din yolunda hak üzere olan ve hakikati gerçekleştiren kimseler olduklarını nitelemede mübalağa ifade eder. Hakikatte durum da böyledir; çünkü dininde samimi ve hak üzere olmayan kimse geçmiş dinleri terk etmeye katlanamaz, aileden ve vatandan ayrılamaz, canını ve malını feda edemez ve bu hallerde öne geçenlerden ve yarışanlardan olamazdı. İkincisi: O'nun { لَهُمْ مَغْفِرَةٌ } “onlar için bir bağışlanma vardır” kavlidir. Mağfiret lafzının nekire (belirsiz) gelmesi kemale delalet eder; tıpkı: { وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلى حَياةٍ } [el-Bakara: 96] “Andolsun ki sen onları hayata karşı insanların en hırslısı olarak bulursun” kavlindeki nekireliğin o hayatın kemaline delalet etmesi gibi. Manası: Onlar için bütün günahlardan ve sorumluluklardan tam ve kâmil bir bağışlanma vardır, demektir. Üçüncüsü: O'nun { وَرِزْقٌ كَرِيمٌ } “ve bol ve şerefli bir rızık vardır” kavlidir; bundan maksat ise yüce ve şerefli sevaptır. Hâsılı: Allah Teâlâ onların dünyadaki ve ahiretteki halini açıklamıştır. Dünyadaki haline gelince, onları şu kavliyle nitelendirmiştir:
أُولئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا وَأَمَّا فِي الْآخِرَةِ فَالْمَقْصُودُ إِمَّا دَفْعُ الْعِقَابِ، وَإِمَّا جَلْبُ الثَّوَابِ، أَمَّا دَفْعُ الْعِقَابِ فَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَمَّا جَلْبُ الثَّوَابِ فَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَرِزْقٌ كَرِيمٌ وَهَذِهِ السَّعَادَاتُ الْعَالِيَةُ إِنَّمَا حَصَلَتْ لِأَنَّهُمْ أَعْرَضُوا عَنِ اللَّذَّاتِ الْجُسْمَانِيَّةِ، فَتَرَكُوا الْأَهْلَ وَالْوَطَنَ وَبَذَلُوا النَّفْسَ وَالْمَالَ، وَذَلِكَ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّهُ لَا طَرِيقَ إِلَى تَحْصِيلِ السَّعَادَاتِ إِلَّا بِالْإِعْرَاضِ عَنْ هَذِهِ الْجُسْمَانِيَّاتِ.
{ أُولئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا } “İşte onlar gerçek müminlerin ta kendileridir.” Ahiretteki haline gelince; maksat ya azabın defedilmesi ya da sevabın celbedilmesidir. Azabın defedilmesine gelince, O'nun { لَهُمْ مَغْفِرَةٌ } “onlar için bir bağışlanma vardır” kavliyle kastedilen budur. Sevabın celbedilmesine gelince, O'nun { وَرِزْقٌ كَرِيمٌ } “ve bol ve şerefli bir rızık vardır” kavliyle kastedilen de budur. Bu yüce mutluluklar ancak cismanî lezzetlerden yüz çevirdikleri için hasıl olmuştur; nitekim aileyi ve vatanı terk etmişler, canı ve malı feda etmişlerdir. Bu da mutlulukları elde etmenin ancak bu cismanî şeylerden yüz çevirmekle mümkün olacağına bir uyarıdır.
الْقِسْمُ الرَّابِعُ: مِنْ مُؤْمِنِي زَمَانِ مُحَمَّدٍ ﷺ هُمُ الَّذِينَ لَمْ يُوَافِقُوا الرَّسُولَ فِي الْهِجْرَةِ إِلَّا أَنَّهُمْ بَعْدَ ذَلِكَ هَاجَرُوا إِلَيْهِ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا مَعَكُمْ فَأُولئِكَ مِنْكُمْ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) zamanındaki müminlerin dördüncü kısmı: Onlar, hicrette Resûl'e uymayan, ancak daha sonra ona hicret eden kimselerdir. Allah Teâlâ'nın şu kavlinden murat da budur: { وَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا مَعَكُمْ فَأُولئِكَ مِنْكُمْ } “Daha sonra iman edip hicret eden ve sizinle beraber cihad edenlere gelince, işte onlar da sizdendir.” Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: مِنْ بَعْدُ نَقَلَ الْوَاحِدِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: بَعْدَ الْحُدَيْبِيَةِ وَهِيَ الْهِجْرَةُ الثَّانِيَةُ، وَقِيلَ بَعْدَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَقِيلَ: بَعْدَ يَوْمِ بَدْرٍ، وَالْأَصَحُّ أَنَّ الْمُرَادَ وَالَّذِينَ هَاجَرُوا بَعْدَ الْهِجْرَةِ الْأُولَى، وَهَؤُلَاءِ هُمُ التَّابِعُونَ بِإِحْسَانٍ كَمَا قَالَ: وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ [التَّوْبَةِ: ١٠٠] .
Birinci Mesele: Allah Teâlâ'nın { مِنْ بَعْدُ } “daha sonra” kavlinden neyin kastedildiği hususunda ihtilaf ettiler. Vâhidî, İbn Abbâs'tan: "Hudeybiye'den sonra; bu da ikinci hicrettir" dediğini nakletmiştir. "Bu ayetin inişinden sonra" denildiği gibi, "Bedir gününden sonra" da denilmiştir. En sahih olanı, maksadın ilk hicretten sonra hicret edenler olduğudur; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ } [et-Tevbe: 100] “...ve onlara güzellikle tabi olanlar var ya, Allah onlardan razı olmuştur, onlar da O'ndan razı olmuşlardır” buyurduğu gibi, bunlar da güzellikle tabi olanlardır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْأَصَحُّ أَنَّ الْهِجْرَةَ انْقَطَعَتْ بِفَتْحِ مَكَّةَ لِأَنَّ عِنْدَهُ صَارَتْ مَكَّةُ بَلَدَ الْإِسْلَامِ وَقَالَ الْحَسَنُ:
İkinci Mesele: En sahih olan görüşe göre hicret Mekke'nin fethiyle sona ermiştir; çünkü fethin gerçekleşmesiyle Mekke İslam yurdu haline gelmiştir. Hasan[-ı Basrî] ise şöyle demiştir:
الْهِجْرَةُ غَيْرُ مُنْقَطِعَةٍ أَبَدًا، وَأَمَّا
Hicret asla kesintiye uğramaz.
قَوْلُهُ ﵇: «لَا هِجْرَةَ بَعْدَ الْفَتْحِ»
O'nun (aleyhisselâm): «Fetihten sonra hicret yoktur» kavline gelince;
فَالْمُرَادُ الْهِجْرَةُ الْمَخْصُوصَةُ، فَإِنَّهَا انْقَطَعَتْ بِالْفَتْحِ وَبِقُوَّةِ الْإِسْلَامِ. أَمَّا لَوِ اتَّفَقَ فِي بَعْضِ الْأَزْمَانِ كَوْنُ الْمُؤْمِنِينَ فِي بَلَدٍ وَفِي عَدَدِهِمْ قِلَّةٌ، وَيَحْصُلُ لِلْكُفَّارِ بِسَبَبِ كَوْنِهِمْ مَعَهُمْ شَوْكَةٌ وَإِنْ هَاجَرَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ تِلْكَ الْبَلْدَةِ وَانْتَقَلُوا إِلَى بَلْدَةٍ أُخْرَى ضَعُفَتْ شَوْكَةُ الْكُفَّارِ، فَهَهُنَا تَلْزَمُهُمُ الْهِجْرَةُ عَلَى مَا قَالَهُ الْحَسَنُ، لِأَنَّهُ قَدْ حَصَلَ فِيهِمْ مِثْلُ الْعِلَّةِ فِي الْهِجْرَةِ مِنْ مَكَّةَ إِلَى الْمَدِينَةِ.
bundan maksat [o döneme] mahsus olan hicrettir; zira o hicret fetihle ve İslam'ın güçlenmesiyle sona ermiştir. Fakat şayet bazı zamanlarda müminlerin bir beldede bulunup sayılarının az olması ve onların kâfirlerle birlikte bulunması sebebiyle kâfirlere bir güç hasıl olması; Müslümanların o beldeden başka bir beldeye hicret edip taşınmaları halinde ise kâfirlerin gücünün zayıflaması söz konusu olursa, Hasan'ın dediğine göre burada hicret etmeleri onlara vacip olur; zira Mekke'den Medine'ye hicretteki illetin bir benzeri onlar hakkında da hasıl olmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: فَأُولئِكَ مِنْكُمْ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَرْتَبَةَ هَؤُلَاءِ دُونَ مَرْتَبَةِ الْمُهَاجِرِينَ السَّابِقِينَ لِأَنَّهُ أَلْحَقَ هَؤُلَاءِ بِهِمْ وَجَعَلَهُمْ مِنْهُمْ فِي مَعْرِضِ التَّشْرِيفِ، وَلَوْلَا كَوْنُ الْقِسْمِ الْأَوَّلِ أَشْرَفَ وَإِلَّا لَمَا صَحَّ هَذَا الْمَعْنَى.
Üçüncü Mesele: O'nun { فَأُولئِكَ مِنْكُمْ } “işte onlar da sizdendir” kavli, bunların mertebesinin önceki muhacirlerin mertebesinden daha aşağı olduğuna delalet eder; çünkü Allah bunları şereflendirme makamında onlara ilhak etmiş ve onlardan kılmıştır. Şayet birinci kısım daha şerefli olmasaydı, bu mana sahih olmazdı.
فَهَذَا شَرْحُ هَذِهِ الْأَقْسَامِ الْأَرْبَعَةِ الَّتِي ذَكَرَهَا اللَّه تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ.
İşte Allah Teâlâ'nın bu ayette zikrettiği dört kısmın şerhi budur.
ثم قال تعالى: وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اللَّهِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اللَّهِ } “Allah'ın Kitabı'nda akrabalar birbirlerine [mirasta] daha önceliklidir” buyurdu. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الَّذِينَ قَالُوا الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: أُولئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ وِلَايَةُ الْمِيرَاثِ قَالُوا هَذِهِ الْآيَةُ نَاسِخَةٌ لَهُ، فَإِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ الْإِرْثَ كَانَ بِسَبَبِ النُّصْرَةِ وَالْهِجْرَةِ، وَالْآنَ قَدْ صَارَ ذَلِكَ مَنْسُوخًا فَلَا يَحْصُلُ الْإِرْثُ إِلَّا بِسَبَبِ الْقَرَابَةِ وَقَوْلُهُ: فِي كِتابِ اللَّهِ الْمُرَادُ مِنْهُ السِّهَامُ الْمَذْكُورَةُ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ، وَأَمَّا الَّذِينَ فَسَّرُوا تِلْكَ الْآيَةَ بِالنُّصْرَةِ وَالْمَحَبَّةِ وَالتَّعْظِيمِ قَالُوا: إِنَّ تِلْكَ الْوِلَايَةَ لَمَّا كَانَتْ مُحْتَمِلَةً لِلْوِلَايَةِ بِسَبَبِ الْمِيرَاثِ بَيَّنَ اللَّه تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ وِلَايَةَ الْإِرْثِ إِنَّمَا تَحْصُلُ بِسَبَبِ الْقَرَابَةِ، إِلَّا مَا خَصَّهُ الدَّلِيلُ، فَيَكُونُ الْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ إِزَالَةَ هَذَا الْوَهْمِ، وَهَذَا أَوْلَى، لِأَنَّ تَكْثِيرَ النَّسْخِ مِنْ غَيْرِ ضَرُورَةٍ وَلَا حَاجَةٍ لَا يَجُوزُ.
Birinci Mesele: Allah Teâlâ'nın { أُولئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ } kavlinden maksadın miras velayeti olduğunu söyleyenler, bu ayetin onu neshettiğini söylemişlerdir; zira Allah Teâlâ mirasın yardım ve hicret sebebiyle olduğunu beyan etmişti, şimdi ise bu neshedilmiştir ve miras ancak akrabalık sebebiyle hasıl olur. O'nun { فِي كِتابِ اللَّهِ } kavlinden maksat ise Nisâ Suresi'nde zikredilen paylardır. O ayeti yardım, sevgi ve ta'zim ile tefsir edenlere gelince; onlar şöyle demişlerdir: O velayetin miras sebebiyle olan velayet olma ihtimali bulununca, Allah Teâlâ bu ayette miras velayetinin ancak -delilin tahsis ettiği müstesna- akrabalık sebebiyle hasıl olacağını beyan etmiştir; dolayısıyla bu sözden maksat bu vehmi gidermektir. Bu [ikinci görüş] daha evladır; çünkü zaruret ve ihtiyaç olmaksızın neshin çoğaltılması caiz değildir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: تَمَسَّكَ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّه بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵃ فِي كِتَابِهِ إِلَى أَبِي جَعْفَرٍ الْمَنْصُورِ بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي أَنَّ الْإِمَامَ بَعْدَ رَسُولِ اللَّه ﷺ هُوَ عَلِيُّ بْنُ أبي طالب فقال: قوله تعالى: وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ يَدُلُّ عَلَى ثُبُوتِ الْوِلَايَةِ وَلَيْسَ فِي الْآيَةِ شَيْءٌ مُعَيَّنٌ فِي ثُبُوتِ هَذِهِ الْأَوْلَوِيَّةِ، فَوَجَبَ حَمْلُهُ عَلَى الْكُلِّ إِلَّا مَا خَصَّهُ الدَّلِيلُ، وَحِينَئِذٍ يَنْدَرِجُ فِيهِ الْإِمَامَةُ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ أَبَا بَكْرٍ كَانَ مِنْ أُولِي الْأَرْحَامِ لِمَا نُقِلَ أَنَّهُ عَلَيْهِ/ السَّلَامُ أَعْطَاهُ سُورَةَ بَرَاءَةَ لِيُبَلِّغَهَا إِلَى الْقَوْمِ، ثُمَّ بَعَثَ عَلِيًّا خَلْفَهُ وَأَمَرَ بِأَنْ يَكُونَ الْمُبَلِّغَ هُوَ عَلِيٌّ، وَقَالَ: «لَا يُؤَدِّيهَا إِلَّا رَجُلٌ مِنِّي» وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَبَا بَكْرٍ مَا كَانَ مِنْهُ، فَهَذَا هُوَ وَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ بِهَذِهِ الْآيَةِ.
İkinci Mesele: Muhammed b. Abdillâh b. el-Hasen b. el-Hasen b. Alî b. Ebî Tâlib (radıyallâhu anhüm), Ebû Ca'fer el-Mansûr'a yazdığı mektupta Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) sonra imamın Ali b. Ebî Tâlib olduğuna dair bu ayeti delil getirerek şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın { وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ } kavli velayetin sübutuna delalet eder; ayette bu önceliğin sübutu hususunda belirli bir şey yoktur, dolayısıyla delilin tahsis ettiği müstesna bunun bütününe hamledilmesi vaciptir. O takdirde imamet de buna dahil olur. 'Ebû Bekir de akrabalardandı' denilemez; çünkü nakledildiğine göre Resûl (aleyhisselâm) insanlara tebliğ etmesi için Berâe (Tevbe) Suresi'ni ona vermiş, sonra arkasından Ali'yi göndermiş ve tebliğ edenin Ali olmasını emrederek: «Bunu ancak benden olan bir adam tebliğ eder» buyurmuştur. Bu da Ebû Bekir'in ondan olmadığına delalet eder. İşte bu ayetle istidlal etmenin vechi budur.
وَالْجَوَابُ: إِنْ صَحَّتْ هَذِهِ الدَّلَالَةُ كَانَ الْعَبَّاسُ أَوْلَى بِالْإِمَامَةِ، لِأَنَّهُ كَانَ أَقْرَبَ إِلَى رَسُولِ اللَّه مِنْ عَلِيٍّ.
Cevap: Eğer bu delalet sahih olsaydı, Abbâs imamete daha layık olurdu; zira o, Resûlullah'a Ali'den daha yakındı.
وَبِهَذَا الْوَجْهِ أَجَابَ أَبُو جَعْفَرٍ الْمَنْصُورُ عَنْهُ.
Ebû Ca'fer el-Mansûr da ona bu vecihle cevap vermiştir.