Binûn

Tevbe Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَقَدْ كَانَ مَذْهَبُهُ أَنَّ ذَلِكَ مَعْلُومٌ مِنْ دِينِ الرَّسُولِ ﵇ كَمَا يُعْلَمُ سَائِرُ الشَّرَائِعِ الظَّاهِرَةِ.

Onun mezhebi/görüşü, bunun da tıpkı diğer açık şeriatlerin (hükümlerin) bilinmesi gibi Resûl'ün aleyhisselâm dininden [zaruri olarak] bilindiği yönündeydi.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَدْ تَكَلَّمْنَا فِي حَقِيقَةِ التَّوْبَةِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي قَوْلِهِ: فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ فَتابَ عَلَيْهِ [الْبَقَرَةِ: ٣٧] رَوَى الْحَسَنُ أَنَّ أَسِيرًا نَادَى بِحَيْثُ يُسْمِعُ الرَّسُولَ أَتُوبُ إِلَى اللَّه وَلَا أَتُوبُ إِلَى مُحَمَّدٍ ثَلَاثًا، فَقَالَ ﵇: عَرَفَ الْحَقَّ لِأَهْلِهِ فَأَرْسِلُوهُ.

Üçüncü Mesele: Tövbenin mahiyeti hakkında Bakara Suresi'ndeki { فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ فَتابَ عَلَيْهِ } [Bakara 37] kavlinde konuşmuştuk. Hasan[-ı Basrî], bir esirin Resûl'e duyuracak şekilde üç defa: 'Allah'a tövbe ederim, Muhammed'e tövbe etmem' diye seslendiğini, bunun üzerine [Resûlullah'ın] aleyhisselâm: 'Hakkı ehline teslim etti/tanıdı, onu salıverin' buyurduğunu rivayet etmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: فَخَلُّوا سَبِيلَهُمْ قِيلَ إِلَى الْبَيْتِ الْحَرَامِ، وَقِيلَ إِلَى التَّصَرُّفِ فِي مُهِمَّاتِهِمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ لِمَنْ تَابَ وَآمَنَ. وَفِيهِ لَطِيفَةٌ وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى ضَيَّقَ عَلَيْهِمْ جَمِيعَ الْخَيْرَاتِ وَأَلْقَاهُمْ فِي جَمِيعِ الْآفَاتِ، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّهُمْ لَوْ تَابُوا عَنِ الْكُفْرِ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ فَقَدْ تَخَلَّصُوا عَنْ كُلِّ تِلْكَ الْآفَاتِ فِي الدُّنْيَا، فَنَرْجُو مِنْ فَضْلِ اللَّه أَنْ يَكُونَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَيْضًا فَالتَّوْبَةُ عِبَارَةٌ عَنْ تَطْهِيرِ الْقُوَّةِ النَّظَرِيَّةِ عَنِ الْجَهْلِ، وَالصَّلَاةُ وَالزَّكَاةُ عِبَارَةٌ عَنْ تَطْهِيرِ الْقُوَّةِ الْعَمَلِيَّةِ عَمَّا لَا يَنْبَغِي وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كَمَالَ السَّعَادَةِ منوط بهذا المعنى.

Dördüncü Mesele: Ayetteki { فَخَلُّوا سَبِيلَهُمْ } kavli hakkında, 'Mescid-i Haram'a doğru [yollarını serbest bırakın]' denildiği gibi, tövbe edip iman eden kimseler için 'Kendi işlerini görmeleri için [serbest bırakın, muhakkak ki Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir]' de denilmiştir. Bunda latif bir nükte vardır: Allah Teâlâ onlara bütün hayır yollarını daraltmış ve onları her türlü afete maruz bırakmıştı. Sonra şayet küfürden tövbe eder, namazı kılar ve zekâtı verirlerse dünyada bütün o afetlerden kurtulmuş olacaklarını açıkladı. Allah'ın lütfundan umarız ki kıyamet gününde de durum böyle olsun. Zira tövbe, nazarî (teorik/düşünsel) gücün cehaletten arındırılması; namaz ve zekât ise amelî gücün uygunsuz şeylerden arındırılmasıdır. Bu da tam saadetin bu manaya bağlı olduğunu gösterir.

[سورة التوبة (٩) : آية ٦]

[Tevbe Suresi (9): Ayet 6]

وَإِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجارَكَ فَأَجِرْهُ حَتَّى يَسْمَعَ كَلامَ اللَّهِ ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْلَمُونَ (٦)

{ وَإِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجارَكَ فَأَجِرْهُ حَتَّى يَسْمَعَ كَلامَ اللَّهِ ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْلَمُونَ } “Eğer müşriklerden biri senden sığınma hakkı isterse, Allah'ın kelamını işitinceye kadar ona sığınma hakkı tanı. Sonra da onu güven içinde olacağı yere ulaştır. Bu, onların bilmeyen bir topluluk olmalarındandır.” (6)

فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Ayetle ilgili meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي تَقْرِيرِ وَجْهِ النَّظْمِ نُقِلَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ رَجُلًا مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَالَ لِعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ إِنْ أَرَدْنَا أَنْ نَأْتِيَ الرَّسُولَ بَعْدَ انْقِضَاءِ هَذَا الْأَجَلِ لِسَمَاعِ كَلَامِ اللَّه أَوْ لِحَاجَةٍ أُخْرَى فَهَلْ نُقْتَلُ، فَقَالَ عَلِيٌّ: «لَا» إِنَّ اللَّه تَعَالَى قَالَ: وَإِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجارَكَ فَأَجِرْهُ أَيْ فَأَمِّنْهُ حَتَّى يَسْمَعَ كَلَامَ اللَّه، وَتَقْرِيرُ هَذَا الْكَلَامِ: أَنْ نَقُولَ: إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَوْجَبَ بَعْدَ انْسِلَاخِ الْأَشْهُرِ/ الْحُرُمِ قَتْلَ الْمُشْرِكِينَ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ حُجَّةَ اللَّه تَعَالَى قَدْ قَامَتْ عَلَيْهِمْ وَأَنَّ مَا ذَكَرَهُ الرَّسُولُ قَبْلَ ذَلِكَ مِنْ أَنْوَاعِ الدَّلَائِلِ وَالْبَيِّنَاتِ كَفَى فِي إِزَاحَةِ عُذْرِهِمْ وَعِلَّتِهِمْ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنَّ أَحَدًا مِنَ الْمُشْرِكِينَ لَوْ طَلَبَ الدَّلِيلَ وَالْحُجَّةَ لَا يُلْتَفَتُ إِلَيْهِ، بَلْ يُطَالَبُ إِمَّا بِالْإِسْلَامِ وَإِمَّا بِالْقَتْلِ، فَلَمَّا كَانَ هَذَا الْكَلَامُ وَاقِعًا فِي الْقَلْبِ لَا جَرَمَ ذَكَرَ اللَّه هَذِهِ الْآيَةَ إِزَالَةً لِهَذِهِ الشُّبْهَةِ، وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ بَيَانُ أَنَّ الْكَافِرَ إِذَا جَاءَ طَالِبًا لِلْحُجَّةِ وَالدَّلِيلِ أَوْ جَاءَ طَالِبًا لِاسْتِمَاعِ الْقُرْآنِ، فَإِنَّهُ يَجِبُ إِمْهَالُهُ وَيَحْرُمُ قَتْلُهُ وَيَجِبُ إِيصَالُهُ إِلَى مَأْمَنِهِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ شَرْعِ الْقَتْلِ قَبُولُ الدِّينِ وَالْإِقْرَارُ بِالتَّوْحِيدِ، وَيَدُلُّ أَيْضًا عَلَى أَنَّ النَّظَرَ فِي دِينِ اللَّه أَعْلَى الْمَقَامَاتِ وَأَعْلَى الدَّرَجَاتِ، فَإِنَّ الْكَافِرَ الَّذِي صَارَ دَمُهُ مُهْدَرًا لَمَّا أَظْهَرَ مِنْ نَفْسِهِ كَوْنَهُ طَالِبًا لِلنَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ زَالَ ذَلِكَ الْإِهْدَارُ، وَوَجَبَ عَلَى الرَّسُولِ أَنْ يُبْلِغَهُ مَأْمَنَهُ.

Birinci Mesele: Nazmın (ayetlerin diziliş) yönünün açıklanması hakkındadır. İbn Abbâs'tan şöyle dediği nakledilmiştir: Müşriklerden bir adam Ali b. Ebî Tâlib'e: 'Bu süre bittikten sonra Allah'ın kelamını işitmek veya başka bir ihtiyaç için Resûl'e gelmek istesek öldürülür müyüz?' diye sordu. Ali: 'Hayır!' dedi, 'Muhakkak ki Allah Teâlâ: { وَإِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجارَكَ فَأَجِرْهُ } yani Allah'ın kelamını işitinceye kadar ona eman/güvence ver buyurmuştur.' Bu sözün izahı şudur: Biz deriz ki: Allah Teâlâ haram aylar/ çıktıktan sonra müşriklerin öldürülmesini farz kılınca bu, Allah Teâlâ'nın hüccetinin onlara karşı ikame edildiğini ve Resûl'ün bundan önce zikrettiği çeşitli deliller ile beyyinelerin onların mazeretlerini ve bahanelerini ortadan kaldırmaya yettiğini gösterdi. Bu da müşriklerden biri delil ve hüccet talep edecek olsa ona itibar edilmemesini, bilakis ondan ya İslam'ın ya da öldürülmenin istenmesini gerektirir. Bu düşünce akla gelebileceği için Allah Teâlâ bu şüpheyi gidermek maksadıyla bu ayeti zikretmiştir. Buradaki maksat şudur: Kâfir kimse hüccet ve delil aramak veya Kur'an'ı dinlemek için geldiğinde ona mühlet verilmesi vacip, öldürülmesi haram ve güven içinde olacağı yere ulaştırılması vaciptir. Bu da öldürmenin meşru kılınmasındaki maksadın dinin kabul edilmesi ve tevhidi ikrar olduğunu gösterir. Ayrıca Allah'ın dini üzerinde tefekkür etmenin/düşünmenin en yüce makamlardan ve en üstün derecelerden olduğunu gösterir. Nitekim kanı heder olan (dokunulmazlığı kalkan) bir kâfir, kendisinde düşünme ve delil arama isteği izhar edince o heder olma durumu ortadan kalkmış ve Resûl'ün onu güvenli yerine ulaştırması vacip olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَحَدٌ مُرْتَفِعٌ بِفِعْلٍ مُضْمَرٍ يُفَسِّرُهُ الظَّاهِرُ، وَتَقْدِيرُهُ: وَإِنِ اسْتَجَارَكَ أَحَدٌ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَرْتَفِعَ بِالِابْتِدَاءِ لِأَنَّ إِنْ مِنْ عَوَامِلِ الْفِعْلِ لَا يَدْخُلُ عَلَى غَيْرِهِ.

İkinci Mesele: 'Ahad' (أَحَدٌ) kelimesi, açıkta olan fiilin tefsir ettiği gizli bir fiil ile merfudur; takdiri ise 'Ve in isteceareke ahadün' (وَإِنِ اسْتَجَارَكَ أَحَدٌ) şeklindedir. İbtida (mübteda olma) ile merfu olması caiz değildir; çünkü 'in' (إِنْ) şart edatı fiil amillerindendir, fiilden başkasına dahil olmaz.

فَإِنْ قِيلَ: لَمَّا كَانَ التَّقْدِيرُ مَا ذَكَرْتُمْ فَمَا الْحِكْمَةُ فِي تَرْكِ هَذَا التَّرْتِيبِ الْحَقِيقِيِّ؟

Eğer: 'Takdir zikrettiğiniz gibi olduğuna göre bu hakiki dizilişi terk etmenin hikmeti nedir?' denilirse,

قُلْنَا: الْحِكْمَةُ فِيهِ مَا ذَكَرَهُ سِيبَوَيْهِ، وَهُوَ إِنَّهُمْ يُقَدِّمُونَ الْأَهَمَّ وَالَّذِي هُمْ بِشَأْنِهِ، أَعْنَى وَقَدْ بَيَّنَّا هاهنا أَنَّ ظَاهِرَ الدَّلِيلِ يَقْتَضِي إِبَاحَةَ دَمِ الْمُشْرِكِينَ، فَقُدِّمَ ذِكْرُهُ لِيَدُلَّ ذَلِكَ عَلَى مَزِيدِ الْعِنَايَةِ بِصَوْنِ دَمِهِ عَنِ الْإِهْدَارِ، قَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى إِنْ طَلَبَ مِنْكَ أَحَدٌ مِنْهُمْ أَنْ تُجِيرَهُ مِنَ الْقَتْلِ إِلَى أَنْ يَسْمَعَ كَلَامَ اللَّه فَأَجِرْهُ.

Biz deriz ki: Bundaki hikmet Sîbeveyh'in zikrettiği husustur; o da onların daha önemli olanı ve önem verdikleri şeyi öne almalarıdır. Şunu kastediyorum: Biz burada delilin zahirinin müşriklerin kanının mübah olmasını gerektirdiğini açıklamıştık. Dolayısıyla onun kanının heder olmaktan korunmasına yönelik fazladan ihtimamı göstermek için zikri öne alınmıştır. Zeccâc şöyle demiştir: Mana; 'Eğer onlardan biri Allah'ın kelamını işitinceye kadar kendisini öldürülmekten korumanı/sığınma hakkı tanımanı isterse ona sığınma hakkı tanı' demektir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ كَلَامَ اللَّه يَسْمَعُهُ الْكَافِرُ وَالْمُؤْمِنُ وَالزِّنْدِيقُ وَالصِّدِّيقُ وَالَّذِي يَسْمَعُهُ جُمْهُورُ الْخَلْقِ لَيْسَ إِلَّا هَذِهِ الْحُرُوفَ وَالْأَصْوَاتَ، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ كَلَامَ اللَّه لَيْسَ إِلَّا هَذِهِ الْحُرُوفَ وَالْأَصْوَاتَ، ثُمَّ مِنَ الْمَعْلُومِ بِالضَّرُورَةِ أَنَّ الْحُرُوفَ وَالْأَصْوَاتَ لَا تَكُونُ قَدِيمَةً، لِأَنَّ تَكَلُّمَ اللَّه بِهَذِهِ الْحُرُوفِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مَعًا أَوْ عَلَى التَّرْتِيبِ، فَإِنْ تَكَلَّمَ بِهَا مَعًا لَمْ يَحْصُلْ مِنْهُ هَذَا الْكَلَامُ الْمُنْتَظِمُ، لِأَنَّ الْكَلَامَ لَا يَحْصُلُ مُنْتَظِمًا إِلَّا عِنْدَ دُخُولِ هَذِهِ الْحُرُوفِ فِي الْوُجُودِ عَلَى التَّعَاقُبِ، فَلَوْ حَصَلَتْ مَعًا لَا مُتَعَاقِبَةً لَمَا حَصَلَ الِانْتِظَامُ، فَلَمْ يَحْصُلِ الْكَلَامُ. وَأَمَّا إِنْ حَصَلَتْ مُتَعَاقِبَةً، لَزِمَ أَنْ يَنْقَضِيَ الْمُتَقَدِّمُ وَيَحْدُثَ الْمُتَأَخِّرُ، وَذَلِكَ يُوجِبُ الْحُدُوثَ، فَدَلَّ هَذَا عَنْ أَنَّ كَلَامَ اللَّه مُحْدَثٌ. قَالُوا: فَإِنْ قُلْتُمْ إِنَّ كَلَامَ اللَّه شَيْءٌ مُغَايِرٌ لِهَذِهِ الْحُرُوفِ وَالْأَصْوَاتِ فَهَذَا بَاطِلٌ لِأَنَّ الرَّسُولَ مَا كَانَ يُشِيرُ بِقَوْلِهِ كلام اللَّه إلا هذه الْحُرُوفِ وَالْأَصْوَاتِ، وَأَمَّا الْحَشْوِيَّةُ وَالْحَمْقَى مِنَ النَّاسِ، فَقَالُوا ثَبَتَ بِهَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ كَلَامَ اللَّه لَيْسَ إِلَّا هَذِهِ الْحُرُوفَ وَالْأَصْوَاتَ، وَثَبَتَ أَنَّ كَلَامَ اللَّه قَدِيمٌ، فَوَجَبَ الْقَوْلُ بِقِدَمِ الْحُرُوفِ وَالْأَصْوَاتِ.

Üçüncü Mesele: Mûtezile şöyle demiştir: 'Bu ayet, Allah'ın kelamını kâfirin, müminin, zındığın ve sıddîkın işittiğine delalet eder. İnsanların çoğunluğunun işittiği şey ise bu harfler ve seslerden başkası değildir. Bu da Allah'ın kelamının sadece bu harfler ve sesler olduğunu gösterir. Sonra harflerin ve seslerin kadîm olamayacağı zaruri olarak bilinmektedir. Çünkü Allah'ın bu harflerle konuşması ya hep birlikte ya da bir tertip/sıra üzeredir. Eğer onlarla hep birlikte konuşmuşsa, bundan bu muntazam kelam meydana gelmez; çünkü kelam ancak bu harflerin peş peşe varlığa girmesiyle muntazam olarak meydana gelir. Eğer peş peşe değil de hep birlikte meydana gelseydi intizam gerçekleşmez, dolayısıyla kelam da meydana gelmezdi. Şayet peş peşe meydana gelmişlerse, önceki harfin sona ermesi ve sonraki harfin ihdas edilmesi (sonradan var olması) gerekir ki bu da hudûsu (sonradan yaratılmış olmayı) gerektirir. Bu durum Allah'ın kelamının muhdes (yaratılmış) olduğunu gösterir.' Şöyle dediler: 'Eğer siz 'Allah'ın kelamı bu harf ve seslerden başka bir şeydir' derseniz bu batıldır; çünkü Resûl, 'Allah'ın kelamı' sözüyle bu harf ve seslerden başkasına işaret etmiyordu.' Haşviyye ve insanlardan ahmak olanlar ise şöyle dediler: 'Bu ayetle sabit olmuştur ki Allah'ın kelamı sadece bu harf ve seslerdir. Yine sabit olmuştur ki Allah'ın kelamı kadîmdir. Dolayısıyla harf ve seslerin kadîm olduğunu söylemek vacip olmuştur.'

وَاعْلَمْ أَنَّ الْأُسْتَاذَ أَبَا بَكْرِ بْنَ فُورَكَ زَعَمَ أَنَّا إِذَا سَمِعْنَا هَذِهِ الْحُرُوفَ وَالْأَصْوَاتَ فَقَدْ سَمِعْنَا مَعَ ذَلِكَ كَلَامَ اللَّه تَعَالَى وَأَمَّا سَائِرُ الْأَصْحَابِ فَقَدْ أَنْكَرُوا عَلَيْهِ هَذَا الْقَوْلَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ ذَلِكَ الْكَلَامَ الْقَدِيمَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ نَفْسَ هَذِهِ الْحُرُوفِ وَالْأَصْوَاتِ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ شَيْئًا آخَرَ مُغَايِرًا لَهَا. وَالْأَوَّلُ: هُوَ قَوْلُ الرَّعَاعِ وَالْحَشْوِيَّةِ وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ بِالْعُقَلَاءِ.

Bil ki Üstat Ebû Bekir b. Fûrek, biz bu harfleri ve sesleri işittiğimizde bununla birlikte Allah Teâlâ'nın kelamını da işitmiş olduğumuzu iddia etmiştir. Diğer ashap (Eş'arî âlimleri) ise onun bu sözünü inkâr etmişlerdir. Çünkü o kadîm kelam ya bu harf ve seslerin bizzat kendisidir ya da onlardan başka, ayrı bir şeydir. Birincisi ayak takımının ve Haşviyye'nin sözüdür ki bu akıl sahiplerine yakışmaz.

وَأَمَّا الثَّانِي: فَبَاطِلٌ لِأَنَّا عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ لَمَّا سَمِعْنَا هَذِهِ الْحُرُوفَ وَالْأَصْوَاتَ، فَقَدْ سَمِعْنَا شَيْئًا آخَرَ يُخَالِفُ مَاهِيَّةَ هَذِهِ الْحُرُوفِ وَالْأَصْوَاتِ، لَكِنَّا نَعْلَمُ بِالضَّرُورَةِ أَنَّ عِنْدَ سَمَاعِ هَذِهِ الْحُرُوفِ وَالْأَصْوَاتِ لَمْ نَسْمَعْ شَيْئًا آخَرَ سِوَاهَا وَلَمْ نُدْرِكْ بِحَاسَّةِ السَّمْعِ أَمْرًا آخَرَ مُغَايِرًا لَهَا فَسَقَطَ هَذَا الْكَلَامُ.

İkincisi ise batıldır; çünkü bu takdire göre biz bu harf ve sesleri işittiğimizde, bu harf ve seslerin mahiyetine aykırı başka bir şeyi de işitmiş oluruz. Hâlbuki biz zaruri olarak biliriz ki bu harf ve sesleri işitirken bunların dışında başka bir şey işitmedik ve işitme duyusuyla bunlardan farklı başka bir şeyi algılamadık. Dolayısıyla bu söz düşmüştür.

وَالْجَوَابُ الصَّحِيحُ عَنْ كَلَامِ الْمُعْتَزِلَةِ أَنْ نَقُولَ: هَذَا الَّذِي نَسْمَعُهُ لَيْسَ عَيْنَ كَلَامِ اللَّه عَلَى مَذْهَبِكُمْ، لِأَنَّ كَلَامَ اللَّه لَيْسَ إِلَّا الْحُرُوفَ وَالْأَصْوَاتَ الَّتِي خَلَقَهَا أَوَّلًا، بَلْ تِلْكَ الْحُرُوفُ وَالْأَصْوَاتُ انْقَضَتْ وَهَذِهِ الَّتِي نَسْمَعُهَا حُرُوفٌ وَأَصْوَاتٌ فَعَلَهَا الْإِنْسَانُ، فَمَا أَلْزَمْتُمُوهُ عَلَيْنَا فَهُوَ لَازِمٌ عَلَيْكُمْ.

Mûtezile'nin sözüne doğru cevap şudur: Biz deriz ki: Bizim işittiğimiz bu şey, sizin mezhebinize göre de Allah'ın kelamının bizzat kendisi değildir. Zira Allah'ın kelamı [size göre] O'nun ilk olarak yarattığı harf ve seslerden başkası değildir. Bilakis o harf ve sesler gelip geçmiştir; bizim işittiğimiz bu şeyler ise insanın fiili olan harf ve seslerdir. Dolayısıyla bize yönelttiğiniz bağlayıcı iddia (ilzam), sizin aleyhinize de bağlayıcıdır.

وَاعْلَمْ أَنَّ أَبَا عَلِيٍّ الْجُبَّائِيَّ لِقُوَّةِ هَذَا الْإِلْزَامِ ارْتَكَبَ مَذْهَبًا عَجِيبًا فَقَالَ: كَلَامُ اللَّه شَيْءٌ مُغَايِرٌ لِلْحُرُوفِ وَالْأَصْوَاتِ وَهُوَ بَاقٍ مَعَ قِرَاءَةِ كُلِّ قَارِئٍ، وَقَدْ أَطْبَقَ الْمُعْتَزِلَةُ عَلَى سُقُوطِ هَذَا الْمَذْهَبِ واللَّه أَعْلَمُ.

Bil ki Ebû Ali el-Cübbâî, bu ilzamın gücünden dolayı garip bir mezhep/görüş benimsemiş ve: 'Allah'ın kelamı harf ve seslerden başka bir şeydir ve her okuyucunun kıraatiyle birlikte bakidir' demiştir. Mûtezile bu mezhebin tutarsız ve geçersiz olduğunda ittifak etmiştir. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ التَّقْلِيدَ غَيْرُ كَافٍ فِي الدِّينِ وَأَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ النَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ التَّقْلِيدُ كَافِيًا، لَوَجَبَ أَنْ لَا يُمْهَلَ هَذَا الْكَافِرُ، بَلْ يُقَالُ لَهُ إِمَّا أَنْ تُؤْمِنَ، وَإِمَّا أَنْ

Dördüncü Mesele: Bil ki bu ayet, dinde taklidin yeterli olmadığına, mutlaka nazar (düşünme) ve istidlalin (delil aramanın) gerekli olduğuna delalet eder. Çünkü taklit yeterli olsaydı, bu kâfire mühlet verilmemesi; bilakis ona 'Ya iman edersin ya da'

نَقْتُلَكَ فَلَمَّا لَمْ يُقَلْ لَهُ ذَلِكَ، بَلْ أَمْهَلْنَاهُ وَأَزَلْنَا الْخَوْفَ عَنْهُ وَوَجَبَ عَلَيْنَا أَنْ نُبْلِغَهُ مَأْمَنَهُ عَلِمْنَا أَنَّ ذَلِكَ إِنَّمَا كَانَ لِأَجْلِ أَنَّ التَّقْلِيدَ فِي الدِّينِ غَيْرُ كَافٍ، بَلْ لَا بُدَّ مِنَ الْحُجَّةِ وَالدَّلِيلِ فَأَمْهَلْنَاهُ وَأَخَّرْنَاهُ لِيَحْصُلَ لَهُ مُهْلَةُ النَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ.

'seni öldürürüz' denilmesi gerekirdi. Ona bu söylenmeyip aksine kendisine mühlet tanıdığımız, üzerinden korkuyu giderdiğimiz ve onu güven içinde olacağı yere ulaştırmamız üzerimize vacip kılındığı için bildik ki bu durum ancak dinde taklidin yeterli olmamasından, bilakis mutlaka hüccet ve delilin gerekmesindendir. Böylece düşünme ve delil arama imkânı bulabilsin diye ona mühlet verdik ve [hükmünü] erteledik.

إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: لَيْسَ فِي الْآيَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مِقْدَارَ هَذِهِ الْمُهْلَةِ كَمْ يَكُونُ وَلَعَلَّهُ لَا يُعْرَفُ مِقْدَارُهُ إِلَّا بِالْعُرْفِ، فَمَتَى ظَهَرَ عَلَى الْمُشْرِكِ عَلَامَاتُ كَوْنِهِ طَالِبًا لِلْحَقِّ بَاحِثًا عَنْ وَجْهِ الِاسْتِدْلَالِ أُمْهِلَ وَتُرِكَ وَمَتَّى ظَهَرَ عَلَيْهِ كَوْنُهُ مُعْرِضًا عَنِ الْحَقِّ دَافِعًا لِلزَّمَانِ بِالْأَكَاذِيبِ لَمْ يُلْتَفَتْ إِلَيْهِ واللَّه أَعْلَمُ.

Bu durum sabit olunca deriz ki: Ayette bu mühletin miktarının ne kadar olacağına delalet eden bir husus yoktur. Muhtemelen onun miktarı ancak örfle bilinir. Müşrikte hakkı aradığına ve delillendirme yolunu araştırdığına dair alametler belirdiğinde ona mühlet verilir ve serbest bırakılır. Hakka sırt çevirdiği ve yalanlarla zaman kazanmaya çalıştığı belirdiğinde ise ona itibar edilmez. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: الْمَذْكُورُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ كَوْنُهُ طَالِبًا لِسَمَاعِ الْقُرْآنِ فَنَقُولُ: وَيَلْتَحِقُ بِهِ كَوْنُهُ طَالِبًا لِسَمَاعِ الدَّلَائِلِ، وَكَوْنُهُ طَالِبًا لِلْجَوَابِ عَنِ الشُّبُهَاتِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ تَعَالَى عَلَّلَ وُجُوبَ تِلْكَ الْإِجَارَةِ بِكَوْنِهِ غَيْرَ عَالِمٍ لِأَنَّهُ قَالَ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْلَمُونَ وَكَانَ الْمَعْنَى فَأَجِرْهُ، لِكَوْنِهِ طَالِبًا لِلْعِلْمِ مُسْتَرْشِدًا لِلْحَقِّ وَكُلُّ مَنْ حَصَلَتْ فِيهِ هَذِهِ الْعِلَّةُ وَجَبَتْ إِجَارَتُهُ.

Beşinci Mesele: Bu ayette zikredilen husus, onun Kur'an'ı işitmek istemesidir. Biz deriz ki: Delilleri dinlemek istemesi ve şüphelere cevap aramak istemesi de buna dahildir. Bunun delili, Allah Teâlâ'nın bu sığınma hakkı vermenin vacip oluşunu onun bilgisiz oluşuyla illetlendirmiş (gerekçelendirmiş) olmasıdır. Zira: 'Bu, onların bilmeyen bir topluluk olmalarındandır' buyurmuştur. Mana: 'İlim talep etmesi ve hakkı arayıp doğru yolu bulmak istemesi sebebiyle ona sığınma hakkı tanı' şeklindedir. Kendisinde bu illet bulunan herkese sığınma hakkı tanımak vacip olur.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: فِي قَوْلِهِ: حَتَّى يَسْمَعَ كَلامَ اللَّهِ وُجُوهٌ: قِيلَ: أَرَادَ سَمَاعَ جَمِيعِ الْقُرْآنِ، لِأَنَّ تَمَامَ الدَّلِيلِ وَالْبَيِّنَاتِ فِيهِ، وَقِيلَ: أَرَادَ سَمَاعَ سُورَةِ بَرَاءَةَ، لِأَنَّهَا مُشْتَمِلَةٌ عَلَى كَيْفِيَّةِ الْمُعَامَلَةِ مَعَ الْمُشْرِكِينَ، وَقِيلَ:

Altıncı Mesele: { حَتَّى يَسْمَعَ كَلامَ اللَّهِ } kavli hakkında muhtelif görüşler vardır: Kur'an'ın tamamını işitmesini kastettiği söylenmiştir; çünkü delilin ve beyyinelerin tamamı ondadır. Berâe (Tevbe) Suresi'ni işitmesini kastettiği söylenmiştir; çünkü müşriklerle yapılacak muamelenin keyfiyetini içermektedir. Şöyle de denilmiştir:

أَرَادَ سَمَاعَ كُلِّ الدَّلَائِلِ. وَإِنَّمَا خَصَّ الْقُرْآنَ بِالذِّكْرِ، لِأَنَّهُ الْكِتَابُ الْجَارِي لِمُعْظَمِ الدَّلَائِلِ. وَقَوْلُهُ: ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ مَعْنَاهُ أَوْصِلْهُ إِلَى دِيَارِ قَوْمِهِ الَّتِي يَأْمَنُونَ فِيهَا عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ ثُمَّ بَعْدَ ذَلِكَ يَجُوزُ قِتَالُهُمْ وَقَتْلُهُمْ.

Bütün delilleri işitmesini kastetmiştir. Kur'an'ı özellikle zikretmiştir; çünkü o, delillerin çoğunu ihtiva eden kitaptır. { ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ } kavlinin manası ise: Onu kendi kavminin, içinde canları ve malları hususunda güvende oldukları diyarlarına ulaştır demektir. Bundan sonra onlarla savaşmak ve onları öldürmek caiz olur.

الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: قَالَ الفقهاء: والكافر الْحَرْبِيُّ إِذَا دَخَلَ دَارَ الْإِسْلَامِ كَانَ مَغْنُومًا مَعَ مَالِهِ، إِلَّا أَنْ يَدْخُلَ مُسْتَجِيرًا لِغَرَضٍ شرعي كاستماع كلام اللَّه رجا الْإِسْلَامِ، أَوْ دَخَلَ لِتِجَارَةٍ. فَإِنْ دَخَلَ بِأَمَانِ صَبِيٍّ أَوْ مَجْنُونٍ فَأَمَانُهُمَا شُبْهَةُ أَمَانٍ، فَيَجِبُ تَبْلِيغُهُ مَأْمَنَهُ. وَهُوَ أَنْ يَبْلُغَ مَحْرُوسًا فِي نَفْسِهِ وَمَالِهِ إِلَى مَكَانِهِ الَّذِي هُوَ مَأْمَنٌ لَهُ، وَمَنْ دَخَلَ مِنْهُمْ دَارَ الْإِسْلَامِ رَسُولًا فَالرِّسَالَةُ أَمَانٌ، وَمَنْ دَخَلَ لِيَأْخُذَ مَالًا فِي دَارِ الْإِسْلَامِ وَلِمَالِهِ أَمَانٌ فَأَمَانٌ لَهُ واللَّه أعلم.

Yedinci Mesele: Fakihler şöyle demiştir: Harbî kâfir İslam yurduna girdiğinde malıyla birlikte ganimet sayılır; ancak İslam'a girmeyi umarak Allah'ın kelamını dinlemek gibi şer'î bir gaye için sığınma isteyerek veya ticaret amacıyla girmesi müstesnadır. Eğer bir çocuğun veya delinin emanıyla (verdiği güvenceyle) girmişse, bu ikisinin emanı şüpheli bir emandır; dolayısıyla onu güvenli yerine ulaştırmak vacip olur. Bu da onun canı ve malı korunmuş olarak kendi emniyetli yerine varmasıdır. Onlardan İslam yurduna elçi olarak girenin elçiliği bir emandır. İslam yurduna bir malı almak için girenin -eğer malının emanı varsa- kendisi için de eman vardır. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة التوبة (٩) : آية ٧]

[Tevbe Suresi (9): Ayet 7]

كَيْفَ يَكُونُ لِلْمُشْرِكِينَ عَهْدٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعِنْدَ رَسُولِهِ إِلاَّ الَّذِينَ عاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ فَمَا اسْتَقامُوا لَكُمْ فَاسْتَقِيمُوا لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ (٧)

{ كَيْفَ يَكُونُ لِلْمُشْرِكِينَ عَهْدٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعِنْدَ رَسُولِهِ إِلاَّ الَّذِينَ عاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ فَمَا اسْتَقامُوا لَكُمْ فَاسْتَقِيمُوا لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ } “Mescid-i Haram'ın yanında kendileriyle antlaşma yaptıklarınız müstesna, müşriklerin Allah katında ve Resûlü katında nasıl bir antlaşması olabilir? Onlar size karşı dürüst davrandıkça siz de onlara dürüst davranın. Şüphesiz ki Allah sakınanları sever.” (7)

قَوْلُهُ: كَيْفَ اسْتِفْهَامٌ بِمَعْنَى الْإِنْكَارِ كَمَا تَقُولُ: كَيْفَ يَسْبِقُنِي مِثْلُكَ، أَيْ لَا يَنْبَغِي أَنْ يَسْبِقَنِي وَفِي الْآيَةِ مَحْذُوفٌ وَتَقْدِيرُهُ: كَيْفَ يَكُونُ لِلْمُشْرِكِينَ عَهْدٌ مَعَ إِضْمَارِ الْغَدْرِ فِيمَا وَقَعَ مِنَ الْعَهْدِ إِلَّا الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، لِأَجْلِ أَنَّهُمْ مَا نَكَثُوا وَمَا نَقَضُوا قِيلَ: إِنَّهُمْ بَنُو كِنَانَةَ وَبَنُو ضَمْرَةَ فَتَرَبَّصُوا أَمْرَهُمْ وَلَا تَقْتُلُوهُمْ فَمَا اسْتَقَامُوا لَكُمْ عَلَى الْعَهْدِ فَاسْتَقِيمُوا لَهُمْ عَلَى مِثْلِهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ يَعْنِي مَنِ اتَّقَى اللَّه يُوفِي بِعَهْدِهِ لِمَنْ عَاهَدَ واللَّه أَعْلَمُ.

Ayetteki 'Keyfe' (كَيْفَ) lafzı, 'Senin gibisi beni nasıl geçer?' yani 'Beni geçmesi uygun olmaz' demen gibi inkârî bir soru (istifhâm-ı inkârî) kalıbıdır. Ayette hazfedilmiş bir kısım vardır ve takdiri şöyledir: 'Yapılmış olan antlaşmada hainlik gizledikleri halde müşriklerin nasıl bir antlaşması olabilir? Mescid-i Haram yanında antlaşma yaptıklarınız müstesnadır.' Zira onlar ahdi bozmamış ve iptal etmemişlerdir. Bunların Benî Kinâne ve Benî Damre olduğu söylenmiştir. Dolayısıyla onların durumunu gözetleyin ve onları öldürmeyin; onlar size karşı antlaşmaya sadık kaldıkları sürece siz de onlara karşı aynı şekilde sadık kalın. Şüphesiz Allah sakınanları sever; yani antlaşma yaptığı kimseye karşı ahdine vefa göstererek Allah'tan sakınan kimseleri sever. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة التوبة (٩) : الآيات ٨ الى ١٠]

[Tevbe Suresi (9): Ayetler 8-10]

كَيْفَ وَإِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ لَا يَرْقُبُوا فِيكُمْ إِلاًّ وَلا ذِمَّةً يُرْضُونَكُمْ بِأَفْواهِهِمْ وَتَأْبى قُلُوبُهُمْ وَأَكْثَرُهُمْ فاسِقُونَ (٨) اشْتَرَوْا بِآياتِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلاً فَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِهِ إِنَّهُمْ ساءَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (٩) لَا يَرْقُبُونَ فِي مُؤْمِنٍ إِلاًّ وَلا ذِمَّةً وَأُولئِكَ هُمُ الْمُعْتَدُونَ (١٠)

{ كَيْفَ وَإِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ لَا يَرْقُبُوا فِيكُمْ إِلاًّ وَلا ذِمَّةً يُرْضُونَكُمْ بِأَفْواهِهِمْ وَتَأْبى قُلُوبُهُمْ وَأَكْثَرُهُمْ فاسِقُونَ * اشْتَرَوْا بِآياتِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلاً فَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِهِ إِنَّهُمْ ساءَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ * لَا يَرْقُبُونَ فِي مُؤْمِنٍ إِلاًّ وَلا ذِمَّةً وَأُولئِكَ هُمُ الْمُعْتَدُونَ } “Nasıl olabilir ki? Eğer size üstün gelselerdi hakkınızda ne bir akrabalık bağı ne de bir antlaşma gözetirlerdi. Ağızlarıyla sizi hoşnut etmeye çalışırlar, kalpleri ise direnir. Zaten onların çoğu yoldan çıkmış kimselerdir. * Allah'ın ayetlerini az bir paraya sattılar da O'nun yolundan alıkoydular. Gerçekten onların yaptıkları ne kötüdür! * Bir mümin hakkında ne bir akrabalık ne de bir antlaşma gözetirler. İşte onlar haddi aşanların ta kendileridir.” (8-10)

اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: كَيْفَ تِكْرَارٌ لِاسْتِبْعَادِ ثَبَاتِ المشركين على العهد، وحذف الفعل كونه مَعْلُومًا أَيْ كَيْفَ يَكُونُ عَهْدُهُمْ وَحَالُهُمْ أَنَّهُمْ إن يظهروا عليكم بعد ما سَبَقَ لَهُمْ مِنْ تَأْكِيدِ الْإِيمَانِ وَالْمَوَاثِيقِ لَمْ يَنْظُرُوا إِلَى حِلْفٍ وَلَا عَهْدٍ وَلَمْ يُبْقُوا عَلَيْكُمْ هَذَا هُوَ الْمَعْنَى، وَلَا بُدَّ مِنْ تَفْسِيرِ الْأَلْفَاظِ الْمَذْكُورَةِ فِي الْآيَةِ يُقَالُ: ظَهَرْتُ عَلَى فُلَانٍ إِذَا عَلَوْتُهُ، وَظَهَرْتُ عَلَى السَّطْحِ إِذَا صِرْتُ فَوْقَهُ. قَالَ اللَّيْثُ: الظُّهُورُ الظَّفَرُ بِالشَّيْءِ. وَأَظْهَرَ اللَّه الْمُسْلِمِينَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ أَيْ أَعْلَاهُمْ عَلَيْهِمْ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَصْبَحُوا ظاهِرِينَ [الصَّفِّ: ١٤] وَقَوْلُهُ: لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ [التَّوْبَةِ: ٣٣] أَيْ لِيُعْلِيَهُ، وَتَحْقِيقُ الْقَوْلِ فِيهِ أَنَّ مَنْ غَلَبَ غَيْرَهُ حَصَلَتْ لَهُ صِفَةُ كَمَالٍ، وَمَنْ كان كذلك أظهر نفسه ومنه صَارَ مَغْلُوبًا صَارَ كَالنَّاقِصِ، وَالنَّاقِصُ لَا يُظْهِرُ نَفْسَهُ وَيُخْفِي نُقْصَانَهُ فَصَارَ الظُّهُورُ كِنَايَةً لِلْغَلَبَةِ لكونه من لوازمها فقوله: إِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ يُرِيدُ إِنْ يَقْدِرُوا عَلَيْكُمْ وَقَوْلُهُ: لَا يَرْقُبُوا فِيكُمْ قَالَ اللَّيْثُ: رَقَبَ الْإِنْسَانَ يَرْقُبُهُ رِقْبَةً وَرُقُوبًا وَهُوَ أَنْ يَنْتَظِرَهُ وَرَقِيبُ القوم حارسهم وقوله: لَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي

Bil ki { كَيْفَ } kavli, müşriklerin antlaşmada sebat etmelerini uzak görmek amacıyla bir tekrardır. Fiil ise malum olduğu için hazfedilmiştir. Yani 'Geçmişte pekiştirilmiş yeminler ve misaklar vermiş olmalarına rağmen size galip geldiklerinde hiçbir yemine ve antlaşmaya bakmayıp sizi sağ bırakmayacakları bir haldeyken onların antlaşması nasıl olabilir?' demektir. Mana budur. Ayette geçen lafızların tefsiri gereklidir: Bir kimseye üstün geldiğinde 'Zahartü alâ fülan' (ظَهَرْتُ عَلَى فُلَانٍ), damın üstüne çıktığında 'Zahartü ale's-sath' (ظَهَرْتُ عَلَى السَّطْحِ) denilir. Leys: 'Zuhûr, bir şeye zafer kazanmaktır. Allah Müslümanları müşriklere galip kıldı yani onları üstün tuttu' demiştir. Allah Teâlâ'nın: { فَأَصْبَحُوا ظاهِرِينَ } [Saff 14] kavli ile { لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ } [Tevbe 33] yani onu üstün kılması için kavli de bu kabildendir. Bu konudaki sözün hakikati şudur: Bir kimse başkasına galip geldiğinde onun için bir kemal sıfatı meydana gelir; böyle olan kimse de kendini ortaya çıkarır (izhâr eder). Mağlup olan kimse ise noksan gibi olur; noksan olan kimse ise kendini ortaya çıkarmaz, noksanını gizler. Böylece zuhûr (ortaya çıkmak), onun gereklerinden olması sebebiyle galebeden kinaye olmuştur. Dolayısıyla { إِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ } kavli, 'eğer size güç yetirirlerse' demektir. { لَا يَرْقُبُوا فِيكُمْ } kavline gelince, Leys şöyle demiştir: 'Rakabe'l-insâne yerkubuhû rikbeten ve rukûben' (رَقَبَ الْإِنْسَانَ يَرْقُبُهُ رِقْبَةً وَرُقُوبًا), onu gözetlemek ve beklemektir. Topluluğun rakîbi onların bekçisidir/gözetleyicisidir. Ayetteki: { لَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي } kavli,

[طه:

[Tâhâ:

٩٤] أَيْ لَمْ تَحْفَظْهُ، أَمَّا الْأَوَّلُ فَفِيهِ أَقْوَالٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ الْعَهْدُ قَالَ الشَّاعِرُ:

94] yani 'sözümü gözetmedin/tutmadın' demektir. İll (إِلّ) kelimesine gelince, bu hususta görüşler vardır: Birincisi: Onun 'antlaşma/ahd' olduğudur. Şair şöyle demiştir:

وَجَدْنَاهُمْ كَاذِبًا إِلُّهُمْ ... وَذُو الْإِلِّ وَالْعَهْدِ لَا يَكْذِبُ

Biz onları antlaşmalarında yalancı bulduk... / Hâlbuki antlaşma ve ahit sahibi kimse yalan söylemez.

يَعْنِي الْعَهْدَ الثَّانِي. قَالَ الْفَرَّاءُ: الْإِلُّ الْقَرَابَةُ. قَالَ حَسَّانُ:

Yani ikinci manada ahit demektir. Ferrâ: 'İll (الْإِلُّ), akrabalıktır' demiştir. Hassân şöyle demiştir:

لَعَمْرُكَ إِنَّ إِلَّكَ مِنْ قُرَيْشٍ ... كَإِلِّ السَّقْبِ مِنْ رَأْلِ النَّعَامِ

Ömrüne yemin olsun ki senin Kureyş'e olan hısımlığın / Deve yavrusunun devekuşu yavrusuna olan hısımlığı gibidir.

يَعْنِي الْقَرَابَةَ وَالثَّالِثُ الْإِلُّ الْحِلْفُ. قَالَ أَوْسُ بْنُ حُجْرٍ:

Yani akrabalık demektir. Üçüncüsü: İll (الْإِلُّ), yemindir/ittifaktır. Evs b. Hacer şöyle demiştir:

لَوْلَا بَنُو مَالِكٍ وَالْإِلُّ مَرْقَبَةٌ ... وَمَالِكٌ فِيهِمُ الْآلَاءُ وَالشَّرَفُ

Mālik oğulları ve gözetilen o yemin olmasaydı... / Oysa Mālik, aralarında nimet ve şeref bulunan kimsedir.

يَعْنِي الْحِلْفَ. وَالرَّابِعُ: الْإِلُّ هُوَ اللَّه ﷿، وَعَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ ﵁ أَنَّهُ لَمَّا سَمِعَ هَذَيَانَ مُسَيْلِمَةَ قَالَ: إِنَّ هَذَا الْكَلَامَ لَمْ يَخْرُجْ مِنْ إِلٍّ، وَطَعَنَ الزَّجَّاجُ فِي هَذَا الْقَوْلِ وَقَالَ: أَسْمَاءُ اللَّه مَعْلُومَةٌ مِنَ الْأَخْبَارِ وَالْقُرْآنِ وَلَمْ يُسْمَعْ أَحَدٌ يَقُولُ: يَا إِلُّ. الْخَامِسُ: قَالَ الزَّجَّاجُ: حَقِيقَةُ الْإِلِّ عِنْدِي عَلَى مَا تُوجِبُهُ اللُّغَةُ تَحْدِيدُ الشَّيْءِ، فَمِنْ ذَلِكَ الْإِلَّةُ الْحَرْبَةُ. وَأُذُنٌ مُؤَلَّلَةٌ، فَالْإِلُّ يَخْرُجُ فِي جَمِيعِ/ مَا فُسِّرَ مِنَ الْعَهْدِ وَالْقَرَابَةِ. السَّادِسُ:

Yani hilf (yeminli ittifak) demektir. Dördüncüsü: İll (الْإِلُّ), Allah azze ve celle'dir. Ebû Bekir es-Sıddîk'tan radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre, Müseylime'nin hezeyanlarını işittiğinde: 'Bu söz bir İll'den (ilahî makamdan/Allah'tan) çıkmamıştır' demiştir. Zeccâc bu görüşü tenkit etmiş ve: 'Allah'ın isimleri haberlerden ve Kur'an'dan bilinmektedir; kimsenin 'Yâ İll' (يَا إِلُّ) dediği duyulmamıştır' demiştir. Beşincisi: Zeccâc şöyle demiştir: 'Bana göre lügatin gerektirdiği üzere ill kelimesinin asıl hakikati bir şeyi sivriltip keskinleştirmektir (tahdîd). Nitekim süngüye illetün (الْإِلَّةُ), sivri ve dik kulağa da üzünün müelleletün (أُذُنٌ مُؤَلَّلَةٌ) denir. Dolayısıyla ill kelimesi, tefsir edilen / ahit ve akrabalık manalarının tümüne şamildir.' Altıncısı:

قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: إِيلْ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّه ﷿ بِالْعِبْرَانِيَّةِ، فَجَائِزٌ أَنْ يَكُونَ عُرِّبَ. فَقِيلَ إِلٌّ. السَّابِعُ: قَالَ بَعْضُهُمْ:

Ezherî şöyle demiştir: 'Îl (إِيلْ), İbranicede Allah azze ve celle'nin isimlerindendir; Arapçalaştırılıp İll (إِلٌّ) denilmiş olması caizdir.' Yedincisi: Bazıları şöyle demiştir:

الْإِلُّ مَأْخُوذٌ من قولهم إل يئول أَلًّا، إِذَا صَفَا وَلَمَعَ وَمِنْهُ الْآلُ لِلَمَعَانِهِ، وأذن مؤللة شبيهة بالحرية في تحديدها وله أليل أي أنين يرفه بِهِ صَوْتَهُ، وَرَفَعَتِ الْمَرْأَةُ أَلِيلَهَا إِذَا وَلْوَلَتْ، فَالْعَهْدُ سُمِّيَ إِلًّا، لِظُهُورِهِ وَصَفَائِهِ مِنْ شَوَائِبِ الْغَدْرِ، أَوْ لِأَنَّ الْقَوْمَ إِذَا تَحَالَفُوا رَفَعُوا بِهِ أَصْوَاتَهُمْ وَشَهَرُوهُ.

İll (الْإِلُّ) kelimesi; berraklaşıp parıldadığında söylenen 'Elle yeillü ellen' (إل يئول أَلًّا) ifadesinden alınmıştır. Parlaklığı sebebiyle seraba da 'âl' (الْآلُ) denilmiştir. 'Üzünün müelleletün' sivrilikte mızrak ucuna benzeyen [kulak] demektir. Sesini yükselttiğinde 've lehû elîlün' (له أليل) yani iniltisi vardır denir; kadın feryat ettiğinde 'refa'ati'l-mer'etü elîlehâ' (رَفَعَتِ الْمَرْأَةُ أَلِيلَهَا) denir. Dolayısıyla ahde, hainlik şaibelerinden uzak berraklığı ve açıklığı sebebiyle veya topluluk antlaşma yaptığında seslerini yükseltip onu ilan ettikleri için ill denilmiştir.

أَمَّا قَوْلُهُ: وَلا ذِمَّةً فَالذِّمَّةُ الْعَهْدُ، وَجَمْعُهَا ذِمَمٌ وَذِمَامٌ، كُلُّ أَمْرٍ لَزِمَكَ، وَكَانَ بِحَيْثُ لَوْ ضَيَّعْتَهُ لَزِمَتْكَ مَذَمَّةٌ، وَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّه الذِّمَّةُ مَا يُتَذَمَّمُ مِنْهُ، يَعْنِي مَا يُجْتَنَبُ فِيهِ الذَّمُّ يُقَالُ: تَذَمَّمَ فُلَانٌ، أَيْ أَلْقَى عَلَى نَفْسِهِ الذَّمَّ، وَنَظِيرُهُ تَحَوَّبَ، وَتَأَثَّمَ وَتَحَرَّجَ.

{ وَلا ذِمَّةً } kavline gelince; zimmet (الذِّمَّةُ), ahit demektir; çoğulu 'zimem' (ذِمَمٌ) ve 'zimâm' (ذِمَامٌ) gelir. Üzerine vacip olan ve zayi ettiğin takdirde kınanmayı (mezemmet) gerektiren her iştir. Ebû Abdullah şöyle demiştir: Zimmet, kendisinden sakınılarak kınanmaktan kaçınılan şeydir. Bir kimse kendini kınamaya maruz bıraktığında 'Tezemmeme fülânün' (تَذَمَّمَ فُلَانٌ) denir; bunun benzeri 'tehavvebe' (تَحَوَّبَ - günahtan kaçındı), 'teess̱eme' (تَأَثَّمَ - günahtan sakındı) ve 'teharrece' (تَحَرَّجَ - sıkıntıdan/günahtan çekindi) kelimeleridir.

أَمَّا قَوْلُهُ: يُرْضُونَكُمْ بِأَفْواهِهِمْ وَتَأْبى قُلُوبُهُمْ أَيْ: يَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ كَلَامًا حُلْوًا طَيِّبًا، وَالَّذِي فِي قُلُوبِهِمْ بِخِلَافِ ذَلِكَ، فَإِنَّهُمْ لَا يُضْمِرُونَ إِلَّا الشَّرَّ وَالْإِيذَاءَ إِنْ قَدَرُوا عَلَيْهِ وَأَكْثَرُهُمْ فاسِقُونَ وَفِيهِ سُؤَالَانِ:

{ يُرْضُونَكُمْ بِأَفْواهِهِمْ وَتَأْبى قُلُوبُهُمْ } kavline gelince; yani dilleriyle tatlı ve hoş söz söylerler, kalplerindeki ise bunun aksinedir. Zira güçleri yetse kötülük ve eziyetten başka bir şey gizlemezler. { وَأَكْثَرُهُمْ فاسِقُونَ } kavliyle ilgili iki soru vardır:

السؤال الأول: الموصوفين بِهَذِهِ الصِّفَةِ كُفَّارٌ. وَالْكُفْرُ أَقْبَحُ وَأَخْبَثُ مِنَ الْفِسْقِ، فَكَيْفَ يَحْسُنُ وَصْفُهُمْ بِالْفِسْقِ فِي مَعْرِضِ الْمُبَالَغَةِ فِي الذَّمِّ.

Birinci Soru: Bu sıfatla nitelenenler kâfirlerdir. Küfür ise fısktan daha çirkin ve daha pistir. Öyleyse yermede mübalağa makamında onların fıska nispet edilmesi nasıl uygun olur?

السُّؤَالُ الثَّانِي: إِنَّ الْكُفَّارَ كُلَّهُمْ فَاسِقُونَ، فَلَا يَبْقَى لِقَوْلِهِ: وَأَكْثَرُهُمْ فاسِقُونَ فائدة.

İkinci Soru: Kâfirlerin hepsi zaten fasıktır; bu durumda { وَأَكْثَرُهُمْ فاسِقُونَ } kavlinin bir faydası kalmaz.

والجواب عن الأول: أن الكفار قَدْ يَكُونُ عَدْلًا فِي دِينِهِ، وَقَدْ يَكُونُ فاسقاً خبيث النفس في دينه، فالمراد هاهنا أَنَّ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارَ الَّذِينَ مِنْ عَادَتِهِمْ نَقْضُ العهود أَكْثَرُهُمْ فاسِقُونَ فِي دِينِهِمْ وَعِنْدَ أَقْوَامِهِمْ، وَذَلِكَ يُوجِبُ الْمُبَالَغَةَ فِي الذَّمِّ.

Birinciye Cevap: Kâfir bazen kendi dininde adil olabilir; bazen de kendi dininde fasık ve habis ruhlu olabilir. Buradaki maksat şudur: Antlaşmaları bozmayı adet edinen bu kâfirlerin çoğu, kendi dinlerinde ve kendi kavimleri nezdinde de fasıktırlar. Bu da yermede mübalağayı gerektirir.

وَالْجَوَابُ عَنِ الثَّانِي: عَيْنُ مَا تَقَدَّمَ، لِأَنَّ الْكَافِرَ قَدْ يَكُونُ مُحْتَرِزًا عَنِ الْكَذِبِ، وَنَقْضِ الْعَهْدِ وَالْمَكْرِ وَالْخَدِيعَةِ، وَقَدْ يَكُونُ مَوْصُوفًا بِذَلِكَ، وَمِثْلُ هَذَا الشَّخْصِ يَكُونُ مَذْمُومًا عِنْدَ جَمِيعِ النَّاسِ وَفِي جَمِيعِ الْأَدْيَانِ، فَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَأَكْثَرُهُمْ فاسِقُونَ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ مَوْصُوفُونَ بِهَذِهِ الصِّفَاتِ الْمَذْمُومَةِ، وَأَيْضًا قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ بَعْضُ أُولَئِكَ الْكُفَّارِ قَدْ أَسْلَمَ وَتَابَ، فَلِهَذَا السَّبَبِ قَالَ: وَأَكْثَرُهُمْ فاسِقُونَ حَتَّى يَخْرُجَ عَنْ هَذَا الْحُكْمِ أُولَئِكَ الَّذِينَ دَخَلُوا فِي الْإِسْلَامِ.

İkinciye Cevap: Öncekinin aynısıdır. Çünkü kâfir bazen yalandan, antlaşmayı bozmaktan, hile ve aldatmadan sakınabilir; bazen de bunlarla nitelenmiş olabilir. Böyle bir şahıs bütün insanlar nezdinde ve bütün dinlerde yerilmiştir. Dolayısıyla { وَأَكْثَرُهُمْ فاسِقُونَ } kavlinden murat, onların çoğunun bu yerilmiş sıfatlarla nitelenmiş olmasıdır. Ayrıca İbn Abbâs şöyle demiştir: O kâfirlerin bazısının Müslüman olup tövbe etmiş olması uzak bir ihtimal değildir; işte bu sebeple İslam'a girmiş olanların bu hükmün dışına çıkması için { وَأَكْثَرُهُمْ فاسِقُونَ } buyurmuştur.

أَمَّا قَوْلُهُ: اشْتَرَوْا بِآياتِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلًا فَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِهِ فَفِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ مِنْهُ الْمُشْرِكُونَ. قَالَ مُجَاهِدٌ: أَطْعَمَ أَبُو سُفْيَانَ بْنُ حَرْبٍ حُلَفَاءَهُ، وَتَرَكَ حُلَفَاءَ النَّبِيِّ ﷺ فَنَقَضُوا الْعَهْدَ الَّذِي كَانَ بَيْنَهُمْ بِسَبَبِ تِلْكَ الْأَكْلَةِ. الثَّانِي: لَا يَبْعُدُ أَنْ تَكُونَ طَائِفَةٌ مِنَ الْيَهُودِ أَعَانُوا/ الْمُشْرِكِينَ عَلَى نَقْضِ تِلْكَ الْعُهُودِ، فَكَانَ الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ ذَمَّ أُولَئِكَ الْيَهُودِ، وَهَذَا اللَّفْظُ فِي الْقُرْآنِ كَالْأَمْرِ الْمُخْتَصِّ بِالْيَهُودِ وَيَقْوَى هَذَا الْوَجْهُ بِمَا أَنَّ اللَّه تَعَالَى أَعَادَ قَوْلَهُ: لَا يَرْقُبُونَ فِي مُؤْمِنٍ إِلًّا وَلا ذِمَّةً [التوبة: ١٠] وَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ مِنْهُ الْمُشْرِكِينَ لَكَانَ هَذَا تِكْرَارًا مَحْضًا، وَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ مِنْهُ الْيَهُودَ لَمْ يَكُنْ هَذَا تِكْرَارًا، فَكَانَ ذَلِكَ أَوْلَى.

{ اشْتَرَوْا بِآياتِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلاً فَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِهِ } kavline gelince; bunda iki görüş vardır: Birincisi: Bundan murat müşriklerdir. Mücâhid şöyle demiştir: Ebû Süfyân b. Harb kendi müttefiklerine yemek yedirdi ve Peygamber'in ﷺ müttefiklerini bıraktı; onlar da o bir öğün yemek sebebiyle aralarındaki antlaşmayı bozdular. İkincisi: Yahudilerden bir taifenin / o antlaşmaları bozmaları için müşriklere yardım etmiş olması uzak değildir. Dolayısıyla bu ayetten murat o Yahudileri yermektir. Kur'an'daki bu ifade adeta Yahudilere mahsus bir ifadedir. Allah Teâlâ'nın: { لَا يَرْقُبُونَ فِي مُؤْمِنٍ إِلًّا وَلا ذِمَّةً } [Tevbe 10] kavlini tekrarlamış olması da bu yönü güçlendirmektedir. Eğer bundan murat müşrikler olsaydı bu sırf bir tekrar olurdu; şayet bundan murat Yahudiler olursa bu bir tekrar olmaz. Dolayısıyla bu [ikinci ihtimal] daha evladır.

ثم قال: وَأُولئِكَ هُمُ الْمُعْتَدُونَ [التوبة: ١٠] يَعْنِي يَعْتَدُونَ مَا حَدَّهُ اللَّه فِي دِينِهِ وَمَا يُوجِبُهُ الْعَقْدُ وَالْعَهْدُ، وَفِي ذَلِكَ نِهَايَةُ الذم. واللَّه أعلم.

Sonra Allah Teâlâ: { وَأُولئِكَ هُمُ الْمُعْتَدُونَ } [Tevbe 10] buyurmuştur. Yani onlar Allah'ın dininde koyduğu sınırları, sözleşmenin ve ahdin gerektirdiği şeyleri aşarlar. Bunda yerginin son noktası vardır. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة التوبة (٩) : الآيات ١١ الى ١٢]

[Tevbe Suresi (9): Ayetler 11-12]

فَإِنْ تابُوا وَأَقامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكاةَ فَإِخْوانُكُمْ فِي الدِّينِ وَنُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (١١) وَإِنْ نَكَثُوا أَيْمانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَطَعَنُوا فِي دِينِكُمْ فَقاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لَا أَيْمانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَنْتَهُونَ (١٢)

{ فَإِنْ تابُوا وَأَقامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكاةَ فَإِخْوانُكُمْ فِي الدِّينِ وَنُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ * وَإِنْ نَكَثُوا أَيْمانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَطَعَنُوا فِي دِينِكُمْ فَقاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لَا أَيْمانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَنْتَهُونَ } “Eğer tövbe eder, namazı kılar ve zekâtı verirlerse artık dinde kardeşlerinizdir. Bilen bir topluluk için ayetleri ayrıntılı olarak açıklıyoruz. * Eğer antlaşmalarından sonra yeminlerini bozar ve dininize dil uzatırlarsa, o küfür önderleriyle savaşın. Çünkü onların yeminleri yoktur; umulur ki vazgeçerler.” (11-12)

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ حَالَ مَنْ لَا يَرْقُبُ فِي اللَّه إِلًّا وَلَا ذِمَّةً، وَيَنْقُضُ الْعَهْدَ وَيَنْطَوِي عَلَى النِّفَاقِ وَيَتَعَدَّى مَا حُدَّ لَهُ، بَيَّنَ مِنْ بَعْدُ أَنَّهُمْ إِنْ أَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ كَيْفَ حُكْمُهُمْ، فَجَمَعَ ذَلِكَ الشَّيْءَ بِقَوْلِهِ: فَإِخْوانُكُمْ فِي الدِّينِ وَهُوَ يُفِيدُ جُمْلَةَ أَحْكَامِ الْإِيمَانِ، وَلَوْ شُرِحَ لَطَالَ.

Bil ki Allah Teâlâ, Allah hakkında hiçbir akrabalık ve antlaşma gözetmeyen, antlaşmayı bozan, nifak gizleyen ve kendisi için çizilen sınırı aşan kimsenin durumunu açıklayınca; bundan sonra şayet namazı kılar ve zekâtı verirlerse hükümlerinin ne olacağını açıklamış ve bu hususu: { فَإِخْوانُكُمْ فِي الدِّينِ } kavliyle özetlemiştir. Bu da imanın bütün hükümlerini ifade eder; şayet şerh edilseydi uzardı.

فَإِنْ قِيلَ: الْمُعَلَّقُ عَلَى الشَّيْءِ بِكَلِمَةِ (إِنْ) عَدَمٌ عِنْدَ عَدَمِ ذَلِكَ الشَّيْءِ، فَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّهُ مَتَى لَمْ تُوجَدُ هَذِهِ الثَّلَاثَةُ لَا يَحْصُلُ الْأُخُوَّةُ فِي الدِّينِ، وَهُوَ مُشْكِلٌ لِأَنَّهُ رُبَّمَا كَانَ فَقِيرًا، أَوْ إِنْ كَانَ غَنِيًّا، لَكِنْ قَبْلَ انْقِضَاءِ الْحَوْلِ لَا تَلْزَمُهُ الزَّكَاةُ.

Eğer: 'İn (إِنْ) şart edatıyla bir şeye bağlanan hüküm, o şey bulunmadığında yok olur (hüküm kalkar). Bu da bu üçü bulunmadığında dinde kardeşliğin hasıl olmayacağını gerektirir. Bu ise müşküldür; çünkü o kimse belki fakirdir veya zengin olsa bile sene dolmadan önce kendisine zekât farz olmaz' denilirse,

قُلْنَا: قَدْ بَيَّنَّا فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ [النِّسَاءِ: ٣١] أَنَّ الْمُعَلَّقَ عَلَى الشَّيْءِ بِكَلِمَةِ (إِنْ) لَا يَلْزَمُ مِنْ عَدَمِهِ عَدَمُ ذَلِكَ الشَّيْءِ، فَزَالَ هَذَا السُّؤَالُ، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ الْمُعَلَّقُ عَلَى الشَّيْءِ بِكَلِمَةِ (إِنْ) عَدَمٌ عِنْدَ عَدَمِ ذلك الشيء، فههنا قال المواخاة بِالْإِسْلَامِ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ مَوْقُوفَةٌ عَلَى فِعْلِ الصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ جَمِيعًا، فَإِنَّ اللَّه تَعَالَى شَرَطَهَا فِي إثبات المواخاة، وَمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلًا لِوُجُوبِ الزَّكَاةِ عَلَيْهِ، وَجَبَ عَلَيْهِ أَنْ يُقِرَّ بِحُكْمِهَا، فَإِذَا أَقَرَّ بِهَذَا الْحُكْمِ دَخَلَ فِي الشَّرْطِ الَّذِي بِهِ تَجِبُ الْأُخُوَّةُ، وَكَانَ/ ابْنُ مَسْعُودٍ يَقُولُ رَحِمَ اللَّه أَبَا بَكْرٍ مَا أَفْقَهَهُ فِي الدِّينِ، أَرَادَ بِهِ مَا ذَكَرَهُ أَبُو بَكْرٍ فِي حَقِّ مَانِعِي الزَّكَاةِ، وَهُوَ قَوْلُهُ واللَّه لَا أُفَرِّقُ بَيْنَ شَيْئَيْنِ جَمَعَ اللَّه بَيْنَهُمَا بَقِيَ فِي قَوْلِهِ: فَإِخْوانُكُمْ فِي الدِّينِ بَحْثَانِ: الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: فَإِخْوانُكُمْ قَالَ الْفَرَّاءُ مَعْنَاهُ، فَهُمْ إِخْوَانُكُمْ بِإِضْمَارِ الْمُبْتَدَأِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنْ لَمْ تَعْلَمُوا آباءَهُمْ فَإِخْوانُكُمْ [الْأَحْزَابِ: ٥] أَيْ فَهُمْ إِخْوَانُكُمْ. الثَّانِي: قَالَ أَبُو حَاتِمٍ قَالَ أَهْلُ الْبَصْرَةِ أَجْمَعُونَ الْإِخْوَةُ فِي النَّسَبِ وَالْإِخْوَانُ فِي الصَّدَاقَةِ، وَهَذَا غَلَطٌ يُقَالُ لِلْأَصْدِقَاءِ، وَغَيْرِ الْأَصْدِقَاءِ إِخْوَةٌ وَإِخْوَانٌ. قَالَ اللَّه تَعَالَى: إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ [الْحُجُرَاتِ: ١٠] وَلَمْ يَعْنِ النَّسَبَ. وَقَالَ تَعَالَى: أَوْ بُيُوتِ إِخْوانِكُمْ [النُّورِ: ٦١] وَهَذَا فِي النَّسَبِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: حَرَّمَتْ هَذِهِ الْآيَةُ دِمَاءَ أَهْلِ الْقِبْلَةِ.

Deriz ki: Allah Teâlâ'nın: { إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ } [Nisâ 31] kavlinin tefsirinde, (in / إِنْ) şart edatıyla bir şeye bağlanan hükmün yokluğundan o şeyin yokluğunun gerekmediğini açıklamıştık; böylece bu soru ortadan kalkmış oldu. İnsanlardan bazıları ise (in / إِنْ) şart edatıyla bir şeye bağlanan hükmün, o şey bulunmadığında yok olacağını söylemiş ve burada şöyle demiştir: Müslümanlar arasında İslam yoluyla kardeşlik, namaz ve zekât fiillerinin her ikisine birden bağlıdır; zira Allah Teâlâ kardeşliğin sübutunda bunları şart koşmuştur. Kendisine zekât farz olma ehliyeti bulunmayan kimseye ise onun hükmünü ikrar etmek vacip olur. O bu hükmü ikrar edince, kendisiyle kardeşliğin vacip olduğu şarta dâhil olur. İbn Mes‘ûd şöyle derdi: Allah Ebû Bekir'e rahmet etsin, o dinde ne kadar fakihti! Bununla Ebû Bekir'in zekât vermeyenler hakkında söylediği: 'Vallahi, Allah'ın bir araya getirdiği iki şeyi birbirinden ayırmam' sözünü kastetmiştir. O'nun: { فَإِخْوانُكُمْ فِي الدِّينِ } kavlinde iki inceleme kalmıştır: Birincisi: { فَإِخْوانُكُمْ } kavlidir. Ferrâ, bunun anlamının mübtedanın (öznenin) gizlenmesiyle 'Onlar sizin kardeşlerinizdir' (fehum ihvânukum) olduğunu, tıpkı Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ لَمْ تَعْلَمُوا آباءَهُمْ فَإِخْوانُكُمْ } [Ahzâb 5] yani 'onlar kardeşlerinizdir' kavli gibi olduğunu söylemiştir. İkincisi: Ebû Hâtim şöyle demiştir: Bütün Basralılar, 'el-ihve' (الْإِخْوَةُ) kelimesinin nesepte/soyda, 'el-ihvân' (الْإِخْوَانُ) kelimesinin ise dostlukta olduğunu söylemişlerdir; fakat bu yanlıştır; dostlara da dost olmayanlara da 'ihve' ve 'ihvân' denilir. Allah Teâlâ: { إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ } [Hucurât 10] buyurmuştur ve nesebi kastetmemiştir. Yine Teâlâ: { أَوْ بُيُوتِ إِخْوانِكُمْ } [Nûr 61] buyurmuştur ve bu nesep hakkındadır. İbn Abbâs şöyle demiştir: Bu ayet kıble ehlinin kanlarını haram kılmıştır.

ثُمَّ قَالَ: وَنُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : وَهَذَا اعْتِرَاضٌ وَقَعَ بَيْنَ الْكَلَامَيْنِ، وَالْمَقْصُودُ الْحَثُّ وَالتَّحْرِيضُ عَلَى تَأَمُّلِ مَا فُصِّلَ مِنْ أَحْكَامِ الْمُشْرِكِينَ الْمُعَاهِدِينَ، وَعَلَى الْمُحَافَظَةِ عَلَيْهَا.

Sonra [Allah Teâlâ]: { وَنُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } buyurmuştur. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Bu, iki söz arasında yer alan bir itiraziyye (ara cümle) cümlesidir; maksat, antlaşmalı müşriklerin açıklanan hükümlerini derinlemesine düşünmeye ve onları korumaya teşvik ve gayretlendirmektir.

ثُمَّ قَالَ: وَإِنْ نَكَثُوا أَيْمانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَطَعَنُوا فِي دِينِكُمْ يُقَالُ نَكَثَ فُلَانٌ عَهْدَهُ إِذَا نَقَضَهُ بَعْدَ إِحْكَامِهِ كَمَا يُنْكَثُ خَيْطُ الصُّوفِ بَعْدَ إِبْرَامِهِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْكاثاً [النَّحْلِ: ٩٢] وَالْأَيْمَانُ جَمْعُ يَمِينٍ بِمَعْنَى الْحَلِفِ وَالْقَسَمِ. وَقِيلَ: لِلْحَلِفِ يَمِينٌ، وَهُوَ اسْمُ الْيَدِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَبْسُطُونَ أَيْمَانَهُمْ إِذَا حَلَفُوا أَوْ تَحَالَفُوا. وَقِيلَ: سُمِّيَ الْقَسَمُ يَمِينًا لِيَمِينِ الْبِرِّ فِيهِ. فَقَوْلُهُ: وَإِنْ نَكَثُوا أَيْمانَهُمْ أَيْ نَقَضُوا عُهُودَهُمْ. وَفِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: وَهُوَ قَوْلُ الْأَكْثَرِينَ إِنَّ الْمُرَادَ نَكْثُهُمْ لِعَهْدِ رَسُولِ اللَّه ﷺ، وَالثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ حَمْلُ الْعَهْدِ عَلَى الْإِسْلَامِ بَعْدَ الْإِيمَانِ، فَيَكُونُ الْمُرَادُ رِدَّتَهُمْ بَعْدَ الْإِيمَانِ، وَلِذَلِكَ قَرَأَ بَعْضُهُمْ وَإِنْ نَكَثُوا. أَيْمانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَالْأَوَّلُ أَوْلَى لِلْقِرَاءَةِ الْمَشْهُورَةِ، وَلِأَنَّ الْآيَةَ وَرَدَتْ فِي نَاقِضِي الْعَهْدِ لِأَنَّهُ تَعَالَى صَنَّفَهُمْ صِنْفَيْنِ، فَإِذَا مَيَّزَ مِنْهُمْ مَنْ تَابَ لَمْ يَبْقَ إِلَّا مَنْ أَقَامَ عَلَى نَقْضِ الْعَهْدِ. وَقَوْلُهُ: وَطَعَنُوا فِي دِينِكُمْ يُقَالُ طَعَنَهُ بِالرُّمْحِ يطعنه، وطعن بالقول السيء يَطْعُنُ. قَالَ اللَّيْثُ: وَبَعْضُهُمْ يَقُولُ: يَطْعُنُ بِالرُّمْحِ، وَيَطْعَنُ بِالْقَوْلِ: فَيُفَرِّقُ بَيْنَهُمَا، وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ عَابُوا دِينَكُمْ، وَقَدَحُوا فِيهِ.

Sonra: { وَإِنْ نَكَثُوا أَيْمانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَطَعَنُوا فِي دِينِكُمْ } buyurmuştur. Bir kimse antlaşmasını sağlamlaştırdıktan sonra bozduğunda 'filanca ahdini neksetti (نَكَثَ)' denilir; nitekim büküldükten sonra yün ipliğin sökülmesi de böyledir. Allah Teâlâ'nın: { مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْكاثاً } [Nahl 92] kavli de bundandır. el-Eymân (الْأَيْمَانُ), yemin ve kasem manasındaki yemîn (يَمِين) kelimesinin çoğuludur. Yemine 'yemîn' denilmesi -ki bu elin adıdır- yemin ettiklerinde veya birbirleriyle sözleştiklerinde sağ ellerini uzatmalarından ötürüdür. Kaseme, içindeki iyilik ve vefa yemininden ötürü 'yemîn' dendiği de söylenmiştir. Dolayısıyla O'nun: { وَإِنْ نَكَثُوا أَيْمانَهُمْ } kavli, yani 'antlaşmalarını bozarlarsa' demektir. Bunda iki görüş vardır: Birincisi ve çoğunluğun görüşü olanı: Bundan murat, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ahdini bozmalarıdır. İkincisi: Murâdın, ahdi imandan sonra İslam'a hamletmek olup imandan sonra dinden dönmeleri (irtidatları) olmasıdır. Bundan dolayı bazısı { وَإِنْ نَكَثُوا أَيْمانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ } şeklinde okumuştur. Birincisi, hem meşhur kıraat sebebiyle hem de ayet ahdi bozanlar hakkında geldiği için daha evladır; zira Allah Teâlâ onları iki sınıfa ayırmış, onlardan tövbe edenleri ayırt edince geriye ahdi bozmakta ısrar edenlerden başkası kalmamıştır. O'nun: { وَطَعَنُوا فِي دِينِكُمْ } kavline gelince: 'Mızrakla vurdu / sapladı' anlamında طَعَنَهُ بِالرُّمْحِ يَطْعَنُهُ, 'kötü sözle yerdi / dil uzattı' anlamında طَعَنَ بِالْقَوْلِ السَّيِّءِ يَطْعُنُ denir. Leys: 'Bazıları mızrakla vurmak için يَطْعُنُ, sözle yermek için يَطْعَنُ diyerek ikisinin arasını ayırır' demiştir. Anlamı ise: Dininizi ayıpladılar ve onu kötülediler, demektir.

ثُمَّ قَالَ: فَقاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ أَيْ مَتَى فَعَلُوا ذَلِكَ فَافْعَلُوا هَذَا، وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sonra: { فَقاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ } buyurmuştur. Yani onlar bunu yaptıklarında siz de bunu yapın. Bunda bazı meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كثير وأبو عمرو أَئِمَّةَ الْكُفْرِ بِهَمْزَةٍ وَاحِدَةٍ غَيْرِ مَمْدُودَةٍ وَتَلْيِينِ الثَّانِيَةِ وَالْبَاقُونَ بِهَمْزَتَيْنِ عَلَى التَّحْقِيقِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: الْأَصْلُ في الأئمة أأمة، لِأَنَّهَا جَمْعُ إِمَامٍ، مِثْلَ مِثَالٍ وَأَمْثِلَةٍ، لَكِنَّ الْمِيمَيْنِ إِذَا اجْتَمَعَتَا أُدْغِمَتِ الْأُولَى فِي الثَّانِيَةِ، وألقيت حركتها على الهمزة، فصارت أأمة، فَأُبْدِلَتْ مِنَ الْمَكْسُورَةِ الْيَاءُ لِكَرَاهَةِ اجْتِمَاعِ الْهَمْزَتَيْنِ فِي كَلِمَةٍ وَاحِدَةٍ. هَذَا هُوَ/ الِاخْتِيَارُ عِنْدَ جَمِيعِ النَّحْوِيِّينَ.

Birinci Mesele: Nâfi‘, İbn Kesîr ve Ebû Amr, { أَئِمَّةَ الْكُفْرِ } lafzını uzatmasız tek hemze ve ikincisini telyîn ederek (yumuşatarak) okumuşlar; diğerleri ise iki hemzeyle tahkik üzere okumuşlardır. Zeccâc şöyle demiştir: 'Eimme' (أَئِمَّةَ) kelimesinin aslı 'e'imme'dir (أَأْمِمَة); çünkü misâl (مِثَال) ve emsile (أَمْثِلَة) gibi imâm (إِمَام) kelimesinin çoğuludur. Ancak iki mim bir araya geldiğinde birincisi ikincisine idgam edilmiş ve harekesi hemzeye aktarılmış, böylece 'e'imme' (أَأْمَة) olmuş; sonra bir kelimede iki hemzenin toplanması hoş karşılanmadığından kesreli hemze yâ'ya dönüştürülmüştür. Bütün nahivcilere göre tercih edilen görüş budur.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : لَفْظَةُ «أَئِمَّةٍ» هَمْزَةٌ بَعْدَهَا هَمْزَةٌ بَيْنَ بَيْنَ، وَالْمُرَادُ بَيْنَ مَخْرَجِ الْهَمْزَةِ وَالْيَاءِ. أَمَّا بِتَحْقِيقِ الْهَمْزَتَيْنِ فَقِرَاءَةٌ مَشْهُورَةٌ. وَإِنْ لَمْ تَكُنْ مَقْبُولَةً عِنْدَ الْبَصْرِيِّينَ. وَأَمَّا التَّصْرِيحُ

Bunu bildiğinde deriz ki: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: 'Eimme' (أَئِمَّةٍ) lafzı, bir hemze ve ardından beyn-i beyne (ikisi arası) bir hemzedir; bundan murat hemze ile yâ mahreci arasıdır. İki hemzenin tahkikine gelince, Basralılar katında makbul olmasa da meşhur bir kıraattir. Açıkça

بِالْيَاءِ فَلَيْسَ بِقِرَاءَةٍ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قِرَاءَةً، وَمَنْ صَرَّحَ بِهَا فَهُوَ لَاحِنٌ مُحَرِّفٌ.

yâ harfiyle telaffuz etmek ise kıraat değildir ve kıraat olması caiz de değildir; bunu açıkça [yâ olarak] telaffuz eden kimse lahin yapan (hata eden) ve tahrif eden bir kimsedir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: فَقاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ مَعْنَاهُ قَاتِلُوا الْكُفَّارَ بِأَسْرِهِمْ، إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى خَصَّ الأئمة والسادة منهم الذكر، لِأَنَّهُمْ هُمُ الَّذِينَ يُحَرِّضُونَ الْأَتْبَاعَ عَلَى هَذِهِ الْأَعْمَالِ الْبَاطِلَةِ.

İkinci Mesele: O'nun: { فَقاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ } kavlinin anlamı: Kâfirlerin tamamıyla savaşındır; ancak Allah Teâlâ, tâbileri bu bâtıl amellere kışkırtanlar onlar olduğu için özellikle onların önderlerini ve ileri gelenlerini zikretmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الزَّجَّاجُ: هَذِهِ الْآيَةُ تُوجِبُ قَتْلَ الذِّمِّيِّ إِذَا أَظْهَرَ الطَّعْنَ فِي الْإِسْلَامِ، لِأَنَّ عَهْدَهُ مَشْرُوطٌ بِأَنْ لَا يَطْعَنُ، فَإِنْ طَعَنَ فَقَدْ نَكَثَ وَنَقَضَ عَهْدَهُمْ.

Üçüncü Mesele: Zeccâc şöyle demiştir: Bu ayet, zimmî İslam'a dil uzatmayı açığa vurduğunda öldürülmesini gerektirir; çünkü onun antlaşması [İslam'a] dil uzatmaması şartına bağlıdır. Eğer dil uzatırsa, antlaşmalarını bozmuş ve neksetmiş olur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّهُمْ لَا أَيْمانَ لَهُمْ قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ لَا أَيْمانَ لَهُمْ بِكَسْرِ الألف ولها وجهان: أحدها: لَا أَمَانَ لَهُمْ، أَيْ لَا تُؤَمِّنُوهُمْ. فَيَكُونُ مَصْدَرًا مِنَ الْإِيمَانِ الَّذِي هُوَ ضِدُّ الْإِخَافَةِ، وَالثَّانِي: أَنَّهُمْ كَفَرَةٌ لَا إِيمَانَ لَهُمْ، أَيْ لَا تَصْدِيقَ وَلَا دِينَ لَهُمْ، وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ وَهُوَ جَمْعُ يَمِينٍ، وَمَعْنَاهُ لَا أَيْمَانَ لَهُمْ عَلَى الْحَقِيقَةِ. وَأَيْمَانُهُمْ لَيْسَتْ بِأَيْمَانٍ، وَبِهِ تَمَسَّكَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀ فِي أَنَّ يَمِينَ الْكَافِرِ لَا يَكُونُ يَمِينًا، وَعِنْدَ الشَّافِعِيِّ ﵀ يَمِينُهُمْ يَمِينٌ، وَمَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ عِنْدَهُ: أَنَّهُمْ لَمَّا لَمْ يَفُوا بِهَا صَارَتْ أَيْمَانُهُمْ كَأَنَّهَا لَيْسَتْ بِأَيْمَانٍ. وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ أيمانهم أيمان، أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَهَا بِالنَّكْثِ فِي قَوْلِهِ: وَإِنْ نَكَثُوا أَيْمانَهُمْ وَلَوْ لَمْ يَكُنْ مُنْعَقِدًا لَمَا صَحَّ وَصْفُهَا بِالنَّكْثِ.

Sonra Allah Teâlâ: { إِنَّهُمْ لَا أَيْمانَ لَهُمْ } buyurmuştur. İbn Âmir, { لَا أَيْمانَ لَهُمْ } ifadesini elifin kesresiyle (lâ îmâne lehum) okumuştur; bunun iki yönü vardır: Birincisi: Onlara emân yoktur, yani onlara emân vermeyin; bu durumda korkutmanın zıddı olan imân/emân kökünden bir mastar olur. İkincisi: Onlar kâfirdir, imanları yoktur; yani tasdikleri ve dinleri yoktur. Diğerleri ise hemzenin fethasıyla (lâ eymâne lehum) okumuşlardır; bu da 'yemîn'in çoğuludur ve manası: Hakikatte onların yeminleri yoktur, yeminleri yemin sayılmaz, demektir. Ebû Hanîfe rahimehullâh kâfirin yemininin yemin olmayacağına dair bu ayete tutunmuştur. Şâfiî rahimehullâh'a göre ise onların yemini yemindir; bu ayetin ona göre anlamı: Onlar yeminlerine vefa göstermedikleri için yeminleri sanki hiç yemin değilmiş gibi olmuştur. Onların yeminlerinin yemin olduğuna dair delil ise Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ نَكَثُوا أَيْمانَهُمْ } kavlinde onu 'neks' (bozma) ile nitelendirmesidir; eğer [yemin] münakid (geçerli) olmasaydı, onun neks ile nitelenmesi sahih olmazdı.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: لَعَلَّهُمْ يَنْتَهُونَ وَهُوَ مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ: فَقاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ أي ليكن غرضكم في مقاتلتهم بعد ما وجد منهم ما وُجِدَ مِنَ الْعَظَائِمِ أَنْ تَكُونَ الْمُقَاتَلَةُ سَبَبًا فِي انْتِهَائِهِمْ عَمَّا هُمْ عَلَيْهِ مِنَ الْكُفْرِ، وَهَذَا مِنْ غَايَةِ كَرَمِ اللَّه وَفَضْلِهِ عَلَى الإحسان.

Sonra Teâlâ: { لَعَلَّهُمْ يَنْتَهُونَ } buyurmuştur. Bu, { فَقاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ } kavline bağlıdır. Yani onlardan sadır olan bunca büyük cürümlerden sonra onlarla savaşmaktaki maksadınız, bu savaşın onların üzerinde bulundukları küfürden vazgeçmelerine bir sebep olması olsun. Bu da Allah'ın ihsan üzere olan nihai kereminden ve lütfundandır.

[سورة التوبة (٩) : آية ١٣]

[Tevbe Suresi (9): Ayet 13]

أَلا تُقاتِلُونَ قَوْماً نَكَثُوا أَيْمانَهُمْ وَهَمُّوا بِإِخْراجِ الرَّسُولِ وَهُمْ بَدَؤُكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ أَتَخْشَوْنَهُمْ فَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١٣)

{ أَلا تُقاتِلُونَ قَوْماً نَكَثُوا أَيْمانَهُمْ وَهَمُّوا بِإِخْراجِ الرَّسُولِ وَهُمْ بَدَؤُكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ أَتَخْشَوْنَهُمْ فَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Yeminlerini bozan, Peygamber'i yurdundan çıkarmaya yeltenen ve üstelik size karşı [savaşı] ilk başlatan bir toplulukla savaşmaz mısınız? Yoksa onlardan korkuyor musunuz? Eğer mümin kimselerseniz, korkmanıza Allah daha lâyıktır.” (13)

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قال: فَقاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ [التوبة: ١٢] أَتْبَعَهُ بِذِكْرِ السَّبَبِ الَّذِي يَبْعَثُهُمْ عَلَى مُقَاتَلَتِهِمْ فَقَالَ: أَلا تُقاتِلُونَ قَوْماً نَكَثُوا.

Bil ki Allah Teâlâ: { فَقاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ } [Tevbe 12] buyurunca, ardından onları bu kimselerle savaşmaya sevk eden sebebi zikrederek: { أَلا تُقاتِلُونَ قَوْماً نَكَثُوا } buyurmuştur.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ ثَلَاثَةَ أَسْبَابٍ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهَا يُوجِبُ مُقَاتَلَتَهُمْ لَوِ انْفَرَدَ، فَكَيْفَ بِهَا حَالَ الِاجْتِمَاعِ:

Bil ki Allah Teâlâ, tek başına bile onlarla savaşmayı gerektirecek üç sebep zikretmiştir; bunlar bir araya geldiğinde nasıl gerektirmesin?

أَحَدُهَا: نَكْثُهُمُ الْعَهْدَ، وَكُلُّ الْمُفَسِّرِينَ حَمَلَهُ عَلَى نَقْضِ الْعَهْدِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالسُّدِّيُّ وَالْكَلْبِيُّ: نَزَلَتْ فِي كُفَّارِ مَكَّةَ نَكَثُوا أَيْمَانَهُمْ بَعْدَ عَهْدِ الْحُدَيْبِيَةِ، وَأَعَانُوا بَنِي بَكْرٍ عَلَى خُزَاعَةَ وَهَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ قِتَالَ النَّاكِثِينَ أَوْلَى مِنْ قِتَالِ غَيْرِهِمْ مِنَ الْكُفَّارِ لِيَكُونَ ذَلِكَ زَجْرًا لِغَيْرِهِمْ، وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ: وَهَمُّوا بِإِخْراجِ الرَّسُولِ فَإِنَّ هَذَا مِنْ أَوْكَدِ مَا يَجِبُ الْقِتَالُ لِأَجْلِهِ. وَاخْتَلَفُوا فِيهِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: الْمُرَادُ إِخْرَاجُهُ مِنْ مَكَّةَ حِينَ هَاجَرَ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: بَلِ الْمُرَادُ مِنَ الْمَدِينَةِ لِمَا أَقْدَمُوا عَلَيْهِ مِنَ الْمَشُورَةِ وَالِاجْتِمَاعِ عَلَى قَصْدِهِ بِالْقَتْلِ. وَقَالَ آخَرُونَ: بَلْ هَمُّوا بِإِخْرَاجِهِ مِنْ حَيْثُ أَقْدَمُوا عَلَى مَا يَدْعُوهُ إِلَى الْخُرُوجِ وَهُوَ نَقْضُ الْعَهْدِ، وَإِعَانَةُ أَعْدَائِهِ، فَأُضِيفَ الْإِخْرَاجُ إِلَيْهِمْ تَوَسُّعًا لِمَا وَقَعَ مِنْهُمْ مِنَ الْأُمُورِ الدَّاعِيَةِ إِلَيْهِ. وَقَوْلُهُ: وَهَمُّوا بِإِخْراجِ الرَّسُولِ إِمَّا بِالْفِعْلِ وَإِمَّا بِالْعَزْمِ عَلَيْهِ، وَإِنْ لَمْ يُوجَدْ ذَلِكَ الفعل بتمامه، وثالثها: قوله: وَهُمْ بَدَؤُكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ يَعْنِي بِالْقِتَالِ يَوْمَ بَدْرٍ، لِأَنَّهُمْ حِينَ سَلِمَ الْعِيرُ قَالُوا:

Birincisi: Ahitlerini bozmalarıdır. Bütün müfessirler bunu antlaşmayı bozmaya hamletmiştir. İbn Abbâs, Süddî ve Kelbî şöyle demiştir: [Bu ayet] Hudeybiye antlaşmasından sonra yeminlerini bozan ve Huzâa'ya karşı Benî Bekr'e yardım eden Mekke kâfirleri hakkında inmiştir. Bu ayet, antlaşmayı bozanlarla savaşmanın, başkalarına caydırıcı olması için diğer kâfirlerle savaşmaktan daha evla olduğuna delalet eder. İkincisi: { وَهَمُّوا بِإِخْراجِ الرَّسُولِ } kavlidir; zira bu, uğrunda savaşılması gereken en kuvvetli sebeplerden biridir. Bu hususta ihtilaf etmişlerdir: Bazıları: 'Murat, hicret ettiği sırada onu Mekke'den çıkarmalarıdır' demiştir. Bazıları: 'Aksine, onu öldürmeyi kastederek toplanıp istişare etmeye cüret ettiklerinden dolayı Medine'den [çıkarmalarıdır]' demiştir. Diğerleri ise: 'Aksine, ahdi bozmak ve düşmanlarına yardım etmek gibi onu çıkmaya sevk eden şeylere giriştikleri için onu çıkarmaya yeltenmişlerdir; dolayısıyla buna yol açan hususların kendilerinden sadır olmasından ötürü mecazen çıkarma fiili onlara nispet edilmiştir' demiştir. O'nun: { وَهَمُّوا بِإِخْراجِ الرَّسُولِ } kavli, bu fiil tam olarak gerçekleşmemiş olsa bile ya fiilen ya da buna azmetmek suretiyledir. Üçüncüsü: { وَهُمْ بَدَؤُكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ } kavlidir. Yani Bedir günü savaşı [onlar başlattı]; çünkü kervan kurtulunca şöyle dediler:

لَا نَنْصَرِفُ حَتَّى نَسْتَأْصِلَ مُحَمَّدًا وَمَنْ مَعَهُ.

'Muhammed'i ve beraberindekileri kökten kazıyıp yok etmedikçe dönmeyiz.'

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَرَادَ أَنَّهُمْ قَاتَلُوا حُلَفَاءَ خُزَاعَةَ فَبَدَءُوا بِنَقْضِ الْعَهْدِ، وهذا قول الأكثرين، وإنما قال:

İkinci görüş: Huzâa'nın müttefikleriyle savaştıklarını, dolayısıyla antlaşmayı bozmayı ilk önce onların başlattıklarını murat etmiştir; çoğunluğun görüşü budur. Sadece şöyle buyurmuştur:

بَدَؤُكُمْ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ الْبَادِئَ أَظْلَمُ، وَلَمَّا شَرَحَ تَعَالَى هَذِهِ الْمُوجِبَاتِ الثَّلَاثَةَ زَادَ فِيهَا، فَقَالَ: أَتَخْشَوْنَهُمْ

{ بَدَؤُكُمْ } 'ilk başlatan onlar oldu' ifadesi, ilk başlatanın daha zâlim olduğuna dikkat çekmek içindir. Allah Teâlâ bu üç gerekçeyi açıklayınca bunlara bir ekleme yaparak şöyle buyurmuştur: { أَتَخْشَوْنَهُمْ }

فَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ

{ فَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Eğer inanıyorsanız, kendisinden korkmanıza Allah daha lâyıktır.”

وَهَذَا الْكَلَامُ يُقَوِّي دَاعِيَةَ الْقِتَالِ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ تَعْدِيدَ الْمُوجِبَاتِ الْقَوِيَّةِ وَتَفْصِيلَهَا مِمَّا يُقَوِّي هَذِهِ الدَّاعِيَةَ، وَالثَّانِي: أَنَّكَ إِذَا قُلْتَ لِلرَّجُلِ: أَتَخْشَى خَصْمَكَ كَانَ ذَلِكَ تَحْرِيكًا مِنْهُ لِأَنْ يَسْتَنْكِفَ أَنْ يُنْسَبَ إِلَى كَوْنِهِ خَائِفًا مِنْ خَصْمِهِ، وَالثَّالِثُ: أَنَّ قَوْلَهُ: فَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ يُفِيدُ ذَلِكَ كَأَنَّهُ قِيلَ: إِنْ كُنْتَ تَخْشَى أَحَدًا فاللَّه أَحَقُّ أَنْ تَخْشَاهُ لِكَوْنِهِ فِي غَايَةِ الْقُدْرَةِ وَالْكِبْرِيَاءِ وَالْجَلَالَةِ، وَالضَّرَرُ الْمُتَوَقَّعُ مِنْهُمْ غَايَتُهُ الْقَتْلُ. أَمَّا الْمُتَوَقَّعُ مِنَ اللَّه فَالْعِقَابُ الشَّدِيدُ فِي الْقِيَامَةِ، وَالذَّمُّ اللَّازِمُ فِي الدُّنْيَا، وَالرَّابِعُ: أَنَّ قَوْلَهُ: إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ مَعْنَاهُ: أَنَّكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ بِالْأَيْمَانِ وَجَبَ عَلَيْكُمْ أَنْ تُقْدِمُوا عَلَى هَذِهِ الْمُقَاتَلَةِ، وَمَعْنَاهُ أَنَّكُمْ إِنْ لَمْ تُقْدِمُوا عَلَيْهَا وَجَبَ أَنْ لَا تَكُونُوا مُؤْمِنِينَ فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا كَلَامٌ مُشْتَمِلٌ عَلَى سَبْعَةِ أَنْوَاعٍ مِنَ الْأُمُورِ الَّتِي تَحْمِلُهُمْ عَلَى مُقَاتَلَةِ أُولَئِكَ الْكُفَّارِ النَّاقِضِينَ لِلْعَهْدِ.

Bu söz, savaşma arzusunu birkaç açıdan güçlendirmektedir: Birincisi: Güçlü gerekçelerin sayılması ve ayrıntılı verilmesi bu arzuyu güçlendiren hususlardandır. İkincisi: Bir adama 'Hasmından korkuyor musun?' dediğinde, bu söz onun hasmından korkuyor olarak anılmaktan çekinmesini harekete geçirir. Üçüncüsü: O'nun: { فَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ } kavli şunu ifade eder: Sanki 'Eğer birinden korkacaksan, kudret, kibriyâ ve azamet bakımından nihai derecede olduğu için korkulmaya Allah daha lâyıktır; zira onlardan gelebilecek zararın son noktası öldürmektir. Allah'tan gelebilecek olan ise kıyamette şiddetli azap ve dünyada kaçınılmaz yerilmedir' denilmiştir. Dördüncüsü: O'nun: { إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } kavlinin anlamı şudur: Eğer gerçekten iman eden kimselerseniz bu savaşa atılmanız gerekir; bunun anlamı şudur ki şayet buna atılmazsanız mümin olmamanız gerekir. Böylece bu sözün, onları antlaşmayı bozan o kâfirlerle savaşmaya sevk eden yedi tür hususu içerdiği sabit olmuştur.

بَقِيَ فِي الْآيَةِ أَبْحَاثٌ:

Ayette birkaç inceleme kalmıştır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: حَكَى الْوَاحِدِيُّ عَنْ أَهْلِ الْمَعَانِي أَنَّهُمْ قَالُوا: إِذَا قُلْتَ لَا تَفْعَلْ كَذَا، فَإِنَّمَا يُسْتَعْمَلُ ذَلِكَ فِي فِعْلٍ مُقَدَّرٍ وُجُودُهُ، وَإِذَا قُلْتَ أَلَسْتَ تَفْعَلُ فَإِنَّمَا تَقُولُ ذَلِكَ فِي فِعْلٍ تَحَقَّقَ وُجُودُهُ، وَالْفَرْقُ بَيْنَهُمَا أَنَّ لَا يُنْفَى بِهَا الْمُسْتَقْبَلُ، فَإِذَا دَخَلَتْ عَلَيْهَا الْأَلِفُ صَارَ تَحْضِيضًا عَلَى فِعْلِ مَا يُسْتَقْبَلُ، وَلَيْسَ إِنَّمَا تُسْتَعْمَلُ لِنَفْيِ الْحَالِ. فَإِذَا دَخَلَتْ عَلَيْهَا الْأَلِفُ صَارَ لِتَحْقِيقِ الْحَالِ.

Birinci İnceleme: Vâhidî, meânî ehlinden şöyle nakletmiştir: Onlar dediler ki: 'Şunu yapma' (lâ tef'al / لَا تَفْعَلْ) dediğinde bu ancak varlığı takdir edilen/varsayılan bir fiilde kullanılır. 'Sen yapmaz mısın?' (eleste tef'al / أَلَسْتَ تَفْعَلُ) dediğinde ise bunu ancak varlığı tahakkuk etmiş bir fiilde söylersin. İkisi arasındaki fark şudur: 'Lâ' (لَا) ile gelecek zaman nefyedilir (olumsuzlanır); başına elif [soru hemzesi] geldiğinde gelecekte yapılacak bir fiile teşvik olur. 'Leyse' (لَيْسَ) ise sadece şimdiki zamanı nefyetmek için kullanılır; başına elif geldiğinde şimdiki zamanı tahkik etmek (gerçekleştirmek) için olur.

الْبَحْثُ الثَّانِي:

İkinci İnceleme:

نُقِلَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: قَوْلُهُ تَعَالَى: أَلا تُقاتِلُونَ قَوْماً تَرْغِيبٌ فِي فَتْحِ مَكَّةَ وَقَوْلُهُ: قَوْماً نَكَثُوا أَيْمانَهُمْ أَيْ عَهْدَهُمْ، يَعْنِي قُرَيْشًا حِينَ أَعَانُوا بَنِي الدِّيلِ بْنِ بَكْرٍ عَلَى خُزَاعَةَ خُلَفَاءِ الرَّسُولِ ﵊، فَأَمَرَ اللَّه رَسُولَهُ أَنْ يَسِيرَ إِلَيْهِمْ فَيَنْصُرَ خُزَاعَةَ، فَفَعَلَ رَسُولُ اللَّه ﷺ ذَلِكَ، وَأَمَرَ النَّاسَ أَنْ يَتَجَهَّزُوا إِلَى مَكَّةَ وَأَبُو سُفْيَانَ عِنْدَ هِرَقْلَ بِالرُّومِ، فَرَجَعَ وَقَدِمَ الْمَدِينَةَ وَدَخَلَ عَلَى فَاطِمَةَ بِنْتِ الرَّسُولِ ﷺ يستجير بها فأبت، وقالت ذَلِكَ لِابْنَيْهَا الْحَسَنِ وَالْحُسَيْنِ فَأَبَيَا، فَخَاطَبَ أَبَا بَكْرٍ فَأَبَى، ثُمَّ خَاطَبَ عُمَرَ فَتَشَدَّدَ، ثُمَّ خَاطَبَ عَلِيًّا فَلَمْ يُجِبْهُ، فَاسْتَجَارَ بِالْعَبَّاسِ وَكَانَ مُصَافِيًا لَهُ فَأَجَارَهُ، وَأَجَارَهُ الرَّسُولُ لِإِجَارَتِهِ وَخَلَّى سَبِيلَهُ. فَقَالَ الْعَبَّاسُ:

İbn Abbâs'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: Allah Teâlâ'nın: { أَلا تُقاتِلُونَ قَوْماً } kavli Mekke'nin fethine teşviktir. { قَوْماً نَكَثُوا أَيْمانَهُمْ } kavli ise antlaşmalarını bozan Kureyş'tir; zira onlar Resûl aleyhisselâm'ın müttefiki olan Huzâa'ya karşı Benî ed-Dîl b. Bekr'e yardım etmişlerdi. Bunun üzerine Allah Resûlü'ne onlara doğru yürümesini ve Huzâa'ya yardım etmesini emretti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunu yaptı ve insanlara Mekke'ye hazırlanmalarını emretti. Ebû Süfyân ise Rum diyarında Herakliyus'un yanındaydı. Geri dönüp Medine'ye geldi; himaye istemek üzere Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kızı Fâtıma'nın yanına girdi, o reddetti. Bunu iki oğlu Hasan ve Hüseyin'e söyledi, onlar da reddetti. Ebû Bekir ile konuştu, o reddetti. Sonra Ömer ile konuştu, o sert davrandı. Sonra Ali ile konuştu, o da ona olumlu cevap vermedi. Bunun üzerine aralarında dostluk bulunan Abbâs'tan himaye istedi, o da himaye etti. Resûlullah da onun himayesi sebebiyle himaye etti ve yolunu serbest bıraktı. Bunun üzerine Abbâs:

يَا رَسُولَ اللَّه إِنَّ أَبَا سُفْيَانَ فِيهِ أُبَّهَةٌ فَاجْعَلْ لَهُ شَيْئًا، فَقَالَ مَنْ دَخَلَ دَارَ أَبِي سُفْيَانَ فَهُوَ آمِنٌ، فَعَادَ إِلَى مَكَّةَ وَنَادَى مَنْ دَخَلَ دَارِي فَهُوَ آمِنٌ فَقَامُوا إِلَيْهِ وَضَرَبُوهُ ضَرْبًا شَدِيدًا وَحَصَلَ الْفَتْحُ عِنْدَ ذَلِكَ،

'Ey Allah'ın Resûlü, Ebû Süfyân şan ve şeref düşkünü bir adamdır, onun için bir şey yap' dedi. [Resûlullah da]: 'Kim Ebû Süfyân'ın evine girerse o emniyettedir' buyurdu. Ebû Süfyân Mekke'ye döndü ve: 'Kim benim evime girerse emniyettedir' diye seslendi. Mekkeliler onun üzerine yürüyüp onu feci şekilde dövdüler ve bunun üzerine fetih gerçekleşti.

فَهَذَا مَا قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. وَقَالَ الْحَسَنُ: لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ ذَلِكَ، لِأَنَّ سُورَةَ بَرَاءَةَ نَزَلَتْ بَعْدَ فَتْحِ مَكَّةَ بِسَنَةٍ، وَتَمْيِيزُ حَقِّ هَذَا الْبَابِ مِنْ بَاطِلِهِ لَا يُعْرَفُ إِلَّا بِالْأَخْبَارِ.

İşte İbn Abbâs'ın söylediği budur. Hasan [el-Basrî] ise şöyle demiştir: Bundan muradın bu olması caiz değildir; çünkü Berâe (Tevbe) Suresi Mekke'nin fethinden bir yıl sonra inmiştir. Bu meselenin doğrusunu bâtılından ayırt etmek ise ancak rivayetlerle bilinir.

الْبَحْثُ الثَّالِثُ: قَالَ أَبُو بَكْرٍ الْأَصَمُّ: دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُمْ كَرِهُوا هَذَا الْقِتَالَ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ [الْبَقَرَةِ: ٢١٦] فَآمَنَهُمُ اللَّه تَعَالَى بِهَذِهِ الْآيَاتِ. قَالَ الْقَاضِي: إِنَّهُ تَعَالَى قَدْ يَحُثُّ عَلَى فِعْلِ الْوَاجِبِ مَنْ لَا يَكُونُ كَارِهًا لَهُ وَلَا مُقَصِّرًا فِيهِ، فَإِنْ أَرَادَ أَنَّ مِثْلَ هَذَا التَّحْرِيضِ عَلَىَ الْجِهَادِ لَا يَنْفَعُ إِلَّا وَهُنَاكَ كُرْهٌ لِلْقِتَالِ لَمْ يَصِحَّ أَيْضًا، لِأَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يَحُثَّ اللَّه تَعَالَى بِهَذَا الْجِنْسِ عَلَى الْجِهَادِ لِكَيْ لَا يَحْصُلَ الْكُرْهُ الَّذِي لَوْلَا هَذَا التَّحْرِيضُ كَانَ يَقَعُ.

Üçüncü İnceleme: Ebû Bekir el-Esam şöyle demiştir: Bu ayet, Allah Teâlâ'nın: { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ } [Bakara 216] kavlinden ötürü onların bu savaşı hoş görmediklerine delalet etmiştir; Allah Teâlâ bu ayetlerle onlara güven vermiştir. Kâdî ise şöyle demiştir: Allah Teâlâ bazen bir vacibi yapmaktan hoşnutsuz olmayan ve onda gevşeklik göstermeyen kimseyi de onu yapmaya teşvik eder. Eğer [Esam], cihada yönelik bu tür bir teşvikin ancak ortada savaşa dair bir hoşnutsuzluk varken fayda vereceğini kastettiyse bu da sahih değildir; çünkü Allah Teâlâ'nın, bu teşvik olmasaydı meydana gelecek olan bir hoşnutsuzluk hâsıl olmasın diye bu tür teşviklerde bulunması caizdir.

الْبَحْثُ الرَّابِعُ: دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْمُؤْمِنَ يَنْبَغِي أَنْ يَخْشَى رَبَّهُ، وَأَنْ لَا يخشى أحداً سواه.

Dördüncü İnceleme: Bu ayet, müminin Rabbinden korkması ve O'ndan başka kimseden korkmaması gerektiğine delalet etmiştir.

تَمَّ الْجُزْءُ الْخَامِسَ عَشَرَ، وَيَلِيهِ إِنْ شَاءَ اللَّه تَعَالَى الْجُزْءُ السَّادِسَ عَشَرَ، وَأَوَّلُهُ قَوْلُهُ تعالى قاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ من سورة التوبة. أعان اللَّه على إكماله

On beşinci cüz tamamlandı. Allah Teâlâ'nın izniyle ardından Tevbe Suresi'nden: { قاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ } kavliyle başlayan on altıncı cüz gelecektir. Allah tamamlamaya muvaffak kılsın.

الجزء السادس عشر

On Altıncı Cüz

[تتمة سورة التوبة]

[Tevbe Suresi'nin Devamı]

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla

[سورة التوبة (٩) : الآيات ١٤ الى ١٥]

[Tevbe Suresi (9): Ayetler 14-15]

قاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ وَيُخْزِهِمْ وَيَنْصُرْكُمْ عَلَيْهِمْ وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ (١٤) وَيُذْهِبْ غَيْظَ قُلُوبِهِمْ وَيَتُوبُ اللَّهُ عَلى مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (١٥)

{ قاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ وَيُخْزِهِمْ وَيَنْصُرْكُمْ عَلَيْهِمْ وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ * وَيُذْهِبْ غَيْظَ قُلُوبِهِمْ وَيَتُوبُ اللَّهُ عَلى مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ } “Onlarla savaşın ki Allah sizin ellerinizle onları cezalandırsın, onları rezil rüsvay etsin, sizi onlara karşı muzaffer kılsın, mümin bir topluluğun gönüllerine şifa versin ve kalplerinin öfkesini gidersin. Allah dilediğinin tövbesini kabul eder. Allah her şeyi bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.” (14-15)

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى: أَلا تُقاتِلُونَ قَوْماً [التَّوْبَةِ: ١٣] ذَكَرَ عَقِيبَهُ سَبْعَةَ أَشْيَاءَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهَا يُوجِبُ إِقْدَامَهُمْ عَلَى الْقِتَالِ. ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَعَادَ الْأَمْرَ بِالْقِتَالِ وَذَكَرَ فِي ذَلِكَ الْقِتَالِ خَمْسَةَ أَنْوَاعٍ مِنَ الْفَوَائِدِ، كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهَا يَعْظُمُ مَوْقِعُهُ إِذَا انْفَرَدَ فَكَيْفَ بِهَا إِذَا اجْتَمَعَتْ؟ فَأَوَّلُهَا: قَوْلُهُ: يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ وَفِيهِ مَبَاحِثُ:

Bil ki Allah Teâlâ önceki ayette: { أَلا تُقاتِلُونَ قَوْماً } [Tevbe 13] buyurunca, ardından her biri savaşa atılmalarını gerektiren yedi husus zikretti. Sonra Teâlâ bu ayette savaş emrini tekrarladı ve o savaşta, her biri tek başına bile büyük bir değer taşıyan beş çeşit fayda zikretti; hepsi bir araya geldiğinde nasıl olmasın? Bunların birincisi: O'nun: { يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ } kavlidir. Bunda birkaç inceleme vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى سَمَّى ذَلِكَ عَذَابًا وَهُوَ حَقٌّ فَإِنَّهُ تَعَالَى يُعَذِّبُ الْكَافِرِينَ فَإِنْ شَاءَ عَجَّلَهُ فِي الدُّنْيَا وَإِنْ شَاءَ أَخَّرَهُ إِلَى الْآخِرَةِ.

Birinci İnceleme: Allah Teâlâ bunu bir azap olarak isimlendirmiştir ve bu haktır; çünkü Teâlâ kâfirlere azap eder, dilerse dünyada peşin verir, dilerse ahirete erteler.

الْبَحْثُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذَا التَّعْذِيبِ الْقَتْلُ تَارَةً وَالْأَسْرُ أُخْرَى وَاغْتِنَامُ الْأَمْوَالِ ثَالِثًا، فَيَدْخُلُ فِيهِ كُلُّ مَا ذَكَرْنَاهُ.

İkinci İnceleme: Bu azaptan murat bazen öldürülmek, bazen esir edilmek, bazen de mallarının ganimet alınmasıdır; dolayısıyla zikrettiğimiz her şey buna dâhildir.

فَإِنْ قَالُوا: أَلَيْسَ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ [الْأَنْفَالِ: ٣٣] فكيف قال هاهنا:

Eğer: 'Allah Teâlâ: { وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ } [Enfâl 33] buyurmamış mıdır? O halde burada nasıl:'

يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ.

{ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ } buyurmuştur?' denilirse,

قُلْنَا: الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ عَذَابُ الِاسْتِئْصَالِ، وَالْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ:

Deriz ki: O'nun: { وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ } kavlinden murat kökten yok edici (isti'sâl) azaptır; O'nun:

يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ عَذَابُ الْقَتْلِ وَالْحَرْبِ، وَالْفَرْقُ بَيْنَ الْبَابَيْنِ أَنَّ عَذَابَ الِاسْتِئْصَالِ قَدْ يَتَعَدَّى إِلَى غَيْرِ الْمُذْنِبِ وَإِنْ كَانَ فِي حَقِّهِ سَبَبًا لِمَزِيدِ الثَّوَابِ، أَمَّا عَذَابُ الْقَتْلِ فَالظَّاهِرُ أَنَّهُ يَبْقَى مَقْصُورًا عَلَى الْمُذْنِبِ.

{ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ } kavlinden murat ise öldürme ve savaş azabıdır. İki konu arasındaki fark şudur: Kökten yok edici azap, günahkâr hakkında daha fazla sevaba sebep olsa bile günahkâr olmayana da sirayet edebilir; öldürme azabına gelince zâhir olan, onun yalnızca günahkârla sınırlı kalmasıdır.

الْبَحْثُ الثَّالِثُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا عَلَى قَوْلِهِمْ بِأَنَّ فِعْلَ الْعَبْدِ مَخْلُوقٌ للَّه تَعَالَى بِقَوْلِهِ: يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ فَإِنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذَا التَّعْذِيبِ الْقَتْلُ وَالْأَسْرُ وَظَاهِرُ النَّصِّ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْقَتْلَ وَالْأَسْرَ فِعْلُ اللَّه تَعَالَى، إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى يُدْخِلُهُ فِي الْوُجُودِ عَلَى أَيْدِي الْعِبَادِ، وَهُوَ صَرِيحُ قَوْلِنَا وَمَذْهَبِنَا أَجَابَ الْجُبَّائِيُّ عَنْهُ فَقَالَ: لَوْ جَازَ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ تَعَالَى يُعَذِّبُ الْكُفَّارَ بِأَيْدِي الْمُؤْمِنِينَ لَجَازَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ/ يُعَذِّبُ الْمُؤْمِنِينَ بِأَيْدِي الْكَافِرِينَ، وَلَجَازَ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ يُكَذِّبُ أَنْبِيَاءَهُ عَلَى أَلْسِنَةِ الْكُفَّارِ وَيَلْعَنُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى أَلْسِنَتِهِمْ، لِأَنَّهُ تَعَالَى خَالِقٌ لِذَلِكَ، فَلَمَّا لَمْ يَجُزْ ذَلِكَ عِنْدَ الْمُجْبِرَةِ، عُلِمَ أَنَّهُ تَعَالَى لَمْ يَخْلُقْ أَعْمَالَ الْعِبَادِ وَإِنَّمَا نَسَبَ مَا ذَكَرْنَاهُ إِلَى نَفْسِهِ عَلَى سَبِيلِ التَّوَسُّعِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ حَصَلَ بِأَمْرِهِ وَأَلْطَافِهِ، كَمَا يُضِيفُ جَمِيعَ الطَّاعَاتِ إِلَيْهِ بِهَذَا التَّفْسِيرِ، وَأَجَابَ أَصْحَابُنَا عَنْهُ فَقَالُوا: أَمَّا الَّذِي أَلْزَمْتُمُوهُ عَلَيْنَا فَالْأَمْرُ كَذَلِكَ إِلَّا أَنَّا لَا نَقُولُهُ بِاللِّسَانِ، كَمَا أَنَّا نَعْلَمُ أَنَّهُ تَعَالَى هُوَ الْخَالِقُ لِجَمِيعِ الْأَجْسَامِ ثُمَّ إِنَّا لَا نَقُولُ يَا خَالِقَ الْأَبْوَالِ والعذرات، ويا مكون الخنافس والديدان، فكذا هاهنا وَأَيْضًا أَنَّا تَوَافَقْنَا عَلَى أَنَّ الزِّنَا

Üçüncü İnceleme: Ashabımız (Ehl-i Sünnet âlimleri), kulun fiilinin Allah Teâlâ tarafından yaratıldığına dair görüşlerine O'nun: { يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ } kavliyle delil getirmişlerdir. Zira bu azaptan murat öldürme ve esir almadır; nassın zâhiri de bu öldürme ve esir almanın Allah Teâlâ'nın fiili olduğuna, ancak Teâlâ'nın bunu kulların elleriyle varlık sahasına çıkardığına delalet eder. Bu da bizim görüşümüzün ve mezhebimizin açık ifadesidir. Cübbâî buna şöyle cevap vermiştir: Şayet Allah Teâlâ'nın kâfirlere müminlerin elleriyle azap ettiği söylenebiliyorsa, müminlere de kâfirlerin elleriyle azap ettiği söylenebilmelidir; yine peygamberlerini kâfirlerin dilleriyle yalanladığı ve müminlere onların dilleriyle lanet ettiği söylenebilmelidir; çünkü Teâlâ bunların yaratıcısıdır. Cebriyye (Mücbire) katında bu caiz olmadığına göre, Allah Teâlâ'nın kulların amellerini yaratmadığı, zikrettiğimiz şeyi ancak Kendi emri ve lütuflarıyla meydana gelmesi hasebiyle mecaz yoluyla Kendisine nispet ettiği anlaşılır; nitekim bütün taatleri de bu tefsire göre Kendisine izafe etmektedir. Ashabımız ise buna şöyle cevap vermiştir: Bize yönelttiğiniz bu ilzama gelince, işin aslı öyledir; ancak biz bunu dille söylemeyiz. Nitekim Teâlâ'nın bütün cisimlerin yaratıcısı olduğunu biliriz de yine de 'Ey idrarların ve pisliklerin yaratıcısı, ey kınkanatlı böceklerin ve kurtların var edicisi!' demeyiz. Burada da durum böyledir. Ayrıca bizler zinanın,

وَاللِّوَاطَ وَسَائِرَ الْقَبَائِحِ إِنَّمَا حَصَلَتْ بِأَقْدَارِ اللَّه تَعَالَى وَتَيْسِيرِهِ، ثُمَّ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: يَا مُسَهِّلَ الزِّنَا وَاللِّوَاطِ، وَيَا دَافِعَ الْمَوَانِعِ عَنْهَا، فَكَذَا هُنَا، أَمَّا قَوْلُهُ إِنَّ الْمُرَادَ إِذَنِ الْأَقْدَارُ فَنَقُولُ هَذَا صَرْفٌ لِلْكَلَامِ عَنْ ظَاهِرِهِ، وَذَلِكَ لَا يَجُوزُ إِلَّا لِدَلِيلٍ قَاهِرٍ، والدليل القاهر من جانبنا هاهنا، فَإِنَّ الْفِعْلَ لَا يَصْدُرُ إِلَّا عِنْدَ الدَّاعِيَةِ الْحَاصِلَةِ، وَحُصُولُ تِلْكَ الدَّاعِيَةِ لَيْسَ إِلَّا مِنَ اللَّه تَعَالَى. وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيُخْزِهِمْ مَعْنَاهُ: مَا يَنْزِلُ بِهِمْ مِنَ الذُّلِّ وَالْهَوَانِ حَيْثُ شَاهَدُوا أَنْفُسَهُمْ مَقْهُورِينَ فِي أَيْدِي الْمُؤْمِنِينَ ذَلِيلِينَ مَهِينِينَ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: قَوْلُهُ: وَيُخْزِهِمْ أَيْ بَعْدَ قَتْلِكُمْ إِيَّاهُمْ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذَا الْإِخْزَاءَ إِنَّمَا وَقَعَ بِهِمْ فِي الْآخِرَةِ، وَهَذَا ضَعِيفٌ لِمَا بَيَّنَّا أَنَّ الْإِخْزَاءَ وَاقِعٌ فِي الدُّنْيَا. وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَنْصُرْكُمْ عَلَيْهِمْ وَالْمَعْنَى أَنَّهُ لَمَّا حَصَلَ الْخِزْيُ لَهُمْ بِسَبَبِ كَوْنِهِمْ مَقْهُورِينَ فَقَدْ حَصَلَ النَّصْرُ لِلْمُسْلِمِينَ بِسَبَبِ كَوْنِهِمْ قَاهِرِينَ.

livatanın ve diğer çirkinliklerin ancak Allah Teâlâ'nın takdiri ve kolaylaştırmasıyla meydana geldiğinde ittifak etmişizdir; yine de 'Ey zinayı ve livatayı kolaylaştıran, ey bunlara dair engelleri kaldıran!' denilmesi caiz değildir. Burada da durum böyledir. Onun 'Murat takdirlerin iznidir' sözüne gelince, deriz ki: Bu, sözü zâhirinden saptırmaktır; bu ise ancak ezici/kesin bir delille caiz olur. Bizim tarafımızdaki kesin delil ise şudur: Fiil ancak hâsıl olan bir saik (arzu/istek) ile sadır olur; o saikin hâsıl olması ise yalnızca Allah Teâlâ'dandır. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَيُخْزِهِمْ } kavlidir; bunun manası: Müminlerin ellerinde mağlup, zelil ve hakir olduklarını gördüklerinde başlarına gelen zillet ve aşağılanmadır. Vâhidî şöyle demiştir: O'nun: { وَيُخْزِهِمْ } kavli, yani 'sizin onları öldürmenizden sonra' demektir; bu da bu rüsvaylığın onlara ahirette isabet ettiğine delalet eder. Bu ise zayıftır; çünkü rüsvaylığın dünyada meydana geldiğini açıklamıştık. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { وَيَنْصُرْكُمْ عَلَيْهِمْ } kavlidir. Manası şudur: Onlar mağlup olmaları sebebiyle rüsvaylığa uğrayınca, Müslümanlara da galip gelmeleri sebebiyle zafer hâsıl olmuştur.

فَإِنْ قَالُوا: لَمَّا كَانَ حُصُولُ ذَلِكَ الْخِزْيِ مُسْتَلْزِمًا لِحُصُولِ هَذَا النَّصْرِ، كَانَ إِفْرَادُهُ بالذكر عبثا فنقول:

Eğer: 'O rüsvaylığın hâsıl olması bu zaferin hâsıl olmasını gerektirdiğine göre, onun ayrıca zikredilmesi abestir' denilirse, deriz ki:

ليس الأمل كَذَلِكَ، لِأَنَّهُ مِنَ الْمُحْتَمَلِ أَنْ يَحْصُلَ الْخِزْيُ لَهُمْ مِنْ جِهَةِ الْمُؤْمِنِينَ، إِلَّا أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ يَحْصُلُ لَهُمْ آفَةٌ بِسَبَبٍ آخَرَ فَلَمَّا قَالَ: وَيَنْصُرْكُمْ عَلَيْهِمْ دَلَّ عَلَى أَنَّهُمْ يَنْتَفِعُونَ بِهَذَا النَّصْرِ وَالْفَتْحِ وَالظَّفَرِ. وَرَابِعُهَا: قَوْلُهُ:

İş öyle değildir; çünkü onlara müminler tarafından bir rüsvaylığın gelmesi, fakat müminlere de başka bir sebepten ötürü bir afetin isabet etmesi muhtemeldir. Allah Teâlâ: { وَيَنْصُرْكُمْ عَلَيْهِمْ } buyurunca bu zaferden, fetihten ve muzafferiyetten [müminlerin] faydalanacaklarına delalet etmiştir. Dördüncüsü: O'nun:

وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ وَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ خُزَاعَةَ أَسْلَمُوا، فَأَعَانَتْ قُرَيْشٌ بَنِي بَكْرٍ عَلَيْهِمْ حَتَّى نَكَّلُوا بِهِمْ، فَشَفَى اللَّه صُدُورَهُمْ مِنْ بَنِي بَكْرٍ، وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ مَنْ طَالَ تَأَذِّيهِ مِنْ خَصْمِهِ، ثُمَّ مَكَّنَهُ اللَّه مِنْهُ عَلَى أَحْسَنِ الْوُجُوهِ فَإِنَّهُ يَعْظُمُ سُرُورُهُ بِهِ، وَيَصِيرُ ذَلِكَ سَبَبًا لِقُوَّةِ النَّفْسِ، وَثَبَاتِ الْعَزِيمَةِ. وَخَامِسُهَا: قَوْلُهُ: وَيُذْهِبْ غَيْظَ قُلُوبِهِمْ.

{ وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ } kavlidir. Huzâa'nın Müslüman olduğunu, Kureyş'in ise Benî Bekr'e onlara karşı yardım edip onlara eziyet çektirdiğini zikretmiştik; Allah da Benî Bekr'e karşı onların gönüllerine şifa verdi. Bilinmektedir ki bir hasmından uzun süre eziyet gören bir kimseye Allah o hasmına karşı en güzel şekilde imkân verirse, onun sevinci büyür ve bu durum nefsin güçlenmesine ve azmin pekişmesine sebep olur. Beşincisi: O'nun: { وَيُذْهِبْ غَيْظَ قُلُوبِهِمْ } kavlidir.

وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: قَوْلُهُ: وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ مَعْنَاهُ أَنَّهُ يَشْفِي مِنْ أَلَمِ الْغَيْظِ وَهَذَا هُوَ عَيْنُ إِذْهَابِ الغيظ، فكان قوله: وَيُذْهِبْ غَيْظَ قُلُوبِهِمْ تكرار.

Biri şöyle diyebilir: O'nun: { وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ } kavlinin manası, öfke acısına şifa vermesidir; bu ise öfkenin giderilmesinin ta kendisidir. Dolayısıyla O'nun: { وَيُذْهِبْ غَيْظَ قُلُوبِهِمْ } kavli bir tekrar olur.

وَالْجَوَابُ: أَنَّهُ تَعَالَى وَعَدَهُمْ بِحُصُولِ هَذَا الْفَتْحِ فَكَانُوا فِي زَحْمَةِ الِانْتِظَارِ، كَمَا قِيلَ الِانْتِظَارُ الْمَوْتُ الْأَحْمَرُ، فَشَفَى صُدُورَهُمْ مِنْ زَحْمَةِ الِانْتِظَارِ، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ يَظْهَرُ الْفَرْقُ بَيْنَ قَوْلِهِ: وَيَشْفِ/ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ وَبَيْنَ قَوْلِهِ: وَيُذْهِبْ غَيْظَ قُلُوبِهِمْ فَهَذِهِ هِيَ الْمَنَافِعُ الْخَمْسَةُ الَّتِي ذَكَرَهَا اللَّه تَعَالَى فِي هَذَا الْقِتَالِ، وَكُلُّهَا تَرْجِعُ إِلَى تَسْكِينِ الدَّوَاعِي النَّاشِئَةِ مِنَ الْقُوَّةِ الْغَضَبِيَّةِ، وَهِيَ التَّشَفِّي وَدَرْكُ الثَّأْرِ وَإِزَالَةُ الْغَيْظِ، وَلَمْ يَذْكُرْ تَعَالَى فِيهَا وِجْدَانَ الْأَمْوَالِ وَالْفَوْزَ بِالْمَطَاعِمِ وَالْمَشَارِبِ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْعَرَبَ قَوْمٌ جُبِلُوا عَلَى الْحَمِيَّةِ وَالْأَنَفَةِ، فَرَغَّبَهُمْ فِي هَذِهِ الْمَعَانِي لكونها لائقة بطباعهم، بقي هاهنا مَبَاحِثُ:

Cevap şudur: Allah Teâlâ onlara bu fethin gerçekleşmesini vaad etmişti; onlar da 'Beklemek kızıl ölümdür' denildiği gibi bekleme sıkıntısı içindeydiler. Allah onların gönüllerine bekleme sıkıntısından şifa verdi. Bu veçheye göre O'nun: { وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ } kavli ile { وَيُذْهِبْ غَيْظَ قُلُوبِهِمْ } kavli arasındaki fark açığa çıkar. İşte bunlar, Allah Teâlâ'nın bu savaşta zikrettiği beş menfaattir; bunların hepsi gazap kuvvetinden kaynaklanan şifa bulma, intikam alma ve öfkeyi giderme gibi saikleri teskin etmeye racidir. Allah Teâlâ bunlarda mal elde etmeyi, yiyecek ve içeceklere kavuşmayı zikretmemiştir; zira Araplar hamiyyet ve vakar/onur üzere yaratılmış bir topluluktur; tabiatlarına uygun olduğu için onları bu manalara teşvik etmiştir. Burada birkaç inceleme kalmıştır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذِهِ الْأَوْصَافَ مُنَاسِبَةٌ لفتح مكة، لأن ذلك جَرَى فِي تِلْكَ الْوَاقِعَةِ مُشَاكِلٌ لِهَذِهِ الْأَحْوَالِ، وَلِهَذَا الْمَعْنَى جَازَ أَنْ يُقَالَ: الْآيَةُ وَارِدَةٌ فِيهِ.

Birinci İnceleme: Bu vasıflar Mekke'nin fethine uygundur; çünkü o olayda cereyan eden şeyler bu durumlara benzemektedir. Bu manadan ötürü ayetin onun hakkında geldiğini söylemek caiz olmuştur.