الْبَحْثُ الثَّانِي: الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى الْمُعْجِزَةِ لِأَنَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَ عَنْ حُصُولِ هَذِهِ الْأَحْوَالِ، وَقَدْ وَقَعَتْ مُوَافِقَةً لِهَذِهِ الْأَخْبَارِ فَيَكُونُ ذَلِكَ إِخْبَارًا عَنِ الْغَيْبِ، وَالْأَخْبَارُ عَنِ الْغَيْبِ مُعْجِزٌ.
İkinci İnceleme: Bu ayet mucizeye delalet eder. Çünkü Allah Teâlâ bu durumların gerçekleşeceğini haber vermiştir ve bunlar haber verildiği gibi meydana gelmiştir. Dolayısıyla bu durum gaybdan bir haber verme olur; gaybdan haber vermek ise mucizedir.
الْبَحْثُ الثَّالِثُ: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى كَوْنِ الصَّحَابَةِ مُؤْمِنِينَ فِي عِلْمِ اللَّه تَعَالَى إِيمَانًا حَقِيقِيًّا لِأَنَّهَا تَدُلُّ عَلَى أَنَّ قُلُوبَهُمْ كَانَتْ مَمْلُوءَةً مِنَ الْغَضَبِ، وَمِنَ الْحَمِيَّةِ لِأَجْلِ الدِّينِ، وَمِنَ الرَّغْبَةِ الشَّدِيدَةِ فِي عُلُوِّ دِينِ الْإِسْلَامِ، وَهَذِهِ الْأَحْوَالُ لَا تَحْصُلُ إِلَّا فِي قُلُوبِ المؤمنين.
Üçüncü İnceleme: Bu ayet, sahâbenin Allah Teâlâ'nın ilminde hakiki bir imanla mümin olduklarına delalet eder. Çünkü ayet, onların kalplerinin öfkeyle, din için olan hamiyyetle ve İslam dininin yücelmesine yönelik şiddetli bir arzuyla dolu olduğuna delalet etmektedir; bu haller ise ancak müminlerin kalplerinde bulunur.
وَاعْلَمْ أَنَّ وَصْفَ اللَّه لَهُمْ بِذَلِكَ لَا يَنْفِي كَوْنَهُمْ مَوْصُوفِينَ بِالرَّحْمَةِ وَالرَّأْفَةِ، فَإِنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي صِفَتِهِمْ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ [الْمَائِدَةِ: ٥٤] وَقَالَ أَيْضًا: أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ [الْفَتْحِ: ٢٩] .
Bil ki Allah'ın onları bu şekilde nitelemesi, onların rahmet ve şefkatle nitelenmiş olmalarına engel değildir. Zira Allah Teâlâ onların vasfı hakkında: { أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ } [Mâide: 54] “Müminlere karşı alçak gönüllü, kâfirlere karşı izzetli/onurlu...” buyurmuş ve yine: { أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ } [Fetih: 29] “Kâfirlere karşı pek çetin, kendi aralarında ise çok merhametlidirler” buyurmuştur.
ثُمَّ قَالَ: وَيَتُوبُ اللَّهُ عَلى مَنْ يَشاءُ قَالَ الْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ: هَذَا مَذْكُورٌ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِئْنَافِ وَلَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ جَوَابًا لِقَوْلِهِ: قاتِلُوهُمْ لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَيَتُوبُ اللَّهُ عَلى مَنْ يَشاءُ لَا يُمْكِنُ جَعْلُهُ جَزَاءً لِمُقَاتَلَتِهِمْ مَعَ الْكُفَّارِ. قَالُوا وَنَظِيرُهُ: فَإِنْ يَشَإِ اللَّهُ يَخْتِمْ عَلى قَلْبِكَ [الشُّورَى: ٢٤] وتم الكلام هاهنا، ثُمَّ اسْتَأْنَفَ فَقَالَ:
Sonra [Allah]: { وَيَتُوبُ اللَّهُ عَلى مَنْ يَشاءُ } “Allah dilediğinin tevbesini kabul eder” buyurdu. Ferrâ ve Zeccâc şöyle demiştir: Bu ifade istînâf (yeni bir başlangıç) yoluyla zikredilmiştir; { قاتِلُوهُمْ } “Onlarla savaşın” kavlinin cevabı olması mümkün değildir. Çünkü: { وَيَتُوبُ اللَّهُ عَلى مَنْ يَشاءُ } kavlinin, onların kâfirlerle savaşmasının bir karşılığı/mükâfatı kılınması mümkün değildir. Dediler ki: Bunun benzeri: { فَإِنْ يَشَإِ اللَّهُ يَخْتِمْ عَلى قَلْبِكَ } [Şûrâ: 24] “Eğer Allah dilerse senin kalbini mühürler” ayetidir; söz burada tamamlanmış, sonra yeni bir başlangıç yapılarak şöyle buyrulmuştur:
وَيَمْحُ اللَّهُ الْباطِلَ [الشُّورَى: ٢٤] وَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ يُمْكِنُ جَعْلُ هَذِهِ التَّوْبَةِ جَزَاءً لِتِلْكَ الْمُقَاتَلَةِ، وَبَيَانُهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَهُمْ بِالْمُقَاتَلَةِ، فَرُبَّمَا شَقَّ ذَلِكَ عَلَى بَعْضِهِمْ عَلَى مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ الْأَصَمُّ، فَإِذَا أَقْدَمُوا عَلَى الْمُقَاتَلَةِ صَارَ ذَلِكَ الْعَمَلُ جَارِيًا مَجْرَى التَّوْبَةِ عَنْ تِلْكَ الْكَرَاهِيَةِ. الثَّانِي: أَنَّ حُصُولَ النُّصْرَةِ وَالظَّفَرِ إِنْعَامٌ عَظِيمٌ، وَالْعَبْدُ إِذَا شَاهَدَ تَوَالِيَ نِعَمِ اللَّه لَمْ يَبْعُدْ أَنْ يَصِيرَ ذَلِكَ دَاعِيًا لَهُ إِلَى التَّوْبَةِ مِنْ جَمِيعِ الذُّنُوبِ، الثَّالِثُ: أَنَّهُ إِذَا حَصَلَ النَّصْرُ وَالظَّفَرُ وَالْفَتْحُ وَكَثُرَتِ الْأَمْوَالُ وَالنِّعَمُ وَكَانَتْ لَذَّاتُهُ تُطْلَبُ بِالطَّرِيقِ الْحَرَامِ، فَإِنَّ عِنْدَ حُصُولِ الْمَالِ وَالْجَاهِ يُمْكِنُ تَحْصِيلُهَا بِطَرِيقٍ حَلَالٍ، فَيَصِيرُ كَثْرَةُ الْمَالِ وَالْجَاهِ دَاعِيًا إِلَى التَّوْبَةِ مِنْ هَذِهِ الْوُجُوهِ. الرَّابِعُ:
{ وَيَمْحُ اللَّهُ الْباطِلَ } [Şûrâ: 24] “Allah batılı yok eder...”. İnsanlardan bazıları ise bu tevbenin söz konusu savaşın bir karşılığı kılınmasının mümkün olduğunu söylemişlerdir. Bunun açıklaması birkaç veçhiledir: Birincisi: Allah Teâlâ onlara savaşmayı emrettiğinde, Esam'ın benimsediği görüşe göre bu durum bazısına zor gelmiş olabilir; savaşa giriştiklerinde ise bu amel, o hoşnutsuzluktan ötürü bir tevbe yerine geçmiş olur. İkincisi: Yardım ve zafere ulaşmak büyük bir nimettir; kul, Allah'ın nimetlerinin ardı ardına geldiğini görünce bunun kendisini bütün günahlardan tevbeye sevk etmesi uzak bir ihtimal değildir. Üçüncüsü: Yardım, zafer ve fetih gerçekleşip mallar ve nimetler çoğaldığında ve [kişinin] lezzetleri haram yoldan talep edilirken, mal ve mevki elde edildiğinde bunların helal yoldan temin edilmesi mümkün olur; böylece mal ve mevkiin çokluğu bu yönlerden tevbeye bir sevk edici haline gelir. Dördüncüsü:
قَالَ بَعْضُهُمْ إِنَّ النَّفْسَ شَدِيدَةُ الْمَيْلِ إِلَى الدُّنْيَا وَلَذَّاتِهَا، فَإِذَا انْفَتَحَتْ أَبْوَابُ الدُّنْيَا عَلَى الْإِنْسَانِ وَأَرَادَ اللَّه بِهِ خَيْرًا عَرَفَ أَنَّ لَذَّاتِهَا حَقِيرَةٌ يَسِيرَةٌ، فَحِينَئِذٍ تَصِيرُ الدُّنْيَا حَقِيرَةً فِي عَيْنِهِ، فَيَصِيرُ ذَلِكَ سَبَبًا لِانْقِبَاضِ النَّفْسِ عَنِ الدُّنْيَا، وَهَذَا هُوَ أَحَدُ الْوُجُوهِ الْمَذْكُورَةِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ سُلَيْمَانَ ﵇: هَبْ لِي مُلْكاً لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي [ص: ٣٥] يَعْنِي أَنَّ بَعْدَ حُصُولِ هَذَا الْمُلْكِ لَا يَبْقَى لِلنَّفْسِ اشْتِغَالٌ بِطَلَبِ الدُّنْيَا، ثُمَّ يَعْرِفُ أَنَّ عِنْدَ حُصُولِ هَذَا الْمُلْكِ الَّذِي هُوَ أَعْظَمُ الْمَمَالِكِ لَا حَاصِلَ لِلدُّنْيَا وَلَا فَائِدَةَ فِي لَذَّاتِهَا وَشَهَوَاتِهَا، فَحِينَئِذٍ يُعْرِضُ الْقَلْبُ عَنِ الدُّنْيَا وَلَا يُقِيمُ لَهَا وَزْنًا، فَثَبَتَ أَنَّ حُصُولَ الْمُقَاتَلَةِ يُفْضِي إِلَى الْمَنَافِعِ الْخَمْسَةِ الْمَذْكُورَةِ وَتِلْكَ الْمَنَافِعُ حُصُولُهَا يُوجِبُ التَّوْبَةَ، فَكَانَتِ التَّوْبَةُ مُتَعَلِّقَةً بِتِلْكَ الْمُقَاتَلَةِ، وَإِنَّمَا قَالَ: عَلى مَنْ يَشاءُ لِأَنَّ وِجْدَانَ الدُّنْيَا وَانْفِتَاحَ أَبْوَابِهَا عَلَى الْإِنْسَانِ قَدْ يَصِيرُ سَبَبًا لِانْقِبَاضِ الْقَلْبِ عَنِ الدُّنْيَا وَذَلِكَ فِي حَقِّ مَنْ أَرَادَ بِهِ الْخَيْرَ، وَقَدْ يَصِيرُ سَبَبًا لِاسْتِغْرَاقِ الْإِنْسَانِ فِيهَا وَتَهَالُكِهِ عَلَيْهَا وَانْقِطَاعِهِ بِسَبَبِهَا عَنْ سَبِيلِ اللَّه، فَلَمَّا اخْتَلَفَ الْأَمْرُ عَلَى الْوَجْهِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ قَالَ: وَيَتُوبُ اللَّهُ عَلى مَنْ يَشاءُ.
Bazıları şöyle demiştir: Nefsin dünyaya ve onun lezzetlerine şiddetli bir meyli vardır; insana dünyanın kapıları açıldığında eğer Allah onun hakkında hayır murat etmişse, onun lezzetlerinin pek hakir ve önemsiz olduğunu anlar. İşte o zaman dünya onun gözünde küçülür ve bu durum nefsin dünyadan el çekmesine sebep olur. Süleyman (aleyhisselâm)'dan naklen Allah Teâlâ'nın: { هَبْ لِي مُلْكاً لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي } [Sâd: 35] “Bana benden sonra hiç kimseye layık olmayacak bir mülk/hükümranlık bağışla” kavlinin tefsirinde zikredilen veçihlerden biri de budur. Yani bu mülk elde edildikten sonra nefiste dünyayı talep etme meşguliyeti kalmaz; ardından hükümdarlıkların en büyüğü olan bu mülk elde edildiğinde dünyanın bir semeresinin, lezzet ve şehvetlerinde de bir faydasının bulunmadığını anlar; o vakit kalp dünyadan yüz çevirir ve ona hiçbir değer vermez. Böylece savaşın meydana gelmesinin zikredilen beş menfaate ulaştırdığı, bu menfaatlerin gerçekleşmesinin de tevbeyi gerektirdiği sabit olmuştur; dolayısıyla tevbe o savaşla irtibatlı olmuştur. [Allah'ın]: { عَلى مَنْ يَشاءُ } “Dilediğinin” buyurması ise şundandır: Dünyayı elde etmek ve kapılarının insana açılması, hakkında hayır murat edilen kimse için kalbin dünyadan el çekmesine sebep olabileceği gibi; insanın ona dalmasına, üzerine düşmesine ve onun sebebiyle Allah yolundan kopmasına da sebep olabilir. Durum zikrettiğimiz veçhe üzere farklılık gösterince: { وَيَتُوبُ اللَّهُ عَلى مَنْ يَشاءُ } “Allah dilediğinin tevbesini kabul eder” buyurmuştur.
ثُمَّ قَالَ: وَاللَّهُ عَلِيمٌ أَيْ بِكُلِّ مَا يُعْمَلُ وَيُفْعَلُ فِي مُلْكِهِ وَمَلَكُوتِهِ حَكِيمٌ مُصِيبٌ في أحكامه وأفعاله.
Sonra [Allah]: { وَاللَّهُ عَلِيمٌ } “Allah hakkıyla bilendir” yani mülkünde ve melekûtunda işlenen ve yapılan her şeyi bilendir; { حَكِيمٌ } “hüküm ve hikmet sahibidir” hükümlerinde ve fiillerinde isabet edendir buyurdu.
[سورة التوبة (٩) : آية ١٦]
[Tevbe Suresi (9): Ayet 16]
أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَكُوا وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ وَلَمْ يَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلا رَسُولِهِ وَلا الْمُؤْمِنِينَ وَلِيجَةً وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ (١٦)
{ أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَكُوا وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ وَلَمْ يَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلا رَسُولِهِ وَلا الْمُؤْمِنِينَ وَلِيجَةً وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ (١٦) } “Yoksa siz, Allah içinizden cihad edenleri; Allah’tan, Resûlü’nden ve müminlerden başkasını sırdaş/dost edinmeyenleri bilip ortaya çıkarmadan bırakılacağınızı mı sandınız? Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.”
اعْلَمْ أَنَّ الْآيَاتِ الْمُتَقَدِّمَةَ كَانَتْ مُرَغِّبَةً فِي الْجِهَادِ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ مَزِيدُ بَيَانٍ فِي التَّرْغِيبِ، وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bil ki önceki ayetler cihada teşvik edici nitelikteydi; bu ayetten maksat ise teşvik konusunda daha fazla açıklama yapmaktır. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْفَرَّاءُ: قَوْلُهُ: أَمْ مِنَ الِاسْتِفْهَامِ الَّذِي يَتَوَسَّطُ الْكَلَامَ، وَلَوْ أُرِيدَ بِهِ الِابْتِدَاءُ لَكَانَ بِالْأَلِفِ أَوْ بِهَا.
Birinci Mesele: Ferrâ şöyle demiştir: O'nun: { أَمْ } kavli, kelamın ortasında yer alan istifhamdandır (soru edatındandır); şayet bununla söze başlama kastedilseydi elif ile [yani hemze ile] veya he ile olurdu.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: كُلُّ شَيْءٍ أَدْخَلْتَهُ فِي شَيْءٍ لَيْسَ مِنْهُ فَهُوَ وَلِيجَةٌ وَأَصْلُهُ مِنَ الولوج فالداخل
İkinci Mesele: Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Ondan olmayan bir şeyin içine soktuğun her şeye velîce (وَلِيجَة) denir. Aslı ise vurûddan/vülûcdan (girmekten) gelir; dolayısıyla
الَّذِي يَكُونُ فِي الْقَوْمِ وَلَيْسَ مِنْهُمْ وَلِيجَةٌ، فَالْوَلِيجَةُ فَعِيلَةٌ مِنْ وَلَجَ كَالدَّخِيلَةِ مِنْ دَخَلَ قَالَ الْوَاحِدِيُّ: يُقَالُ هُوَ وَلِيجَتِي وَهُمْ وَلِيجَتِي لِلْوَاحِدِ وَالْجَمْعِ.
bir topluluğun içinde bulunup da onlardan olmayan kimseye velîce denir. Velîce (وَلِيجَة), dehale'den gelen dahîle gibi valece kökünden faîle veznindedir. Vâhidî şöyle demiştir: Tekil ve çoğul için 'O benim velîcemdir' ve 'Onlar benim velîcemdir' denilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْمَقْصُودُ مِنَ الْآيَةِ بَيَانُ أَنَّ الْمُكَلَّفَ فِي هَذِهِ الْوَاقِعَةِ لَا يَتَخَلَّصُ عَنِ الْعِقَابِ إِلَّا عِنْدَ حُصُولِ أَمْرَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنْ يَعْلَمَ اللَّه الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ، وَذُكِرَ الْعِلْمُ وَالْمُرَادُ مِنْهُ الْمَعْلُومُ، وَالْمُرَادُ أَنْ يَصْدُرَ الْجِهَادُ عَنْهُمْ إِلَّا أَنَّهُ إِنَّمَا كَانَ وُجُودُ الشَّيْءِ يَلْزَمُهُ مَعْلُومُ الْوُجُودِ عِنْدَ اللَّه، لَا جَرَمَ جَعَلَ عِلْمَ اللَّه بِوُجُودِهِ كِنَايَةً عَنْ وُجُودِهِ، وَاحْتَجَّ هِشَامُ بْنُ الْحَكَمِ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَا يَعْلَمُ الشَّيْءَ إِلَّا حَالَ وُجُودِهِ.
Üçüncü Mesele: Ayetten kastedilen, bu olayda mükellefin ancak iki hususun gerçekleşmesiyle cezadan kurtulacağını açıklamaktır: Birincisi: Allah'ın sizden cihad edenleri bilmesidir; burada ilim zikredilmiş olup murat edilen ise mâlumdur (bilinendir). Maksat da cihadın onlardan sâdır olmasıdır; ancak bir şeyin varlığı Allah katında o varlığın mâlum olmasını gerektirdiğinden dolayı, Allah'ın o şeyin varlığını bilmesini şüphesiz onun varlığından kinaye kılmıştır. Hişâm b. el-Hakem, Allah Teâlâ'nın bir şeyi ancak var olduğu anda bileceğine dair bu ayeti delil getirmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ ظَاهِرَ الْآيَةِ وَإِنْ كَانَ يُوهِمُ مَا ذَكَرَهُ إِلَّا أَنَّ الْمَقْصُودَ مَا بَيَّنَّاهُ. وَالثَّانِي: قَوْلُهُ: وَلَمْ يَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلا رَسُولِهِ وَلَا الْمُؤْمِنِينَ وَلِيجَةً وَالْمَقْصُودُ مِنْ ذِكْرِ هَذَا الشَّرْطِ أَنَّ الْمُجَاهِدَ قَدْ يُجَاهِدُ وَلَا يَكُونُ مُخْلِصًا بَلْ يَكُونُ مُنَافِقًا، بَاطِنُهُ خِلَافُ ظَاهِرِهِ، وَهُوَ الَّذِي يَتَّخِذُ الْوَلِيجَةَ مِنْ دُونِ اللَّه وَرَسُولِهِ وَالْمُؤْمِنِينَ، فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ لَا يَتْرُكُهُمْ إِلَّا إِذَا أَتَوْا بِالْجِهَادِ مَعَ الْإِخْلَاصِ خَالِيًا عَنِ النِّفَاقِ وَالرِّيَاءِ وَالتَّوَدُّدِ إِلَى الْكُفَّارِ وَإِبْطَالِ مَا يُخَالِفُ طَرِيقَةَ الدِّينِ وَالْمَقْصُودُ بَيَانُ أَنَّهُ لَيْسَ الْغَرَضُ مِنْ إِيجَابِ الْقِتَالِ نَفْسَ الْقِتَالِ فَقَطْ، بَلِ الْغَرَضُ أَنْ يُؤْتَى بِهِ انْقِيَادًا لِأَمْرِ اللَّه ﷿ وَلِحُكْمِهِ وَتَكْلِيفِهِ، لِيَظْهَرَ بِهِ بَذْلُ النَّفْسِ وَالْمَالِ فِي طَلَبِ رِضْوَانِ اللَّه تَعَالَى فَحِينَئِذٍ يَحْصُلُ بِهِ الِانْتِفَاعُ، وَأَمَّا الْإِقْدَامُ عَلَى الْقِتَالِ لِسَائِرِ الْأَغْرَاضِ فَذَاكَ مِمَّا لَا يُفِيدُ أَصْلًا.
Bil ki ayetin zahiri her ne kadar onun zikrettiği vehmini verse de maksat açıkladığımız husustur. İkincisi: O'nun: { وَلَمْ يَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلا رَسُولِهِ وَلَا الْمُؤْمِنِينَ وَلِيجَةً } “Allah’tan, Resûlü’nden ve müminlerden başkasını sırdaş/dost edinmeyenleri...” kavlidir. Bu şartın zikredilmesinden maksat şudur: Mücahid bazen cihad edebilir fakat ihlaslı olmayabilir; bilakis içi dışına uymayan bir münafık olabilir ve o, Allah'tan, Resûlü'nden ve müminlerden başkasını velîce (sırdaş) edinen kimsedir. Allah Teâlâ, nifaktan, riyadan, kâfirlere sevgi göstermekten ve dinin yoluna aykırı olan şeyleri iptal etmekten uzak, ihlasla yerine getirilen bir cihad ortaya koymadıkça onları [kendi hallerine] bırakmayacağını açıklamıştır. Maksat, savaşı farz kılmaktan gayenin sırf savaşın kendisi olmadığını; bilakis Allah Teâlâ'nın rızasını talep uğrunda canın ve malın feda edildiğinin ortaya çıkması için O'nun aziz ve celil olan emrine, hükmüne ve mükellefiyetine boyun eğerek yerine getirilmesi olduğunu açıklamaktır; işte o zaman onunla fayda hâsıl olur. Diğer amaçlar için savaşa kalkışmaya gelince, bu hiçbir fayda sağlamayan şeylerdendir.
ثُمَّ قَالَ: وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ أَيْ عَالِمٌ بِنِيَّاتِهِمْ وَأَغْرَاضِهِمْ مُطَّلِعٌ عَلَيْهَا لَا يَخْفَى عَلَيْهِ مِنْهَا شَيْءٌ، فَيَجِبُ عَلَى الْإِنْسَانِ أَنْ يُبَالِغَ فِي أَمْرِ النِّيَّةِ وَرِعَايَةِ الْقَلْبِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: إِنَّ اللَّه لَا يَرْضَى أَنْ يَكُونَ الْبَاطِنُ خِلَافَ الظَّاهِرِ، وَإِنَّمَا يُرِيدُ اللَّه مِنْ خَلْقِهِ الِاسْتِقَامَةَ كَمَا قَالَ: إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا [فصلت: ٣٠ الأحقاف: ١٣] قَالَ: وَلَمَّا فُرِضَ الْقِتَالُ تَبَيَّنَ الْمُنَافِقُ مِنْ غَيْرِهِ وَتَمَيَّزَ مَنْ يُوَالِي الْمُؤْمِنِينَ مِمَّنْ يُعَادِيهِمْ.
Sonra [Allah]: { وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ } “Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” yani onların niyetlerini ve maksatlarını bilendir, onlara muttalidir, onlardan hiçbir şey O'na gizli kalmaz buyurdu. Dolayısıyla insana düşen niyet hususunda ve kalbi gözetmede son derece titiz davranmaktır. İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ) şöyle demiştir: 'Allah için dışa aykırı olmasına asla razı olmaz; Allah kullarından ancak: { إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا } [Fussilet: 30, Ahkâf: 13] “Rabbimiz Allah'tır deyip sonra da dosdoğru olanlar...” ayetinde buyurduğu gibi istikamet ister.' Dedi ki: 'Savaş farz kılınınca münafık olan başkasından ayırt edildi ve müminleri dost edinenler onlara düşmanlık edenlerden ayrıldı.'
[سورة التوبة (٩) : الآيات ١٧ الى ١٨]
[Tevbe Suresi (9): Ayet 17-18]
مَا كانَ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ يَعْمُرُوا مَساجِدَ اللَّهِ شاهِدِينَ عَلى أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ أُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ وَفِي النَّارِ هُمْ خالِدُونَ (١٧) إِنَّما يَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَأَقامَ الصَّلاةَ وَآتَى الزَّكاةَ وَلَمْ يَخْشَ إِلاَّ اللَّهَ فَعَسى أُولئِكَ أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ (١٨)
{ مَا كانَ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ يَعْمُرُوا مَساجِدَ اللَّهِ شاهِدِينَ عَلى أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ أُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ وَفِي النَّارِ هُمْ خالِدُونَ (١٧) إِنَّما يَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَأَقامَ الصَّلاةَ وَآتَى الزَّكاةَ وَلَمْ يَخْشَ إِلاَّ اللَّهَ فَعَسى أُولئِكَ أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ (١٨) } “Müşriklerin, kendi küfürlerine bizzat kendileri şahitlik edip dururken Allah’ın mescidlerini imar etmeleri olacak şey değildir. İşte onların yaptıkları bütün ameller boşa gitmiştir ve onlar ateşte ebedî kalacaklardır. (17) Allah’ın mescidlerini ancak Allah’a ve ahiret gününe inanan, namazı dosdoğru kılan, zekâtı veren ve Allah’tan başkasından korkmayan kimseler imar eder. İşte onların hidayete erenlerden olmaları umulur. (18)”
[فِي قَوْلُهُ تَعَالَى مَا كانَ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ يَعْمُرُوا مَساجِدَ اللَّهِ] فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { مَا كانَ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ يَعْمُرُوا مَساجِدَ اللَّهِ } “Müşriklerin, Allah’ın mescidlerini imar etmeleri olacak şey değildir” kavli hakkında] Bu ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى بَدَأَ السُّورَةَ بِذِكْرِ الْبَرَاءَةِ عَنِ الْكُفَّارِ وَبَالَغَ فِي إِيجَابِ ذَلِكَ وَذَكَرَ مِنْ أَنْوَاعِ فَضَائِحِهِمْ وَقَبَائِحِهِمْ مَا يُوجِبُ تِلْكَ الْبَرَاءَةَ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْهُمْ شُبَهًا احْتَجُّوا بِهَا/ فِي أَنَّ هَذِهِ الْبَرَاءَةَ غَيْرُ جَائِزَةٍ وَأَنَّهُ يَجِبُ أَنْ تَكُونَ الْمُخَالَطَةُ وَالْمُنَاصَرَةُ حَاصِلَةً، فَأَوَّلُهَا مَا ذَكَرَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ مَوْصُوفُونَ بِصِفَاتٍ حَمِيدَةٍ وَخِصَالٍ مَرْضِيَةٍ وَهِيَ تُوجِبُ مُخَالَطَتَهُمْ وَمُعَاوَنَتَهُمْ وَمُنَاصَرَتَهُمْ، وَمِنْ جُمْلَةِ تِلْكَ الصِّفَاتِ كَوْنُهُمْ عَامِرِينَ لِلْمَسْجِدِ الْحَرَامِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: لَمَّا أُسِرَ الْعَبَّاسُ يَوْمَ بَدْرٍ، أَقْبَلَ عَلَيْهِ الْمُسْلِمُونَ فَعَيَّرُوهُ بِكُفْرِهِ باللَّه وقطعية الرَّحِمِ، وَأَغْلَظَ لَهُ عَلِيٌّ وَقَالَ: أَلَكُمْ مَحَاسِنُ فَقَالَ: نَعْمُرُ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ وَنَحْجُبُ الْكَعْبَةَ وَنَسَقِي الْحَاجَّ وَنَفُكُّ الْعَانِيَ، فَأَنْزَلَ اللَّه تَعَالَى رَدًّا عَلَى الْعَبَّاسِ مَا كانَ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ يَعْمُرُوا مَساجِدَ اللَّهِ.
Birinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ bu sureye kâfirlerden berî olmayı zikrederek başlamış, bunu vacip kılma hususunda mübalağa etmiş ve bu berî olmayı gerektiren onların rezillik ve kötülük türlerini zikretmiştir. Sonra Allah Teâlâ, onların bu berî olmanın caiz olmadığına ve araya karışıp yardımlaşmanın zorunlu olduğuna dair öne sürdükleri şüpheleri nakletmiştir. Bunların ilki bu ayette zikrettiğidir; o da kendilerinin övülen vasıflarla ve makbul hasletlerle nitelenmiş oldukları, bunların da kendileriyle kaynaşmayı, yardımlaşmayı ve arka çıkmayı gerektirdiğidir; bu vasıfların cümlesinden biri de Mescid-i Harâm'ı imar eden kimseler olmalarıdır. İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ) şöyle demiştir: Abbâs Bedir günü esir edildiğinde, Müslümanlar ona yönelip Allah'ı inkâr etmesi ve akrabalık bağlarını koparması sebebiyle onu ayıpladılar. Ali de ona sert davranarak: 'Sizin hiç güzel hasletiniz var mı?' dedi. Abbâs: 'Biz Mescid-i Harâm'ı imar ederiz, Kâbe'nin örtüsünü/perdedarlığını yaparız, hacılara su veririz ve esirleri kurtarırız' dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ, Abbâs'a bir reddiye olarak: { مَا كانَ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ يَعْمُرُوا مَساجِدَ اللَّهِ } “Müşriklerin, Allah’ın mescidlerini imar etmeleri olacak şey değildir” ayetini indirdi.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: عِمَارَةُ الْمَسَاجِدِ قِسْمَانِ: إِمَّا بِلُزُومِهَا وَكَثْرَةِ إِتْيَانِهَا يُقَالُ: فُلَانٌ يَعْمُرُ مَجْلِسَ فُلَانٍ إِذَا كَثُرَ غِشْيَانُهُ إِيَّاهُ، وَإِمَّا بِالْعِمَارَةِ الْمَعْرُوفَةِ فِي الْبِنَاءِ، فَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ هُوَ الثَّانِيَ، كَانَ الْمَعْنَى أَنَّهُ لَيْسَ لِلْكَافِرِ أَنْ يُقْدِمَ على مرمة الْمَسَاجِدِ وَإِنَّمَا لَمْ يَجُزْ لَهُ ذَلِكَ لِأَنَّ الْمَسْجِدَ مَوْضِعُ الْعِبَادَةِ فَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ مُعَظَّمًا وَالْكَافِرُ يُهِينُهُ وَلَا يُعَظِّمُهُ، وَأَيْضًا الْكَافِرُ نَجِسٌ فِي الْحُكْمِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ [التَّوْبَةِ: ٢٨] وَتَطْهِيرُ الْمَسَاجِدِ وَاجِبٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: أَنْ طَهِّرا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ [الْبَقَرَةِ: ١٢٥] وَأَيْضًا الْكَافِرُ لَا يَحْتَرِزُ مِنَ النَّجَاسَاتِ، فَدُخُولُهُ فِي الْمَسْجِدِ تَلْوِيثٌ لِلْمَسْجِدِ، وَذَلِكَ قَدْ يُؤَدِّي إِلَى فَسَادِ عِبَادَةِ الْمُسْلِمِينَ وَأَيْضًا إِقْدَامُهُ عَلَى مَرَمَّةِ الْمَسْجِدِ يَجْرِي مَجْرَى الْإِنْعَامِ عَلَى الْمُسْلِمِينَ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَصِيرَ الْكَافِرُ صَاحِبَ الْمِنَّةِ عَلَى الْمُسْلِمِينَ.
İkinci Mesele: Mescidlerin imarı iki kısımdır: Ya oraya devam etmek ve çokça gelip gitmekle olur; nitekim bir kimse bir meclise çokça uğradığında 'Falan kimse falanın meclisini şenlendiriyor/imar ediyor' denir. Ya da bina yapımında bilinen imar iledir. Şayet kastedilen ikincisi ise mana; kâfirin mescidleri onarmaya girişme hakkının bulunmadığı şeklinde olur. Ona bunun caiz olmaması ise mescidin ibadet yeri olması ve yüceltilmesinin vacip bulunması, kâfirin ise onu hakir görüp yüceltmemesi sebebiyledir. Ayrıca kâfir, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ } [Tevbe: 28] “Müşrikler ancak bir necistir” kavli gereğince hükmen necistir. Mescidleri temizlemek ise Allah Teâlâ'nın: { أَنْ طَهِّرا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ } [Bakara: 125] “Tavaf edenler için Evim'i temiz tutun” kavli gereğince vaciptir. Yine kâfir necasetlerden sakınmaz; dolayısıyla onun mescide girmesi mescidi kirletmektir, bu da Müslümanların ibadetinin bozulmasına yol açabilir. Ayrıca onun mescidin onarımına girişmesi Müslümanlara bir iyilikte bulunma yerine geçer; kâfirin Müslümanlara minnet sahibi olması ise caiz değildir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو أَنْ يَعْمُرُوا مَسْجِدَ اللَّه عَلَى الْوَاحِدِ، وَالْبَاقُونَ مَساجِدَ اللَّهِ عَلَى الْجَمْعِ حُجَّةُ ابْنِ كَثِيرٍ وَأَبِي عمرو قوله: عِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ [التوبة: ١٩] وَحُجَّةُ مَنْ قَرَأَ عَلَى لَفْظِ الْجَمْعِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنْ يُرَادَ الْمَسْجِدُ الْحَرَامُ وَإِنَّمَا قِيلَ: مَساجِدَ لِأَنَّهُ قِبْلَةُ الْمَسَاجِدِ كُلِّهَا وَإِمَامُهَا، فَعَامِرُهُ كَعَامِرِ جَمِيعِ الْمَسَاجِدِ. وَالثَّانِي: أَنْ يُقَالَ: مَا كانَ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ يَعْمُرُوا مَساجِدَ اللَّهِ مَعْنَاهُ: مَا كَانَ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ يَعْمُرُوا شَيْئًا مِنْ مَسَاجِدِ اللَّه، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، فَأَوْلَى أَنْ لَا يُمَكَّنُوا مِنْ عِمَارَةِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ الَّذِي هُوَ أَشْرَفُ الْمَسَاجِدِ وَأَعْظَمُهَا. الثَّالِثُ: قَالَ الْفَرَّاءُ: الْعَرَبُ قَدْ يَضَعُونَ الْوَاحِدَ مَكَانَ الْجَمْعِ وَالْجَمْعَ مَكَانَ الْوَاحِدِ أَمَّا وَضْعُ الْوَاحِدِ مَكَانَ الْجَمْعِ فَفِي قَوْلِهِمْ فُلَانٌ كَثِيرُ الدِّرْهَمِ وَأَمَّا وَضْعُ الْجَمْعِ مَكَانَ الْوَاحِدِ فَفِي قَوْلِهِمْ فُلَانٌ يُجَالِسُ الْمُلُوكَ مَعَ أَنَّهُ لَا يَجْلِسُ إِلَّا مَعَ مَلِكٍ وَاحِدٍ. الرَّابِعُ: أَنَّ الْمَسْجِدَ مَوْضِعُ السُّجُودِ، فَكُلُّ بُقْعَةٍ مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ فَهِيَ مسجد.
Üçüncü Mesele: İbn Kesîr ve Ebû Amr tekil olarak { أَنْ يَعْمُرُوا مَسْجِدَ اللَّه } şeklinde; diğerleri ise çoğul olarak { مَساجِدَ اللَّهِ } şeklinde okumuşlardır. İbn Kesîr ve Ebû Amr'ın delili: { عِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } [Tevbe: 19] kavlidir. Çoğul lafzıyla okuyanların delili ise birkaç veçhiledir: Birincisi: Bununla Mescid-i Harâm'ın kastedilmiş olmasıdır; ona { مَساجِدَ } (mescidler) denilmesi ise bütün mescidlerin kıblesi ve imamı olmasındandır, dolayısıyla onu imar eden bütün mescidleri imar etmiş gibidir. İkincisi: { مَا كانَ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ يَعْمُرُوا مَساجِدَ اللَّهِ } kavlinin manasının 'Müşriklerin Allah'ın mescidlerinden hiçbirini imar etme hakları yoktur' şeklinde olmasıdır. Durum böyle olunca, mescidlerin en şereflisi ve en büyüğü olan Mescid-i Harâm'ı imar etmelerine imkân tanınmaması evleviyetle geçerli olur. Üçüncüsü: Ferrâ şöyle demiştir: Araplar bazen çoğul yerine tekili, tekil yerine de çoğulu koyarlar. Çoğul yerine tekilin konulması, onların 'Falanın dirhemi çoktur' (فُلَانٌ كَثِيرُ الدِّرْهَمِ) sözünde görülür; tekil yerine çoğulun konulması ise sadece bir hükümdarla oturduğu halde 'Falan hükümdarlarla oturup kalkar' (فُلَانٌ يُجَالِسُ الْمُلُوكَ) sözlerinde görülür. Dördüncüsü: Mescid secde yeridir; bu sebeple Mescid-i Harâm'ın her bir parçası bir mesciddir.
المسألة الرابعة: قال الواحدي: دلت عَلَى أَنَّ الْكُفَّارَ مَمْنُوعُونَ مِنْ عِمَارَةِ مَسْجِدٍ مِنْ مَسَاجِدِ الْمُسْلِمِينَ، وَلَوْ أَوْصَى بِهَا لَمْ تُقْبَلْ وَصِيَّتُهُ وَيُمْنَعُ عَنْ دُخُولِ الْمَسَاجِدِ، وَإِنْ دَخَلَ بِغَيْرِ إِذْنِ/ مُسْلِمٍ اسْتَحَقَّ التَّعْزِيرَ، وَإِنْ دَخَلَ بِإِذْنٍ لَمْ يُعَزَّرْ، وَالْأَوْلَى تَعْظِيمُ الْمَسَاجِدِ، وَمَنْعُهُمْ مِنْهَا، وَقَدْ أَنْزَلَ رَسُولِ اللَّه ﷺ وَفْدُ ثَقِيفٍ فِي الْمَسْجِدِ، وَهُمْ كُفَّارٌ وَشَدَّ ثُمَامَةَ بْنَ أُثَالٍ الْحَنَفِيَّ فِي سَارِيَةٍ مِنْ سَوَارِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَهُوَ كَافِرٌ.
Dördüncü Mesele: Vâhidî şöyle demiştir: [Ayet], kâfirlerin Müslümanların mescidlerinden herhangi birini imar etmekten menedildiklerine delalet etmiştir; şayet bunun için vasiyette bulunsa vasiyeti kabul edilmez ve mescidlere girmekten menedilir. Eğer bir Müslümanın izni olmaksızın girerse tazir cezasını hak eder; izinle girerse tazir edilmez. Evlâ olan ise mescidleri yüceltmek ve onları mescidlerden menetmektir. Resûlullah ﷺ Sakîf heyetini kâfir oldukları halde mescide indirmiş ve kâfir iken Sümâme b. Üsâl el-Hanefî'yi Mescid-i Harâm'ın direklerinden birine bağlamıştır.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: شاهِدِينَ عَلى أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ قَالَ الزَّجَّاجُ: قَوْلُهُ: شاهِدِينَ حَالٌ وَالْمَعْنَى مَا كَانَ لَهُمْ أَنْ يَعْمُرُوا الْمَسَاجِدَ حَالَ كَوْنِهِمْ شَاهِدِينَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ، وَذَكَرُوا فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الشَّهَادَةِ وُجُوهًا:
Allah Teâlâ'nın: { شاهِدِينَ عَلى أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ } “Kendi küfürlerine bizzat kendileri şahitlik edip dururken...” kavline gelince; Zeccâc şöyle demiştir: O'nun { شاهِدِينَ } kavli hâldir; manası da 'Kendi küfürlerine şahitlik eder bir haldeyken mescidleri imar etmeleri olacak şey değildir' demektir. Bu şahitliğin tefsirinde birkaç veçih zikretmişlerdir:
الْأَوَّلُ: وَهُوَ الْأَصَحُّ أَنَّهُمْ أَقَرُّوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ بِعِبَادَةِ الْأَوْثَانِ وَتَكْذِيبِ الْقُرْآنِ وَإِنْكَارِ نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﵊، وَكُلُّ ذَلِكَ كُفْرٌ، فَمَنْ يَشْهَدُ عَلَى نَفْسِهِ بِكُلِّ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ فَقَدْ شَهِدَ عَلَى نَفْسِهِ بِمَا هُوَ كُفْرٌ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ، وَلَيْسَ المراد أنهم شهدوا على أنفسهم بأنهم كافرين الثَّانِي: قَالَ السُّدِّيُّ: شَهَادَتُهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ، هُوَ أَنَّ النَّصْرَانِيَّ إِذَا قِيلَ لَهُ مَنْ أَنْتَ فَيَقُولُ: نَصْرَانِيٌّ وَالْيَهُودِيُّ يَقُولُ يَهُودِيٌّ وَعَابِدُ الْوَثَنِ يَقُولُ: أَنَا عَابِدُ الْوَثَنِ، وَهَذَا الْوَجْهُ إِنَّمَا يَتَقَرَّرُ بِمَا ذَكَرْنَاهُ فِي الْوَجْهِ الْأَوَّلِ. الثَّالِثُ: أَنَّ الْغُلَاةَ مِنْهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ كَفَرْنَا بِدِينِ مُحَمَّدٍ وَبِالْقُرْآنِ فَلَعَلَّ الْمُرَادَ ذَلِكَ. الرَّابِعُ: أَنَّهُمْ كَانُوا يَطُوفُونَ عُرَاةً يَقُولُونَ لَا نَطُوفُ عَلَيْهَا بِثِيَابٍ عَصَيْنَا اللَّه فِيهَا، وَكُلَّمَا طَافُوا شَوْطًا سَجَدُوا لِلْأَصْنَامِ، فَهَذَا هُوَ شَهَادَتُهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ بِالشِّرْكِ. الْخَامِسُ: أَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ لَبَّيْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ إِلَّا شَرِيكٌ هُوَ لَكَ تَمْلِكُهُ وَمَا مَلَكَ. السَّادِسُ: نُقِلَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّهُ قَالَ: الْمُرَادُ أَنَّهُمْ يَشْهَدُونَ عَلَى الرَّسُولِ بِالْكُفْرِ. قَالَ: وَإِنَّمَا جَازَ هَذَا التَّفْسِيرُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ
Birincisi -ki en sahih olanıdır-: Putlara taptıklarını, Kur'an'ı yalanladıklarını ve Muhammed (aleyhisselâm)'ın peygamberliğini inkâr ettiklerini bizzat ikrar etmişlerdir; bunların hepsi ise küfürdür. Dolayısıyla bütün bu şeylere kendi aleyhine şahitlik eden kimse, işin aslında küfür olan şeye kendi aleyhine şahitlik etmiş olur. Yoksa kastedilen, kendilerinin kâfir olduklarına bizzat şahitlik etmeleri demek değildir. İkincisi: Süddî şöyle demiştir: Onların küfürlerine bizzat şahitlik etmeleri; Hristiyana 'Sen kimsin?' dendiğinde 'Hristiyanım', Yahudinin 'Yahudiyim' ve puta tapanın da 'Ben puta tapanım' demesidir. Bu veçih ancak birinci veçihle zikrettiğimiz şeyle açıklık kazanır. Üçüncüsü: Onlardan aşırı gidenlerin 'Muhammed'in dinini ve Kur'an'ı inkâr ettik' demeleridir; murat edilen belki de budur. Dördüncüsü: Çıplak olarak tavaf edip 'İçinde Allah'a isyan ettiğimiz elbiselerle tavaf etmeyiz' demeleri ve her tavaf şavtında putlara secde etmeleridir; işte onların şirklerine bizzat şahitlik etmeleri budur. Beşincisi: Onların 'Lebbeyk, senin hiçbir ortağın yoktur; ancak senin sahip olduğun ve onun sahip olduğu şeylere de malik olduğun bir ortak müstesna' demeleridir. Altıncısı: İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre o şöyle demiştir: Murat edilen, Resûl'ün küfrüne [yani onun aleyhine] şahitlik etmeleridir. Dedi ki: Bu tefsir ancak Allah Teâlâ'nın: { لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ }
[التَّوْبَةِ: ١٢٨] قَالَ الْقَاضِي: هَذَا الْوَجْهُ عُدُولٌ عَنِ الْحَقِيقَةِ، وَإِنَّمَا يَجُوزُ الْمَصِيرُ إِلَيْهِ لَوْ تَعَذَّرَ إِجْرَاءُ اللَّفْظِ عَلَى حَقِيقَتِهِ.
[Tevbe: 128] “Andolsun, size içinizden/kendinizden bir peygamber gelmiştir...” kavlinden ötürü caiz olmuştur. Kādî şöyle demiştir: Bu veçih hakikatten sapmadır; buna başvurmak ancak lafzı hakikati üzere işletmek imkânsız olduğunda caiz olur.
أَمَّا لَمَّا بَيَّنَّا أَنَّ ذَلِكَ جَائِزٌ لَمْ يَجُزِ الْمَصِيرُ إِلَى هَذَا الْمَجَازِ. وَأَقُولُ: لَوْ قَرَأَ أَحَدٌ مِنَ السَّلَفِ شاهِدِينَ عَلى أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ مِنْ قَوْلِكَ: زَيْدٌ نَفِيسٌ وَعَمْرٌو أَنْفَسُ مِنْهُ، لَصَحَّ هَذَا الْوَجْهُ مِنْ عُدُولٍ فِيهِ عَنِ الظَّاهِرِ.
Bunun caiz olduğunu açıkladığımıza göre bu mecaza başvurmak caiz olmaz. Ben derim ki: Selef'ten biri { شاهِدِينَ عَلى أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ } ifadesini, senin 'Zeyd nefistir (değerlidir), Amr ise ondan daha nefistir (enfestir)' sözünden hareketle okumuş olsaydı, bu veçih zahirden bir sapma olmaksızın sahih olurdu.
ثُمَّ قَالَ: أُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ وَالْمُرَادُ مِنْهُ: مَا هُوَ الْفَصْلُ الْحَقُّ فِي هَذَا الْكِتَابِ، وَهُوَ أَنَّهُ إِنْ كَانَ قَدْ صَدَرَ عَنْهُمْ عَمَلٌ مِنْ أَعْمَالِ الْبِرِّ، مِثْلُ إِكْرَامِ الْوَالِدَيْنِ، وَبِنَاءِ الرِّبَاطَاتِ، وَإِطْعَامِ الْجَائِعِ، وَإِكْرَامِ الضَّيْفِ فَكُلُّ ذَلِكَ بَاطِلٌ، لِأَنَّ عِقَابَ كُفْرِهِمْ زَائِدٌ عَلَى ثَوَابِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ فَلَا يَبْقَى لِشَيْءٍ مِنْهَا أَثَرٌ فِي اسْتِحْقَاقِ الثَّوَابِ وَالتَّعْظِيمِ مَعَ الْكُفْرِ وَأَمَّا الْكَلَامُ فِي الْإِحْبَاطِ فَقَدْ تَقَدَّمَ فِي هَذَا الْكِتَابِ مِرَارًا فَلَا نُعِيدُهُ.
Sonra [Allah]: { أُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ } “İşte onların amelleri boşa gitmiştir” buyurdu. Bundan murat, bu kitapta hak olan fasıldır; o da şayet onlardan anne babaya ikram, ribatlar inşa etmek, açı doyurmak ve misafire ikram etmek gibi bir iyilik ameli sâdır olmuşsa bunların hepsinin batıl olduğudur. Çünkü onların küfrünün cezası bu şeylerin sevabından fazladır; dolayısıyla küfürle beraber bunlardan hiçbirinin sevabı hak etmede ve tazimde bir eseri kalmaz. İhbât (amellerin boşa gitmesi) konusundaki söz ise bu kitapta defalarca geçmişti, bu yüzden onu tekrarlamıyoruz.
ثُمَّ قَالَ: وَفِي النَّارِ هُمْ خالِدُونَ وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى كَوْنِهِمْ مُخَلَّدِينَ فِي النَّارِ. وَاحْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْفَاسِقَ مِنْ أَهْلِ الصَّلَاةِ لَا يَبْقَى مُخَلَّدًا فِي النَّارِ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ: وَفِي النَّارِ/ هُمْ خالِدُونَ يُفِيدُ الْحَصْرَ، أَيْ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ لَا غَيْرُهُمْ، ولما كان هذا الكلام وارد فِي حَقِّ الْكُفَّارِ، ثَبَتَ أَنَّ الْخُلُودَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا لِلْكَافِرِ. الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ الْخُلُودَ فِي النَّارِ جَزَاءً لِلْكُفَّارِ عَلَى كُفْرِهِمْ، وَلَوْ كَانَ هَذَا الْحُكْمُ ثَابِتًا لِغَيْرِ اللَّه لَمَا صَحَّ تَهْدِيدُ الْكَافِرِ بِهِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ الْكَافِرَ لَيْسَ لَهُ أَنْ يَشْتَغِلَ بِعِمَارَةِ الْمَسْجِدِ، بَيَّنَ أَنَّ الْمُشْتَغِلَ بِهَذَا الْعَمَلِ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مَوْصُوفًا بِصِفَاتٍ أَرْبَعَةٍ:
Sonra [Allah]: { وَفِي النَّارِ هُمْ خالِدُونَ } “Ve onlar ateşte ebedî kalacaklardır” buyurdu ki bu, onların ateşte ebedî kalacaklarına bir işarettir. Ashabımız (Ehl-i Sünnet âlimleri), ehl-i kıbleden olan fâsıkın ateşte ebedî kalmayacağına dair bu ayeti iki veçhiden delil getirmişlerdir: Birincisi: O'nun: { وَفِي النَّارِ هُمْ خالِدُونَ } kavli hasr (kısıtlama) ifade eder; yani onlar orada ebedîdirler, başkaları değil. Bu söz kâfirler hakkında geldiğine göre, ebedî kalmanın ancak kâfir için söz konusu olacağı sabit olmuştur. İkincisi: Allah Teâlâ ateşte ebedî kalmayı kâfirlere küfürlerinin bir cezası kılmıştır; şayet bu hüküm kâfirden başkası için de sabit olsaydı, kâfiri bununla tehdit etmek sahih olmazdı. Sonra Allah Teâlâ, kâfirin mescidin imarıyla meşgul olma hakkı bulunmadığını beyan edince, bu amelle meşgul olan kimsenin dört vasıfla nitelenmiş olmasının vacip olduğunu açıkladı:
الصِّفَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: إِنَّما يَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ الْإِيمَانِ باللَّه لِأَنَّ الْمَسْجِدَ عِبَارَةٌ عَنِ الْمَوْضِعِ الَّذِي يُعْبَدُ اللَّه فِيهِ، فَمَا لَمْ يَكُنْ مُؤْمِنًا باللَّه، امْتَنَعَ أَنْ يَبْنِيَ مَوْضِعًا يُعْبَدُ اللَّه فِيهِ، وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ أَنْ يَكُونَ مُؤْمِنًا باللَّه وَالْيَوْمِ الْآخِرِ لِأَنَّ الِاشْتِغَالَ بِعِبَادَةِ اللَّه تَعَالَى إِنَّمَا تُفِيدُ فِي الْقِيَامَةِ، فَمَنْ أَنْكَرَ الْقِيَامَةَ لَمْ يَعْبُدِ اللَّه، وَمَنْ لَمْ يَعْبُدِ اللَّه لَمْ يَبْنِ بِنَاءً لِعِبَادَةِ اللَّه تَعَالَى.
Birinci Vasıf: O'nun: { إِنَّما يَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Allah’ın mescidlerini ancak Allah’a ve ahiret gününe inanan kimseler imar eder” kavlidir. Allah'a imanın şart olduğunu söyleyişimizin sebebi şudur: Çünkü mescid, içinde Allah'a ibadet edilen yerden ibarettir; dolayısıyla Allah'a inanmadıkça içinde Allah'a ibadet edilecek bir yeri inşa etmesi imkânsızdır. Allah'a ve ahiret gününe inanmasının şart olduğunu söyleyişimizin sebebi ise Allah Teâlâ'ya ibadetle meşgul olmanın ancak kıyamette fayda vermesidir; dolayısıyla kıyameti inkâr eden Allah'a ibadet etmez, Allah'a ibadet etmeyen de Allah Teâlâ'ya ibadet edilecek bir bina yapmaz.
فَإِنْ قِيلَ: لِمَ لَمْ يَذْكُرِ الْإِيمَانَ بِرَسُولِ اللَّه؟
Eğer 'Resûlullah'a iman niçin zikredilmedi?' denilirse;
قُلْنَا فِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُشْرِكِينَ كَانُوا يَقُولُونَ: إِنَّ مُحَمَّدًا إِنَّمَا ادَّعَى رِسَالَةَ اللَّه طَلَبًا لِلرِّيَاسَةِ وَالْمُلْكِ، فَهَهُنَا ذَكَرَ الْإِيمَانَ باللَّه وَالْيَوْمِ الْآخِرِ، وَتَرَكَ النُّبُوَّةَ كَأَنَّهُ يَقُولُ مَطْلُوبِي مِنْ تَبْلِيغِ الرِّسَالَةِ لَيْسَ إِلَّا الْإِيمَانَ بِالْمَبْدَأِ وَالْمَعَادِ، فَذَكَرَ الْمَقْصُودَ الْأَصْلِيَّ وَحَذَفَ ذِكْرَ النُّبُوَّةِ تَنْبِيهًا لِلْكُفَّارِ عَلَى أَنَّهُ لَا مَطْلُوبَ لَهُ مِنَ الرِّسَالَةِ إِلَّا هَذَا الْقَدْرَ. الثَّانِي: أَنَّهُ لَمَّا ذَكَرَ الصَّلَاةَ، وَالصَّلَاةُ لَا تَتِمُّ إِلَّا بِالْأَذَانِ وَالْإِقَامَةِ وَالتَّشَهُّدِ، وَهَذِهِ الْأَشْيَاءُ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى ذِكْرِ النُّبُوَّةِ كَانَ ذَلِكَ كَافِيًا. الثَّالِثُ: أَنَّهُ ذَكَرَ الصَّلَاةَ، وَالْمُفْرَدُ الْمُحَلَّى بِالْأَلِفِ وَاللَّامِ يَنْصَرِفُ إِلَى الْمَعْهُودِ السَّابِقِ، ثُمَّ الْمَعْهُودُ السَّابِقُ مِنَ الصَّلَاةِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ لَيْسَ إِلَّا الْأَعْمَالَ الَّتِي كَانَ أَتَى بِهَا مُحَمَّدٌ ﷺ، فَكَانَ ذِكْرُ الصَّلَاةِ دَلِيلًا عَلَى النُّبُوَّةِ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ.
Bunda birkaç vecih vardır deriz: Birincisi: Müşrikler 'Muhammed, Allah'ın elçiliğini ancak reislik ve mülk talebiyle iddia etti' diyorlardı; bu sebeple burada Allah'a ve ahiret gününe imanı zikretti, peygamberliği ise bıraktı. Sanki 'Benim tebliğden matlubum mebde ve meada (başlangıç ve ahirete) imandan başkası değildir' der gibidir; böylece asıl maksadı zikretmiş ve elçilikten bu kadardan başka bir matlubu olmadığı konusunda kâfirlere bir uyarı olmak üzere peygamberliğin zikrini hazfetmiştir. İkincisi: Namazı zikretmiştir; namaz ise ancak ezan, kamet ve teşehhüd ile tamam olur, bu şeyler de peygamberliğin zikrini içerdiğinden bu kadarı kâfi gelmiştir. Üçüncüsü: Namazı zikretmiştir; elif ve lam ile marife kılınan tekil lafız önceden bilinen mâhuda raci olur; Müslümanlarca namazdan önceden bilinen mâhud ise ancak Muhammed ﷺ'in eda ettiği amellerdir. Dolayısıyla namazın zikri bu yönden peygamberliğe bir delil olmuştur.
الصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: وَأَقامَ الصَّلاةَ وَالسَّبَبُ فِيهِ أَنَّ الْمَقْصُودَ الْأَعْظَمَ مِنْ بِنَاءِ الْمَسَاجِدِ إِقَامَةُ الصَّلَوَاتِ، فَالْإِنْسَانُ مَا لَمْ يَكُنْ مُقِرًّا بِوُجُوبِ الصَّلَوَاتِ امْتَنَعَ أَنْ يُقْدِمَ عَلَى بِنَاءِ الْمَسَاجِدِ.
İkinci Vasıf: O'nun: { وَأَقامَ الصَّلاةَ } “Ve namazı dosdoğru kılan” kavlidir. Bunun sebebi şudur: Mescidlerin inşasından en büyük maksat namazların ikame edilmesidir; dolayısıyla insan namazların vücubunu ikrar etmedikçe mescidlerin inşasına kalkışması imkânsızdır.
الصِّفَةُ الثالثة: قوله: وَآتَى الزَّكاةَ.
Üçüncü Vasıf: O'nun: { وَآتَى الزَّكاةَ } “Ve zekâtı veren” kavlidir.
وَاعْلَمْ أَنَّ اعْتِبَارَ إِقَامَةِ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ فِي عِمَارَةِ الْمَسْجِدِ كَأَنَّهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ عِمَارَةِ الْمَسْجِدِ الْحُضُورُ فِيهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا كَانَ مُقِيمًا لِلصَّلَاةِ فَإِنَّهُ يَحْضُرُ فِي الْمَسْجِدِ فَتَحْصُلُ عِمَارَةُ الْمَسْجِدِ بِهِ، وإذا
Bil ki mescidin imarında namazı kılmanın ve zekâtı vermenin muteber sayılması, sanki mescidin imarından maksadın orada hazır bulunmak olduğuna delalet eder gibidir. Zira insan namazı dosdoğru kıldığında mescidde hazır bulunur ve onunla mescidin imarı gerçekleşir. Yine
كَانَ مُؤْتِيًا لِلزَّكَاةِ فَإِنَّهُ يَحْضُرُ فِي الْمَسْجِدِ طَوَائِفُ الْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ لِطَلَبِ أَخْذِ الزَّكَاةِ فَتَحْصُلُ عِمَارَةُ الْمَسْجِدِ بِهِ. وَأَمَّا إِذَا حَمَلْنَا الْعِمَارَةَ عَلَى مَصَالِحِ الْبِنَاءِ فَإِيتَاءُ الزَّكَاةِ مُعْتَبَرٌ فِي هَذَا/ الْبَابِ أَيْضًا لِأَنَّ إِيتَاءَ الزَّكَاةِ وَاجِبٌ وَبِنَاءَ الْمَسْجِدِ نَافِلَةٌ، وَالْإِنْسَانُ مَا لَمْ يَفْرَغْ عَنِ الْوَاجِبِ لَا يَشْتَغِلُ بِالنَّافِلَةِ وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْإِنْسَانَ مَا لَمْ يَكُنْ مُؤَدِّيًا لِلزَّكَاةِ لَمْ يَشْتَغِلْ بِبِنَاءِ الْمَسَاجِدِ.
zekâtını veren biri olduğunda, fakir ve miskin zümreleri zekâtı almak amacıyla mescidde hazır bulunur ve onunla mescidin imarı gerçekleşir. İmarı binanın ıslahına/onarımına hamledersek, zekâtı vermek bu babda da muteberdir; çünkü zekâtı vermek farzdır, mescid inşa etmek ise nafiledir. İnsan farzı tamamlamadıkça nafile ile meşgul olmaz; zahir olan da şudur ki insan zekâtı eda etmedikçe mescidlerin inşası ile meşgul olmaz.
وَالصِّفَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: وَلَمْ يَخْشَ إِلَّا اللَّهَ وَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ أَبَا بَكْرٍ ﵁ بَنَى فِي أَوَّلِ الْإِسْلَامِ عَلَى بَابِ دَارِهِ مَسْجِدًا وَكَانَ يُصَلِّي فِيهِ وَيَقْرَأُ الْقُرْآنَ وَالْكَفَّارُ يُؤْذُونَهُ بِسَبَبِهِ، فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ هُوَ تِلْكَ الْحَالَةَ، يعني إنا وَإِنْ خَافَ النَّاسُ مِنْ بِنَاءِ الْمَسْجِدِ إِلَّا أَنَّهُ لَا يَلْتَفِتُ إِلَيْهِمْ وَلَا يَخْشَاهُمْ وَلَكِنَّهُ يَبْنِي الْمَسْجِدَ لِلْخَوْفِ مِنَ اللَّه تَعَالَى. الثَّانِي: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ أَنْ يَبْنِيَ الْمَسْجِدَ لَا لِأَجْلِ الرِّيَاءِ وَالسُّمْعَةِ وَأَنْ يُقَالَ إِنَّ فُلَانًا يَبْنِي مَسْجِدًا، وَلَكِنَّهُ يَبْنِيهِ لِمُجَرَّدِ طَلَبِ رِضْوَانِ اللَّه تَعَالَى وَلِمُجَرَّدِ تَقْوِيَةِ دِينِ اللَّه.
Dördüncü Vasıf: O'nun: { وَلَمْ يَخْشَ إِلَّا اللَّهَ } “Ve Allah’tan başkasından korkmayan” kavlidir. Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Ebû Bekir (radıyallâhu anh) İslam'ın başlangıcında evinin kapısına bir mescid yapmıştı; orada namaz kılıyor, Kur'an okuyordu ve kâfirler bu yüzden ona eziyet ediyorlardı. Murat edilenin bu hal olması muhtemeldir; yani insanlar mescid inşasından dolayı korkutsalar bile o onlara iltifat etmez, onlardan korkmaz; bilakis mescidi Allah Teâlâ'dan korktuğu için inşa eder. İkincisi: Bundan maksadın mescidi riya, gösteriş ve 'Falan kimse mescid inşa ediyor' denilsin diye değil, sırf Allah Teâlâ'nın rızasını talep etmek ve sırf Allah'ın dinini kuvvetlendirmek için inşa etmesi olması muhtemeldir.
فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ قَالَ: وَلَمْ يَخْشَ إِلَّا اللَّهَ وَالْمُؤْمِنُ قَدْ يَخَافُ الظَّلَمَةَ وَالْمُفْسِدِينَ؟
Eğer 'Mümin bazen zalimlerden ve bozgunculardan korktuğu halde nasıl { وَلَمْ يَخْشَ إِلَّا اللَّهَ } “Allah'tan başkasından korkmayan” buyrulmuştur?' denilirse;
قُلْنَا: الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْخَشْيَةِ الْخَوْفُ وَالتَّقْوَى فِي بَابِ الدِّينِ، وَأَنْ لَا يَخْتَارَ عَلَى رِضَا اللَّه رِضَا غَيْرِهِ.
Deriz ki: Bu haşyetten maksat din hususundaki korku ve takvadır; Allah'ın rızasına başkasının rızasını tercih etmemesidir.
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: إِنَّما يَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ أَيْ مَنْ كَانَ مَوْصُوفًا بِهَذِهِ الصِّفَاتِ الأربعة وكلما إِنَّما تُفِيدُ الْحَصْرَ وَفِيهِ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ الْمَسْجِدَ يَجِبُ صَوْنُهُ عَنْ غَيْرِ الْعِبَادَةِ فَيَدْخُلُ فِيهِ فُضُولُ الْحَدِيثِ وَإِصْلَاحُ مُهِمَّاتِ الدُّنْيَا.
Bil ki Allah Teâlâ: { إِنَّما يَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ } buyurmuştur; yani bu dört vasıfla nitelenen kimsedir. İnnemâ (إِنَّما) kelimesi hasr (kısıtlama) bildirir. Bunda mescidin ibadet dışındaki şeylerden korunmasının vacip olduğuna bir uyarı vardır; bu çerçeveye boş sözler ve dünya işlerini düzeltme uğraşıları da girer.
وَعَنِ النَّبِيِّ ﷺ: «يَأْتِي فِي آخِرِ الزَّمَانِ أُنَاسٌ مِنْ أُمَّتِي يَأْتُونَ الْمَسَاجِدَ يَقْعُدُونَ فِيهَا حِلَقًا ذِكْرُهُمُ الدُّنْيَا وَحُبُّ الدُّنْيَا لَا تُجَالِسُوهُمْ، فَلَيْسَ للَّه بِهِمْ حَاجَةٌ»
Nebi ﷺ'den şöyle rivayet edilmiştir: «Ahir zamanda ümmetimden birtakım insanlar gelir, mescidlere girip halkalar halinde otururlar; konuşmaları dünya ve dünya sevgisidir. Onlarla oturmayın; zira Allah'ın onlara hiçbir ihtiyacı yoktur.»
وَفِي الْحَدِيثِ «الْحَدِيثُ فِي الْمَسْجِدِ يَأْكُلُ الْحَسَنَاتِ كَمَا تَأْكُلُ الْبَهِيمَةُ الْحَشِيشَ»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Mescidde [dünya kelamı] konuşmak, hayvanın otu yemesi gibi sevapları yer [tüketir].»
قَالَ ﵊: قَالَ اللَّه تَعَالَى: «إِنَّ بُيُوتِي فِي الْأَرْضِ الْمَسَاجِدُ وَإِنَّ زُوَّارِي فِيهَا عُمَّارُهَا طُوبَى لِعَبْدٍ تَطَهَّرَ فِي بَيْتِهِ ثُمَّ زَارَنِي فِي بَيْتِي فَحَقٌّ عَلَى الْمَزُورِ أَنْ يُكْرِمَ زَائِرَهُ»
O (aleyhisselâm) şöyle buyurmuştur: Allah Teâlâ buyurdu ki: «Yeryüzündeki evlerim mescidlerdir; oradaki ziyaretçilerim de onları imar edenlerdir. Evinde temizlenip sonra evimde beni ziyaret eden kula ne mutlu! Ziyaret edilenin ziyaretçisine ikram etmesi bir haktır.»
وَعَنْهُ ﵊: «مَنْ أَلِفَ الْمَسْجِدَ أَلِفَهُ اللَّه تَعَالَى»
Yine ondan (aleyhisselâm): «Mescide alışana Allah Teâlâ da ülfet eder/rahmetini ulaştırır» rivayet edilmiştir.
وَعَنْهُ ﵊: «إِذَا رَأَيْتُمُ الرَّجُلَ يَتَعَاهَدُ الْمَسْجِدَ فَاشْهَدُوا لَهُ بِالْإِيمَانِ»
Yine ondan (aleyhisselâm): «Bir adamın mescide devam ettiğini görürseniz onun imanına şahitlik edin» rivayet edilmiştir.
وَعَنِ النَّبِيِّ ﷺ: «مَنْ أَسْرَجَ فِي مَسْجِدٍ سِرَاجًا لَمْ تَزَلِ الْمَلَائِكَةُ وحملة العرش يستغفرون له مادام فِي الْمَسْجِدِ ضَوْؤُهُ» وَهَذِهِ الْأَحَادِيثُ نَقَلَهَا صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» .
Nebi ﷺ'den: «Kim bir mescidde bir kandil yakarsa, ışığı mescidde kaldığı müddetçe melekler ve Arş'ı taşıyanlar onun için istiğfar etmeye devam eder» rivayet edilmiştir. Bu hadisleri el-Keşşâf sahibi nakletmiştir.
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ هَذِهِ الْأَوْصَافَ قَالَ: فَعَسى أُولئِكَ أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ وَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ:
Sonra Allah Teâlâ bu vasıfları zikredince: { فَعَسى أُولئِكَ أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ } “İşte onların hidayete erenlerden olmaları umulur” buyurdu. Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi:
قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: (عَسَى) مِنَ اللَّه وَاجِبٌ لِكَوْنِهِ مُتَعَالِيًا عَنِ الشَّكِّ والتردد. الثاني: قال أبو مسلم: فَعَسى هاهنا رَاجِعٌ إِلَى الْعِبَادِ وَهُوَ يُفِيدُ الرَّجَاءَ فَكَانَ الْمَعْنَى إِنَّ الَّذِينَ يَأْتُونَ بِهَذِهِ الطَّاعَاتِ إِنَّمَا يَأْتُونَ بِهَا عَلَى رَجَاءِ الْفَوْزِ بِالِاهْتِدَاءِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَطَمَعاً [السَّجْدَةِ: ١٦] وَالتَّحْقِيقُ فِيهِ أَنَّ الْعَبْدَ عِنْدَ الْإِتْيَانِ بِهَذِهِ الْأَعْمَالِ لَا يَقْطَعُ عَلَى الْفَوْزِ بِالثَّوَابِ، لِأَنَّهُ يُجَوِّزُ عَلَى نَفْسِهِ أَنَّهُ قَدْ أَخَلَّ بِقَيْدٍ/ مِنَ الْقُيُودِ الْمُعْتَبَرَةِ فِي حُصُولِ الْقَبُولِ. وَالثَّالِثُ:
Müfessirler şöyle demiştir: Allah katından gelen 'asâ (عَسَى - umulur), O'nun şüphe ve tereddütten münezzeh olması sebebiyle vukuu vacip/kesin olan bir hükümdür. İkincisi: Ebû Müslim şöyle demiştir: { فَعَسى } burada kullara racidir ve umut ifade eder; mana şöyledir: Bu taatleri işleyenler, Allah Teâlâ'nın: { يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَطَمَعاً } [Secde: 16] “Korku ve umutla Rablerine dua ederler” kavlinden ötürü ancak hidayete erme umuduyla bunları yerine getirirler. Bu husustaki tahkik şudur: Kul bu amelleri işlerken sevaba nail olacağı hususunda kesin hüküm vermez; çünkü kabulün gerçekleşmesinde muteber sayılan şartlardan bir şartı ihlal etmiş olabileceğini kendi hakkında caiz görür. Üçüncüsü:
وَهُوَ أَحْسَنُ الْوُجُوهِ مَا ذَكَرَهُ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» وَهُوَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ تَبْعِيدُ الْمُشْرِكِينَ عَنْ مَوَاقِفِ الِاهْتِدَاءِ، وَحَسْمُ أَطْمَاعِهِمْ فِي الِانْتِفَاعِ بِأَعْمَالِهِمُ الَّتِي اسْتَعْظَمُوهَا وَافْتَخَرُوا بِهَا، فَإِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَضَمُّوا إِلَى إِيمَانِهِمُ الْعَمَلَ بِالشَّرَائِعِ وَضَمُّوا إِلَيْهَا الْخَشْيَةَ مِنَ اللَّه، فَهَؤُلَاءِ صَارَ حُصُولُ الِاهْتِدَاءِ لَهُمْ دَائِرًا بَيْنَ- لَعَلَّ وَعَسَى- فَمَا بَالُ هَؤُلَاءِ الْمُشْرِكِينَ يَقْطَعُونَ بِأَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ وَيَجْزِمُونَ بِفَوْزِهِمْ بِالْخَيْرِ مِنْ عِنْدِ اللَّه تَعَالَى وَفِي هَذَا الْكَلَامِ وَنَحْوِهِ لُطْفٌ بِالْمُؤْمِنِينَ فِي ترجيح الخشية على الرجاء.
Vechelerin en güzeli el-Keşşâf sahibinin zikrettiğidir; o da bundan maksadın, müşrikleri hidayet mevkilerinden uzaklaştırmak ve büyük görüp övündükleri amellerinden faydalanma umutlarını kesmektir. Zira Allah Teâlâ iman eden, imanlarına şeriat amellerini katan ve bunlara Allah korkusunu ekleyen kimselerin hidayete ermelerinin bile 'umulur ki' ve 'belki' arasında döndüğünü beyan etmiştir; öyleyse bu müşriklere ne oluyor da kesin olarak hidayet üzere olduklarına hükmediyor ve Allah Teâlâ katından hayra nail olacaklarını kesin bir dille iddia ediyorlar? Bu sözde ve benzerlerinde korkuyu ümide tercih etme hususunda müminlere bir incelik/lütuf vardır.
[سورة التوبة (٩) : آية ١٩]
[Tevbe Suresi (9): Ayet 19]
أَجَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ وَعِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَجاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَسْتَوُونَ عِنْدَ اللَّهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (١٩)
{ أَجَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ وَعِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَجاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَسْتَوُونَ عِنْدَ اللَّهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } (١٩) “Hacılara su dağıtmayı ve Mescid-i Harâm'ı imar etmeyi, Allah'a ve ahiret gününe iman eden ve Allah yolunda cihad eden kimse(nin ameli) gibi mi tuttunuz? Onlar Allah katında eşit olmazlar. Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez.”
فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bu ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: ذَكَرَ الْمُفَسِّرُونَ أَقْوَالًا فِي نُزُولِ الْآيَةِ.
Birinci Mesele: Müfessirler ayetin nüzulü hakkında birtakım görüşler zikretmişlerdir:
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ عَنْهُ إِنَّ عَلِيًّا لَمَّا أَغْلَظَ الْكَلَامَ لِلْعَبَّاسِ، قَالَ الْعَبَّاسُ: إِنْ كُنْتُمْ سَبَقْتُمُونَا بِالْإِسْلَامِ، وَالْهِجْرَةِ، وَالْجِهَادِ فَلَقَدْ كُنَّا نَعْمُرُ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ وَنَسَقِي الْحَاجَّ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ،
İbn Abbâs'tan gelen bazı rivayetlerde o şöyle demiştir: Ali, Abbas'a sert söz söyleyince Abbas: «Eğer siz İslam'da, hicrette ve cihadda bizi geçtiyseniz, biz de Mescid-i Harâm'ı imar ediyor ve hacılara su veriyorduk» dedi; bunun üzerine bu ayet indi.
وَقِيلَ إِنَّ الْمُشْرِكِينَ قَالُوا لِلْيَهُودِ، نَحْنُ سُقَاةُ الْحَاجِّ وَعُمَّارُ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، فَنَحْنُ أَفْضَلُ أَمْ مُحَمَّدٌ وَأَصْحَابُهُ؟ فَقَالَتِ الْيَهُودُ لَهُمْ أَنْتُمْ أَفْضَلُ.
Bir rivayette de şöyle denilmiştir: Müşrikler Yahudilere, «Biz hacılara su verenler ve Mescid-i Harâm'ı imar edenleriz; biz mi daha faziletliyiz yoksa Muhammed ve ashabı mı?» dediler. Yahudiler de onlara: «Siz daha faziletlisiniz» dediler.
وَقِيلَ: إِنَّ عَلِيًّا ﵇ قَالَ لِلْعَبَّاسِ ﵁ بَعْدَ إِسْلَامِهِ: يَا عَمِّي أَلَا تُهَاجِرُونَ أَلَا تَلْحَقُونَ بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ؟ فَقَالَ: أَلَسْتُ فِي أَفْضَلِ مِنَ الْهِجْرَةِ؟ أَسْقِي حَاجَّ بَيْتِ اللَّهِ وَأَعْمُرُ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ فَلَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ قَالَ: مَا أَرَانِي إِلَّا تَارِكَ سِقَايَتِنَا. فَقَالَ ﵊: «أَقِيمُوا عَلَى سِقَيَاتِكُمْ فَإِنَّ لَكُمْ فِيهَا خَيْرًا»
Şöyle de denilmiştir: Ali (aleyhisselâm), Abbas (radıyallâhu anh) müslüman olduktan sonra ona: «Ey amca! Hicret etmez misiniz, Resûlullah ﷺ'e katılmaz mısınız?» dedi. O da: «Ben hicretten daha faziletli bir işte değil miyim? Allah'ın Beyti'nin hacılarına su veriyorum ve Mescid-i Harâm'ı imar ediyorum» dedi. Bu ayet inince: «Görüyorum ki sakalık vazifemizi bırakmaktan başka çare yok» dedi. Bunun üzerine [Hz. Peygamber] (aleyhisselâm): «Sakalık vazifenize devam ediniz, zira onda sizin için hayır vardır» buyurdu.
وَقِيلَ افْتَخَرَ طَلْحَةُ بْنُ شَيْبَةَ وَالْعَبَّاسُ وَعَلِيٌّ، فَقَالَ طَلْحَةُ: أَنَا صَاحِبُ الْبَيْتِ بِيَدِي مِفْتَاحُهُ، وَلَوْ أَرَدْتُ بت فيه. قال الْعَبَّاسُ: أَنَا صَاحِبُ السِّقَايَةِ وَالْقَائِمُ عَلَيْهَا. قَالَ عَلِيٌّ: أَنَا صَاحِبُ الْجِهَادِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ.
Şöyle de denilmiştir: Talha b. Şeybe, Abbas ve Ali birbirlerine karşı övündüler. Talha: «Ben Beyt'in sahibiyim, anahtarı benim elimdedir; istesem geceyi orada geçiririm» dedi. Abbas: «Ben sikāye (hacılara su verme) sahibiyim ve onun yöneticisiyim» dedi. Ali ise: «Ben cihad sahibiyim» dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.
قَالَ الْمُصَنِّفُ ﵁: حَاصِلُ الْكَلَامِ أَنَّهُ يُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ: هَذِهِ الْآيَةُ مُفَاضَلَةٌ جَرَتْ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ وَيُحْتَمَلُ أَنَّهَا جَرَتْ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ وَالْكَافِرِينَ. أَمَّا الَّذِينَ قَالُوا إِنَّهَا جَرَتْ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ فَقَدِ احْتَجُّوا بِقَوْلِهِ تَعَالَى بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ فِي حَقِّ الْمُؤْمِنِينَ المهاجرين:
Musannif (rahimehullâh) şöyle demiştir: Sözün özü şudur: Bu ayetin, müslümanlar arasında geçen bir üstünlük yarışı (müfâdale) olduğu söylenebileceği gibi, müslümanlar ile kâfirler arasında cereyan ettiği de söylenebilir. Müslümanlar arasında cereyan ettiğini söyleyenler, bu ayetten sonra muhacir müminler hakkında gelen şu ayeti delil getirmişlerdir:
أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّهِ [التَّوْبَةِ: ٢٠] وَهَذَا يَقْتَضِي أَيْضًا أَنْ يَكُونَ لِلْمَرْجُوحِ أَيْضًا/ دَرَجَةٌ عِنْدَ الله، وَهَذَا يَقْتَضِي أَيْضًا أَنْ يَكُونَ لِلْمَرْجُوحِ أَيْضًا دَرَجَةٌ عِنْدَ اللَّهِ، وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ إِلَّا بِالْمُؤْمِنِ وَسَنُجِيبُ عَنْ هَذَا الْكَلَامِ إِذَا انْتَهَيْنَا إِلَيْهِ. وَأَمَّا الَّذِينَ قَالُوا: إِنَّهَا جَرَتْ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ وَالْكَافِرِينَ، فَقَدِ احْتَجُّوا عَلَى صِحَّةِ قَوْلِهِمْ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:
{ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّهِ } [Tevbe: 20] “Allah katında derece bakımından daha büyüktür”. Bu [ifade], mercûh olan (kendisine üstün gelinen) için de Allah katında bir derece bulunmasını iktiza eder; bu ise ancak mümine layıktır. Sırası geldiğinde bu söze cevap vereceğiz. Müslümanlar ile kâfirler arasında cereyan ettiğini söyleyenler ise kendi görüşlerinin doğruluğuna Allah Teâlâ'nın şu kavlini delil getirmişlerdir:
كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَبَيَّنَ مَنْ آمن بالله وهذا هو الأقرب عندي. تقرير الْكَلَامِ أَنْ نَقُولَ: إِنَّا قَدْ نَقَلْنَا فِي تَفْسِيرِ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّما يَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ [التوبة: ١٨] أَنَّ الْعَبَّاسَ احْتَجَّ عَلَى فَضَائِلِ نَفْسِهِ، بِأَنَّهُ عَمَّرَ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ وَسَقَى الْحَاجَّ فَأَجَابَ اللَّهُ عَنْهُ بِوَجْهَيْنِ:
{ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ } “Allah'a iman eden kimse gibi [mi tuttunuz?]”. Ve Allah'a kimin iman ettiğini beyan etmiştir; bana göre en yakın olan da budur. Sözün izahı şudur: Allah Teâlâ'nın: { إِنَّما يَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ } [Tevbe: 18] “Allah'ın mescidlerini ancak Allah'a iman eden kimse imar eder” kavlinin tefsirinde Abbas'ın, Mescid-i Harâm'ı imar ettiğini ve hacılara su verdiğini öne sürerek kendi faziletlerine delil getirdiğini nakletmiştik. Allah Teâlâ buna iki vecihle cevap vermiştir:
الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: مَا بُيِّنَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى أَنَّ عِمَارَةَ الْمَسْجِدِ، إِنَّمَا تُوجِبُ الْفَضِيلَةَ إِذَا كَانَتْ صَادِرَةً عَنِ الْمُؤْمِنِ، أَمَّا إِذَا كَانَتْ صَادِرَةً عَنِ الْكَافِرِ فَلَا فَائِدَةَ فِيهَا أَلْبَتَّةَ.
Birinci vecih: Önceki ayette beyan edilen şudur ki mescidin imarı, ancak müminden sâdır olduğunda fazilet gerektirir; kâfirden sâdır olduğunda ise bunda kesinlikle hiçbir fayda yoktur.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي: مِنَ الْجَوَابِ كُلُّ مَا ذَكَرَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَهُوَ أَنْ يُقَالَ: هَبْ أَنَّا سَلَّمْنَا أَنَّ عِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَسَقْيَ الْحَاجِّ، يُوجِبُ نَوْعًا مِنْ أَنْوَاعِ الْفَضِيلَةِ، إِلَّا أَنَّهَا بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْإِيمَانِ بِاللَّهِ، وَالْجِهَادِ قَلِيلٌ جِدًّا فَكَانَ ذِكْرُ هَذِهِ الْأَعْمَالِ فِي مُقَابَلَةِ الْإِيمَانِ بِاللَّهِ وَالْجِهَادِ خَطَأً، لِأَنَّهُ يَقْتَضِي مُقَابَلَةَ الشَّيْءِ الشَّرِيفِ الرَّفِيعِ جِدًّا بِالشَّيْءِ الْحَقِيرِ التَّافِهِ جِدًّا، وَأَنَّهُ بَاطِلٌ، فَهَذَا هُوَ الْوَجْهُ فِي تَخْرِيجِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَبِهَذَا الطَّرِيقِ يَحْصُلُ النَّظْمُ الصَّحِيحُ لِهَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا.
Cevabın ikinci vechi ise bu ayette zikredilenlerin tamamıdır; o da şöyle denilmesidir: Farz edelim ki Mescid-i Harâm'ı imar etmenin ve hacılara su vermenin bir tür fazilet kazandırdığını kabul ettik; fakat bu, Allah'a iman ve cihada nispetle pek azdır. Dolayısıyla bu amellerin Allah'a iman ve cihad karşılığında zikredilmesi hatalı olur; zira bu, son derece şerefli ve yüce bir şeyin, son derece hakir ve önemsiz bir şeyle karşılaştırılmasını iktiza eder ki bu da bâtıldır. İşte bu ayetin tahrîcindeki (izahındaki) vecih budur; bu yolla bu ayetin öncesiyle doğru bir şekilde irtibatı (nazmı) hâsıl olur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : السِّقَايَةُ وَالْعِمَارَةُ مَصْدَرَانِ مِنْ سَقَى وَعَمَرَ كَالصِّيَانَةِ وَالْوِقَايَةِ.
İkinci Mesele: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Sikāye (السِّقَايَةُ) ve imâre (الْعِمَارَةُ); sıyâne (الصِّيَانَةِ) ve vikāye (الْوِقَايَةِ) gibi, sekā (سَقَى) ve amera (عَمَرَ) fiillerinin masdarlarıdır.
وَاعْلَمْ أن السقاية والعمارة فعل، قوله: كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ إِشَارَةٌ إِلَى الْفَاعِلِ، فَظَاهِرُ اللَّفْظِ يَقْتَضِي تَشْبِيهَ الْفِعْلِ بِالْفَاعِلِ، وَالصِّفَةِ بِالذَّاتِ وَإِنَّهُ مُحَالٌ، فَلَا بُدَّ مِنَ التَّأْوِيلِ وَهُوَ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنْ نَقُولَ التَّقْدِيرُ أَجَعَلْتُمْ
Bil ki sikāye ve imâre birer fiildir; { كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ } “Allah'a iman eden kimse gibi [mi tuttunuz?]” kavli ise faile işarettir. Lafzın zâhiri fiilin faile, sıfatın zâta benzetilmesini iktiza eder ki bu muhaldir (imkânsızdır). Dolayısıyla bir tevil zorunludur ve bu iki vecihledir: Birincisi: Takdirin, 'Eylediniz mi/tuttunuz mu...
أَهْلَ سِقَايَةِ الْحَاجِّ وَعِمَارَةِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كم آمَنَ بِاللَّهِ؟ وَيُقَوِّيهِ قِرَاءَةُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ سُقَاةُ الْحَاجِّ وَعَمَرَةُ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَالثَّانِي: أَنْ نَقُولَ التَّقْدِيرُ أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ كَإِيمَانِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ؟ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:
...hacılara su verme ve Mescid-i Harâm'ı imar etme ehlini, Allah'a iman eden kimse gibi mi [tuttunuz]?' şeklinde olduğunu söylememizdir. Abdullah b. ez-Zübeyr'in { سُقَاةُ الْحَاجِّ وَعَمَرَةُ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ } kıraati de bunu güçlendirir. İkincisi: Takdirin, 'Hacılara su vermeyi, Allah'a iman eden kimsenin imanı gibi mi tuttunuz?' şeklinde olduğunu söylememizdir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu kavlidir:
لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ إِلَى قَوْلِهِ: وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ [الْبَقَرَةِ: ١٧٧] .
{ لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ } ayetinden { وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ } [Bakara: 177] “İyilik, yüzlerinizi çevirmeniz değildir... Asıl iyilik, Allah'a iman eden kimsenin (iyiliğidir)” kavline kadar olan kısımdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الْحَسَنُ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى: كَانَتِ السِّقَايَةُ بِنَبِيذِ الزَّبِيبِ، وَعَنْ عُمَرَ أَنَّهُ وَجَدَ نَبِيذَ السِّقَايَةِ مِنَ الزَّبِيبِ شَدِيدًا فَكَسَرَ مِنْهُ بِالْمَاءِ ثَلَاثًا، وَقَالَ إِذَا اشْتَدَّ عَلَيْكُمْ فَاكْسِرُوا مِنْهُ بِالْمَاءِ وَأَمَّا عِمَارَةُ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ فَالْمُرَادُ تَجْهِيزُهُ وَتَحْسِينُ صُورَةِ جُدْرَانِهِ، وَلَمَّا ذَكَرَ تَعَالَى وَصْفَ الْفَرِيقَيْنِ قَالَ: لَا يَسْتَوُونَ وَلَكِنْ لَمَّا كَانَ نَفْيُ الْمُسَاوَاةِ بَيْنَهُمَا لَا يُفِيدُ أَنَّ الرَّاجِحَ مَنْ هُوَ؟ نَبَّهَ عَلَى الرَّاجِحِ بِقَوْلِهِ: وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ فَبَيَّنَ أَنَّ الْكَافِرِينَ ظَالِمُونَ لِأَنْفُسِهِمْ فَإِنَّهُمْ خُلِقُوا لِلْإِيمَانِ وَهُمْ/ رَضُوا بِالْكُفْرِ وَكَانُوا ظَالِمِينَ، لِأَنَّ الظُّلْمَ عِبَارَةٌ عَنْ وَضْعِ الشَّيْءِ فِي غَيْرِ مَوْضِعِهِ وَأَيْضًا ظَلَمُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ، فَإِنَّهُ تَعَالَى خَلَقَهُ لِيَكُونَ مَوْضِعًا لِعِبَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى، فَجَعَلُوهُ موضعا لعبادة الأوثان، فكان هذا ظلما.
Üçüncü Mesele: Hasan [el-Basrî] (rahimehullâhu teâlâ) şöyle demiştir: Sikāye (hacılara içirilen içecek), kuru üzüm şırası (nebîz) idi. Ömer'den rivayet edildiğine göre o, sikāyedeki kuru üzüm nebîzini sert/keskin bulmuş, bunun üzerine su ile üç defa kırıp yumuşatmış ve: «Sertleştiği zaman onu su ile kırıp seyreltin» demiştir. Mescid-i Harâm'ın imarına gelince, bundan maksat onu donatmak ve duvarlarının görünümünü güzelleştirmektir. Allah Teâlâ iki fırkanın vasfını zikredince: { لَا يَسْتَوُونَ } “Eşit olmazlar” buyurdu. Ancak ikisi arasındaki eşitliğin nefyedilmesi üstün (râcih) olanın kim olduğunu ifade etmediği için, { وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez” kavliyle râcih olana dikkat çekmiştir. Böylece kâfirlerin kendilerine zulmettiklerini beyan etmiştir; zira onlar iman için yaratılmışken küfre razı olmuşlar ve zalim olmuşlardır; çünkü zulüm bir şeyi kendi yerine koymamaktan ibarettir. Ayrıca Mescid-i Harâm'a da zulmetmişlerdir; çünkü Allah Teâlâ onu Allah Teâlâ'ya ibadet yeri olsun diye yaratmışken, onlar orayı putlara ibadet yeri kılmışlardır ki bu da bir zulüm idi.
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٢٠ الى ٢٢]
[Tevbe Suresi (9): Ayet 20-22]
الَّذِينَ آمَنُوا وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّهِ وَأُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ (٢٠) يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَرِضْوانٍ وَجَنَّاتٍ لَهُمْ فِيها نَعِيمٌ مُقِيمٌ (٢١) خالِدِينَ فِيها أَبَداً إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ (٢٢)
{ الَّذِينَ آمَنُوا وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّهِ وَأُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ (٢٠) يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَرِضْوانٍ وَجَنَّاتٍ لَهُمْ فِيها نَعِيمٌ مُقِيمٌ (٢١) خالِدِينَ فِيها أَبَداً إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ (٢٢) } “İman edip hicret eden ve Allah yolunda mallarıyla canlarıyla cihad edenler, Allah katında derece bakımından daha büyüktür. İşte kurtuluşa erenler onlardır. (20) Rableri onları kendisinden bir rahmet, bir rıza ve içinde kendileri için ebedî nimetler bulunan cennetlerle müjdeler. (21) Orada ebediyen kalıcıdırlar. Şüphesiz Allah katında büyük bir mükâfat vardır. (22)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ تَرْجِيحَ الْإِيمَانِ وَالْجِهَادِ عَلَى السِّقَايَةِ وَعِمَارَةِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، عَلَى طَرِيقِ الرَّمْزِ ثُمَّ أَتْبَعَهُ بِذِكْرِ هَذَا التَّرْجِيحِ عَلَى سَبِيلِ التَّصْرِيحِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، فَقَالَ: إِنَّ مَنْ كَانَ مَوْصُوفًا بِهَذِهِ الصِّفَاتِ الْأَرْبَعَةِ كَانَ أَعْظَمَ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّهِ مِمَّنِ اتَّصَفَ بِالسِّقَايَةِ وَالْعِمَارَةِ وَتِلْكَ الصِّفَاتُ الْأَرْبَعَةُ هِيَ هَذِهِ: فَأَوَّلُهَا الْإِيمَانُ، وَثَانِيهَا الْهِجْرَةُ، وَثَالِثُهَا الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِالْمَالِ وَرَابِعُهَا الْجِهَادُ بِالنَّفْسِ، وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّ الْمَوْصُوفِينَ بِهَذِهِ الصِّفَاتِ الْأَرْبَعَةِ فِي غَايَةِ الْجَلَالَةِ وَالرِّفْعَةِ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ لَيْسَ لَهُ إِلَّا مَجْمُوعَ أُمُورٍ ثَلَاثَةٍ: الرُّوحُ، وَالْبَدَنُ، وَالْمَالُ. أَمَّا الرُّوحُ فَلَمَّا زَالَ عَنْهُ الْكُفْرُ وَحَصَلَ فِيهِ الْإِيمَانُ، فَقَدْ وَصَلَ إِلَى مَرَاتِبِ السَّعَادَاتِ اللَّائِقَةِ بِهَا. وَأَمَّا الْبَدَنُ وَالْمَالُ فَبِسَبَبِ الْهِجْرَةِ وَقَعَا فِي النُّقْصَانِ، وَبِسَبَبِ الِاشْتِغَالِ بِالْجِهَادِ صَارَا مُعَرَّضَيْنِ لِلْهَلَاكِ وَالْبُطْلَانِ وَلَا شَكَّ أَنَّ النَّفْسَ وَالْمَالَ مَحْبُوبُ الْإِنْسَانِ، وَالْإِنْسَانُ لَا يُعْرِضُ عَنْ مَحْبُوبِهِ إِلَّا لِلْفَوْزِ بِمَحْبُوبٍ أَكْمَلَ مِنَ الْأَوَّلِ، فَلَوْلَا أَنَّ طَلَبَ الرِّضْوَانِ أَتَمُّ عِنْدَهُمْ مِنَ النَّفْسِ وَالْمَالِ، وَإِلَّا لَمَا رَجَّحُوا جَانِبَ الْآخِرَةِ عَلَى جَانِبِ النَّفْسِ وَالْمَالِ وَلَمَا رَضُوا بِإِهْدَارِ النَّفْسِ وَالْمَالِ لِطَلَبِ مَرْضَاةِ اللَّهِ تَعَالَى فَثَبَتَ أَنَّ عِنْدَ حُصُولِ الصِّفَاتِ الْأَرْبَعَةِ صَارَ الْإِنْسَانُ وَاصِلًا إِلَى آخِرِ دَرَجَاتِ الْبَشَرِيَّةِ وَأَوَّلِ مَرَاتِبِ دَرَجَاتِ/ الْمَلَائِكَةِ، وَأَيُّ مُنَاسَبَةٍ بَيْنَ هَذِهِ الدَّرَجَةِ وَبَيْنَ الْإِقْدَامِ عَلَى السِّقَايَةِ وَالْعِمَارَةِ لِمُجَرَّدِ الِاقْتِدَاءِ بِالْآبَاءِ وَالْأَسْلَافِ ولطلب الرياسة والسمعة؟ فثبت بهذا البرهان اليقين صِحَّةُ قَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِينَ آمَنُوا وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّهِ وَأُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ.
Bil ki Allah Teâlâ, iman ve cihadın sikāye ve Mescid-i Harâm'ın imarına üstünlüğünü remiz (işaret) yoluyla zikretmiş, sonra bu ayette bu üstünlüğü açık bir şekilde zikrederek bunu takip ettirmiştir. Şöyle buyurmuştur: Bu dört vasıfla nitelenen kimse, Allah katında sikāye ve imar ile nitelenen kimseden derece bakımından daha büyüktür. Bu dört vasıf şunlardır: Birincisi iman, ikincisi hicret, üçüncüsü Allah yolunda malla cihad ve dördüncüsü canla cihaddır. Bu dört vasıfla nitelenenlerin son derece celalet ve yücelik sahibi olduğunu söylememizin sebebi şudur: İnsanın ancak üç şeyin toplamından ibaret bir varlığı vardır: Ruh, beden ve mal. Ruha gelince, ondan küfür zail olup onda iman hâsıl olduğunda, kendisine layık olan saadet derecelerine ulaşmış olur. Beden ve mala gelince, hicret sebebiyle eksilmeye uğramış, cihada yönelmekle de helak ve zevale maruz kalmıştır. Şüphe yok ki can ve mal insanın sevdiği şeylerdir; insan ise sevdiği şeyden ancak ilk sevdiğinden daha kâmil bir sevgiliye kavuşmak için vazgeçer. Eğer Allah'ın rızasını talep etmek onların nezdinde candan ve maldan daha üstün olmasaydı, ahiret tarafını can ve mal tarafına tercih etmezler ve Allah Teâlâ'nın rızasını kazanmak uğruna canı ve malı feda etmeye razı olmazlardı. Böylece sabit oldu ki bu dört sıfatın elde edilmesiyle insan beşeriyet derecelerinin en sonuna ve meleklerin derecelerinin ilk mertebelerine ulaşmış olur. Sırf atalara ve geçmişlere uymak yahut riyaset (liderlik) ve şöhret kazanmak için sikāye ve imara kalkışmak ile bu derece arasında ne gibi bir münasebet olabilir ki? Böylece bu kesin delille Allah Teâlâ'nın: { الَّذِينَ آمَنُوا وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّهِ وَأُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ } “İman edip hicret eden ve Allah yolunda mallarıyla canlarıyla cihad edenler, Allah katında derece bakımından daha büyüktür. İşte kurtuluşa erenler onlardır” kavlinin doğruluğu sabit olmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمْ يَقُلْ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِنَ الْمُشْتَغِلِينَ بِالسِّقَايَةِ وَالْعِمَارَةِ لِأَنَّهُ لَوْ عَيَّنَ ذِكْرَهُمْ لَأَوْهَمَ أَنَّ فَضِيلَتَهُمْ إِنَّمَا حَصَلَتْ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهِمْ، وَلَمَّا تَرَكَ ذِكْرَ الْمَرْجُوحِ، دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُمْ أَفْضَلُ مِنْ كُلِّ مَنْ سِوَاهُمْ عَلَى
Bil ki Allah Teâlâ, 'sikāye ve imar ile meşgul olanlardan derece bakımından daha büyüktür' dememiştir; zira onları tayin ederek zikretseydi, onların faziletinin sadece onlara nispetle hâsıl olduğu vehmini verirdi. Mercûh olanın (kendisine üstün gelinenin) zikrini terk edince bu, onların kendileri dışındaki herkesten mutlak surette daha...
الْإِطْلَاقِ، لِأَنَّهُ لَا يُعْقَلُ حُصُولُ سَعَادَةٍ وَفَضِيلَةٍ لِلْإِنْسَانِ أَعْلَى وَأَكْمَلَ مِنْ هَذَا الصِّفَاتِ.
...faziletli olduklarına delalet etmiştir; çünkü insan için bu sıfatlardan daha yüce ve daha kâmil bir saadet ve faziletin hâsıl olması düşünülemez.
وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: عِنْدَ اللَّهِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ كَوْنِ الْعَبْدِ عِنْدَ اللَّهِ الِاسْتِغْرَاقُ فِي عُبُودِيَّتِهِ وَطَاعَتِهِ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهُ الْعِنْدِيَّةَ بِحَسَبِ الْجِهَةِ وَالْمَكَانِ، وَعِنْدَ هَذَا يَلُوحُ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ كَمَا حَصَلَتْ لَهُمْ مَنْقَبَةُ الْعِنْدِيَّةِ فِي قَوْلِهِ: وَمَنْ عِنْدَهُ لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِهِ [الْأَنْبِيَاءِ: ١٩] فَكَذَلِكَ الْأَرْوَاحُ الْقُدُسِيَّةُ الْبَشَرِيَّةُ إِذَا تَطَهَّرَتْ عَنْ دَنَسِ الْأَوْصَافِ الْبَدَنِيَّةِ وَالْقَاذُورَاتِ الْجَسَدَانِيَّةِ، أَشْرَقَتْ بِأَنْوَارِ الْجَلَالَةِ وَتَجَلَّى فِيهَا أَضْوَاءُ عَالَمِ الْكَمَالِ وَتَرَقَّتْ مِنَ الْعَبْدِيَّةِ إِلَى الْعِنْدِيَّةِ، بَلْ كَأَنَّهُ لَا كَمَالَ فِي الْعَبْدِيَّةِ إِلَّا مُشَاهَدَةَ حَقِيقَةِ الْعِنْدِيَّةِ، وَلِذَلِكَ قَالَ: سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلًا [الْإِسْرَاءِ: ١] .
Bil ki O'nun: { عِنْدَ اللَّهِ } “Allah katında” buyurması, kulun Allah katında olmasından maksadın O'nun kulluğuna ve taatine istiğrak (tamamen dalmak) olduğuna delalet eder; bundan maksat cihet ve mekân bakımından 'katında olma' (indiyyet) değildir. Buradan anlaşılır ki Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ عِنْدَهُ لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِهِ } [Enbiyâ: 19] “O'nun katında olanlar O'na kulluk etmekten kibirlenmezler” kavlinde meleklere 'indiyyet' (katında bulunma) menkıbesi hâsıl olduğu gibi, aynı şekilde kutsal beşerî ruhlar da bedenî sıfatların kirinden ve cismanî pisliklerden arındığında celalet nurlarıyla aydınlanır, kendisinde kemal âleminin ışıkları tecelli eder ve 'abdiyyet'ten (kulluktan) 'indiyyet'e (O'nun katında olma mertebesine) yükselir; hatta sanki kulluktaki kemal, indiyyetin hakikatini müşahede etmekten ibarettir. Bundan dolayı Allah Teâlâ: { سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلًا } [İsrâ: 1] “Kulunu bir gece yürüten [Allah her türlü noksanlıktan] münezzehtir” buyurmuştur.
فَإِنْ قِيلَ: لَمَّا أَخْبَرْتُمْ أَنَّ هَذِهِ الصِّفَاتِ كَانَتْ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ وَالْكَافِرِينَ، فَكَيْفَ قال في وصفهم أَعْظَمُ دَرَجَةً مَعَ أَنَّهُ لَيْسَ لِلْكُفَّارِ دَرَجَةٌ؟
Eğer: «Bu vasıfların müslümanlar ile kâfirler arasında [cereyan eden bir meselede] olduğunu bildirdiğinize göre, kâfirler için hiçbir derece söz konusu olmadığı halde onlar hakkında nasıl { أَعْظَمُ دَرَجَةً } “derece bakımından daha büyük” denilmiştir?» denilirse;
قُلْنَا: الْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذَا وَرَدَ عَلَى حَسَبِ مَا كَانُوا يُقَدِّرُونَ لِأَنْفُسِهِمْ مِنَ الدَّرَجَةِ وَالْفَضِيلَةِ عِنْدَ اللَّهِ، وَنَظِيرُهُ قوله: آللَّهُ خَيْرٌ أَمَّا يُشْرِكُونَ [النَّمْلِ: ٥٩] وَقَوْلُهُ: أَذلِكَ خَيْرٌ نُزُلًا أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ [الصَّافَّاتِ: ٦٢] الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أن أُولَئِكَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِنْ كُلِّ مَنْ لَمْ يَكُنْ مَوْصُوفًا بِهَذِهِ الصِّفَاتِ، تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّهُمْ لَمَّا كَانُوا أَفْضَلَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ مَا كَانُوا مَوْصُوفِينَ بِهَذِهِ الصِّفَاتِ فَبِأَنْ لَا يُقَاسُوا إِلَى الْكُفَّارِ أَوْلَى. الثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّ الْمُؤْمِنَ الْمُجَاهِدَ الْمُهَاجِرَ أَفْضَلُ مِمَّنْ عَلَى السِّقَايَةِ وَالْعِمَارَةِ وَالْمُرَادُ مِنْهُ تَرْجِيحُ تِلْكَ الْأَعْمَالِ عَلَى هَذِهِ الْأَعْمَالِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ السِّقَايَةَ وَالْعِمَارَةَ مِنْ أَعْمَالِ الْخَيْرِ، وَإِنَّمَا بَطَلَ إِيجَابُهُمَا لِلثَّوَابِ فِي حَقِّ الْكُفَّارِ لِأَنَّ قِيَامَ الْكُفْرِ الذي هو أَعْظَمُ الْجِنَايَاتِ يَمْنَعُ ظُهُورَ ذَلِكَ الْأَثَرِ.
Biz deriz ki: Buna birkaç vecihle cevap verilir: Birincisi: Bu ifade, onların Allah katında kendileri için biçtikleri derece ve fazilete göre gelmiştir. Bunun benzeri O'nun: { آللَّهُ خَيْرٌ أَمَّا يُشْرِكُونَ } [Neml: 59] “Allah mı hayırlı yoksa ortak koştukları şeyler mi?” kavli ve { أَذلِكَ خَيْرٌ نُزُلًا أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ } [Sâffât: 62] “Ziyafet olarak bu mu hayırlı, yoksa zakkum ağacı mı?” kavlidir. İkincisi: Maksadın, onların bu vasıflarla nitelenmemiş olan herkesten derece bakımından daha büyük olduğunu bildirmek olmasıdır; bu vasıflarla nitelenmemiş olan müminlerden daha faziletli olduklarına göre, kâfirlerle zaten kıyaslanamayacaklarına dikkat çekilmiştir. Üçüncüsü: Maksadın, cihad ve hicret eden müminin, sikāye ve imar işini yürüten kimseden daha faziletli olduğunu bildirmek olmasıdır; bundan maksat o amellerin bu amellere üstün tutulmasıdır. Şüphe yok ki sikāye ve imar hayır amellerindendir; ancak kâfirler hakkında bunların sevap kazandırması, en büyük cinayet olan küfrün mevcudiyetinin bu eserin ortaya çıkmasına engel olmasından dolayı bâtıl olmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ الْمَوْصُوفِينَ بِالْإِيمَانِ وَالْهِجْرَةِ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّهِ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُمْ هُمُ الْفَائِزُونَ وَهَذَا لِلْحَصْرِ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ هُمُ الْفَائِزُونَ بِالدَّرَجَةِ الْعَالِيَةِ الشَّرِيفَةِ الْمُقَدَّسَةِ الَّتِي وقعت الإشارة إليها بقوله تعالى: عند ربهم وَهِيَ دَرَجَةُ الْعِنْدِيَّةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَعَرَفَهُ فَقَلَّ أَنْ يَبْقَى قَلْبُهُ مُلْتَفِتًا إِلَى الدُّنْيَا، ثُمَّ عِنْدَ هَذَا يَحْتَالُ إِلَى إِزَالَةِ هَذِهِ الْعُقْدَةِ عَنْ جَوْهَرِ الرُّوحِ، وَإِزَالَةُ/ حُبِّ الدُّنْيَا لَا يَتِمُّ لَهُ إِلَّا بِالتَّفْرِيقِ بَيْنَ النَّفْسِ وَبَيْنَ لَذَّاتِ الدُّنْيَا، فَإِذَا دَامَ ذَلِكَ التَّفْرِيقُ وَانْتَقَصَ تَعَلُّقُهُ بِحُبِّ الدُّنْيَا، فَهَذَا التَّفْرِيقُ وَالنَّقْصُ يَحْصُلَانِ بِالْهِجْرَةِ ثُمَّ إِنَّهُ بَعْدَهُ لَا بُدَّ مِنَ اسْتِحْقَارِ الدُّنْيَا وَالْوُقُوفِ عَلَى مَعَايِبِهَا وَصَيْرُورَتِهَا فِي عَيْنِ الْعَاقِلِ بِحَيْثُ يُوجِبُ عَلَى نَفْسِهِ تَرْكَهَا وَرَفْضَهَا، وَذَلِكَ إِنَّمَا يَتِمُّ بِالْجِهَادِ لِأَنَّهُ تَعْرِيضُ النَّفْسِ وَالْمَالِ لِلْهَلَاكِ وَالْبَوَارِ، وَلَوْلَا أَنَّهُ اسْتَحْقَرَ الدُّنْيَا وَإِلَّا لَمَا فَعَلَ ذَلِكَ، وَعِنْدَ هَذَا يَتِمُّ مَا قَالَهُ بَعْضُ الْمُحَقِّقِينَ وَهُوَ أَنَّ الْعِرْفَانَ مُبْتَدَأٌ مِنْ تَفْرِيقٍ وَنَقْصٍ وَتَرْكٍ وَرَفْضٍ، ثُمَّ عِنْدَ حُصُولِ هَذِهِ الْحَالَةِ يَصِيرُ الْقَلْبُ مُشْتَغِلًا بِالنَّظَرِ إِلَى صِفَاتِ الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ، وَفِي مُشَاهَدَتِهَا يَحْصُلُ بَذْلُ النَّفْسِ وَالْمَالِ، فَيَصِيرُ الْإِنْسَانُ شَهِيدًا مُشَاهِدًا لِعَالَمِ الْجَلَالِ مُكَاشِفًا بِنُورِ الْجَلَالَةِ مَشْهُودًا لَهُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:
Bil ki Allah Teâlâ iman ve hicretle nitelenenlerin Allah katında derece bakımından daha büyük olduğunu beyan edince, { وَأُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ } “İşte kurtuluşa erenler onlardır” buyurarak onların kurtuluşa erenlerin ta kendileri olduğunu beyan etmiştir; bu ise hasr (tahsis) içindir. Mana şudur: Allah Teâlâ'nın { عند ربهم } “Rableri katında” kavliyle işaret buyrulan o yüce, şerefli ve mukaddes dereceye -ki o indiyyet derecesidir- nail olanlar ancak onlardır. Çünkü Allah'a iman edip O'nu tanıyan kimsenin kalbinin dünyaya meyilli kalması pek az görülür. Ardından bu durumda kişi bu düğümü ruhun cevherinden söküp atmak için çare arar. Dünya sevgisini gidermek ise nefis ile dünyanın lezzetlerini birbirinden ayırmakla mümkün olur. Bu ayrılık sürekli olup dünya sevgisine bağlılığı eksilince -ki bu ayrılma ve eksilme hicretle hâsıl olur-, bundan sonra dünyayı hakir görmek, onun ayıplarına vâkıf olmak ve akıl sahibi kimsenin gözünde onu terk etmeyi ve reddetmeyi nefsine vacip kılacak bir hale gelmesi gerekir. Bu da ancak cihad ile tamamlanır; çünkü cihad canı ve malı helak ve zevale maruz bırakmaktır; dünyayı hakir görmeseydi bunu yapmazdı. İşte bu noktada bazı muhakkiklerin, «İrfan; tefrik (ayırma), naks (eksiltme), terk ve reddetmekle başlar» şeklindeki sözü tahakkuk eder. Sonra bu hal hâsıl olduğunda kalp celâl ve ikram sıfatlarına bakmakla meşgul olur ve bu müşahedede canı ve malı feda etme hali gerçekleşir; böylece insan şehîd olur, celâl âlemini müşahede eder, celalet nuruyla mükâşefeye erer ve Allah Teâlâ'nın şu kavliyle kendisine şahitlik edilir:
يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَرِضْوانٍ وَجَنَّاتٍ لَهُمْ فِيها نَعِيمٌ مُقِيمٌ خالِدِينَ فِيها أَبَداً وَعِنْدَ هَذَا يَحْصُلُ الِانْتِهَاءُ إِلَى حَضْرَةِ الْأَحَدِ الصَّمَدِ، وهو المراد من قوله: عند ربهم وَهُنَا يَحِقُّ الْوُقُوفُ فِي الْوُصُولِ.
{ يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَرِضْوانٍ وَجَنَّاتٍ لَهُمْ فِيها نَعِيمٌ مُقِيمٌ خالِدِينَ فِيها أَبَداً } “Rableri onları kendisinden bir rahmet, bir rıza ve içinde kendileri için ebedî nimetler bulunan cennetlerle müjdeler. Orada ebediyen kalıcıdırlar.” İşte bu noktada el-Ehad ve es-Samed'in huzuruna varış hâsıl olur ki { عند ربهم } “Rableri katında” kavlinden murad edilen de budur. İşte vuslatta durulması gereken hakiki makam burasıdır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَرِضْوانٍ وَجَنَّاتٍ لَهُمْ فِيها نَعِيمٌ مُقِيمٌ خالِدِينَ فِيها أَبَداً إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ.
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: { يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَرِضْوانٍ وَجَنَّاتٍ لَهُمْ فِيها نَعِيمٌ مُقِيمٌ خالِدِينَ فِيها أَبَداً إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ } “Rableri onları kendisinden bir rahmet, bir rıza ve içinde kendileri için ebedî nimetler bulunan cennetlerle müjdeler. Orada ebediyen kalıcıdırlar. Şüphesiz Allah katında büyük bir mükâfat vardır.”
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْإِشَارَةَ اشْتَمَلَتْ عَلَى أَنْوَاعٍ مِنَ الدَّرَجَاتِ الْعَالِيَةِ وَأَنَّهُ تَعَالَى ابْتَدَأَ فِيهَا بِالْأَشْرَفِ فَالْأَشْرَفِ، نَازِلًا إِلَى الْأَدْوَنِ فَالْأَدْوَنِ، وَنَحْنُ نُفَسِّرُهَا تَارَةً عَلَى طَرِيقِ الْمُتَكَلِّمِينَ وَأُخْرَى عَلَى طَرِيقَةِ الْعَارِفِينَ.
Bil ki bu işaret, yüce derecelerin çeşitli nevilerini ihtiva etmiştir; Allah Teâlâ burada en şerefliden başlayıp sırasıyla daha aşağı mertebelere doğru inmiştir. Biz bunu bazen mütekellimlerin yolu üzere, bazen de ariflerin yöntemiyle tefsir edeceğiz.
أَمَّا الْأَوَّلُ فَنَقُولُ: فَالْمَرْتَبَةُ الْأُولَى مِنْهَا وَهِيَ أَعْلَاهَا وَأَشْرَفُهَا كَوْنُ تِلْكَ الْبِشَارَةِ حَاصِلَةً مِنْ رَبِّهِمْ بِالرَّحْمَةِ وَالرِّضْوَانِ، وَهَذَا هُوَ التَّعْظِيمُ وَالْإِجْلَالُ مِنْ قِبَلِ اللَّهِ. وَقَوْلُهُ: وَجَنَّاتٍ لَهُمْ إِشَارَةٌ إِلَى حُصُولِ الْمَنَافِعِ الْعَظِيمَةِ وَقَوْلُهُ: فِيها نَعِيمٌ إِشَارَةٌ إِلَى كَوْنِ الْمَنَافِعِ خَالِصَةً عَنِ الْمُكَدِّرَاتِ لِأَنَّ النَّعِيمَ مُبَالَغَةٌ فِي النِّعْمَةِ، وَلَا مَعْنَى لِلْمُبَالَغَةِ فِي النِّعْمَةِ إِلَّا خَلُوُّهَا عَنْ مُمَازَجَةِ الْكُدُورَاتِ وَقَوْلُهُ: مُقِيمٌ عِبَارَةٌ عَنْ كَوْنِهَا دَائِمَةً غَيْرَ مُنْقَطِعَةٍ. ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى عَبَّرَ عَنْ دَوَامِهَا بِثَلَاثِ عِبَارَاتٍ: أَوَّلُهَا: مُقِيمٌ وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ: خالِدِينَ فِيها وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ: أَبَداً فَحَصَلَ مِنْ مَجْمُوعِ مَا ذَكَرْنَا أَنَّهُ تَعَالَى يُبَشِّرُ هَؤُلَاءِ الْمُؤْمِنِينَ الْمُهَاجِرِينَ الْمُجَاهِدِينَ بِمَنْفَعَةٍ خَالِصَةٍ دَائِمَةٍ مَقْرُونَةٍ بِالتَّعْظِيمِ، وَذَلِكَ هُوَ حَدُّ الثَّوَابِ. وَفَائِدَةُ تَخْصِيصِ هَؤُلَاءِ الْمُؤْمِنِينَ بِكَوْنِ هَذَا الثَّوَابِ كَامِلَ الدَّرَجَةِ عَالِيَ الرُّتْبَةِ بِحَسْبَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْقُيُودِ الْأَرْبَعَةِ. وَمِنَ الْمُتَكَلِّمِينَ مَنْ قَالَ قَوْلُهُ: يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ
Birincisine gelince deriz ki: Bunlardan en yücesi ve en şereflisi olan birinci mertebe, bu müjdenin Rablerinden rahmet ve rıza ile hâsıl olmasıdır; bu da Allah tarafından olan tazim ve iclaldir (yüceltmedir). { وَجَنَّاتٍ لَهُمْ } “ve onlar için cennetler” kavli, büyük menfaatlerin hâsıl olmasına işarettir. { فِيها نَعِيمٌ } “içinde nimetler bulunan” kavli ise bu menfaatlerin keder ve sıkıntılardan arınmış olduğuna işarettir; zira naîm (نَعِيم), nîmet (نِعْمَة) kelimesinde mübalağadır; nimette mübalağanın anlamı ise onun bulanıklık ve kederlerin karışmasından uzak olmasıdır. { مُقِيمٌ } “ebedî/kesintisiz” kavli ise onun daimî ve kesintisiz olmasından ibarettir. Sonra Allah Teâlâ bu nimetin devamlılığını üç ifadeyle dile getirmiştir: Birincisi: { مُقِيمٌ }, ikincisi: { خالِدِينَ فِيها } kavli ve üçüncüsü: { أَبَداً } kavlidir. Zikrettiğimiz hususların toplamından şu netice çıkar ki Allah Teâlâ hicret ve cihad eden bu müminleri, tazim ile birlikte arı ve daimî bir menfaatle müjdelemektedir ki sevabın tarifi de budur. Bu sevabın bu dört kaydın her birine göre tam dereceli ve yüce rütbeli kılınarak bu müminlere tahsis edilmesindeki fayda budur. Mütekellimlerden bazısı şöyle demiştir: O'nun: { يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ } “Rableri onları kendisinden bir rahmetle müjdeler”...
الْمُرَادُ منه خيرات الدنيا وقوله: وَرِضْوانٍ لهم الْمُرَادُ مِنْهُ كَوْنُهُ تَعَالَى رَاضِيًا عَنْهُمْ حَالَ كَوْنِهِمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَقَوْلُهُ:
...kavlinden murat dünya hayırlarıdır; { وَرِضْوانٍ } “ve bir rıza ile” kavlinden murat, onlar dünya hayatındayken Allah Teâlâ'nın onlardan razı olmasıdır. O'nun:
وَجَنَّاتٍ الْمُرَادُ مِنْهُ الْمَنَافِعُ وَقَوْلُهُ: لَهُمْ فِيها نَعِيمٌ الْمُرَادُ مِنْهُ كَوْنُ تِلْكَ النِّعَمِ خَالِصَةً عَنِ الْمُكَدِّرَاتِ، لِأَنَّ النَّعِيمَ مُبَالَغَةٌ فِي النِّعْمَةِ/ وَقَوْلُهُ: مُقِيمٌ خالِدِينَ فِيها أَبَداً الْمُرَادُ مِنْهُ الْإِجْلَالُ وَالتَّعْظِيمُ الَّذِي يَجِبُ حُصُولُهُ فِي الثَّوَابِ.
{ وَجَنَّاتٍ } “ve cennetler” kavlinden murat menfaatlerdir; { لَهُمْ فِيها نَعِيمٌ } “onlar için içinde nimetler bulunan” kavlinden murat o nimetlerin kederlerden arınmış olmasıdır, zira naîm nimette mübalağadır; { مُقِيمٌ خالِدِينَ فِيها أَبَداً } “ebedî, orada sonsuza dek kalıcıdırlar” kavlinden murat ise sevapta hâsıl olması vacip olan iclal ve tazimdir.
وَأَمَّا تَفْسِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى طَرِيقَةِ الْعَارِفِينَ الْمُحِبِّينَ الْمُشْتَاقِينَ فَنَقُولُ: الْمَرْتَبَةُ الْأُولَى مِنَ الْأُمُورِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ: يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ.
Bu ayetin seven ve iştiyak duyan ariflerin yolu üzere tefsirine gelince, deriz ki: Bu ayette zikredilen hususların birinci mertebesi O'nun: { يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ } “Rableri onları müjdeler” kavlidir.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْفَرَحَ بِالنِّعْمَةِ يَقَعُ عَلَى قِسْمَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يَفْرَحَ بِالنِّعْمَةِ لِأَنَّهَا نِعْمَةٌ. وَالثَّانِي: أَنْ يَفْرَحَ بِهَا لَا مِنْ حَيْثُ هِيَ بَلْ مِنْ حَيْثُ إِنَّ الْمُنْعِمَ خَصَّهُ بِهَا وَشَرَّفَهُ وَإِنْ عَجَزَ ذِهْنُكَ عَنِ الْوُصُولِ إِلَى الْفَرْقِ بَيْنَ الْقِسْمَيْنِ فَتَأَمَّلْ فِيمَا إِذَا كَانَ الْعَبْدُ وَاقِفًا فِي حَضْرَةِ السُّلْطَانِ الْأَعْظَمِ وَسَائِرُ الْعَبِيدِ كَانُوا وَاقِفِينَ فِي خِدْمَتِهِ، فَإِذَا رَمَى ذَلِكَ السُّلْطَانُ تُفَّاحَةً إِلَى أَحَدِ أُولَئِكَ الْعَبِيدِ عَظُمَ فَرَحُهُ بِهَا فَذَلِكَ الْفَرَحُ الْعَظِيمُ مَا حَصَلَ بِسَبَبِ حُصُولِ تِلْكَ التُّفَّاحَةِ، بَلْ بِسَبَبِ أَنَّ ذَلِكَ السلطان خصه بذلك الإكرام، فكذلك هاهنا. قَوْلُهُ: يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَرِضْوانٍ مِنْهُمْ مَنْ كَانَ فَرَحُهُمْ بِسَبَبِ الْفَوْزِ بِتِلْكَ الرَّحْمَةِ، وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ يَفْرَحْ بِالْفَوْزِ بِتِلْكَ الرَّحْمَةِ، وَإِنَّمَا فَرِحَ لِأَنَّ مَوْلَاهُ خَصَّهُ بِتِلْكَ الرَّحْمَةِ وَحِينَئِذٍ يَكُونُ فَرَحُهُ لَا بِالرَّحْمَةِ بَلْ بِمَنْ أَعْطَى الرَّحْمَةَ، ثُمَّ إِنَّ هَذَا الْمَقَامَ يَحْصُلُ فِيهِ أَيْضًا دَرَجَاتٌ فَمِنْهُمْ مَنْ يَكُونُ فَرَحُهُ بِالرَّاحِمِ لِأَنَّهُ رَحِمَ، وَمِنْهُمْ مَنْ يَتَوَغَّلُ فِي الْخُلُوصِ فَيَنْسَى الرَّحْمَةَ وَلَا يَكُونُ فَرَحُهُ إِلَّا بِالْمَوْلَى لِأَنَّهُ هُوَ الْمَقْصِدُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْعَبْدَ مَا دَامَ مَشْغُولًا بِالْحَقِّ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ رَاحِمٌ فَهُوَ غَيْرُ مُسْتَغْرِقٍ فِي الْحَقِّ، بَلْ تارة مع الحق وتارة مع الخلق، وفإذا تَمَّ الْأَمْرُ انْقَطَعَ عَنِ الْخَلْقِ وَغَرِقَ فِي بَحْرِ نُورِ الْحَقِّ وَغَفَلَ عَنِ الْمَحَبَّةِ وَالْمِحْنَةِ، وَالنِّقْمَةِ وَالنِّعْمَةِ، وَالْبَلَاءِ وَالْآلَاءِ، وَالْمُحَقِّقُونَ وَقَفُوا عِنْدَ قَوْلِهِ: يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ فَكَانَ ابْتِهَاجُهُمْ بِهَذَا وَسُرُورُهُمْ بِهِ وَتَعْوِيلُهُمْ عَلَيْهِ وَرُجُوعُهُمْ إِلَيْهِ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ يَصِلْ إِلَى تِلْكَ الدَّرَجَةِ الْعَالِيَةِ فَلَا تَقْنَعُ نَفْسُهُ إِلَّا بِمَجْمُوعِ قَوْلِهِ: يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ فَلَا يَعْرِفُ أَنَّ الِاسْتِبْشَارَ بِسَمَاعِ قَوْلِ رَبِّهِمْ، بَلْ إِنَّمَا يَسْتَبْشِرُ بِمَجْمُوعِ كَوْنِهِ مُبَشَّرًا بِالرَّحْمَةِ، وَالْمَرْتَبَةُ الثَّانِيَةُ هِيَ أَنْ يَكُونَ اسْتِبْشَارُهُ بِالرَّحْمَةِ وَهَذِهِ الْمَرْتَبَةُ هِيَ النَّازِلَةُ عِنْدَ الْمُحَقِّقِينَ. وَاللَّطِيفَةُ الثَّانِيَةُ مِنْ لَطَائِفِ هَذِهِ الْآيَةِ هِيَ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ وَهِيَ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى أَنْوَاعٍ
Bil ki nimetle sevinmek iki kısımdır: Birincisi: Nimet olduğu için nimetle sevinmektir. İkincisi: Nimetin bizzat kendisi sebebiyle değil, Nimeti Veren'in (el-Mün'im) kendisini onunla taltif edip şereflendirmesi sebebiyle sevinmektir. Zihnin bu iki kısım arasındaki farkı kavramakta yetersiz kalırsa, en büyük padişahın huzurunda duran ve diğer kölelerin de onun hizmetinde ayakta beklediği bir köleyi düşün: Padişah o kölelerden birine bir elma atsa, onun buna sevinci pek büyük olur. Bu büyük sevinç elmanın elde edilmesinden ötürü değil, padişahın kendisini bu ikramla taltif etmesinden ötürü hâsıl olmuştur. İşte burada da böyledir: O'nun: { يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَرِضْوانٍ } “Rableri onları kendisinden bir rahmet ve bir rıza ile müjdeler” kavlinde, bazılarının sevinci o rahmete nail olmak sebebiyle olur; bazılarının sevinci ise o rahmete nail olmaktan ötürü değil, Mevlâ'sının kendisini o rahmetle taltif etmesinden ötürüdür; o vakit onun sevinci rahmetle değil, rahmeti Veren iledir. Sonra bu makamda da dereceler vardır: Onlardan bazısının sevinci merhamet ettiği için Merhamet Eden (er-Râhim) iledir; bazısı ise ihlasta o kadar derinleşir ki rahmeti unutur ve sevinci sırf Mevlâ ile olur, çünkü asıl maksud O'dur. Zira kul Hak ile, 'merhamet eden' olması cihetiyle meşgul olduğu müddetçe bütünüyle Hak'ta fâni (müsteğrak) olmuş değildir; bilakis bazen Hak ile, bazen de halk iledir. İş tamamlandığında ise halktan kesilir, Hakk'ın nur denizinde gark olur; muhabbet ve mihnetten, nıkmet ve nimetten, bela ve lütuflardan gaflet eder (onları görmez olur). Muhakkikler O'nun: { يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ } “Rableri onları müjdeler” kavlinde durmuşlardır; onların sevinci bununladır, neşeleri bununladır, dayanakları buna ve dönüşleri O'nadır. Onlardan bu yüce dereceye ulaşamayanların nefsi ise ancak O'nun: { يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ } “Rableri onları kendisinden bir rahmetle müjdeler” kavlinin tamamıyla tatmin olur; asıl müjdenin Rablerinin sözünü işitmekte olduğunu bilmez, bilakis sadece rahmetle müjdelenmiş olmanın bütünüyle sevinir. İkinci mertebe ise müjdelenmenin bizzat rahmet sebebiyle olmasıdır ki bu mertebe muhakkiklerin katında daha aşağı bir mertebedir. Bu ayetin inceliklerinden ikincisi şudur: Allah Teâlâ: { يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ } “Rableri onları müjdeler” buyurmuştur ve bu pek çok nevi...
مِنَ الرَّحْمَةِ وَالْكَرَامَةِ. أَوَّلُهَا: أَنَّ الْبِشَارَةَ لَا تَكُونُ إِلَّا بِالرَّحْمَةِ وَالْإِحْسَانِ. وَالثَّانِي: أَنَّ بِشَارَةَ كُلِّ أَحَدٍ يَجِبُ أَنْ تَكُونَ لَائِقَةً بِحَالِهِ، فلما كان المبشر هاهنا هُوَ أَكْرَمَ الْأَكْرَمِينَ، وَجَبَ أَنْ تَكُونَ الْبِشَارَةُ بِخَيْرَاتٍ تَعْجَزُ الْعُقُولُ عَنْ وَصْفِهَا وَتَتَقَاصَرُ الْأَفْهَامُ عَنْ نَعْتِهَا. وَالثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى سَمَّى نَفْسَهُ هاهنا بِالرَّبِّ وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ التَّرْبِيَةِ كَأَنَّهُ قَالَ:
...rahmet ve kerameti ihtiva etmektedir: Birincisi: Müjde ancak rahmet ve ihsan ile olur. İkincisi: Herkesin müjdesinin kendi şanına layık olması gerekir. Burada müjdeleyen 'Kerem Sahiplerinin En Keremlisi' (Ekremu'l-ekremîn) olduğuna göre, bu müjdenin akılların tarif etmekten aciz kaldığı ve anlayışların nitelemekten yetersiz kaldığı hayırlar ile olması vacip olmuştur. Üçüncüsü: Allah Teâlâ burada Kendisini terbiye kökünden türeyen 'Rab' ismiyle tesmiye etmiştir; sanki şöyle buyurmaktadır:
الَّذِي رَبَّاكُمْ فِي الدُّنْيَا بِالنِّعَمِ الَّتِي لَا حَدَّ لَهَا وَلَا حَصْرَ لَهَا يُبَشِّرُكُمْ بِخَيْرَاتٍ عَالِيَةٍ وَسِعَادَاتٍ كَامِلَةٍ. وَالرَّابِعُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: رَبُّهُمْ فَأَضَافَ نَفْسَهُ إِلَيْهِمْ، وَمَا أَضَافَهُمْ إِلَى نَفْسِهِ. وَالْخَامِسُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَدَّمَ ذِكْرَهُمْ عَلَى ذكب نَفْسِهِ فَقَالَ: يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ وَالسَّادِسُ: أَنَّ الْبِشَارَةَ هِيَ الْإِخْبَارُ عَنْ حُدُوثِ/ شَيْءٍ مَا كَانَ مَعْلُومَ الْوُقُوعِ، أَمَّا لَوْ كَانَ مَعْلُومَ الْوُقُوعِ لَمْ يَكُنْ بِشَارَةً، أَلَا تَرَى أَنَّ الْفُقَهَاءَ قَالُوا، لَوْ أَنَّ رَجُلًا قَالَ مَنْ يُبَشِّرُنِي مِنْ عَبِيدِي بِقُدُومِ وَلَدِي فَهُوَ حُرٌّ، فَأَوَّلُ مَنْ أَخْبَرَ بِذَلِكَ الْخَبَرِ يُعْتَقُ، وَالَّذِينَ يُخْبِرُونَ بَعْدَهُ لَا يُعْتَقُونَ وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَقَوْلُهُ:
«Sizi dünyada haddi hesabı olmayan nimetlerle terbiye edip yetiştiren [Rabbiniz], sizi yüce hayırlar ve kâmil saadetlerle müjdeliyor.» Dördüncüsü: Allah Teâlâ: { رَبُّهُمْ } “onların Rabbi” buyurarak Kendisini onlara izafe etmiş, onları Kendisine izafe etmemiştir. Beşincisi: Allah Teâlâ: { يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ } “Rableri onları müjdeler” buyurarak onların zikrini Kendi zikrinin önüne geçirmiştir. Altıncısı: Müjde, vuku bulacağı önceden bilinmeyen bir şeyin meydana gelişini haber vermektir; şayet vuku bulacağı önceden biliniyorsa bu bir müjde olmaz. Görmez misin ki fakihler şöyle demişlerdir: Bir adam, 'Kölelerimden kim bana oğlumun gelişini müjdelerse o hürdür' dese, bu haberi ilk veren köle azat olur; ondan sonra haber verenler ise azat olmazlar. Durum böyle olunca O'nun:
يُبَشِّرُهُمْ لَا بُدَّ أَنْ يَكُونَ إِخْبَارًا عَنْ حُصُولِ مَرْتَبَةٍ مِنْ مَرَاتِبَ السَّعَادَاتِ مَا عَرَفُوهَا قَبْلَ ذَلِكَ، وَجَمِيعُ لَذَّاتِ الْجَنَّةِ وَخَيْرَاتِهَا وَطَيِّبَاتِهَا قَدْ عَرَفُوهُ فِي الدُّنْيَا مِنَ الْقُرْآنِ، وَالْإِخْبَارِ عَنْ حُصُولِ بِشَارَةٍ فَلَا بُدَّ وَأَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْبِشَارَةُ بِشَارَةً عَنْ سَعَادَاتٍ لَا تَصِلُ الْعُقُولُ إِلَى وَصْفِهَا أَلْبَتَّةَ. رَزَقَنَا اللَّهُ تَعَالَى الْوُصُولَ إِلَيْهَا بِفَضْلِهِ وَكَرَمِهِ.
{ يُبَشِّرُهُمْ } “onları müjdeler” kavli, daha önce bilmedikleri saadet mertebelerinden bir mertebenin hâsıl olacağını bildirmek olmalıdır. Cennetin bütün lezzetlerini, hayırlarını ve güzelliklerini ise dünyada Kur'an'dan öğrenmişlerdi; öyleyse bir müjdenin hâsıl olacağının haber verilmesi, bu müjdenin akılların asla tarifine güç yetiremeyeceği saadetlerin müjdesi olmasını gerektirir. Allah Teâlâ lütuf ve keremiyle bizi oralara ulaştırsın.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بَيَّنَ الشَّيْءَ الَّذِي بِهِ يُبَشِّرُهُمْ وَهُوَ أُمُورٌ: أَوَّلُهَا: قَوْلُهُ: بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ: وَرِضْوانٍ وَأَنَا أَظُنُّ وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ أَنَّ الْمُرَادَ بِهَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ مَا ذَكَرَهُ فِي قَوْلِهِ: ارْجِعِي إِلى رَبِّكِ راضِيَةً مَرْضِيَّةً [الْفَجْرِ: ٢٨] وَالرَّحْمَةُ كَوْنُ الْعَبْدِ رَاضِيًا بِقَضَاءِ اللَّهِ وَذَلِكَ لِأَنَّ مَنْ حَصَلَتْ لَهُ هَذِهِ الْحَالَةُ كَانَ نَظَرُهُ عَلَى الْمُبْلِي وَالْمُنْعِمِ لَا عَلَى النِّعْمَةِ وَالْبَلَاءِ، وَمَنْ كَانَ نَظَرُهُ عَلَى الْمُبْلِي وَالْمُنْعِمِ لَمْ يَتَغَيَّرْ حَالُهُ، لِأَنَّ الْمُبْلِيَ وَالْمُنْعِمَ مُنَزَّهٌ عَنِ التَّغَيُّرِ فَالْحَاصِلُ أَنَّ حَالَهُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مُنَزَّهًا عَنِ التَّغَيُّرِ، أَمَّا مَنْ كَانَ طَالِبًا لِمَحْضِ النَّفْسِ كَانَ أَبَدًا فِي التَّغَيُّرِ مِنَ الْفَرَحِ إِلَى الْحُزْنِ، وَمِنَ السُّرُورِ إِلَى الْغَمِّ، وَمِنَ الصِّحَّةِ إِلَى الْجِرَاحَةِ، وَمِنَ اللَّذَّةِ إِلَى الْأَلَمِ، فَثَبَتَ أَنَّ الرحمة التامة لا تحصل إلا عند ما يَصِيرُ الْعَبْدُ رَاضِيًا بِقَضَاءِ اللَّهِ فَقَوْلُهُ: يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ هُوَ أَنَّهُ يُزِيلُ عَنْ قَلْبِهِ الِالْتِفَاتَ إِلَى غَيْرِ هَذِهِ الْحَالَةِ، وَيَجْعَلُهُ رَاضِيًا بِقَضَائِهِ. ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى يَصِيرُ رَاضِيًا وَهُوَ قَوْلُهُ:
Bil ki Allah Teâlâ: { يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ } “Rableri onları müjdeler” buyurunca, kendisiyle müjdelediği şeyi de beyan etmiştir ki bunlar birkaç husustur: Birincisi: { بِرَحْمَةٍ مِنْهُ } “kendisinden bir rahmetle” kavli, ikincisi: { وَرِضْوانٍ } “ve bir rıza ile” kavlidir. Bana öyle geliyor ki -en doğrusunu Allah bilir- bu iki husustan murat, O'nun: { ارْجِعِي إِلى رَبِّكِ راضِيَةً مَرْضِيَّةً } [Fecr: 28] “Sen O'ndan razı, O da senden razı olarak Rabbine dön” kavlinde zikrettiği husustur. Rahmet, kulun Allah'ın kazasına razı olmasıdır; çünkü bu hal kendisine hâsıl olan kimsenin nazarı nimete ve belaya değil, Nimeti Veren'e ve İmtihan Eden'e çevrilir. Nazarı Nimeti Veren'e ve İmtihan Eden'e çevrili olanın hali ise değişmez; zira Nimeti Veren ve İmtihan Eden değişmekten münezzehtir. Hâsıl-ı kelâm onun hali de değişmekten berî olmalıdır. Sırf nefsini talep eden kimse ise daima sevinçten hüzne, neşeden kedere, sıhhatten yaralanmaya, lezzetten eleme doğru bir değişim içindedir. Böylece sabit oldu ki tam rahmet ancak kul Allah'ın kazasına razı olduğunda hâsıl olur. Dolayısıyla O'nun: { يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ } “Rableri onları kendisinden bir rahmetle müjdeler” kavli, kalbinden bu halin dışındakilere yönelmeyi gidermesi ve onu Kendi kazasına razı kılmasıdır. Sonra Allah Teâlâ da [ondan] razı olur ki bu da O'nun:
وَرِضْوانٍ وَعِنْدَ هَذَا تَصِيرُ هَاتَانِ الْحَالَتَانِ هُمَا الْمَذْكُورَتَانِ فِي قَوْلِهِ: راضِيَةً مَرْضِيَّةً وهذه هي الجنة الروحانية النوانية الْعَقْلِيَّةُ الْقُدُسِيَّةُ الْإِلَهِيَّةُ. ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ هَذِهِ الْجَنَّةَ الْعَالِيَةَ الْمُقَدَّسَةَ ذَكَرَ الْجَنَّةَ الْجُسْمَانِيَّةَ، وَهِيَ قَوْلُهُ: وَجَنَّاتٍ لَهُمْ فِيها نَعِيمٌ مُقِيمٌ خالِدِينَ فِيها أَبَداً وَقَدْ سَبَقَ شَرْحُ هَذِهِ الْمَرَاتِبِ، وَلَمَّا ذَكَرَ هَذِهِ الْأَحْوَالَ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ وَالْمَقْصُودُ شَرْحُ تَعْظِيمِ هَذِهِ الْأَحْوَالِ، وَلْنَخْتِمْ هَذَا الْفَصْلَ بِبَيَانِ أَنَّ أَصْحَابَنَا يَقُولُونَ إِنَّ الْخُلُودَ يَدُلُّ عَلَى طُولِ الْمُكْثِ، وَلَا يَدُلُّ عَلَى التَّأْبِيدِ، وَاحْتَجُّوا عَلَى قَوْلِهِمْ فِي هَذَا الْبَابِ بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَهِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: خالِدِينَ فِيها أَبَداً وَلَوْ كَانَ الْخُلُودُ يُفِيدُ التَّأْبِيدَ، لَكَانَ ذِكْرُ التَّأْبِيدِ بَعْدَ ذِكْرِ الْخُلُودِ تِكْرَارًا وَأَنَّهُ لَا يجوز.
{ وَرِضْوانٍ } “ve bir rıza ile” kavlidir. İşte bu takdirde bu iki hal, { راضِيَةً مَرْضِيَّةً } “razı olmuş ve razı olunmuş olarak” kavlinde zikredilen iki halin aynısı olur. Bu da ruhani, nuri, akli, kudsi ve ilahi cennettir. Sonra Allah Teâlâ bu yüce ve mukaddes cenneti zikrettikten sonra cismani cenneti zikretmiştir ki o da O'nun: { وَجَنَّاتٍ لَهُمْ فِيها نَعِيمٌ مُقِيمٌ خالِدِينَ فِيها أَبَداً } “ve onlar için içinde ebedî nimetler bulunan, orada sonsuza dek kalacakları cennetler [müjdeler]” kavlidir. Bu mertebelerin şerhi daha önce geçmişti. Allah Teâlâ bu halleri zikredince: { إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ } “Şüphesiz Allah katında büyük bir mükâfat vardır” buyurdu; bundan maksat bu hallerin azametini açıklamaktır. Bu faslı, ashabımızın (Ehl-i Sünnet âlimlerimizin), hulûd (ebedilik/kalış) lafzının uzun süre kalmaya delalet edip sonsuzluğa (te'bîde) delalet etmediğini söylediklerini beyan ederek bitirelim; onlar bu baptaki sözlerine bu ayeti, yani Allah Teâlâ'nın: { خالِدِينَ فِيها أَبَداً } “orada ebediyen kalıcıdırlar” kavlini delil getirmişlerdir. Zira hulûd te'bîd (sonsuzluk) ifade etseydi, hulûdun ardından te'bîdin (ebeden lafzının) zikredilmesi bir tekrar olurdu ki bu [kelâmda] caiz değildir.
[سورة التوبة (٩) : آية ٢٣]
[Tevbe Suresi (9): Ayet 23]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا آباءَكُمْ وَإِخْوانَكُمْ أَوْلِياءَ إِنِ اسْتَحَبُّوا الْكُفْرَ عَلَى الْإِيمانِ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٢٣)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا آباءَكُمْ وَإِخْوانَكُمْ أَوْلِياءَ إِنِ اسْتَحَبُّوا الْكُفْرَ عَلَى الْإِيمانِ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } (٢٣) “Ey iman edenler! Eğer küfrü imana tercih ediyorlarsa, babalarınızı ve kardeşlerinizi dost (veli) edinmeyin. Sizden kim onları dost edinirse, işte onlar zalimlerin ta kendileridir.”
اعْلَمْ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ ذِكْرِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنْ يَكُونَ جَوَابًا عَنْ شُبْهَةٍ أُخْرَى ذَكَرُوهَا فِي أَنَّ الْبَرَاءَةَ مِنَ الْكُفَّارِ غَيْرُ
Bil ki bu ayetin zikredilmesinden maksat, kâfirlerden teberri etmenin (uzak durmanın) mümkün olmadığına...
مُمْكِنَةٍ وَتِلْكَ الشُّبْهَةُ أَنْ قَالُوا إِنَّ الرَّجُلَ الْمُسْلِمَ قَدْ يَكُونُ أَبُوهُ كَافِرًا وَالرَّجُلُ الْكَافِرُ قَدْ يَكُونُ أَبُوهُ أَوْ أَخُوهُ مُسْلِمًا، وَحُصُولُ الْمُقَاطَعَةِ التَّامَّةِ بَيْنَ الرَّجُلِ وَأَبِيهِ وَأَخِيهِ كَالْمُتَعَذَّرِ الْمُمْتَنِعِ، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ كَانَتْ تِلْكَ الْبَرَاءَةُ الَّتِي أَمَرَ اللَّهُ بِهَا، كَالشَّاقِّ الْمُمْتَنِعِ الْمُتَعَذَّرِ، فَذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ لِيُزِيلَ هَذِهِ الشُّبْهَةَ. وَنَقَلَ الْوَاحِدِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: لَمَّا أُمِرَ الْمُؤْمِنُونَ بِالْهِجْرَةِ قَبْلَ فَتْحِ مَكَّةَ فَمَنْ لَمْ يُهَاجِرْ لَمْ يَقْبَلِ اللَّهُ إِيمَانَهُ حَتَّى يُجَانِبَ الْآبَاءَ وَالْأَقَارِبَ إِنْ كَانُوا كُفَّارًا، قَالَ الْمُصَنِّفُ ﵁: هَذَا مُشْكِلٌ، لِأَنَّ الصَّحِيحَ أَنَّ هَذِهِ السُّورَةَ إِنَّمَا نَزَلَتْ بَعْدَ فَتْحِ مَكَّةَ، فَكَيْفَ يُمْكِنُ حَمْلُ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى مَا ذَكَرُوهُ؟ وَالْأَقْرَبُ عِنْدِي أَنْ يَكُونَ مَحْمُولًا عَلَى مَا ذَكَرْتُهُ، وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ الْمُؤْمِنِينَ بِالتَّبَرِّي عَنِ الْمُشْرِكِينَ وَبَالَغَ فِي إِيجَابِهِ، قَالُوا كَيْفَ تُمْكِنُ هَذِهِ الْمُقَاطَعَةُ التَّامَّةُ بَيْنَ الرَّجُلِ وَبَيْنَ أَبِيهِ وَأُمِّهِ وَأَخِيهِ، فَذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى: أَنَّ الِانْقِطَاعَ عَنِ الْآبَاءِ وَالْأَوْلَادِ وَالْإِخْوَانِ وَاجِبٌ بِسَبَبِ الْكُفْرِ وَهُوَ قَوْلُهُ: إِنِ اسْتَحَبُّوا الْكُفْرَ عَلَى الْإِيمانِ وَالِاسْتِحْبَابُ طَلَبُ الْمَحَبَّةِ يُقَالُ: اسْتَحَبَّ لَهُ، بِمَعْنَى أَحَبَّهُ، كَأَنَّهُ طَلَبَ مَحَبَّتَهُ. ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى بَعْدَ أَنْ نَهَى عَنْ مُخَالَطَتِهِمْ، وَكَانَ لَفْظُ النَّهْيِ، يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ نَهْيَ تَنْزِيهٍ وَأَنْ يَكُونَ نَهْيَ تَحْرِيمٍ، ذَكَرَ مَا يُزِيلُ الشُّبْهَةَ فَقَالَ: وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ مُشْرِكًا مِثْلَهُمْ لِأَنَّهُ رَضِيَ بِشِرْكِهِمْ، وَالرِّضَا بِالْكُفْرِ كُفْرٌ، كَمَا أَنَّ الرِّضَا بِالْفِسْقِ فِسْقٌ. قَالَ الْقَاضِي: هَذَا النَّهْيُ لَا يَمْنَعُ مِنْ أَنْ يَتَبَرَّأَ الْمَرْءُ مِنْ أَبِيهِ فِي الدُّنْيَا، كَمَا لَا يَمْنَعُ مِنْ قَضَاءِ دَيْنِ الْكَافِرِ وَمِنِ اسْتِعْمَالِهِ فِي أعماله.
...dair öne sürdükleri başka bir şüpheye cevap vermektir. Bu şüphe şudur: Müslüman bir kimsenin babası kâfir, kâfir bir kimsenin de babası yahut kardeşi müslüman olabilir; bir adamla babası ve kardeşi arasında tam bir ilişkinin kesilmesi ise adeta imkânsız ve imtina edilecek bir şeydir. Durum böyle olunca, Allah'ın emrettiği bu teberri (ilişkiyi kesme) meşakkatli, imkânsız ve güç yetirilemez bir şey gibi oldu. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu şüpheyi gidermek için bu ayeti zikretti. Vâhidî, İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Mekke'nin fethinden önce müminlere hicret emredilince, hicret etmeyen kimse babalarından ve akrabalarından kâfir olanlardan uzak durmadıkça Allah onun imanını kabul etmezdi. Musannif (rahimehullâh) şöyle der: Bu müşküldür; çünkü sahih olan, bu surenin ancak Mekke'nin fethinden sonra inmiş olmasıdır; öyleyse bu ayeti onların zikrettiği manaya hamletmek nasıl mümkün olabilir? Bana göre en yakın olan, benim zikrettiğim manaya hamledilmesidir; o da şudur: Allah Teâlâ müminlere müşriklerden teberri etmeyi emredip bunu kesin olarak vacip kılınca, «Kişi ile babası, annesi ve kardeşi arasında bu tam kopuş nasıl mümkün olabilir?» dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ küfür sebebiyle babalardan, evlatlardan ve kardeşlerden bağları koparmanın vacip olduğunu bildirdi; bu da O'nun: { إِنِ اسْتَحَبُّوا الْكُفْرَ عَلَى الْإِيمانِ } “Eğer küfrü imana tercih ediyorlarsa” kavlidir. İstihbâb (الِاسْتِحْبَابُ) sevgiyi talep etmektir; 'istahabbe lehû' (اسْتَحَبَّ لَهُ), 'onu sevdi' yani 'onun sevgisini talep etti' manasında kullanılır. Sonra Allah Teâlâ onlarla içli dışlı olmayı yasaklayınca -ki nehiy lafzı nehy-i tenzîhî (mekruh) veya nehy-i tahrîmî (haram) olmaya ihtimallidir- şüpheyi gideren şu hükmü zikretti: { وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Sizden kim onları dost edinirse, işte onlar zalimlerin ta kendileridir”. İbn Abbâs şöyle demiştir: «Onlar gibi bir müşrik olur» demektir; çünkü onların şirke razı olmuştur; küfre rıza küfür olduğu gibi, fıska rıza da fısktır. Kādî şöyle demiştir: Bu nehiy, kişinin dünyada babasından teberri etmesine mâni olmadığı gibi, kâfirin borcunu ödemesine ve onu işlerinde istihdam etmesine de mâni değildir.
[سورة التوبة (٩) : آية ٢٤]
[Tevbe Suresi (9): Ayet 24]
قُلْ إِنْ كانَ آباؤُكُمْ وَأَبْناؤُكُمْ وَإِخْوانُكُمْ وَأَزْواجُكُمْ وَعَشِيرَتُكُمْ وَأَمْوالٌ اقْتَرَفْتُمُوها وَتِجارَةٌ تَخْشَوْنَ كَسادَها وَمَساكِنُ تَرْضَوْنَها أَحَبَّ إِلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَجِهادٍ فِي سَبِيلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ (٢٤)
{ قُلْ إِنْ كانَ آباؤُكُمْ وَأَبْناؤُكُمْ وَإِخْوانُكُمْ وَأَزْواجُكُمْ وَعَشِيرَتُكُمْ وَأَمْوالٌ اقْتَرَفْتُمُوها وَتِجارَةٌ تَخْشَوْنَ كَسادَها وَمَساكِنُ تَرْضَوْنَها أَحَبَّ إِلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَجِهادٍ فِي سَبِيلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ } (٢٤) “De ki: 'Eğer babalarınız, oğullarınız, kardeşleriniz, eşleriniz, akrabanız, kazandığınız mallar, kesada uğramasından korktuğunuz ticaret ve hoşunuza giden meskenler size Allah'tan, Resûlü'nden ve O'nun yolunda cihad etmekten daha sevimli ise, artık Allah emrini getirinceye kadar bekleyin! Allah fâsıklar topluluğunu hidayete erdirmez.'”
اعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ هِيَ تَقْرِيرُ الْجَوَابِ الَّذِي ذَكَرَهُ فِي الْآيَةِ الْأُولَى، وَذَلِكَ لِأَنَّ جَمَاعَةً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ، كَيْفَ يُمْكِنُ الْبَرَاءَةُ مِنْهُمْ بِالْكُلِّيَّةِ؟ وَإِنَّ هَذِهِ الْبَرَاءَةَ تُوجِبُ انْقِطَاعَنَا عَنْ آبَائِنَا وَإِخْوَانِنَا وَعَشِيرَتِنَا وَذَهَابَ تِجَارَتِنَا، وَهَلَاكَ أَمْوَالِنَا وَخَرَابَ دِيَارِنَا، وَإِبْقَاءَنَا ضَائِعِينَ فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ يَجِبُ تَحَمُّلُ جَمِيعِ هَذِهِ الْمَضَارِّ الدُّنْيَوِيَّةِ لِيَبْقَى الدِّينُ سَلِيمًا، وَذَكَرَ أَنَّهُ إِنْ كَانَتْ رِعَايَةُ هَذِهِ الْمَصَالِحِ الدُّنْيَوِيَّةِ عِنْدَكُمْ أَوْلَى مِنْ طَاعَةِ اللَّهِ وَطَاعَةِ رَسُولِهِ وَمِنَ الْمُجَاهَدَةِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، فَتَرَبَّصُوا بِمَا تُحِبُّونَ حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ، أَيْ بِعُقُوبَةٍ عَاجِلَةٍ أَوْ آجِلَةٍ، وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ الْوَعِيدُ.
Bil ki bu ayet, ilk ayette zikrettiği cevabın pekiştirilmesidir. Zira müminlerden bir grup: «Ey Allah'ın Resûlü! Onlardan tamamen uzaklaşmak nasıl mümkün olabilir? Bu teberri babalarımızdan, kardeşlerimizden ve akrabalarımızdan kopmamızı, ticaretimizin yok olmasını, mallarımızın telef olmasını, yurtlarımızın harap olmasını ve sahipsiz/zayi kalmamızı gerektirir» dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ, dinin selametle kalması için bütün bu dünyevi zararlara katlanmanın vacip olduğunu beyan etti ve şöyle bildirdi: Eğer bu dünyevi maslahatları gözetmek sizin nezlinizde Allah'a itaatten, Resûlü'ne itaatten ve Allah yolunda cihad etmekten daha evla ise, o sevdiğiniz şeylerle Allah emrini getirinceye kadar -yani peşin veya gelecekteki bir cezayı getirinceye kadar- bekleyin! Bundan maksat tehdittir.
ثُمَّ قَالَ: وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ أَيِ الْخَارِجِينَ عَنْ طَاعَتِهِ إِلَى مَعْصِيَتِهِ وَهَذَا أَيْضًا تَهْدِيدٌ، وَهَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ إِذَا وَقَعَ التَّعَارُضُ بَيْنَ مَصْلَحَةٍ وَاحِدَةٍ مِنْ مَصَالِحِ الدِّينِ وَبَيْنَ جَمِيعِ مُهِمَّاتِ الدُّنْيَا، وَجَبَ عَلَى الْمُسْلِمِ تَرْجِيحُ الدِّينِ عَلَى الدُّنْيَا. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: قَوْلُهُ: وَعَشِيرَتُكُمْ عَشِيرَةُ الرَّجُلِ أَهْلُهُ الْأَدْنَوْنَ، وَهُمُ الَّذِينَ يُعَاشِرُونَهُ، وَقَرَأَ أَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ وَعَشِيرَاتُكُمْ بِالْجَمْعِ وَالْبَاقُونَ عَلَى الْوَاحِدِ. أَمَّا مَنْ قَرَأَ بِالْجَمْعِ، فَذَلِكَ لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنَ الْمُخَاطَبِينَ لَهُ عشيرة، فإذا جمعت قلت: عشيراتكم. ومن أفراد قَالَ الْعَشِيرَةُ وَاقِعَةٌ عَلَى الْجَمْعِ وَاسْتَغْنَى عَنْ جَمْعِهَا، وَيُقَوِّي ذَلِكَ أَنَّ الْأَخْفَشَ قَالَ: لَا تَكَادُ الْعَرَبُ تَجْمَعُ عَشِيرَةً عَلَى عَشِيرَاتٍ إِنَّمَا يَجْمَعُونَهَا عَلَى عَشَائِرَ، وَقَوْلُهُ: وَأَمْوالٌ اقْتَرَفْتُمُوها الِاقْتِرَافُ الِاكْتِسَابُ.
Sonra: { وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ } “Allah fâsıklar topluluğunu hidayete erdirmez” yani O'na itaatten çıkıp isyanına sapanları [hidayete erdirmez] buyurdu ki bu da bir tehdittir. Bu ayet delalet eder ki dinin maslahatlarından tek bir maslahat ile dünyanın bütün mühim işleri arasında bir çelişki meydana gelirse, müslümanın dini dünyaya tercih etmesi vacip olur. Vâhidî şöyle demiştir: O'nun: { وَعَشِيرَتُكُمْ } kavlinde geçen kişinin aşireti, onun en yakın akrabalarıdır; onlar da kendisiyle muaşeret eden (birlikte yaşayan) kimselerdir. Ebû Bekr, Âsım'dan bunu çoğul olarak { وَعَشِيرَاتُكُمْ } şeklinde okumuş, diğerleri ise tekil olarak okumuştur. Çoğul okuyanlara gelince, hitap edilenlerin her birinin bir aşireti olduğu içindir; bunları cem ettiğinde 'aşiretleriniz' (عشيراتكم) dersin. Tekil okuyan ise 'aşiret' lafzının zaten çoğul anlamı ifade ettiğini söylemiş ve onu çoğul yapmaya gerek duymamıştır. Bunu, Ahfeş'in şu sözü de güçlendirir: «Araplar aşiret kelimesini neredeyse hiç 'aşîrât' diye çoğul yapmazlar; onu ancak 'aşâir' diye çoğul yaparlar.» O'nun: { وَأَمْوالٌ اقْتَرَفْتُمُوها } “kazandığınız mallar” kavlindeki iktiraf (الِاقْتِرَافُ), iktisap etmek/kazanmak demektir.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ الْأُمُورَ الدَّاعِيَةَ إِلَى مُخَالَطَةِ الْكُفَّارِ، وَهِيَ أُمُورٌ أَرْبَعَةٌ: أَوَّلُهَا: مُخَالَطَةُ الْأَقَارِبِ، وَذَكَرَ
Bil ki Allah Teâlâ kâfirlerle bir arada bulunmaya (mühalatat) sevk eden hususları zikretmiştir ki bunlar dört husustur: Birincisi: Akrabalarla içli dışlı olmaktır; O...
مِنْهُمْ أَرْبَعَةَ أَصْنَافٍ عَلَى التَّفْصِيلِ وَهُمُ الْآبَاءُ وَالْأَبْنَاءُ وَالْإِخْوَانُ وَالْأَزْوَاجُ، ثُمَّ ذَكَرَ الْبَقِيَّةَ بِلَفْظٍ وَاحِدٍ يَتَنَاوَلُ الْكُلَّ، وَهِيَ لَفْظُ الْعَشِيرَةِ. وَثَانِيهَا: الْمَيْلُ إِلَى إِمْسَاكِ الْأَمْوَالِ الْمُكْتَسَبَةِ. وَثَالِثُهَا: الرَّغْبَةُ فِي تَحْصِيلِ الْأَمْوَالِ بِالتِّجَارَةِ. وَرَابِعُهَا: الرَّغْبَةُ فِي الْمَسَاكِنِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذَا التَّرْتِيبَ تَرْتِيبٌ حَسَنٌ، فَإِنَّ أَعْظَمَ الْأَسْبَابِ الدَّاعِيَةِ إِلَى الْمُخَالَطَةِ الْقَرَابَةُ ثُمَّ إِنَّهُ يُتَوَصَّلُ بِتِلْكَ الْمُخَالَطَةِ إِلَى إِبْقَاءِ الْأَمْوَالِ الْحَاصِلَةِ ثُمَّ إِنَّهُ يُتَوَصَّلُ بِالْمُخَالَطَةِ إِلَى اكْتِسَابِ الْأَمْوَالِ الَّتِي هِيَ غَيْرُ حَاصِلَةٍ، وَفِي آخِرِ الْمَرَاتِبِ الرَّغْبَةُ فِي الْبِنَاءِ فِي الْأَوْطَانِ وَالدُّورِ الَّتِي بُنِيَتْ لِأَجْلِ السُّكْنَى، فَذَكَرَ تَعَالَى هَذِهِ الْأَشْيَاءَ عَلَى هَذَا التَّرْتِيبِ الْوَاجِبِ، وَبَيَّنَ بِالْآخِرَةِ أَنَّ رِعَايَةَ الدِّينِ خَيْرٌ مِنْ رعاية جملة هذه الأمور.
...onlardan tafsilatlı olarak dört sınıfı zikretmiştir ki bunlar babalar, oğullar, kardeşler ve eşlerdir; sonra geriye kalanları hepsini içine alan tek bir lafızla zikretmiştir ki o da 'aşiret' lafzıdır. İkincisi: Kazanılmış malları elde tutma meylidir. Üçüncüsü: Ticaretle mal elde etme arzusudur. Dördüncüsü: Meskenlere duyulan arzudur. Şüphe yok ki bu tertip güzel bir tertiptir; zira beraberliğe sevk eden en büyük sebep akrabalıktır; sonra bu beraberlikle mevcut malların korunmasına ulaşılır; sonra beraberlikle henüz elde edilmemiş malların kazanılmasına ulaşılır; en son mertebede ise vatanlardaki binalara ve ikamet için inşa edilmiş evlere duyulan arzu gelir. Allah Teâlâ bu hususları bu gerekli tertip üzere zikretmiş ve neticede dinin gözetilmesinin bütün bu hususların gözetilmesinden daha hayırlı olduğunu beyan etmiştir.
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٢٥ الى ٢٧]
[Tevbe Suresi (9): Ayet 25-27]