لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ فِي مَواطِنَ كَثِيرَةٍ وَيَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْكُمْ شَيْئاً وَضاقَتْ عَلَيْكُمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ (٢٥) ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَأَنْزَلَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْها وَعَذَّبَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَذلِكَ جَزاءُ الْكافِرِينَ (٢٦) ثُمَّ يَتُوبُ اللَّهُ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ عَلى مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢٧)
{ لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ فِي مَواطِنَ كَثِيرَةٍ وَيَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْكُمْ شَيْئاً وَضاقَتْ عَلَيْكُمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ (٢٥) ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَأَنْزَلَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْها وَعَذَّبَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَذلِكَ جَزاءُ الْكافِرِينَ (٢٦) ثُمَّ يَتُوبُ اللَّهُ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ عَلى مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢٧) } “Andolsun ki Allah, birçok savaş yerinde ve çokluğunuzun sizi böbürlendirdiği Huneyn gününde size yardım etmişti; fakat [o çokluk] size hiçbir fayda sağlamamış, bütün genişliğine rağmen yeryüzü size dar gelmişti; sonra da arkanıza dönüp kaçmıştınız. (25) Sonra Allah, Elçisi'nin ve müminlerin üzerine sekinetini (huzur ve güven duygusunu) indirdi; göremediğiniz ordular indirdi ve inkâr edenleri azaba uğrattı. İşte inkârcıların cezası budur. (26) Sonra Allah, bunun ardından dilediğinin tövbesini kabul eder. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (27)”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ فِي مَواطِنَ كَثِيرَةٍ وَيَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ] وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ فِي مَواطِنَ كَثِيرَةٍ وَيَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ } “Andolsun ki Allah, birçok savaş yerinde ve çokluğunuzun sizi böbürlendirdiği Huneyn gününde size yardım etmişti” kavli hakkında] Bu ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ أَنَّهُ يَجِبُ الْإِعْرَاضُ عَنْ مُخَالَطَةِ الْآبَاءِ وَالْأَبْنَاءِ وَالْإِخَوَانِ وَالْعَشَائِرِ وَعَنِ الْأَمْوَالِ وَالتِّجَارَاتِ وَالْمَسَاكِنِ، رِعَايَةً لِمَصَالِحِ الدِّينِ، وَلَمَّا عَلِمَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ هَذَا يَشُقُّ جِدًّا عَلَى النُّفُوسِ وَالْقُلُوبِ، ذَكَرَ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَنْ تَرَكَ الدُّنْيَا لِأَجْلِ الدِّينِ فَإِنَّهُ يُوصِلُهُ إِلَى مَطْلُوبِهِ مِنَ الدُّنْيَا أَيْضًا، وَضَرَبَ تَعَالَى لِهَذَا مَثَلًا، وَذَلِكَ أَنَّ عسكر رسول الله ﷺ فِي وَاقِعَةِ حُنَيْنٍ كَانُوا فِي غَايَةِ الْكَثْرَةِ وَالْقُوَّةِ، فَلَمَّا أُعْجِبُوا بِكَثْرَتِهِمْ صَارُوا مُنْهَزِمِينَ، ثُمَّ فِي حَالِ الِانْهِزَامِ لَمَّا تَضَّرَّعُوا إِلَى اللَّهِ قَوَّاهُمْ حَتَّى هَزَمُوا عَسْكَرَ الْكُفَّارِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْإِنْسَانَ مَتَى اعْتَمَدَ عَلَى الدُّنْيَا فَاتَهُ الدِّينُ وَالدُّنْيَا، وَمَتَى أَطَاعَ اللَّهَ وَرَجَّحَ الدِّينَ عَلَى الدُّنْيَا آتَاهُ اللَّهُ الدِّينَ وَالدُّنْيَا عَلَى أَحْسَنِ الْوُجُوهِ، فَكَانَ ذِكْرُ هَذَا تَسْلِيَةً لِأُولَئِكَ الَّذِينَ أَمَرَهُمُ اللَّهُ بِمُقَاطَعَةِ الْآبَاءِ وَالْأَبْنَاءِ وَالْأَمْوَالِ وَالْمَسَاكِنِ، لِأَجْلِ مَصْلَحَةِ الدِّينِ وَتَصْبِيرًا لَهُمْ عَلَيْهَا، وَوَعْدًا لَهُمْ عَلَى سَبِيلِ الرَّمْزِ بِأَنَّهُمْ إِنْ فَعَلُوا ذَلِكَ فَاللَّهُ تَعَالَى يُوصِلُهُمْ إِلَى أَقَارِبِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ وَمَسَاكِنِهِمْ عَلَى أَحْسَنِ الْوُجُوهِ، هَذَا تَقْرِيرُ النَّظْمِ وَهُوَ فِي غَايَةِ الْحُسْنِ.
Birinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ önceki ayette, dinin maslahatlarını gözetmek uğruna babalarla, oğullarla, kardeşlerle ve aşiretlerle içli dışlı olmaktan, mallardan, ticaretten ve meskenlerden yüz çevirmenin vacip olduğunu zikretmiştir. Allah Teâlâ bunun nefislere ve kalplere pek ağır geldiğini bildiği için, din uğruna dünyayı terk eden kimseyi O'nun dünyadaki maksadına da ulaştıracağına delalet eden şeyi zikretmiş ve buna bir misal vermiştir. Şöyle ki: Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) ordusu Huneyn hadisesinde son derece kalabalık ve güçlüydü. Sayılarının çokluğu ile böbürlendiklerinde hezimete uğradılar. Sonra hezimet hâlinde Allah'a yalvarıp yakardıklarında [Allah] onları güçlendirdi, nihayet kâfirlerin ordusunu hezimete uğrattılar. Bu da gösterir ki insan ne zaman dünyaya güvenirse dini de dünyayı da elden kaçırır; ne zaman Allah'a itaat edip dini dünyaya tercih ederse, Allah ona dinini de dünyasını da en güzel şekilde verir. Dolayısıyla bunun zikredilmesi, dinin maslahatı uğruna babalarıyla, oğullarıyla, mallarıyla ve meskenleriyle ilişkilerini kesmeleri Allah tarafından kendilerine emredilen o kimseler için bir teselli, buna sabretmelerini sağlama ve bunu yaptıkları takdirde Allah Teâlâ'nın onları akrabalarına, mallarına ve meskenlerine en güzel şekilde kavuşturacağına dair remiz yoluyla bir vaat olmuştur. Nazmın tespiti budur ve son derece güzeldir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: النَّصْرُ: الْمَعُونَةُ عَلَى الْعَدُوِّ خَاصَّةً، وَالْمُوَاطِنُ جَمْعُ مَوْطِنٍ، وَهُوَ/ كُلُّ مَوْضِعٍ أَقَامَ بِهِ الْإِنْسَانُ لِأَمْرٍ، فَعَلَى هَذَا: مَوَاطِنُ الحرب مقاماتها مواقفها وَامْتِنَاعُهَا مِنَ الصَّرْفِ لِأَنَّهُ جَمْعٌ عَلَى صِيغَةٍ لَمْ يَأْتِ عَلَيْهَا وَاحِدٌ، وَالْمَوَاطِنُ الْكَثِيرَةُ غَزَوَاتُ رَسُولِ اللَّهِ. وَيُقَالُ: إِنَّهَا ثَمَانُونَ مَوْطِنًا، فَأَعْلَمَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِأَنَّهُ هُوَ الَّذِي نَصَرَ الْمُؤْمِنِينَ، وَمَنْ نَصَرَهُ اللَّهُ فَلَا غَالِبَ لَهُ.
İkinci Mesele: Vâhidî şöyle demiştir: Nasr (النَّصْرُ), özellikle düşmana karşı yardım etmektir. Mevâtın (الْمَوَاطِنُ), mevtın (مَوْطِنٌ) kelimesinin çoğuludur; o da insanın bir iş için durduğu her yerdir. Buna göre harbin mevâtını, harbin makamları ve durak yerleridir. Gayrimunsarif olması, tekili bu kalıpta gelmeyen bir çoğul kalıbı olmasındandır. Çok mevâtın ise Resûlullah'ın gazveleridir. Bunların seksen mevzi olduğu söylenir. Allah Teâlâ müminlere yardım edenin bizzat Kendisi olduğunu bildirmiştir; Allah kime yardım ederse onu yenecek kimse yoktur.
ثُمَّ قَالَ: وَيَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ أَيْ وَاذْكُرُوا يَوْمَ حُنَيْنٍ مِنْ جُمْلَةِ تِلْكَ الْمَوَاطِنِ حال ما أعجبتكم كثرتكم.
Sonra: { وَيَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ } “ve çokluğunuzun sizi böbürlendirdiği Huneyn gününde” buyurmuştur; yani çokluğunuzun sizi böbürlendirdiği o hâlde, bu mevâtın cümlesinden olarak Huneyn gününü de hatırlayın.
المسألة الثالثة: [في شأن نزول الآية] لَمَّا فَتَحَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَكَّةَ، وَقَدْ بَقِيَتْ أَيَّامٌ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ، خَرَجَ مُتَوَجِّهًا إِلَى حُنَيْنٍ
Üçüncü Mesele: [Ayetin iniş sebebi hakkında] Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Mekke'yi fethettiğinde, ramazan ayından birkaç gün kalmıştı; Huneyn'e doğru yola çıktı,
لِقِتَالِ هَوَازِنَ وَثَقِيفٍ. وَاخْتَلَفُوا فِي عَدَدِ عَسْكَرِ رسول اللَّه ﷺ فقال عَطَاءٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: كَانُوا سِتَّةَ عَشَرَ أَلْفًا، وَقَالَ قَتَادَةُ: كَانُوا اثْنَيْ عَشَرَ أَلْفًا عشر آلَافٍ الَّذِينَ حَضَرُوا مَكَّةَ، وَأَلْفَانِ مِنَ الطُّلَقَاءِ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: كَانُوا عَشَرَةَ آلَافٍ وَبِالْجُمْلَةِ فَكَانُوا عَدَدًا كَثِيرِينَ، وَكَانَ هَوَازِنُ وَثَقِيفٌ أَرْبَعَةَ آلَافٍ، فَلَمَّا الْتَقَوْا قَالَ رَجُلٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ:
Hevâzin ve Sakîf ile savaşmak için. Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) ordusunun sayısında ihtilaf ettiler. Atâ, İbn Abbas'tan onların on altı bin kişi olduklarını nakletti. Katâde ise on iki bin kişi olduklarını söyledi: Mekke'de bulunan on bin kişi ile Tulekâ'dan iki bin kişi. Kelbî ise on bin kişi olduklarını söyledi. Velhasıl kalabalık bir sayıdaydılar. Hevâzin ve Sakîf ise dört bin kişi idi. Karşılaştıklarında Müslümanlardan bir adam şöyle dedi:
لَنْ تغلب الْيَوْمَ مِنْ قِلَّةٍ، فَهَذِهِ الْكَلِمَةُ سَاءَتْ رَسُولَ اللَّه ﷺ وَهِيَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ وَقِيلَ إِنَّهُ قَالَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، وَقِيلَ قَالَهَا أَبُو بَكْرٍ وَإِسْنَادُ هَذِهِ الْكَلِمَةِ إِلَى رَسُولِ اللَّه ﷺ بَعِيدٌ، لِأَنَّهُ كَانَ فِي أَكْثَرِ الْأَحْوَالِ مُتَوَكِّلًا عَلَى اللَّه مُنْقَطِعَ الْقَلْبِ عَنِ الدُّنْيَا وَأَسْبَابِهَا.
«Bugün azlıktan dolayı asla yenilmeyiz.» Bu söz Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) üzdü ve: { إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ } “çokluğunuzun sizi böbürlendirdiği zaman” kavliyle kastedilen de budur. Bu sözü Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) söylediği de söylenmiştir; Ebû Bekr'in söylediği de söylenmiştir. Bu sözü Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) nispet etmek uzaktır; zira o çoğu durumda Allah'a tevekkül eden, kalbi dünyadan ve sebeplerinden kopuk olan biriydi.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَلَمْ تُغْنِ عَنْكُمْ شَيْئاً وَمَعْنَى الْإِغْنَاءِ إِعْطَاءُ مَا يَدْفَعُ الْحَاجَةَ فَقَوْلُهُ: فَلَمْ تُغْنِ عَنْكُمْ شَيْئاً أَيْ لَمْ تُعْطِكُمْ شَيْئًا يَدْفَعُ حَاجَتَكُمْ وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ أَنَّ اللَّه تَعَالَى أَعْلَمَهُمْ أَنَّهُمْ لَا يَغْلِبُونَ بِكَثْرَتِهِمْ، وَإِنَّمَا يَغْلِبُونَ بِنَصْرِ اللَّهِ، فَلَمَّا أُعْجِبُوا بِكَثْرَتِهِمْ صَارُوا مُنْهَزِمِينَ، وَقَوْلُهُ: وَضاقَتْ عَلَيْكُمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ يُقَالُ رَحُبَ يَرْحُبُ رَحْبًا وَرَحَابَةً، فقوله: بِما رَحُبَتْ أي يرحبها، ومعناه مع رحبها «فما» هنا مَعَ الْفِعْلِ بِمَنْزِلَةِ الْمَصْدَرِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّكُمْ لِشِدَّةِ مَا لَحِقَكُمْ مِنَ الْخَوْفِ ضَاقَتْ عَلَيْكُمُ الْأَرْضُ فَلَمْ تَجِدُوا فِيهَا مَوْضِعًا يَصْلُحُ لِفِرَارِكُمْ عَنْ عَدُوِّكُمْ. قَالَ الْبَرَاءُ بْنُ عَازِبٍ: كَانَتْ هَوَازِنُ رُمَاةً فَلَمَّا حَمَلْنَا عَلَيْهِمُ انْكَشَفُوا وَكَبَبْنَا عَلَى الْغَنَائِمِ فَاسْتَقْبَلُونَا بِالسِّهَامِ وَانْكَشَفَ الْمُسْلِمُونَ عَنْ رَسُولِ اللَّه ﷺ، وَلَمْ يَبْقَ مَعَهُ إِلَّا الْعَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَأَبُو سفيان بن الحرث
Sonra Allah Teâlâ: { فَلَمْ تُغْنِ عَنْكُمْ شَيْئاً } “fakat [o çokluk] size hiçbir fayda sağlamamış” buyurdu. İğnâ'nın (الْإِغْنَاءُ) anlamı, ihtiyacı giderecek şeyi vermektir. O'nun: { فَلَمْ تُغْنِ عَنْكُمْ شَيْئاً } kavli, yani ihtiyacınızı giderecek hiçbir şey vermedi, demektir. Bu sözden maksat, Allah Teâlâ'nın onlara çokluklarıyla galip gelemeyeceklerini, ancak Allah'ın yardımıyla galip geleceklerini bildirmesidir. Onlar çokluklarıyla böbürlendiklerinde hezimete uğradılar. O'nun: { وَضاقَتْ عَلَيْكُمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ } “ve bütün genişliğine rağmen yeryüzü size dar gelmişti” kavline gelince; 'rahabe yerhubu rahben ve rahâbeten' (رَحُبَ يَرْحُبُ رَحْبًا وَرَحَابَةً) denir. O'nun: { بِما رَحُبَتْ } kavli, yani genişliğiyle birlikte demektir; anlamı geniş olmasına rağmen demektir. Buradaki 'mâ' fiille birlikte masdar konumundadır. Anlam şudur: Başınıza gelen korkunun şiddetinden ötürü yeryüzü size dar geldi de onda düşmanınızdan kaçışınıza elverişli bir yer bulamadınız. Berâ b. Âzib şöyle dedi: Hevâzin okçu idi. Biz onlara hücum ettiğimizde dağıldılar; biz de ganimetlerin üzerine üşüştük. Bunun üzerine bizi oklara tuttular ve Müslümanlar Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanından dağıldılar; yanında sadece Abbas b. Abdilmuttalib ile Ebû Süfyan b. el-Hâris kaldı.
قَالَ الْبَرَاءُ: وَالَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ مَا وَلَّى رَسُولُ اللَّه ﷺ دُبُرَهُ قَطُّ، قَالَ: وَرَأَيْتُهُ وَأَبُو سُفْيَانَ آخِذٌ بِالرِّكَابِ، وَالْعَبَّاسُ آخِذٌ بِلِجَامِ دَابَّتِهِ وَهُوَ يَقُولُ: «أَنَا النَّبِيُّ لَا كَذِبَ، أَنَا ابْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ» وَطَفِقَ يُرْكِضُ بَغْلَتَهُ نَحْوَ الْكُفَّارِ لَا يُبَالِي، وَكَانَتْ بَغْلَتُهُ شَهْبَاءَ، ثُمَّ قَالَ لِلْعَبَّاسِ: نَادِ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارَ، وَكَانَ الْعَبَّاسُ رَجُلًا صَيِّتًا، فَجَعَلَ يُنَادِي يَا عِبَادَ اللَّه يَا أَصْحَابَ الشَّجَرَةِ، يَا أَصْحَابَ سُورَةِ الْبَقَرَةِ، فَجَاءَ/ الْمُسْلِمُونَ حِينَ سَمِعُوا صَوْتَهُ عُنُقًا وَاحِدًا، وَأَخَذَ رَسُولُ اللَّه ﷺ بِيَدِهِ كَفًّا مِنَ الْحَصَى فَرَمَاهُمْ بِهَا وَقَالَ: «شَاهَتِ الْوُجُوهُ» فَمَا زَالَ أَمْرُهُمْ مُدْبِرًا، وَحَدُّهُمْ كَلِيلًا حَتَّى هَزَمَهُمُ اللَّه تَعَالَى، وَلَمْ يَبْقَ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ أَحَدٌ إِلَّا وَقَدِ امْتَلَأَتْ عَيْنَاهُ مِنْ ذَلِكَ التُّرَابِ،
Berâ dedi ki: «Kendisinden başka ilah olmayana andolsun ki Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) asla arkasını dönüp kaçmadı.» Dedi ki: «Onu gördüm; Ebû Süfyan üzengiyi tutuyor, Abbas da biniti nin dizginini tutuyordu; o ise: 'Ben peygamberim, yalan yok; ben Abdülmuttalib'in oğluyum' diyor ve hiçbir şeye aldırmaksızın katırını kâfirlere doğru sürüyordu. Katırı ise kır renkteydi. Sonra Abbas'a: 'Muhacirlere ve Ensar'a seslen' dedi. Abbas gür sesli bir adamdı; 'Ey Allah'ın kulları! Ey ağaç ashabı! Ey Bakara Suresi ashabı!' diye seslenmeye başladı. Müslümanlar onun sesini işittiklerinde tek bir boyun gibi (birlikte) geldiler. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) eliyle bir avuç çakıl aldı ve onlara doğru fırlatarak: 'Yüzler kara olsun!' dedi. Allah Teâlâ onları hezimete uğratıncaya kadar durumları hep geriye gitti ve güçleri kırıldı. O gün onlardan o topraktan gözleri dolmayan hiç kimse kalmadı.»
فَذَلِكَ قَوْلُهُ: ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ.
İşte bu O'nun: { ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ } “Sonra Allah, Elçisi'nin ve müminlerin üzerine sekinetini indirdi” kavlidir.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ الْكَثْرَةَ لَا تَنْفَعُ، وَأَنَّ الَّذِي أَوْجَبَ النَّصْرَ مَا كَانَ إِلَّا مِنَ اللَّه ذَكَرَ أُمُورًا ثَلَاثَةً:
Bil ki O Teâlâ çokluğun fayda vermediğini ve zaferi gerekli kılanın ancak Allah'tan olduğunu beyan edince üç hususu zikretti:
أَحَدُهَا: إِنْزَالُ السَّكِينَةِ وَالسَّكِينَةُ مَا يَسْكُنُ إِلَيْهِ الْقَلْبُ وَالنَّفْسُ، وَيُوجِبُ الْأَمَنَةَ وَالطُّمَأْنِينَةَ، وَأَظُنُّ وَجْهَ الِاسْتِعَارَةِ فِيهِ أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا خَافَ فَرَّ وَفُؤَادُهُ مُتَحَرِّكٌ، وَإِذَا أَمِنَ سَكَنَ وَثَبَتَ، فَلَمَّا كَانَ الْأَمْنُ مُوجِبًا لِلسُّكُونِ جَعَلَ لَفْظَ السَّكِينَةِ كِنَايَةً عَنِ الْأَمْنِ.
Birincisi: Sekînetin indirilmesidir. Sekînet (السَّكِينَةُ), kalbin ve nefsin kendisiyle sükûnet bulduğu, emniyet ve huzuru gerekli kılan şeydir. Bundaki istiare yönünün şu olduğunu zannederim: İnsan korktuğu zaman kaçar ve yüreği kıpır kıpır oynar; güvende olduğu zaman ise sakinleşir ve sebat eder. Güven duygusu sükûneti gerekli kıldığı için sekînet lafzını güvenden kinaye kılmıştır.
وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْفِعْلَ مَوْقُوفٌ عَلَى حُصُولِ الدَّاعِي، وَيَدُلُّ عَلَى أَنَّ حُصُولَ الدَّاعِي، لَيْسَ إِلَّا مِنْ قِبَلِ اللَّهِ تَعَالَى.
Bil ki Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ } “Sonra Allah, Elçisi'nin ve müminlerin üzerine sekinetini indirdi” kavli, fiilin bir sâikin (dâiye) meydana gelmesine bağlı olduğuna ve bu sâikin meydana gelmesinin de yalnızca Allah Teâlâ tarafından olduğuna delalet eder.
أَمَّا بَيَانُ الْأَوَّلِ: فَهُوَ أَنَّ حَالَ انْهِزَامِ الْقَوْمِ لَمْ تَحْصُلْ دَاعِيَةُ السُّكُونِ وَالثَّبَاتِ فِي قُلُوبِهِمْ، فَلَا جَرَمَ لَمْ يَحْصُلِ السُّكُونُ وَالثَّبَاتُ، بَلْ فَرَّ الْقَوْمُ وَانْهَزَمُوا وَلَمَّا حَصَلَتِ السَّكِينَةُ الَّتِي هِيَ عِبَارَةٌ عَنْ دَاعِيَةِ السُّكُونِ وَالثَّبَاتِ رَجَعُوا إِلَى رَسُولِ الله على الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ، وَثَبَتُوا عِنْدَهُ وَسَكَنُوا فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ حُصُولَ الْفِعْلِ مَوْقُوفٌ عَلَى حُصُولِ الدَّاعِيَةِ.
Birincisinin açıklamasına gelince: Topluluğun hezimet hâlinde kalplerinde sükûn ve sebat sâiki meydana gelmedi, bu yüzden sükûn ve sebat da meydana gelmedi; aksine topluluk kaçtı ve hezimete uğradı. Sükûn ve sebat sâikinden ibaret olan sekînet meydana geldiğinde ise Resûlullah'a (aleyhissalâtü vesselâm) geri döndüler, onun yanında sebat ettiler ve sakinleştiler. Bu da fiilin meydana gelmesinin sâikin meydana gelmesine bağlı olduğuna delalet etti.
وَأَمَّا بَيَانُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّ حُصُولَ تِلْكَ الدَّاعِيَةِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى فَهُوَ صَرِيحٌ.
İkincisinin açıklamasına gelince; yani bu sâikin meydana gelmesinin Allah Teâlâ'dan olması ise sarihtir.
قوله تعالى: ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلى رَسُولِهِ وَالْعَقْلُ أَيْضًا دَلَّ عَلَيْهِ، وَهُوَ أَنَّهُ لَوْ كَانَ حُصُولُ ذَلِكَ الدَّاعِي فِي الْقَلْبِ مِنْ جِهَةِ الْعَبْدِ، لَتَوَقَّفَ عَلَى حُصُولِ دَاعٍ آخَرَ وَلَزِمَ التَّسَلْسُلُ، وَهُوَ مُحَالٌ.
Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلى رَسُولِهِ } “Sonra Allah, Elçisi'nin üzerine sekinetini indirdi” kavli ve akıl da buna delalet etmiştir; o da şudur: Şayet kalpteki o sâikin meydana gelmesi kul cihetinden olsaydı, başka bir sâikin meydana gelmesine bağlı olurdu ve teselsül gerekirdi ki bu da muhaldir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَأَنْزَلَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْها وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ الْأَمْرُ الثَّانِي الَّذِي فَعَلَهُ اللَّهُ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ، وَلَا خِلَافَ أَنَّ الْمُرَادَ إِنْزَالُ الْمَلَائِكَةِ، وَلَيْسَ فِي الظَّاهِرِ مَا يَدُلُّ على عدد الْمَلَائِكَةِ كَمَا هُوَ مَذْكُورٌ فِي قِصَّةِ بَدْرٍ، وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: أَمَدَّ اللَّهُ نَبِيَّهَ بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَلَعَلَّهُ إِنَّمَا ذَكَرَ هَذَا الْعَدَدَ قِيَاسًا عَلَى يَوْمِ بَدْرٍ، وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ: حَدَّثَنِي رَجُلٌ كَانَ فِي الْمُشْرِكِينَ يَوْمَ حُنَيْنٍ قَالَ: لَمَّا كَشَفْنَا الْمُسْلِمِينَ جَعَلْنَا نَسُوقُهُمْ، فَلَمَّا انْتَهَيْنَا إِلَى صَاحِبِ الْبَغْلَةِ الشَّهْبَاءِ، تَلَقَّانَا رِجَالٌ بِيضُ الْوُجُوهِ حِسَانٌ، فَقَالُوا شَاهَتِ الْوُجُوهُ ارْجِعُوا فَرَجَعْنَا فَرَكِبُوا أَكْتَافَنَا، وَأَيْضًا اخْتَلَفُوا أَنَّ الْمَلَائِكَةَ هَلْ قَاتَلُوا ذَلِكَ الْيَوْمَ؟ وَالرِّوَايَةُ الَّتِي نَقَلْنَاهَا عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ قَاتَلُوا وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ إِنَّ الْمَلَائِكَةَ مَا قَاتَلُوا إِلَّا يَوْمَ بَدْرٍ وَأَمَّا فَائِدَةُ نُزُولِهِمْ فِي هَذَا الْيَوْمِ فَهُوَ إِلْقَاءُ الْخَوَاطِرِ الْحَسَنَةِ فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ.
Sonra Allah Teâlâ: { وَأَنْزَلَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْها } “ve göremediğiniz ordular indirdi” buyurdu. Bil ki bu, Allah'ın o günde yaptığı ikinci iştir. Kastedilenin meleklerin indirilmesi olduğunda ihtilaf yoktur. Zahirde, Bedir kıssasında zikredildiği gibi meleklerin sayısına delalet eden bir şey yoktur. Saîd b. Cübeyr: «Allah peygamberine beş bin melekle imdat etti» demiştir; muhtemelen bu sayıyı Bedir gününe kıyasla zikretmiştir. Saîd b. el-Müseyyeb şöyle demiştir: Huneyn günü müşriklerin içinde bulunan bir adam bana anlattı ve dedi ki: «Müslümanları bozguna uğrattığımızda onları önümüze katıp sürmeye başladık. Kır katırın sahibine ulaştığımızda beyaz yüzlü, güzel adamlar bizi karşıladı ve 'Yüzler kara olsun, geri dönün!' dediler. Biz de geri döndük, onlar da enselerimize bindiler.» Yine meleklerin o gün savaşıp savaşmadığı konusunda da ihtilaf ettiler. Saîd b. el-Müseyyeb'den naklettiğimiz rivayet onların savaştıklarına delalet etmektedir. Onlardan bazıları ise meleklerin ancak Bedir gününde savaştığını söylemiştir. Onların bu günde inmelerinin faydası ise müminlerin kalplerine güzel düşünceler ilham etmeleridir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَعَذَّبَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَهَذَا هُوَ الْأَمْرُ الثَّالِثُ الَّذِي فَعَلَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ، وَالْمُرَادُ مِنْ هَذَا التَّعْذِيبِ قَتْلُهُمْ وَأَسْرُهُمْ وَأَخْذُ أَمْوَالِهِمْ وَسَبْيُ ذَرَارِيِّهِمْ. وَاحْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذَا عَلَى أَنَّ فِعْلَ الْعَبْدِ خَلْقُ اللَّهِ، لِأَنَّ الْمُرَادَ مِنَ التَّعْذِيبِ لَيْسَ إِلَّا الْأَخْذَ وَالْأَسْرَ وَهُوَ تَعَالَى نَسَبَ تِلْكَ الْأَشْيَاءَ إِلَى نَفْسِهِ وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ قَوْلَهُ: ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلى رَسُولِهِ يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ فَصَارَ مَجْمُوعُ هَذَيْنِ الْكَلَامَيْنِ دَلِيلًا بَيِّنًا ثَابِتًا، وَفِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: إِنَّمَا نَسَبَ تَعَالَى ذَلِكَ الْفِعْلَ إِلَى نَفْسِهِ لِأَنَّهُ حَصَلَ بِأَمْرِهِ، وَقَدْ سَبَقَ جَوَابُهُ غَيْرَ مَرَّةٍ.
Sonra Allah Teâlâ: { وَعَذَّبَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “ve inkâr edenleri azaba uğrattı” buyurdu. Bu da Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) o gün yaptığı üçüncü iştir. Bu azaptan kasıt; onların öldürülmesi, esir edilmesi, mallarının alınması ve çoluk çocuklarının esir edilmesidir. Ashabımız, kulun fiilinin Allah'ın yaratması olduğuna bununla delil getirmişlerdir; zira azaptan kasıt yakalamak ve esir etmekten başkası değildir ve O Teâlâ bu şeyleri Kendi nefsine nispet etmiştir. Nitekim: { ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلى رَسُولِهِ } kavlinin buna delalet ettiğini beyan etmiştik; böylece bu iki kelamın toplamı apaçık ve sabit bir delil oldu. Bu meselede Mu'tezile: «Allah Teâlâ o fiili Kendisine nispet etmiştir, çünkü O'nun emriyle meydana gelmiştir» demiştir; bunun cevabı defalarca geçmişti.
ثُمَّ قَالَ: وَذلِكَ جَزاءُ الْكافِرِينَ وَالْمُرَادُ أَنَّ ذَلِكَ التَّعْذِيبَ هُوَ جَزَاءُ الْكَافِرِينَ، وَاعْلَمْ أَنَّ أَهْلَ الْحَقِيقَةِ تَمَسَّكُوا فِي مَسْأَلَةِ الْجَلْدِ مَعَ التَّعْزِيرِ بِقَوْلِهِ: الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا [النُّورِ: ٢] قَالُوا الْفَاءُ تَدُلُّ عَلَى كَوْنِ الْجَلْدِ جَزَاءً، وَالْجَزَاءُ اسْمٌ لِلْكَافِي، وَكَوْنُ الْجَلْدِ كَافِيًا يَمْنَعُ كَوْنَ غَيْرِهِ مَشْرُوعًا مَعَهُ فَنَقُولُ: فِي الْجَوَابِ عَنْهُ الْجَزَاءُ لَيْسَ اسْمًا لِلْكَافِي، وَذَلِكَ بِاعْتِبَارِ أَنَّهُ تَعَالَى سَمَّى هَذَا التَّعْذِيبَ جَزَاءً، مَعَ أَنَّ الْمُسْلِمِينَ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ الْعُقُوبَةَ الدَّائِمَةَ فِي الْقِيَامَةِ مُدَّخَرَةٌ لَهُمْ، فَدَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْجَزَاءَ لَيْسَ اسْمًا لِمَا يَقَعُ بِهِ الْكِفَايَةُ.
Sonra: { وَذلِكَ جَزاءُ الْكافِرِينَ } “İşte inkârcıların cezası budur” buyurdu. Maksat, bu azabın kâfirlerin cezası olmasıdır. Bil ki hakikat ehli, tazirle birlikte celde (kırbaç) meselesinde O'nun: { الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا } [en-Nûr 2] “Zina eden kadın ve zina eden erkeğin her birine [yüz] celde vurun” kavline tutunmuşlardır. «Fâ harfi celdenin ceza olduğuna delalet eder; ceza ise kâfi gelen şeyin adıdır; celdenin kâfi gelmesi ise onunla birlikte başka bir şeyin meşru kılınmasına engeldir» demişlerdir. Biz de buna cevap olarak deriz ki: Ceza kâfi gelen şeyin adı değildir. Zira Allah Teâlâ bu azabı, Müslümanların kıyametteki daimi cezanın onlar için saklandığına icma etmelerine rağmen 'ceza' olarak isimlendirmiştir. Bu ayet de göstermiştir ki ceza, kendisiyle kifayetin hâsıl olduğu şeyin adı değildir.
ثُمَّ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: ثُمَّ يَتُوبُ اللَّهُ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ عَلى مَنْ يَشاءُ يَعْنِي أَنَّ مَعَ كُلِّ مَا جَرَى عَلَيْهِمْ مِنَ الْخِذْلَانِ فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ يَتُوبُ عَلَيْهِمْ. قَالَ أَصْحَابُنَا: إِنَّهُ تعالى قد يتوب على تعضهم بِأَنْ يُزِيلَ عَنْ قَلْبِهِ الْكُفْرَ وَيَخْلُقَ فِيهِ الْإِسْلَامَ. قَالَ الْقَاضِي: مَعْنَاهُ فَإِنَّهُمْ بَعْدَ أَنْ جَرَى عَلَيْهِمْ مَا جَرَى، إِذَا أَسْلَمُوا وَتَابُوا فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقْبَلُ تَوْبَتَهُمْ، وَهَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: ثُمَّ يَتُوبُ اللَّهُ ظَاهِرُهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ تِلْكَ التَّوْبَةَ إِنَّمَا حَصَلَتْ لَهُمْ مِنْ قِبَلِ اللَّهِ تَعَالَى وَتَمَامُ الْكَلَامِ فِي هَذَا الْمَعْنَى مَذْكُورٌ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ في قوله: فَتابَ عَلَيْهِ [البقرة: ٣٧] ثُمَّ قَالَ: وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ أَيْ غَفُورٌ لِمَنْ تَابَ، رَحِيمٌ لِمَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا. والله أعلم.
Sonra Allah Teâlâ: { ثُمَّ يَتُوبُ اللَّهُ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ عَلى مَنْ يَشاءُ } “Sonra Allah, bunun ardından dilediğinin tövbesini kabul eder” buyurdu; yani başlarına gelen bütün bu hezimete ve yardımsız bırakılmaya rağmen, Allah Teâlâ onların tövbesini kabul edebilir. Ashabımız şöyle demiştir: Allah Teâlâ bazılarının kalbinden küfrü giderip onda İslam'ı yaratmak suretiyle onun tövbesini nasip edebilir. Kâdî şöyle demiştir: Bunun anlamı; başlarına gelenler geldikten sonra, Müslüman olup tövbe ederlerse Allah Teâlâ onların tövbesini kabul eder. Bu zayıftır; zira Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ يَتُوبُ اللَّهُ } kavlinin zahiri, o tövbenin onlara ancak Allah Teâlâ cihetinden nasip edildiğine delalet eder. Bu anlamdaki kelamın tamamı Bakara Suresi'nde: { فَتابَ عَلَيْهِ } [el-Bakara 37] “Bunun üzerine [Rabbi] onun tövbesini kabul etti” kavlinde zikredilmiştir. Sonra: { وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyurdu; yani tövbe edeni çok bağışlayan, iman edip salih amel işleyene çok merhamet edendir. Doğrusunu Allah bilir.
[سورة التوبة (٩) : آية ٢٨]
[Tevbe Suresi (9): Ayet 28]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرامَ بَعْدَ عامِهِمْ هَذَا وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ إِنْ شاءَ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٢٨)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرامَ بَعْدَ عامِهِمْ هَذَا وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ إِنْ شاءَ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٢٨) } “Ey iman edenler! Müşrikler ancak bir necistir (pisliktir). Artık bu yıllarından sonra Mescid-i Haram'a yaklaşmasınlar. Eğer yoksulluktan korkarsanız, Allah dilerse sizi Kendi lütfundan zenginleştirecektir. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. (28)”
[في قوله تعالى يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرامَ بَعْدَ عامِهِمْ هَذَا] وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرامَ بَعْدَ عامِهِمْ هَذَا } “Ey iman edenler! Müşrikler ancak bir necistir (pisliktir). Artık bu yıllarından sonra Mescid-i Haram'a yaklaşmasınlar” kavli hakkında] Ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ هِيَ الشُّبْهَةُ الثَّالِثَةُ الَّتِي وَقَعَتْ فِي قُلُوبِ الْقَوْمِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ ﷺ لَمَّا أَمَرَ عَلِيًّا
Birinci Mesele: Bil ki bu, topluluğun kalbine düşen üçüncü şüphedir. Çünkü o (sallallâhu aleyhi ve sellem) Ali'ye...
أَنْ يَقْرَأَ عَلَى مُشْرِكِي مَكَّةَ، أَوَّلَ سُورَةِ بَرَاءَةَ وَيَنْبِذَ إِلَيْهِمْ عَهْدَهُمْ وَأَنَّ اللَّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَرَسُولُهُ، قَالَ أُنَاسٌ يَا أَهْلَ مَكَّةَ سَتَعْلَمُونَ مَا تَلْقَوْنَهُ مِنَ الشِّدَّةِ لِانْقِطَاعِ السُّبُلِ وَفَقْدِ الْحُمُولَاتِ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ لِدَفْعِ هَذِهِ الشُّبْهَةِ، وَأَجَابَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهَا بِقَوْلِهِ: وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً أَيْ فَقْرًا وَحَاجَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَهَذَا وَجْهُ النَّظْمِ وَهُوَ حَسَنٌ مُوَافِقٌ.
...Mekke müşriklerine Berâe Suresi'nin başını okumasını, onlara ahitlerini bozup atmasını ve Allah'ın ve Resûlü'nün müşriklerden beri olduğunu ilan etmesini emrettiğinde bazı insanlar: «Ey Mekke halkı! Yolların kesilmesi ve taşınan malların yokluğu yüzünden ne kadar sıkıntı çekeceğinizi yakında anlayacaksınız» dediler. İşte bu şüpheyi gidermek için bu ayet indi ve Allah Teâlâ buna: { وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً } yani fakirlik ve ihtiyaçtan korkarsanız { فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ } “Allah sizi Kendi lütfundan zenginleştirecektir” kavliyle cevap verdi. Nazmın vechi budur; güzel ve uygundur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْأَكْثَرُونَ لَفْظُ الْمُشْرِكِينَ يَتَنَاوَلُ عَبَدَةَ الْأَوْثَانِ. وَقَالَ قَوْمٌ: بَلْ يَتَنَاوَلُ جَمِيعَ الْكُفَّارِ وَقَدْ سَبَقَتْ هَذِهِ الْمَسْأَلَةُ، وَصَحَّحْنَا هَذَا الْقَوْلَ بِالدَّلَائِلِ الْكَثِيرَةِ، وَالَّذِي يفيد هاهنا التَّمَسُّكُ بِقَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ [النِّسَاءِ: ١١٦] وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ بَاطِلٌ.
İkinci Mesele: Çoğunluk, müşrikler lafzının putperestleri kapsadığını söylemiştir. Bir grup ise: «Aksine bütün kâfirleri kapsar» demiştir; bu mesele daha önce geçmişti ve biz bu görüşü pek çok delille tashih etmiştik. Burada fayda veren ise: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } [en-Nisâ 116] “Şüphesiz Allah, Kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar” kavline tutunmaktır; bunun batıl olduğu malumdur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : النَّجَسُ مَصْدَرُ نَجِسَ نَجَسًا وَقَذِرَ قَذَرًا، وَمَعْنَاهُ ذُو نَجَسٍ. وَقَالَ اللَّيْثُ: النَّجَسُ الشَّيْءُ الْقَذِرُ مِنَ النَّاسِ وَمِنْ كُلِّ شَيْءٍ، وَرَجُلٌ نَجِسٌ، وَقَوْمٌ أَنْجَاسٌ، وَلُغَةٌ أُخْرَى رَجُلٌ نَجِسٌ وَقَوْمٌ نُجْسٌ وَفُلَانٌ نَجِسٌ وَرَجُلٌ نَجَسٌ وَامْرَأَةٌ نَجَسٌ. وَاخْتَلَفُوا فِي تَفْسِيرِ كَوْنِ الْمُشْرِكِ نَجَسًا نَقَلَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ أَعْيَانَهُمْ نَجِسَةٌ كَالْكِلَابِ وَالْخَنَازِيرِ، وَعَنِ الْحَسَنِ مَنْ صَافَحَ مُشْرِكًا تَوَضَّأَ، وَهَذَا هُوَ قَوْلُ الْهَادِي مِنْ أَئِمَّةِ الزَّيْدِيَّةِ، وَأَمَّا الْفُقَهَاءُ فَقَدِ اتَّفَقُوا عَلَى طَهَارَةِ أَبْدَانِهِمْ.
Üçüncü Mesele: Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Neces (النَّجَسُ), 'necise necesen' (نَجِسَ نَجَسًا) ve 'kazure kazaran' (قَذِرَ قَذَرًا) fiillerinin masdarıdır; anlamı necis (pislik) sahibi demektir. Leys ise şöyle demiştir: Neces; insanlardan ve her şeyden murdar olan şeydir. 'Racülün necîsün' (رَجُلٌ نَجِسٌ - pis adam), 'kavmün encâsün' (قَوْمٌ أَنْجَاسٌ - pis topluluk) denir; diğer bir lügatte 'racülün necsün' (رَجُلٌ نَجْسٌ), 'kavmün nücsün' (قَوْمٌ نُجْسٌ), 'filânün necîsün' (فُلَانٌ نَجِسٌ), 'racülün necesün' (رَجُلٌ نَجَسٌ) ve 'imraetün necesün' (امْرَأَةٌ نَجَسٌ) denir. Müşrikin necis olmasının tefsirinde ihtilaf ettiler. Keşşâf sahibi İbn Abbas'tan, onların bizzat kendilerinin (a'yân) köpekler ve domuzlar gibi necis olduğunu nakletmiştir. Hasan'dan ise: «Kim bir müşrikle musafaha ederse abdest alsın» dediği nakledilmiştir; Zeydiyye imamlarından el-Hâdî'nin görüşü de budur. Fakihlere gelince, onlar müşriklerin bedenlerinin temiz olduğu konusunda ittifak etmişlerdir.
وَاعْلَمْ أَنَّ ظَاهِرَ الْقُرْآنِ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِمْ أَنْجَاسًا فَلَا يُرْجَعُ عَنْهُ إِلَّا بِدَلِيلٍ مُنْفَصِلٍ، وَلَا يُمْكِنُ ادِّعَاءُ الْإِجْمَاعِ فِيهِ لِمَا بَيَّنَّا أَنَّ الِاخْتِلَافَ فِيهِ حَاصِلٌ. وَاحْتَجَّ الْقَاضِي عَلَى طَهَارَتِهِمْ بِمَا
Bil ki Kur'an'ın zahiri onların necis olduğuna delalet etmektedir; binaenaleyh müstakil bir delil olmaksızın bundan vazgeçilmez. Onda icma iddiasında bulunmak da mümkün değildir; zira onda ihtilafın mevcut olduğunu beyan ettik. Kâdî onların temiz olduğuna şu rivayetle delil getirmiştir:
رُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ شَرِبَ مِنْ أَوَانِيهِمْ،
Rivayet edildiğine göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) onların kaplarından su içmiştir.
وَأَيْضًا لَوْ كَانَ جِسْمُهُ نَجِسًا لَمْ يُبَدَّلْ ذَلِكَ بِسَبَبِ الْإِسْلَامِ. وَالْقَائِلُونَ بِالْقَوْلِ الْأَوَّلِ أَجَابُوا عَنْهُ: بِأَنَّ الْقُرْآنَ أَقْوَى مِنْ خَبَرِ الْوَاحِدِ، وَأَيْضًا فَبِتَقْدِيرِ صِحَّةِ الْخَبَرِ وَجَبَ أَنْ يُعْتَقَدَ أَنَّ حِلَّ الشُّرْبِ مِنْ أَوَانِيهِمْ كَانَ مُتَقَدِّمًا عَلَى نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ وَبَيَانُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذِهِ السُّورَةَ مِنْ آخِرِ مَا نَزَلَ مِنَ الْقُرْآنِ وَأَيْضًا كَانَتِ الْمُخَالَطَةُ مَعَ الْكُفَّارِ جَائِزَةً فَحَرَّمَهَا اللَّهُ تَعَالَى، وَكَانَتِ الْمُعَاهَدَاتُ مَعَهُمْ حَاصِلَةً فَأَزَالَهَا اللَّهُ، فَلَا يَبْعُدُ أَنْ يُقَالَ أَيْضًا الشُّرْبُ مِنْ أَوَانِيهِمْ كَانَ جَائِزًا فَحَرَّمَهُ اللَّهُ تَعَالَى. الثَّانِي: أَنَّ الْأَصْلَ حِلُّ الشُّرْبِ مِنْ أَيِّ إِنَاءٍ كَانَ، فَلَوْ قُلْنَا: إِنَّهُ حُرِّمَ بِحُكْمِ الْآيَةِ ثُمَّ حَلَّ بِحُكْمِ الْخَبَرِ فَقَدْ حَصَلَ نَسْخَانِ. أما إذا قلنا: إنه كان حلالا بِحُكْمِ الْأَصْلِ، وَالرَّسُولُ شَرِبَ مِنْ آنِيَتِهِمْ بِحُكْمِ الْأَصْلِ، ثُمَّ جَاءَ التَّحْرِيمُ بِحُكْمِ هَذِهِ الْآيَةِ لَمْ يَحْصُلِ النَّسْخُ إِلَّا مَرَّةً وَاحِدَةً، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ هَذَا أَوْلَى.
Ayrıca şayet kâfirin bedeni necis olsaydı, bu durum İslam sebebiyle değişmezdi. Birinci görüşü savunanlar buna şöyle cevap vermişlerdir: Kur'an, âhâd haberden daha kuvvetlidir. Ayrıca haberin sahih olduğu farz edilse bile onların kaplarından su içmenin helal oluşunun bu ayetin nüzulünden önce olduğuna inanmak gerekir. Bunun açıklaması iki vecihledir: Birincisi: Bu sure Kur'an'dan en son inenlerdendir. Ayrıca kâfirlerle bir arada bulunmak (mühalatat) caiz idi, Allah Teâlâ onu haram kıldı; onlarla antlaşmalar mevcuttu, Allah onları kaldırdı. Dolayısıyla onların kaplarından içmenin de caiz olup sonradan Allah Teâlâ'nın bunu haram kıldığı söylenmesi uzak bir ihtimal değildir. İkincisi: Asıl olan, hangi kap olursa olsun ondan içmenin helal olmasıdır. Şayet ayetin hükmüyle haram kılındığını, sonra haberin hükmüyle helal kılındığını söylersek iki defa nesh vuku bulmuş olur. Fakat asıl gereğince helal olduğunu, Resûl'ün de asıl gereğince onların kaplarından içtiğini, sonra bu ayetin hükmüyle haram kılmanın geldiğini söylersek nesh ancak bir defa vuku bulmuş olur; dolayısıyla bunun evla olması vacip olur.
أَمَّا قَوْلُ الْقَاضِي: لَوْ كَانَ الْكَافِرُ نَجِسَ الْجِسْمِ لَمَا تَبَدَّلَتِ النَّجَاسَةُ بِالطَّهَارَةِ بِسَبَبِ الْإِسْلَامِ فَجَوَابُهُ أَنَّهُ قِيَاسٌ فِي مُعَارَضَةِ النَّصِّ الصَّرِيحِ، وَأَيْضًا أَنَّ أَصْحَابَ هَذَا الْمَذْهَبِ/ يَقُولُونَ إِنَّ الْكَافِرَ إِذَا أَسْلَمَ وَجَبَ عَلَيْهِ الِاغْتِسَالُ إِزَالَةً لِلنَّجَاسَةِ الْحَاصِلَةِ بِحُكْمِ الْكُفْرِ، فَهَذَا تَقْرِيرُ هَذَا الْقَوْلِ، وَأَمَّا جُمْهُورُ الْفُقَهَاءِ فَإِنَّهُمْ حَكَمُوا بِكَوْنِ الْكَافِرِ طَاهِرًا فِي جِسْمِهِ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِي تَأْوِيلِ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةُ: مَعْنَاهُ أَنَّهُمْ لَا يَغْتَسِلُونَ مِنَ الْجَنَابَةِ وَلَا يَتَوَضَّئُونَ مِنَ الْحَدَثِ. الثَّانِي: الْمُرَادُ أَنَّهُمْ بِمَنْزِلَةِ الشَّيْءِ النَّجِسِ فِي وُجُوبِ النُّفْرَةِ عَنْهُ، الثَّالِثُ: أَنَّ كُفْرَهُمُ الَّذِي هُوَ صِفَةٌ لَهُمْ بِمَنْزِلَةِ النَّجَاسَةِ الْمُلْتَصِقَةِ بِالشَّيْءِ.
Kâdî'nin: «Kâfir cisim itibarıyla necis olsaydı, necaset İslam sebebiyle taharete dönüşmezdi» sözüne gelince; bunun cevabı şudur: Bu, sarih nassa karşı yapılan bir kıyastır. Ayrıca bu mezhebin mensupları şöyle derler: Kâfir Müslüman olduğunda, küfür hükmüyle meydana gelen necaseti gidermek için yıkanması vacip olur. İşte bu görüşün takriri budur. Fakihlerin cumhuruna gelince; onlar kâfirin bedeninin temiz olduğuna hükmetmiş, sonra bu ayetin tevilinde şu vecihler üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: İbn Abbas ve Katâde: «Bunun anlamı, onların cünüplükten dolayı yıkanmamaları ve abdestsizlikten dolayı abdest almamalarıdır» demişlerdir. İkincisi: Maksat, kendisinden kaçınmanın vacip olması bakımından necis bir şey konumunda olmalarıdır. Üçüncüsü: Onların bir sıfatı olan küfürleri, bir şeye yapışan necaset gibidir.
وَاعْلَمْ أَنَّ كُلَّ هَذِهِ الْوُجُوهِ عُدُولٌ عَنِ الظَّاهِرِ بِغَيْرِ دَلِيلٍ.
Bil ki bütün bu vecihler, delilsiz olarak zahirden sapmaktır.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ ﵃: أَعْضَاءُ الْمُحْدِثِ نَجِسَةٌ نَجَاسَةً حُكْمِيَّةً وَبَنَوْا عَلَيْهِ أَنَّ الْمَاءَ الْمُسْتَعْمَلَ فِي الْوُضُوءِ وَالْجَنَابَةِ نَجِسٌ. ثُمَّ رَوَى أَبُو يُوسُفَ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُ نَجِسٌ نَجَاسَةً خَفِيفَةً، وَرَوَى الْحَسَنُ بْنُ زِيَادٍ: أَنَّهُ نَجِسٌ نَجَاسَةً غَلِيظَةً، وَرَوَى مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ أَنَّ ذَلِكَ الْمَاءَ طَاهِرٌ.
Dördüncü Mesele: Ebû Hanîfe ve ashabı (radıyallâhu anhüm) şöyle demiştir: Abdestsizin uzuvları hükmî bir necasetle necistir; buna binaen de abdestte ve cünüplükte kullanılan suyun (mâ-i müsta'mel) necis olduğuna hükmetmişlerdir. Sonra Ebû Yûsuf (rahimehullâhu teâlâ) onun hafif necasetle necis olduğunu; Hasan b. Ziyâd kaba (galiz) necasetle necis olduğunu; Muhammed b. el-Hasan ise o suyun temiz olduğunu rivayet etmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ يَدُلُّ عَلَى فَسَادِ هَذَا الْقَوْلِ، لِأَنَّ كَلِمَةَ «إِنَّمَا» لِلْحَصْرِ، وَهَذَا يَقْتَضِي أَنْ لَا نَجَسَ إِلَّا الْمُشْرِكُ، فَالْقَوْلُ بِأَنَّ أَعْضَاءَ الْمُحْدِثِ نَجِسَةٌ مُخَالِفٌ لِهَذَا النَّصِّ، وَالْعَجَبُ أَنَّ هَذَا النَّصَّ صَرِيحٌ فِي أَنَّ الْمُشْرِكَ نَجَسٌ وَفِي أَنَّ الْمُؤْمِنَ لَيْسَ بِنَجَسٍ، ثُمَّ إِنَّ قَوْمًا مَا قَلَبُوا الْقَضِيَّةَ وَقَالُوا الْمُشْرِكُ طَاهِرٌ وَالْمُؤْمِنُ حَالَ كَوْنِهِ مُحْدِثًا أَوْ جُنُبًا نَجِسٌ، وَزَعَمُوا أَنَّ الْمِيَاهَ الَّتِي اسْتَعْمَلَهَا الْمُشْرِكُونَ فِي أَعْضَائِهِمْ بَقِيَتْ طَاهِرَةً مُطَهِّرَةً: وَالْمِيَاهَ الَّتِي يَسْتَعْمِلُهَا أَكَابِرُ الْأَنْبِيَاءِ فِي أَعْضَائِهِمْ نَجِسَةٌ نَجَاسَةً غَلِيظَةً، وَهَذَا مِنَ الْعَجَائِبِ، وَمِمَّا يُؤَكِّدُ الْقَوْلَ بِطَهَارَةِ أَعْضَاءِ الْمُسْلِمِ
Bil ki Allah Teâlâ'nın: { إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ } “Müşrikler ancak bir necistir” kavli bu görüşün fasit olduğuna delalet eder. Çünkü «innemâ» (إِنَّمَا) kelimesi hasr (sınırlama) içindir; bu da müşrikten başka necis olmamasını gerektirir. Dolayısıyla abdestsizin uzuvlarının necis olduğunu söylemek bu nassa aykırıdır. Şaşılacak şeydir ki bu nass müşrikin necis olduğu, müminin ise necis olmadığı hususunda sarihtir; sonra bir topluluk meseleyi tersine çevirerek müşrikin temiz olduğunu, müminin ise abdestsiz veya cünüp iken necis olduğunu söylemişlerdir! Müşriklerin uzuvlarında kullandıkları suların temiz ve temizleyici kaldığını; büyük peygamberlerin uzuvlarında kullandıkları suların ise kaba necaset olduğunu iddia etmişlerdir. Bu gerçekten şaşılacak şeylerdendir! Müslümanın uzuvlarının temiz olduğu görüşünü pekiştiren delillerden biri de...
قوله ﵇: «المؤمن لا ينجس حيا وَلَا مَيِّتًا»
...onun (aleyhisselâm) şu kavlidir: «Mümin ne diriyken ne de ölüyken necis olmaz.»
فَصَارَ هَذَا الْخَبَرُ مُطَابِقًا لِلْقُرْآنِ، ثُمَّ الِاعْتِبَارَاتُ الْحُكْمِيَّةُ طَابَقَتِ الْقُرْآنَ، وَالْأَخْبَارَ فِي هَذَا الْبَابِ، لِأَنَّ الْمُسْلِمِينَ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ إِنْسَانًا لَوْ حَمَلَ مُحْدِثًا فِي صَلَاتِهِ لَمْ تَبْطُلْ صَلَاتُهُ، وَلَوْ كَانَتْ يَدُهُ رَطْبَةً فَوَصَلَتْ إِلَى يَدِ مُحْدِثٍ لَمْ تَنْجُسْ يَدُهُ وَلَوْ عَرِقَ الْمُحْدِثُ وَوَصَلَتْ تِلْكَ النَّدَاوَةُ إِلَى ثَوْبِهِ لَمْ يَنْجُسْ ذَلِكَ الثَّوْبُ، فَالْقُرْآنُ وَالْخَبَرُ وَالْإِجْمَاعُ تَطَابَقَتْ عَلَى الْقَوْلِ بِطَهَارَةِ أَعْضَاءِ الْمُحْدِثِ فَكَيْفَ يُمْكِنُ مُخَالَفَتُهُ، وَشُبْهَةُ الْمُخَالِفِ أَنَّ الْوُضُوءَ يُسَمَّى طَهَارَةً وَالطَّهَارَةُ لَا تَكُونُ إِلَّا بَعْدَ سَبْقِ النَّجَاسَةِ، وَهَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّ الطَّهَارَةَ قَدْ تُسْتَعْمَلُ فِي إِزَالَةِ الْأَوْزَارِ وَالْآثَامِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِي صِفَةِ أَهْلِ الْبَيْتِ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً [الْأَحْزَابِ: ٣٣] وَلَيْسَتْ هَذِهِ الطَّهَارَةُ إِلَّا عَنِ الْآثَامِ وَالْأَوْزَارِ وَقَالَ فِي صِفَةِ مَرْيَمَ: إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاكِ وَطَهَّرَكِ [آلِ عِمْرَانَ: ٤٢] وَالْمُرَادُ تَطْهِيرُهَا عَنِ التُّهْمَةِ الْفَاسِدَةِ.
Böylece bu haber Kur'an'a mutabık olmuştur. Sonra hükmî mülahazalar da bu babda Kur'an'a ve haberlere uygun düşmüştür; zira Müslümanlar bir kimsenin namazında abdestsiz birini taşıması hâlinde namazının batıl olmayacağına, eli ıslak olup abdestsiz birinin eline dokunsa elinin necis olmayacağına, abdestsiz kimse terleyip o ıslaklık elbisesine geçse o elbisenin necis olmayacağına icma etmişlerdir. Dolayısıyla Kur'an, hadis ve icma, abdestsizin uzuvlarının temiz olduğu görüşü üzerinde mutabık kalmıştır; artık buna nasıl muhalefet edilebilir? Muhalifin şüphesi ise abdestin 'taharet' olarak isimlendirilmesi ve taharetin ancak önceden geçen bir necasetten sonra olmasıdır. Bu zayıftır; zira taharet günahların ve veballerin giderilmesi anlamında da kullanılır. Nitekim Allah Teâlâ Ehl-i Beyt'in vasfı hakkında: { إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً } [el-Ahzâb 33] “Ey Ehl-i Beyt! Allah sizden ancak kiri/günahı gidermek ve sizi tertemiz kılmak ister” buyurmuştur; buradaki taharet günahlardan ve veballerden temizlenmekten başkası değildir. Meryem'in vasfı hakkında da: { إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاكِ وَطَهَّرَكِ } [Âl-i İmrân 42] “Şüphesiz Allah seni seçti ve seni tertemiz kıldı” buyurmuştur; maksat onu asılsız töhmetten arındırmaktır.
وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: جَاءَتِ الْأَخْبَارُ الصَّحِيحَةُ فِي أَنَّ الْوُضُوءَ تَطْهِيرُ الْأَعْضَاءِ عَنِ الْآثَامِ/ وَالْأَوْزَارِ، فَلَمَّا فَسَّرَ الشَّارِعُ كَوْنَ الْوُضُوءِ طَهَارَةً بِهَذَا الْمَعْنَى، فَمَا الَّذِي حَمَلَنَا عَلَى مُخَالَفَتِهِ، وَالذَّهَابِ إِلَى شَيْءٍ يُبْطِلُ الْقُرْآنَ وَالْأَخْبَارَ وَالْأَحْكَامَ الْإِجْمَاعِيَّةَ.
Bu sabit olunca deriz ki: Abdestin uzuvları günahlardan ve veballerden temizlemek olduğuna dair sahih haberler gelmiştir. Şari' (kanun koyucu), abdestin taharet oluşunu bu manayla tefsir etmişken, bizi ona muhalefet etmeye ve Kur'an'ı, haberleri ve icma edilmiş hükümleri iptal eden bir şeye gitmeye sevk eden nedir?
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ: الْكُفَّارُ يُمْنَعُونَ مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ خَاصَّةً، وَعِنْدَ مَالِكٍ: يُمْنَعُونَ مِنْ كُلِّ الْمَسَاجِدِ، وَعِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀: لَا يُمْنَعُونَ مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَلَا مِنْ سَائِرِ الْمَسَاجِدِ، وَالْآيَةُ بِمَنْطُوقِهَا تُبْطِلُ قَوْلَ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀، وَبِمَفْهُومِهَا تُبْطِلُ قَوْلَ مَالِكٍ، أَوْ نَقُولُ الْأَصْلُ عَدَمُ الْمَنْعِ، وَخَالَفْنَاهُ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ لِهَذَا النَّصِّ الصَّرِيحِ الْقَاطِعِ، فَوَجَبَ أَنْ يَبْقَى فِي غَيْرِهِ عَلَى وِفْقِ الْأَصْلِ.
Beşinci Mesele: Şâfiî (radıyallâhu teâlâ anh) şöyle demiştir: Kâfirler sadece Mescid-i Haram'dan menedilirler. Mâlik'e göre: Bütün mescitlerden menedilirler. Ebû Hanîfe'ye (rahimehullâh) göre: Ne Mescid-i Haram'dan ne de diğer mescitlerden menedilmezler. Ayet mantukuyla (açık lafzıyla) Ebû Hanîfe'nin (rahimehullâh) görüşünü, mefhumuyla da Mâlik'in görüşünü iptal eder. Yahut şöyle deriz: Asıl olan menedilmemektir; bu sarih ve kesin nass sebebiyle Mescid-i Haram konusunda asıldan ayrıldık, dolayısıyla onun dışındakilerin asla uygun olarak kalması vacip olmuştur.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ هَلْ هُوَ نَفْسُ الْمَسْجِدِ أَوِ الْمُرَادُ مِنْهُ جَمِيعُ الْحَرَمِ؟ وَالْأَقْرَبُ هُوَ هَذَا الثَّانِي. وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَذَلِكَ لِأَنَّ مَوْضِعَ التِّجَارَاتِ لَيْسَ هُوَ عَيْنَ الْمَسْجِدِ، فَلَوْ كَانَ الْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ الْمَنْعَ مِنَ الْمَسْجِدِ خَاصَّةً لَمَا خَافُوا بِسَبَبِ هَذَا الْمَنْعِ مِنَ الْعَيْلَةِ، وَإِنَّمَا يَخَافُونَ الْعَيْلَةَ إِذَا مُنِعُوا مِنْ حُضُورِ الْأَسْوَاقِ وَالْمَوَاسِمِ، وَهَذَا اسْتِدْلَالٌ حَسَنٌ مِنَ الْآيَةِ، وَيَتَأَكَّدُ هَذَا الْقَوْلُ بِقَوْلِهِ ﷾: سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى [الْإِسْرَاءِ: ١] مَعَ أَنَّهُمْ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهُ إِنَّمَا رُفِعَ الرَّسُولُ ﵊ مِنْ بَيْتِ أُمِّ هَانِئٍ وَأَيْضًا يَتَأَكَّدُ هَذَا بِمَا
Altıncı Mesele: Mescid-i Haram'dan kastedilenin bizzat mescidin kendisi mi yoksa bütün Harem bölgesi mi olduğu hususunda ihtilaf ettiler. En yakın olanı bu ikincisidir. Bunun delili Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ } “Eğer yoksulluktan korkarsanız, Allah sizi Kendi lütfundan zenginleştirecektir” kavlidir. Çünkü ticaretlerin yapıldığı yer bizzat mescidin kendisi değildir. Şayet bu ayetten maksat sadece mescitten menetmek olsaydı, bu menetme sebebiyle yoksulluktan korkmazlardı. Yoksulluktan ancak çarşılara ve panayırlara katılmaktan menedildiklerinde korkarlar. Bu, ayetten çıkarılan güzel bir istidlaldir. Bu görüş O'nun: { سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى } [el-İsrâ 1] “Kulu [Muhammed'i] bir gece Mescid-i Haram'dan Mescid-i Aksâ'ya götüren [Allah her türlü noksanlıktan] münezzehtir” kavliyle de teyit edilir; oysa Resûl'ün (aleyhisselâm) ancak Ümmü Hânî'nin evinden [Miraca] yükseltildiğinde icma etmişlerdir. Ayrıca bu şu rivayetle de teyit edilir:
رُوِيَ عَنِ الرَّسُولِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «لَا يَجْتَمِعُ دِينَانِ فِي جَزِيرَةِ الْعَرَبِ» .
Resûl'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet edildiğine göre o şöyle buyurmuştur: «Arap Yarımadası'nda iki din bir arada bulunmaz.»
وَاعْلَمْ أَنَّ أَصْحَابَنَا قَالُوا: الْحَرَمُ حَرَامٌ عَلَى الْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كَانَ الْإِمَامُ بِمَكَّةَ، فَجَاءَ رَسُولُ الْمُشْرِكِينَ فَلْيَخْرُجْ إِلَى الْحِلِّ لِاسْتِمَاعِ الرِّسَالَةِ، وَإِنْ دَخَلَ مُشْرِكٌ الْحَرَمَ مُتَوَارِيًا فَمَرِضَ فِيهِ أَخْرَجْنَاهُ مَرِيضًا، وَإِنْ مَاتَ وَدُفِنَ وَلُمْ يُعْلَمْ نَبَشْنَاهُ وَأَخْرَجْنَا عِظَامَهُ إِذَا أَمْكَنَ.
Bil ki ashabımız şöyle demiştir: Harem bölgesi müşriklere haramdır; devlet başkanı Mekke'de olsa ve müşriklerin elçisi gelse, elçilik mesajını dinlemek için Hill bölgesine (Harem dışına) çıksın. Bir müşrik gizlice Harem'e girip orada hastalanırsa onu hasta hâliyle çıkarırız; şayet ölüp gömülür ve [sonradan] fark edilirse kabrini açar ve mümkünse kemiklerini [Harem dışına] çıkarırız.
الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: لَا شُبْهَةَ فِي أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ: بَعْدَ عامِهِمْ هَذَا السَّنَةُ الَّتِي حَصَلَ فِيهَا النِّدَاءُ بِالْبَرَاءَةِ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، وَهِيَ السَّنَةُ التَّاسِعَةُ مِنَ الْهِجْرَةِ.
Yedinci Mesele: O'nun: { بَعْدَ عامِهِمْ هَذَا } “bu yıllarından sonra” kavliyle kastedilenin, müşriklerden teberrî nidasının yapıldığı yıl olduğunda şüphe yoktur; o da hicretin dokuzuncu yılıdır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً وَالْعَيْلَةُ الْفَقْرُ يُقَالُ: عَالَ الرَّجُلُ يَعِيلُ عَيْلَةً إِذَا افْتَقَرَ، وَالْمَعْنَى: إِنْ خِفْتُمْ فَقْرًا بِسَبَبِ مَنْعِ الْكُفَّارِ فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Sonra Allah Teâlâ: { وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً } “Eğer yoksulluktan korkarsanız” buyurdu. Âyle (الْعَيْلَةُ) fakirliktir; 'âle'r-racülü ye'îlü ayleten' (عَالَ الرَّجُلُ يَعِيلُ عَيْلَةً) denir ki fakir düştü demektir. Anlam şudur: Kâfirlerin menedilmesi sebebiyle fakirlikten korkarsanız { فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ } “Allah dilerse sizi Kendi lütfundan zenginleştirecektir”. Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: ذَكَرُوا فِي تَفْسِيرِ هَذَا الْفَضْلِ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: قَالَ مُقَاتِلٌ: أَسْلَمَ أَهْلُ جُدَّةَ وَصَنْعَاءَ وَحُنَيْنٍ، وَحَمَلُوا الطَّعَامَ إِلَى مَكَّةَ وَكَفَاهُمُ اللَّهُ الْحَاجَةَ إِلَى مُبَايَعَةِ الْكُفَّارِ. وَالثَّانِي: قَالَ الْحَسَنُ: جَعَلَ اللَّهُ ما يوجد من الجرية بَدَلًا مِنْ ذَلِكَ. وَقِيلَ: أَغْنَاهُمْ بِالْفَيْءِ. الثَّالِثُ: قَالَ عِكْرِمَةُ: أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْمَطَرَ، وَكَثُرَ خَيْرُهُمْ.
Birinci Mesele: Bu fazlın tefsirinde birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Mukâtil şöyle demiştir: Cidde, San'a ve Huneyn halkı Müslüman oldu; Mekke'ye yiyecek taşıdılar ve Allah onları kâfirlerle alışveriş yapma ihtiyacından kurtardı. İkincisi: Hasan şöyle demiştir: Allah cizyeden elde edilen şeyleri bunun yerine kıldı. Onları fey ile zenginleştirdiği de söylenmiştir. Üçüncüsü: İkrime şöyle demiştir: Allah onların üzerine yağmur yağdırdı ve hayırları çoğaldı.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ إِخْبَارٌ عَنْ غَيْبٍ فِي الْمُسْتَقْبَلِ عَلَى سَبِيلِ الْجَزْمِ فِي حَادِثَةٍ عَظِيمَةٍ، وَقَدْ وَقَعَ الْأَمْرُ مُطَابِقًا لِذَلِكَ الْخَبَرِ فَكَانَ مُعْجِزَةً.
İkinci Mesele: O'nun: { فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ } “Allah sizi Kendi lütfundan zenginleştirecektir” kavli, büyük bir hadisede kesin bir üslupla gelecekteki gaybı haber vermektir; nitekim iş o habere mutabık olarak gerçekleşmiş ve bir mucize olmuştur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنْ شاءَ وَلِسَائِلٍ أَنْ يَسْأَلَ فَيَقُولَ: الْغَرَضُ بِهَذَا الْخَبَرِ إِزَالَةُ الْخَوْفِ بِالْعَيْلَةِ، وَهَذَا الشَّرْطُ يَمْنَعُ مِنْ إِفَادَةِ هَذَا الْمَقْصُودِ، وَجَوَابُهُ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنْ لَا يَحْصُلَ الِاعْتِمَادُ عَلَى حُصُولِ هَذَا الْمَطْلُوبِ، فَيَكُونَ الْإِنْسَانُ أَبَدًا مُتَضَرِّعًا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى فِي طَلَبِ الْخَيْرَاتِ وَدَفْعِ الْآفَاتِ. الثَّانِي: أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ ذِكْرِ هَذَا الشَّرْطِ تَعْلِيمُ رِعَايَةِ الْأَدَبِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ: لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنِينَ [الْفَتْحِ: ٢٧] الثَّالِثُ: أَنَّ الْمَقْصُودَ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّ حُصُولَ هَذَا الْمَعْنَى لَا يَكُونُ فِي كُلِّ الْأَوْقَاتِ وَفِي جَمِيعِ الْأُمُورِ، لِأَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ قَالَ فِي دُعَائِهِ: وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَراتِ [الْبَقَرَةِ: ١٢٦] وَكَلِمَةُ «مِنْ» تُفِيدُ التَّبْعِيضَ فَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ: إِنْ شاءَ المراء مِنْهُ ذَلِكَ التَّبْعِيضُ.
Sonra Allah Teâlâ: { إِنْ شاءَ } “eğer dilerse” buyurdu. Bir soran şöyle sorabilir: Bu haberden maksat yoksulluk korkusunu gidermektir; bu şart ise bu maksadın ifade edilmesine engeldir. Bunun cevabı birkaç vecihledir: Birincisi: Bu matlubun gerçekleşmesine bel bağlanmaması, böylece insanın hayırları talep etme ve afetleri defetme konusunda daima Allah Teâlâ'ya yalvarıp yakarması içindir. İkincisi: Bu şartın zikredilmesinden maksat, O'nun: { لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنِينَ } [el-Feth 27] “Allah dilerse Mescid-i Haram'a güven içinde mutlaka gireceksiniz” kavlinde olduğu gibi edebe riayeti öğretmektir. Üçüncüsü: Maksat, bu durumun her vakitte ve her hususta olmayacağına dikkat çekmektir. Zira İbrahim (aleyhisselâm) duasında: { وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَراتِ } [el-Bakara 126] “halkını çeşitli ürünlerle rızıklandır” demiştir ve «min» (مِنْ) kelimesi teb'îz (kısmîlik) ifade eder; binaenaleyh Allah Teâlâ'nın bu ayetteki: { إِنْ شاءَ } kavliyle kastedilen işte bu teb'îzdir.
ثُمَّ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ أَيْ عَلِيمٌ بِأَحْوَالِكُمْ، وَحَكِيمٌ لَا يُعْطِي وَلَا يَمْنَعُ إِلَّا عَنْ حِكْمَةٍ وَصَوَابٍ، والله أعلم.
Sonra: { إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ } “Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir” buyurdu; yani sizin hâllerinizi pek iyi bilendir ve ancak hikmet ve isabetle veren veya engelleyendir. Doğrusunu Allah bilir.
[سورة التوبة (٩) : آية ٢٩]
[Tevbe Suresi (9): Ayet 29]
قاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَلا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَلا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صاغِرُونَ (٢٩)
{ قاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَلا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَلا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صاغِرُونَ (٢٩) } “Kendilerine kitap verilenlerden Allah'a ve ahiret gününe inanmayan, Allah'ın ve Elçisi'nin haram kıldığını haram saymayan ve hak dini din edinmeyen kimselerle, boyun eğip kendi elleriyle cizyeyi verinceye kadar savaşın. (29)”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى قاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ إلى قوله أُوتُوا الْكِتابَ] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ حُكْمَ الْمُشْرِكِينَ فِي إِظْهَارِ الْبَرَاءَةِ عَنْ عَهْدِهِمْ، وَفِي إِظْهَارِ الْبَرَاءَةِ عَنْهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ، وَفِي وُجُوبِ مُقَاتَلَتِهِمْ، وَفِي تَبْعِيدِهِمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، وَأَوْرَدَ الْإِشْكَالَاتِ الَّتِي ذَكَرُوهَا، وَأَجَابَ عَنْهَا بِالْجَوَابَاتِ الصَّحِيحَةِ ذَكَرَ بَعْدَهُ حُكْمَ أَهْلِ الْكِتَابِ، وَهُوَ أَنْ يُقَاتَلُوا إِلَى أَنْ يُعْطُوا الْجِزْيَةَ، فَحِينَئِذٍ يُقَرُّونَ عَلَى مَا هُمْ عَلَيْهِ بِشَرَائِطَ، وَيَكُونُونَ عِنْدَ ذَلِكَ مِنْ أَهْلِ الذِّمَّةِ وَالْعَهْدِ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: «Kendilerine kitap verilenlerden Allah'a ve ahiret gününe inanmayanlarla savaşın...» kavli hakkında] Bil ki Allah Teâlâ, müşriklerin antlaşmalarından beri olunduğunu açıklamaya, bizzat kendilerinden beri olunduğunu bildirmeye, onlarla savaşmanın vacip olduğuna ve onların Mescid-i Haram'dan uzaklaştırılmasına dair hükmü zikredip, onların ileri sürdükleri müşkillere yer vererek bunları sahih cevaplarla yanıtladıktan sonra, bunun ardından Ehl-i Kitap ile ilgili hükmü zikretmiştir. Bu [hüküm] de cizye verinceye kadar onlarla savaşılmasıdır; bu takdirde birtakım şartlarla bulundukları hal üzere bırakılırlar ve o zaman zimmet ve ahid ehlinden olurlar. Bu ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ أَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ إِذَا كَانُوا مَوْصُوفِينَ بِصِفَاتٍ أَرْبَعَةٍ، وَجَبَتْ مُقَاتَلَتُهُمْ إِلَى أَنْ يُسْلِمُوا، أَوْ إِلَى أَنْ يُعْطُوا الْجِزْيَةَ.
Birinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ, Ehl-i Kitap dört sıfatla nitelendiklerinde, Müslüman oluncaya veya cizye verinceye kadar onlarla savaşmanın vacip olduğunu zikretmiştir.
فَالصِّفَةُ الْأُولَى: أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ. وَاعْلَمْ أَنَّ الْقَوْمَ يَقُولُونَ: نَحْنُ نُؤْمِنُ بِاللَّهِ إِلَّا أَنَّ التَّحْقِيقَ أَنَّ أَكْثَرَ الْيَهُودِ مُشَبِّهَةٌ، وَالْمُشَبِّهُ يَزْعُمُ أَنْ لَا مَوْجُودَ إِلَّا الْجِسْمُ وَمَا يَحِلُّ فِيهِ فَأَمَّا الْمَوْجُودُ الَّذِي لَا يَكُونُ جِسْمًا وَلَا
Birinci sıfat: Onların Allah'a inanmamalarıdır. Bil ki o topluluk: "Biz Allah'a inanıyoruz" derler; ne var ki işin hakikati şudur: Yahudilerin çoğu müşebbihedir (Allah'ı yaratılmışlara benzetenlerdir). Müşebbihe ise cisimden ve cisme hulûl eden şeyden başka bir varlık bulunmadığını iddia eder. Cisim olmayan ve bir cisimde
حَالًّا فِيهِ فَهُوَ مُنْكِرٌ لَهُ، وَمَا ثَبَتَ بِالدَّلَائِلِ أَنَّ الْإِلَهَ مَوْجُودٌ لَيْسَ بِجِسْمٍ وَلَا حَالًّا فِي جِسْمٍ، فَحِينَئِذٍ يَكُونُ الْمُشَبِّهُ مُنْكِرًا لِوُجُودِ الْإِلَهِ فَثَبَتَ أَنَّ الْيَهُودَ مُنْكِرُونَ لِوُجُودِ الْإِلَهِ.
yer tutmayan (hulûl etmeyen) varlığı ise inkâr eder. Delillerle ilahın cisim olmayan ve cisme hulûl etmeyen bir varlık olduğu sabit olunca, bu durumda müşebbihe ilahın varlığını inkâr etmiş olur. Böylece Yahudilerin ilahın varlığını inkâr ettikleri sabit olmuştur.
فَإِنْ قِيلَ: فَالْيَهُودُ قِسْمَانِ: مِنْهُمْ مُشَبِّهَةٌ، وَمِنْهُمْ مُوَحِّدَةٌ، كَمَا أَنَّ الْمُسْلِمِينَ كَذَلِكَ فَهَبْ أَنَّ الْمُشَبِّهَةَ مِنْهُمْ مُنْكِرُونَ لِوُجُودِ الْإِلَهِ، فَمَا قَوْلُكُمْ فِي مُوَحِّدَةِ الْيَهُودِ؟
Eğer: "Yahudiler iki kısımdır: Müslümanların [böyle] olduğu gibi, onlardan müşebbihe olanlar da vardır, muvahhid (tevhid ehli) olanlar da vardır. Onlardan müşebbihe olanların ilahın varlığını inkâr ettiğini kabul edelim; peki Yahudilerin muvahhid olanları hakkında ne dersiniz?" denilirse,
قُلْنَا: أُولَئِكَ لَا يَكُونُونَ دَاخِلِينَ تَحْتَ هَذِهِ الْآيَةِ، وَلَكِنَّ إِيجَابَ الْجِزْيَةِ عَلَيْهِمْ بِأَنْ يُقَالَ: لَمَّا ثَبَتَ وُجُوبُ الْجِزْيَةِ عَلَى بَعْضِهِمْ وَجَبَ الْقَوْلُ بِهِ فِي حَقِّ الْكُلِّ ضَرُورَةَ أَنَّهُ لَا قَائِلَ بِالْفَرْقِ. وَأَمَّا النَّصَارَى: فَهُمْ يَقُولُونَ:
Biz deriz ki: Onlar bu ayetin kapsamına girmezler. Fakat onlara cizyenin vacip kılınması şöyle açıklanır: Onların bir kısmına cizyenin vacip olduğu sabit olunca, aralarında fark gözeten hiçbir kimsenin bulunmaması zorunluluğundan ötürü bu hükmün hepsi hakkında geçerli olduğunu söylemek vacip olmuştur. Hristiyanlara gelince; onlar ise:
بِالْأَبِ وَالِابْنِ وَرُوحِ الْقُدُسِ وَالْحُلُولِ وَالِاتِّحَادِ، وَكُلُّ ذَلِكَ يُنَافِي الْإِلَهِيَّةَ.
Baba, Oğul, Kutsal Ruh, hulûl ve ittihad (Allah'ın yaratılmışla birleşmesi) fikrini savunurlar; bunların tamamı ise ilahlık vasfına zıttır.
فَإِنْ قِيلَ: حَاصِلُ الْكَلَامِ: أَنَّ كُلَّ مَنْ نَازَعَ فِي صِفَةٍ مِنْ صِفَاتِ اللَّهِ، كَانَ مُنْكِرًا لِوُجُودِ اللَّهِ تَعَالَى، وَحِينَئِذٍ يَلْزَمُ أَنْ تَقُولُوا: إِنَّ أَكْثَرَ الْمُتَكَلِّمِينَ مُنْكِرُونَ لِوُجُودِ اللَّهِ تَعَالَى، لِأَنَّ أَكْثَرَهُمْ مُخْتَلِفُونَ فِي صِفَاتِ اللَّهِ تَعَالَى أَلَا تَرَى أَنَّ أَهْلَ السُّنَّةِ اخْتَلَفُوا اخْتِلَافًا شَدِيدًا فِي هَذَا الْبَابِ، فَالْأَشْعَرِيُّ أَثْبَتَ الْبَقَاءَ صِفَةً، وَالْقَاضِي أَنْكَرَهُ، وَعَبْدُ اللَّه بْنُ سَعِيدٍ أَثْبَتَ الْقِدَمَ صِفَةً، وَالْبَاقُونَ أَنْكَرُوهُ، وَالْقَاضِي أَثْبَتَ إِدْرَاكَ الطُّعُومِ، وَإِدْرَاكَ الرَّوَائِحِ، وَإِدْرَاكَ الْحَرَارَةِ وَالْبُرُودَةِ، وَهِيَ الَّتِي تُسَمَّى فِي حَقِّ الْبَشَرِ بِإِدْرَاكِ الشَّمِّ وَالذَّوْقِ وَاللَّمْسِ، وَالْأُسْتَاذُ أَبُو إِسْحَاقَ أَنْكَرَهُ، وَأَثْبَتَ الْقَاضِي لِلصِّفَاتِ السَّبْعِ أَحْوَالًا سَبْعَةً مُعَلَّلَةً بِتِلْكَ الصِّفَاتِ، وَنُفَاةُ الْأَحْوَالِ أَنْكَرُوهُ، وَعَبْدُ اللَّه بْنُ سَعِيدٍ زَعَمَ أَنَّ كَلَامَ اللَّهِ في الأول مَا كَانَ أَمْرًا وَلَا نَهْيًا وَلَا خَبَرًا، ثُمَّ صَارَ ذَلِكَ فِي الْإِنْزَالِ، وَالْبَاقُونَ أَنْكَرُوهُ، وَقَوْمٌ مِنْ قُدَمَاءِ الْأَصْحَابِ أَثْبَتُوا لِلَّهِ خَمْسَ كَلِمَاتٍ، فِي الْأَمْرِ، وَالنَّهْيِ، وَالْخَبَرِ، وَالِاسْتِخْبَارِ، وَالنِّدَاءِ، وَالْمَشْهُورُ أَنَّ كَلَامَ اللَّهِ تَعَالَى وَاحِدٌ، وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّ خِلَافَ الْمَعْلُومِ هَلْ هُوَ مَقْدُورٌ أَمْ لَا؟ فَثَبَتَ بِهَذَا حُصُولُ الِاخْتِلَافِ بَيْنَ أَصْحَابِنَا فِي صِفَاتِ اللَّهِ تَعَالَى مِنْ هَذِهِ الْوُجُوهِ الْكَثِيرَةِ، وَأَمَّا اخْتِلَافَاتُ الْمُعْتَزِلَةِ وَسَائِرِ الْفِرَقِ فِي صِفَاتِ اللَّهِ تَعَالَى، فَأَكْثَرُ مِنْ أَنْ يُمْكِنَ ذِكْرُهُ فِي مَوْضِعٍ وَاحِدٍ.
Eğer: "Sözün özü şudur: Allah'ın sıfatlarından bir sıfatta ihtilaf eden herkes, Allah Teâlâ'nın varlığını inkâr etmiş olur; bu durumda kelamcıların çoğunun Allah Teâlâ'nın varlığını inkâr ettiğini söylemeniz gerekir. Çünkü onların çoğu Allah Teâlâ'nın sıfatları konusunda ihtilaf etmiştir. Görmez misin ki Ehl-i Sünnet bu konuda şiddetli bir şekilde ihtilaf etmiştir: el-Eş'arî bekāyı bir sıfat olarak ispat etmiş, Kādî [Ebû Bekir el-Bâkıllânî] bunu reddetmiştir. Abdullah b. Saîd [el-Küllâbî] kıdemi bir sıfat olarak ispat etmiş, diğerleri bunu reddetmiştir. Kādî tatları idrak etmeyi, kokuları idrak etmeyi, sıcaklık ve soğukluğu idrak etmeyi —ki bunlar beşer hakkında koklama, tatma ve dokunma idraki olarak adlandırılır— [Allah hakkında] ispat etmiş, Üstat Ebû İshak [el-İsferâyînî] bunu reddetmiştir. Kādî, yedi sıfat için bu sıfatlarla illetlendirilmiş yedi ahvâl ispat etmiş, ahvâli nefyedenler ise bunu reddetmiştir. Abdullah b. Saîd, Allah'ın kelamının ezelde emir, nehiy ve haber olmadığını, bunların indirilme esnasında bu hale geldiğini ileri sürmüş, diğerleri bunu reddetmiştir. Bizim mezhep arkadaşlarımızın öncekilerinden bir topluluk Allah için emir, nehiy, haber, istihbar (soru) ve nida olmak üzere beş kelime ispat etmişlerdir; meşhur olan ise Allah Teâlâ'nın kelamının tek bir şey olduğudur. Yine [Allah'ın ezelde bildiğinin] hilafının [gerçekleşmesinin] O'nun kudreti dahilinde olup olmadığı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Böylece mezhep arkadaşlarımız arasında Allah Teâlâ'nın sıfatları konusunda bu pek çok yönden ihtilafın bulunduğu sabit olmuştur. Mu'tezile'nin ve diğer fırkaların Allah Teâlâ'nın sıfatları konusundaki ihtilafları ise tek bir yerde zikredilemeyecek kadar çoktur.
إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِمَّا أَنْ يَكُونَ الِاخْتِلَافُ فِي الصِّفَاتِ مُوجِبًا إِنْكَارَ الذَّاتِ أَوْ لَا يُوجِبُ ذَلِكَ؟ فَإِنْ أَوْجَبَهُ لَزِمَ فِي أَكْثَرِ فِرَقِ الْمُسْلِمِينَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُمْ أَنْكَرُوا الْإِلَهَ، وَإِنْ لَمْ يُوجِبْ ذَلِكَ لَمْ يَلْزَمْ مِنْ ذَهَابِ بَعْضِ الْيَهُودِ وَذَهَابِ النَّصَارَى إِلَى الْحُلُولِ وَالِاتِّحَادِ كَوْنُهُمْ مُنْكِرِينَ لِلْإِيمَانِ باللَّه، وَأَيْضًا فَمَذْهَبُ النَّصَارَى أَنَّ أُقْنُومَ الْكَلِمَةِ حَلَّ فِي عِيسَى، وَحَشْوِيَّةُ الْمُسْلِمِينَ يَقُولُونَ: إِنَّ مَنْ قَرَأَ/ كَلَامَ اللَّهِ فَالَّذِي يَقْرَؤُهُ هُوَ عَيْنُ كَلَامِ تَعَالَى، وَكَلَامُ اللَّهِ تَعَالَى مَعَ أَنَّهُ صِفَةُ اللَّهِ يَدْخُلُ فِي لِسَانِ هَذَا الْقَارِئِ وَفِي لِسَانِ جَمِيعِ الْقُرَّاءِ، وَإِذَا كُتِبَ كَلَامُ اللَّهِ فِي جِسْمٍ فَقَدْ حَلَّ كَلَامُ اللَّهِ تَعَالَى فِي ذَلِكَ الْجِسْمِ فَالنَّصَارَى إِنَّمَا أَثْبَتُوا الْحُلُولَ وَالِاتِّحَادَ فِي حَقِّ عِيسَى. وَأَمَّا هَؤُلَاءِ الْحَمْقَى فَأَثْبَتُوا كَلِمَةَ اللَّهِ فِي كُلِّ إِنْسَانٍ قَرَأَ الْقُرْآنَ، وَفِي كُلِّ جِسْمٍ كُتِبَ فِيهِ الْقُرْآنُ، فَإِنْ صَحَّ فِي حَقِّ النَّصَارَى أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ باللَّه بِهَذَا السَّبَبِ، وَجَبَ أَنْ يَصِحَّ فِي حَقِّ هَؤُلَاءِ الْحُرُوفِيَّةِ وَالْحُلُولِيَّةِ أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ باللَّه، فَهَذَا تَقْرِيرُ هَذَا السُّؤَالِ.
Bu durum sabit olduğuna göre deriz ki: Sıfatlardaki ihtilaf ya Zât'ı inkâr etmeyi gerektirir ya da gerektirmez. Şayet gerektiriyorsa, Müslüman fırkaların çoğu hakkında ilahı inkâr ettiklerini söylemek gerekir. Şayet bunu gerektirmiyorsa, bazı Yahudilerin ve Hristiyanların hulûl ve ittihada kail olmalarından ötürü onların Allah'a imanı inkâr etmiş olmaları gerekmez. Ayrıca Hristiyanların mezhebi, Kelime uknumunun İsa'ya hulûl ettiği yönündedir; Müslümanların Haşviyye fırkası ise şöyle demektedir: Bir kimse Allah'ın kelamını okuduğunda, onun okuduğu şey bizzat Allah Teâlâ'nın kelamıdır ve Allah Teâlâ'nın kelamı O'nun sıfatı olmakla birlikte bu okuyucunun diline ve bütün okuyucuların dillerine girer; Allah'ın kelamı bir cisme yazıldığında da Allah Teâlâ'nın kelamı o cisme hulûl etmiş olur. Hristiyanlar hulûl ve ittihadı sadece İsa hakkında kabul etmişlerdir. Bu ahmaklar ise Allah'ın kelimesini Kur'an okuyan her insanda ve Kur'an'ın yazıldığı her cisimde kabul etmişlerdir. Şayet bu sebepten ötürü Hristiyanlar hakkında Allah'a inanmadıkları hükmü doğru oluyorsa, bu Hurûfiyye ve Hulûliyye hakkında da Allah'a inanmadıkları hükmünün doğru olması gerekir. İşte bu sorunun takriri böyledir" denilirse,
وَالْجَوَابُ: أَنَّ الدَّلِيلَ دَلَّ عَلَى أَنَّ مَنْ قَالَ إِنَّ الْإِلَهَ جِسْمٌ فَهُوَ مُنْكِرٌ لِلْإِلَهِ تَعَالَى، وَذَلِكَ لِأَنَّ إِلَهَ الْعَالَمِ مَوْجُودٌ لَيْسَ بِجِسْمٍ وَلَا حَالٍّ فِي الْجِسْمِ، فَإِذَا أَنْكَرَ الْمُجَسِّمُ هَذَا الْمَوْجُودَ فَقَدْ أَنْكَرَ ذَاتَ الْإِلَهِ تَعَالَى، فَالْخِلَافُ بَيْنَ الْمُجَسِّمِ وَالْمُوَحِّدِ لَيْسَ فِي الصِّفَةِ، بَلْ فِي الذَّاتِ، فَصَحَّ فِي الْمُجَسِّمِ أَنَّهُ لَا يُؤْمِنُ باللَّه أَمَّا الْمَسَائِلُ الَّتِي حَكَيْتُمُوهَا فَهِيَ اخْتِلَافَاتٌ فِي الصِّفَةِ، فَظَهَرَ الْفَرْقُ. وَأَمَّا إِلْزَامُ مَذْهَبِ الْحُلُولِيَّةِ وَالْحُرُوفِيَّةِ، فَنَحْنُ نُكَفِّرُهُمْ قَطْعًا،
Cevap şudur: Delil, ilahın bir cisim olduğunu söyleyen kimsenin Allah Teâlâ'yı inkâr etmiş olduğuna delalet etmiştir. Çünkü âlemin ilahı cisim olmayan ve cisme hulûl etmeyen bir varlıktır. Mücessime (cisim kabul eden) bu varlığı inkâr edince, bizzat Allah Teâlâ'nın Zât'ını inkâr etmiş olur. Dolayısıyla mücessim ile muvahhid arasındaki ihtilaf sıfatta değil, bizzat Zât hakkındadır; bu yüzden mücessimin Allah'a inanmadığı hükmü doğru olmuştur. Sizin naklettiğiniz meselelere gelince, bunlar sıfat konusundaki ihtilaflardır; böylece fark ortaya çıkmıştır. Hulûliyye ve Hurûfiyye mezhebinin [örnek getirilerek] ilzam edilmesine gelince; biz onları kesin olarak tekfir ederiz.
فَإِنَّهُ تَعَالَى كَفَّرَ النَّصَارَى بِسَبَبِ أَنَّهُمُ اعْتَقَدُوا حُلُولَ كَلِمَةِ اللَّهِ فِي عِيسَى وَهَؤُلَاءِ اعْتَقَدُوا حُلُولَ كَلِمَةِ اللَّهِ فِي أَلْسِنَةِ جَمِيعِ مَنْ قَرَأَ الْقُرْآنَ، وَفِي جَمِيعِ الْأَجْسَامِ الَّتِي كُتِبَ فِيهَا الْقُرْآنُ، فَإِذَا كَانَ الْقَوْلُ بِالْحُلُولِ فِي حَقِّ الذَّاتِ الْوَاحِدَةِ يُوجِبُ التَّكْفِيرَ، فَلِأَنْ يَكُونَ الْقَوْلُ بِالْحُلُولِ فِي حَقِّ جَمِيعِ الْأَشْخَاصِ وَالْأَجْسَامِ مُوجِبًا لِلْقَوْلِ بِالتَّكْفِيرِ كَانَ أَوْلَى.
Zira Allah Teâlâ, Hristiyanları Allah'ın kelimesinin İsa'ya hulûl ettiğine inandıkları için tekfir etmiştir. Bunlar ise Allah'ın kelimesinin Kur'an okuyan herkesin diline ve Kur'an'ın yazıldığı bütün cisimlere hulûl ettiğine inanmışlardır. Tek bir zât hakkında hulûle kail olmak tekfiri gerektiriyorsa, bütün şahıslar ve cisimler hakkında hulûle kail olmanın tekfir edilmeyi gerektirmesi evleviyetle geçerlidir.
وَالصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: مِنْ صِفَاتِهِمْ أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْيَوْمِ الْآخِرِ.
Onların sıfatlarından ikincisi: Ahiret gününe inanmamalarıdır.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْمَنْقُولَ عَنِ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى: إِنْكَارُ الْبَعْثِ الْجُسْمَانِيِّ، فَكَأَنَّهُمْ يَمِيلُونَ إِلَى الْبَعْثِ الرُّوحَانِيِّ.
Bil ki Yahudi ve Hristiyanlardan nakledilen görüş, cismani dirilişi inkâr etmeleridir; onlar sanki sadece ruhani dirilişe meyletmektedirler.
وَاعْلَمْ أَنَّا بَيَّنَّا فِي هَذَا الْكِتَابِ أَنْوَاعَ السَّعَادَاتِ وَالشَّقَّاوَاتِ الرُّوحَانِيَّةِ، وَدَلَّلْنَا عَلَى صِحَّةِ الْقَوْلِ بِهَا وَبَيَّنَّا دَلَالَةَ الْآيَاتِ الْكَثِيرَةِ عَلَيْهَا، إِلَّا أَنَّا مَعَ ذَلِكَ نُثْبِتُ السَّعَادَاتِ وَالشَّقَّاوَاتِ الْجُسْمَانِيَّةَ، وَنَعْتَرِفُ بِأَنَّ اللَّهَ يَجْعَلُ أَهْلَ الْجَنَّةِ، بِحَيْثُ يَأْكُلُونَ وَيَشْرَبُونَ، وَبِالْجَوَارِي يَتَمَتَّعُونَ، وَلَا شَكَّ أَنَّ مَنْ أَنْكَرَ الْحَشْرَ وَالْبَعْثَ الْجُسْمَانِيَّ، فَقَدْ أَنْكَرَ صَرِيحَ الْقُرْآنِ، وَلَمَّا كَانَ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى مُنْكِرِينَ لِهَذَا الْمَعْنَى، ثَبَتَ كَوْنُهُمْ مُنْكِرِينَ لِلْيَوْمِ الْآخِرِ.
Bil ki biz bu kitapta ruhani mutluluk ve bedbahtlık çeşitlerini açıkladık, buna kail olmanın doğruluğuna deliller getirdik ve pek çok ayetin buna delalet ettiğini beyan ettik. Ancak biz bununla birlikte cismani saadetleri ve şekavetleri de kabul ederiz; Allah'ın, cennet ehlini yiyip içecekleri ve cariyelerle zevk sürecekleri bir halde kılacağını ikrar ederiz. Şüphe yok ki cismani haşr ve dirilişi inkâr eden kimse, Kur'an'ın sarih nassını inkâr etmiş olur. Yahudiler ve Hristiyanlar bu manayı inkâr ettikleri için, onların ahiret gününü inkâr ettikleri sabit olmuştur.
الصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: مِنْ صِفَاتِهِمْ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ لَا يُحَرِّمُونَ مَا حُرِّمَ فِي الْقُرْآنِ وَسُنَّةِ الرَّسُولِ. وَالثَّانِي: قَالَ أَبُو رَوْقٍ: لَا يَعْمَلُونَ بِمَا فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ، بَلْ حَرَّفُوهُمَا وَأَتَوْا بِأَحْكَامٍ كَثِيرَةٍ مِنْ قِبَلِ أَنْفُسِهِمْ.
Onların sıfatlarından üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { وَلا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ } “Allah'ın ve Elçisi'nin haram kıldığını haram saymayan” kavlidir. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Onlar Kur'an'da ve Resul'ün sünnetinde haram kılınanları haram saymazlar. İkincisi: Ebû Ravk şöyle demiştir: Tevrat ve İncil'de bulunanlarla amel etmezler; bilakis o ikisini tahrif etmişler ve kendi taraflarından birçok hüküm uydurmuşlardır.
الصِّفَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: وَلا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ يُقَالُ: فُلَانٌ يَدِينُ بِكَذَا، إِذَا اتَّخَذَهُ دِينًا فَهُوَ مُعْتَقَدُهُ، فَقَوْلُهُ: وَلا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ أَيْ لَا يَعْتَقِدُونَ فِي صِحَّةِ دِينِ/ الْإِسْلَامِ الَّذِي هُوَ الدِّينُ الْحَقُّ، وَلَمَّا ذَكَرَ تَعَالَى هَذِهِ الصِّفَاتِ الْأَرْبَعَةَ قَالَ: مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ فَبَيَّنَ بِهَذَا أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْمَوْصُوفِينَ بِهَذِهِ الصِّفَاتِ الْأَرْبَعَةِ مَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ، وَالْمَقْصُودُ تَمْيِيزُهُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ فِي الْحُكْمِ، لِأَنَّ الْوَاجِبَ فِي الْمُشْرِكِينَ الْقِتَالُ أَوِ الْإِسْلَامُ، وَالْوَاجِبُ فِي أَهْلِ الْكِتَابِ الْقِتَالُ أَوِ الْإِسْلَامُ أَوِ الْجِزْيَةُ.
Dördüncü sıfat: O'nun: { وَلا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } “Kendilerine kitap verilenlerden... ve hak dini din edinmeyen” kavlidir. Bir kimse bir şeyi din edindiğinde ve onun inancı o olduğunda Arapçada: «فلان يدين بكذا» (Falan kişi şunu din edindi) denilir. Dolayısıyla: { وَلا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ } kavli, hak din olan İslam dininin sıhhatine inanmazlar demektir. Allah Teâlâ bu dört sıfatı zikredince: { مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } “kendilerine kitap verilenlerden” buyurmuştur. Böylece bu dört sıfatla nitelenenlerden maksadın Ehl-i Kitap olan kimseler olduğunu açıklamıştır. Maksat, hüküm bakımından onları müşriklerden ayırt etmektir; çünkü müşrikler hakkında vacip olan [hüküm] savaş veya İslam'dır; Ehl-i Kitap hakkında vacip olan ise savaş, İslam veya cizyedir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صاغِرُونَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صاغِرُونَ } “boyun eğip kendi elleriyle cizyeyi verinceye kadar” buyurmuştur. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: الْجِزْيَةُ هِيَ مَا يُعْطِي الْمَعَاهَدُ عَلَى عَهْدِهِ، وَهِيَ فِعْلَةٌ مِنْ جَزَى يَجْزِي إِذَا قَضَى مَا عَلَيْهِ، وَاخْتَلَفُوا فِي قَوْلِهِ: عَنْ يَدٍ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» قَوْلُهُ: عَنْ يَدٍ إِمَّا أَنْ يُرَادَ بِهِ يَدُ الْمُعْطِي أَوْ يَدُ الْآخِذِ، فَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ بِهِ الْمُعْطِيَ، فَفِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ عَنْ يَدٍ مُؤَاتِيَةٍ غَيْرِ مُمْتَنِعَةٍ، لِأَنَّ مَنْ أَبَى وَامْتَنَعَ لَمْ يُعْطِ يَدَهُ بِخِلَافِ الْمُطِيعِ الْمُنْقَادِ، وَلِذَلِكَ يُقَالُ: أَعْطَى يَدَهُ إِذَا انْقَادَ وَأَطَاعَ، أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِهِمْ نَزَعَ يَدَهُ عَنِ الطَّاعَةِ، كَمَا يُقَالُ: خَلَعَ رِبْقَةَ الطَّاعَةِ مِنْ عُنُقِهِ. وَثَانِيهِمَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ حَتَّى يُعْطُوهَا عَنْ يَدٍ إِلَى يَدٍ نَقْدًا غَيْرَ نَسِيئَةٍ وَلَا مَبْعُوثًا عَلَى يَدِ أَحَدٍ، بَلْ عَلَى يَدِ الْمُعْطِي إِلَى يَدِ الْآخِذِ. وَأَمَّا إِذَا كَانَ الْمُرَادُ يَدَ الْآخِذِ فَفِيهِ أَيْضًا وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ قَاهِرَةٍ مُسْتَوْلِيَةٍ لِلْمُسْلِمِينَ عَلَيْهِمْ كَمَا تَقُولُ:
Birinci Mesele: el-Vâhidî şöyle demiştir: Cizye (الْجِزْيَة), muâhedin (antlaşmalının) antlaşması karşılığında verdiği şeydir; bir kimse üzerine düşeni ödediğinde kullanılan Cezâ-Yeczî (جَزَى يَجْزِي) fiilinden «fi'le» (فِعْلَة) veznindedir. Ayette geçen: { عَنْ يَدٍ } kavlinde ihtilaf etmişlerdir. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: O'nun: { عَنْ يَدٍ } sözüyle ya verenin eli ya da alanın eli kastedilmiştir. Şayet bununla verenin [eli] kastedilmişse bunda iki vecih vardır: Birincisi: Maksadın direnmeden, boyun eğen bir elden [verilmesi] olmasıdır; çünkü direnen ve kaçınan kimse, itaatkar ve boyun eğenin aksine elini vermez. Bu sebeple bir kimse boyun eğip itaat ettiğinde «أَعْطَى يَدَهُ» (elini verdi) denilir. Nitekim: "İtaatten elini çekti" sözünü görmez misin? Bu, kişinin boynundan itaat halkasını çıkarması gibi kullanılır. İkincisi: Maksadın, veresiye değil peşin olarak ve bir başkasının eliyle gönderilmeyip, bizzat verenin elinden alanın eline elden ele vermeleri olmasıdır. Şayet bununla alanın eli kastedilmişse, bunda da iki vecih vardır: Birincisi: Maksadın, tıpkı senin:
الْيَدُ فِي هَذَا لِفُلَانٍ. وَثَانِيهِمَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ عَنْ إِنْعَامٍ عَلَيْهِمْ، لِأَنَّ قَبُولَ الْجِزْيَةِ مِنْهُمْ وَتَرْكَ أَرْوَاحِهِمْ عَلَيْهِمْ نِعْمَةٌ عَظِيمَةٌ.
«الْيَدُ فِي هَذَا لِفُلَانٍ» (Bu hususta el/üstünlük falanındır) demen gibi, Müslümanların onlar üzerindeki kahredici ve galebe çalmış eli/gücü karşılığında cizyeyi vermeleri olmasıdır. İkincisi: Maksadın onlara yapılan bir iyilik/nimet karşılığı (an in'âmin aleyhim) olmasıdır; zira onlardan cizyenin kabul edilip canlarının bağışlanması büyük bir nimettir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَهُمْ صاغِرُونَ فَالْمَعْنَى أَنَّ الْجِزْيَةَ تُؤْخَذُ مِنْهُمْ عَلَى الصَّغَارِ وَالذُّلِّ وَالْهَوَانِ بِأَنْ يَأْتِيَ بِهَا بِنَفْسِهِ مَاشِيًا غَيْرَ رَاكِبٍ، وَيُسَلِّمَهَا وَهُوَ قَائِمٌ وَالْمُتَسَلِّمُ جَالِسٌ وَيُؤْخَذُ بِلِحْيَتِهِ، فَيُقَالُ لَهُ: أَدِّ الْجِزْيَةَ وَإِنْ كَانَ
Allah Teâlâ'nın: { وَهُمْ صاغِرُونَ } “onlar boyun eğmiş oldukları halde” kavline gelince; mana şudur: Cizye onlardan küçülme, zillet ve hakaretle alınır; şöyle ki cizyeyi binekli olarak değil bizzat yürüyerek kendisi getirir, kendisi ayakta teslim alan ise oturur vaziyette iken teslim eder, sakalından tutulur ve
يُؤَدِّيهَا وَيُزَجُّ فِي قَفَاهُ، فَهَذَا مَعْنَى الصَّغَارِ. وقيل: معنى الصغار هاهنا هُوَ نَفْسُ إِعْطَاءِ الْجِزْيَةِ، وَلِلْفُقَهَاءِ أَحْكَامٌ كَثِيرَةٌ مِنْ تَوَابِعِ الذُّلِّ وَالصَّغَارِ مَذْكُورَةٌ فِي كُتُبِ الْفِقْهِ.
onu ödediği halde kendisine: "Cizyeyi öde!" denilir ve ensesine vurulur; işte küçülmenin (sagâr) manası budur. Şöyle de denilmiştir: Buradaki küçülmenin manası, bizzat cizyenin verilmesidir. Fakihlerin zillet ve küçülmenin gereklerine dair fıkıh kitaplarında zikredilmiş pek çok hükümleri bulunmaktadır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي شَيْءٍ مِنْ أَحْكَامِ هَذِهِ الْآيَةِ.
İkinci Mesele: Bu ayetin hükümlerinden bir kısmı hakkındadır.
الْحُكْمُ الْأَوَّلُ اسْتَدْلَلْتُ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْمُسْلِمَ لَا يُقْتَلُ بِالذِّمِّيِّ وَالْوَجْهُ فِي تَقْرِيرِهِ أَنَّ قَوْلَهُ: «قَاتِلُوهُمْ» يَقْتَضِي إِيجَابَ مُقَاتَلَتِهِمْ، وَذَلِكَ مُشْتَمِلٌ عَلَى إِبَاحَةِ قَتْلِهِمْ وَعَلَى عَدَمِ وُجُوبِ الْقِصَاصِ بِسَبَبِ قَتْلِهِمْ، فَلَمَّا قَالَ: حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صاغِرُونَ عَلِمْنَا أَنَّ مَجْمُوعَ هَذِهِ الْأَحْكَامِ قَدِ انْتَهَتْ عِنْدَ إِعْطَاءِ الْجِزْيَةِ، وَيَكْفِي فِي انْتِهَاءِ الْمَجْمُوعِ ارْتِفَاعُ أَحَدِ أَجْزَائِهِ، فَإِذَا ارْتَفَعَ وُجُوبُ قَتْلِهِ وَإِبَاحَةُ دَمِهِ، فَقَدِ ارْتَفَعَ ذَلِكَ الْمَجْمُوعُ، وَلَا حَاجَةَ فِي ارْتِفَاعِ الْمَجْمُوعِ إِلَى ارْتِفَاعِ جَمِيعِ أَجْزَاءِ الْمَجْمُوعِ.
Birinci Hüküm: Ben bu ayetle, Müslümanın zimmîye karşılık öldürülemeyeceğine istidlal ettim. Bunun izah ve takriri şöyledir: O'nun «Onlarla savaşın» kavli, onlarla savaşmanın vacip olmasını iktiza eder; bu ise onların öldürülmesinin mubah kılınmasını ve öldürülmelerinden ötürü kısasın vacip olmamasını içerir. Allah Teâlâ: { حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صاغِرُونَ } “boyun eğip kendi elleriyle cizyeyi verinceye kadar” buyurunca bildik ki bu hükümlerin mecmuu cizyenin verilmesiyle son bulmuştur. Mecmuun son bulması için parçalarından birinin kalkması yeterlidir. Binaenaleyh onun öldürülmesinin vacipliği ve kanının mubahlığı ortadan kalkınca o mecmu kalkmış olur ve mecmuun kalkması için mecmuun bütün cüzlerinin kalkmasına ihtiyaç yoktur.
إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَوْلُهُ: قاتلوا الموصوفين مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ يَدُلُّ عَلَى عَدَمِ وُجُوبِ الْقِصَاصِ بِقَتْلِهِمْ وَقَوْلُهُ: حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ لَا يُوجِبُ ارْتِفَاعَ ذَلِكَ الْحُكْمِ، لِأَنَّهُ كَفَى فِي انْتِهَاءِ ذَلِكَ الْمَجْمُوعِ انْتِهَاءُ أَحَدِ أَجْزَائِهِ وَهُوَ وُجُوبُ قَتْلِهِمْ، فَوَجَبَ أَنْ يَبْقَى بَعْدَ أَدَاءِ الْجِزْيَةِ عَدَمُ وُجُوبِ الْقِصَاصِ كَمَا كَانَ.
Bu sabit olunca deriz ki: O'nun: Ehl-i Kitap'tan bu vasıfları taşıyanlarla savaşın emri, onların öldürülmesinden ötürü kısasın vacip olmadığına delalet eder. O'nun: { حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ } “cizyeyi verinceye kadar” kavli ise o hükmün [kısasın vacip olmamasının] kalkmasını gerektirmez; çünkü o mecmuun son bulması için parçalarından birinin, yani onların öldürülmesinin vacip oluşunun son bulması kafi gelmiştir. Dolayısıyla cizyenin ödenmesinden sonra da kısasın vacip olmayışı hükmünün eskiden olduğu gibi devam etmesi vacip olur.
الْحُكْمُ الثَّانِي الْكُفَّارُ فَرِيقَانِ، فَرِيقٌ عَبْدَةُ الْأَوْثَانِ وَعَبَدَةُ مَا اسْتَحْسَنُوا، فَهَؤُلَاءِ لَا يُقَرُّونَ عَلَى دِينِهِمْ بِأَخْذِ الْجِزْيَةِ، وَيَجِبُ قِتَالُهُمْ حَتَّى يَقُولُوا لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّه، وَفَرِيقٌ هُمْ أَهْلُ الْكِتَابِ، وَهُمُ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى وَالسَّامِرَةُ وَالصَّابِئُونَ، وَهَذَانَ الصِّنْفَانِ سَبِيلُهُمْ فِي أَهْلِ الْكِتَابِ سَبِيلُ أَهْلِ الْبِدَعِ فِينَا، وَالْمَجُوسُ أَيْضًا سَبِيلُهُمْ سَبِيلُ أَهْلِ الْكِتَابِ،
İkinci Hüküm: Kafirler iki fırkadır: Bir fırka putlara ve güzel gördükleri şeylere tapanlardır; bunlar cizye alınarak dinleri üzere bırakılmazlar ve «Lâ ilâhe illallâh» deyinceye kadar onlarla savaşılması vaciptir. Diğer fırka ise Ehl-i Kitap'tır; onlar da Yahudiler, Hristiyanlar, Sâmirîler ve Sâbiîlerdir. Bu son iki zümrenin Ehl-i Kitap içindeki durumu, bizim aramızdaki bidat ehlinin durumu gibidir. Mecusilerin durumu da Ehl-i Kitap'ın durumu gibidir;
لِقَوْلِهِ ﵇: «سُنُّوا بِهِمْ سُنَّةَ أَهْلِ الْكِتَابِ»
çünkü Peygamber (aleyhisselâm): “Onlara Ehl-i Kitap muamelesi yapınız” buyurmuştur.
وَرُوِيَ أَنَّهُ ﷺ أَخَذَ الْجِزْيَةَ مِنْ مَجُوسِ هَجَرَ،
Rivayet edildiğine göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Hecer mecusilerinden cizye almıştır.
فَهَؤُلَاءِ يَجِبُ قِتَالُهُمْ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ وَيُعَاهِدُوا الْمُسْلِمِينَ عَلَى أَدَاءِ الْجِزْيَةِ، وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّهُ لَا تُؤْخَذُ الْجِزْيَةُ إِلَّا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ الصِّفَاتِ الْأَرْبَعَةَ، وَهِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: قاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَلا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَلا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صاغِرُونَ قَيَّدَهُمْ بِكَوْنِهِمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَهُوَ قَوْلُهُ: مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَإِثْبَاتُ ذَلِكَ الحكم في غير هم يَقْتَضِي إِلْغَاءَ هَذَا الْقَيْدِ الْمَنْصُوصِ عَلَيْهِ وَأَنَّهُ لَا يَجُوزُ.
İşte bunlarla, cizyeyi verinceye ve cizyeyi ödeme hususunda Müslümanlarla ahitleşinceye kadar savaşmak vaciptir. Cizyenin ancak Ehl-i Kitap'tan alınacağını söylememizin sebebi şudur: Zira Allah Teâlâ dört sıfatı zikredince —ki bu Allah Teâlâ'nın: { قاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَلا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَلا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صاغِرُونَ } kavlidir— onları Ehl-i Kitap'tan olmakla kayıtlamıştır; bu da O'nun: { مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } “Kendilerine kitap verilenlerden” kavlidir. Bu hükmü onların dışındakiler hakkında sabit kılmak, nassla belirtilmiş bu kaydı ilga etmeyi gerektirir ki bu da caiz değildir.
الْحُكْمُ الثَّالِثُ فِي قَدْرِ الْجِزْيَةِ.
Üçüncü Hüküm: Cizyenin miktarı hakkındadır.
قَالَ أَنَسٌ: قَسَمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَلَى كُلِّ مُحْتَلِمٍ دِينَارًا، وَقَسَمَ عُمَرُ عَلَى الْفُقَرَاءِ مِنْ أَهْلِ الذِّمَّةِ اثْنَيْ عشر درهما، وعلى الأوسط أَرْبَعَةً وَعِشْرِينَ، وَعَلَى أَهْلِ الثَّرْوَةِ ثَمَانِيَةً وَأَرْبَعِينَ.
Enes şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) büluğ çağına ermiş her kişi üzerine bir dinar takdir etti. Ömer ise zımmîlerin fakirlerine on iki dirhem, orta hallilerine yirmi dört [dirhem], zenginlerine ise kırk sekiz [dirhem] takdir etti.
قَالَ أَصْحَابُنَا: وَأَقَلُّ الْجِزْيَةِ دِينَارٌ، وَلَا يُزَادُ عَلَى الدِّينَارِ إِلَّا بِالتَّرَاضِي، فَإِذَا رَضُوا وَالْتَزَمُوا الزِّيَادَةَ ضَرَبْنَا عَلَى الْمُتَوَسِّطِ دِينَارَيْنِ، وَعَلَى الْغَنِيِّ أَرْبَعَةَ دَنَانِيرَ، وَالدَّلِيلُ عَلَى مَا ذَكَرْنَا: أَنَّ الْأَصْلَ تَحْرِيمُ أَخْذِ مَالِ الْمُكَلَّفِ إِلَّا أَنَّ قَوْلَهُ: حَتَّى يُعْطُوا
Bizim mezhep arkadaşlarımız şöyle demişlerdir: Cizyenin en azı bir dinardır ve karşılıklı rıza olmaksızın bir dinarın üzerine çıkılamaz. Şayet razı olur ve fazlalığı taahhüt ederlerse, orta halliye iki dinar, zengine ise dört dinar koyarız. Zikrettiğimiz bu hususun delili şudur: Asıl olan, mükellefin malını almanın haram olmasıdır. Ancak O'nun: { حَتَّى يُعْطُوا }
الْجِزْيَةَ
{ الْجِزْيَةَ } “cizyeyi verinceye kadar”
يَدُلُّ عَلَى أَخْذِ شَيْءٍ، فَهَذَا الَّذِي قُلْنَاهُ هُوَ الْقَدْرُ الْأَقَلُّ، فَيَجُوزُ أَخْذُهُ وَالزَّائِدُ عَلَيْهِ لَمْ يَدُلَّ عَلَيْهِ لَفْظُ الْجِزْيَةِ وَالْأَصْلُ فِيهِ الْحُرْمَةُ، فَوَجَبَ أَنْ يَبْقَى عَلَيْهَا.
kavli bir şey almayı ifade eder. Bizim söylediğimiz bu miktar en az miktardır; dolayısıyla bunu almak caizdir. Bundan fazlasına ise cizye lafzı delalet etmemektedir ve onda asıl olan haramlıktır; binaenaleyh o haramlık üzere kalması vacip olmuştur.
الْحُكْمُ الرَّابِعُ تُؤْخَذُ الْجِزْيَةُ عِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي أَوَّلِ السَّنَةِ، وَعِنْدَ الشَّافِعِيِّ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي آخِرِهَا.
Dördüncü Hüküm: Cizye Ebû Hanîfe'ye (Allah Teâlâ ona rahmet etsin) göre senenin başında, Şâfiî'ye (Allah Teâlâ ona rahmet etsin) göre ise senenin sonunda alınır.
الْحُكْمُ الْخَامِسُ تَسْقُطُ الْجِزْيَةُ بِالْإِسْلَامِ وَالْمَوْتِ عِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀،
Beşinci Hüküm: Ebû Hanîfe'ye (rahmetullâhi aleyh) göre cizye Müslüman olmakla ve ölümle düşer;
لِقَوْلِهِ ﵊: «لَيْسَ عَلَى الْمُسْلِمِ جِزْيَةٌ»
çünkü Peygamber (aleyhisselâm): “Müslümana cizye yoktur” buyurmuştur.
وَعِنْدَ الشَّافِعِيِّ ﵀ لَا تَسْقُطُ.
Şâfiî'ye (rahmetullâhi aleyh) göre ise düşmez.
الْحُكْمُ السَّادِسُ قَالَ أَصْحَابُنَا: هَؤُلَاءِ إِنَّمَا أُقِرُّوا عَلَى دِينِهِمُ الْبَاطِلِ بِأَخْذِ الْجِزْيَةِ حُرْمَةً لِآبَائِهِمُ الَّذِينَ انْقَرَضُوا عَلَى الْحَقِّ مِنْ شَرِيعَةِ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ وَأَيْضًا مَكَّنَّاهُمْ مِنْ أَيْدِيهِمْ، فَرُبَّمَا يَتَفَكَّرُونَ فَيَعْرِفُونَ صِدْقَ مُحَمَّدٍ ﷺ وَنُبُوَّتِهِ، فَأُمْهِلُوا لِهَذَا الْمَعْنَى وَاللَّهُ أعلم. وبقي هاهنا سُؤَالَانِ:
Altıncı Hüküm: Mezhep arkadaşlarımız şöyle demişlerdir: Bunlar cizye alınarak bâtıl dinleri üzere ancak, Tevrat ve İncil şeriatından hak üzere olup vefat etmiş atalarına hürmeten bırakılmışlardır. Bir de onları kendi ellerimiz altında tuttuk; olur ki düşünürler de Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) sıdkını ve nübüvvetini anlarlar. İşte bu manadan ötürü kendilerine mühlet verilmiştir. Doğrusunu Allah bilir. Burada iki soru kalmıştır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: كَانَ ابْنُ الرَّاوِنْدِيِّ يَطْعَنُ فِي الْقُرْآنِ وَيَقُولُ: إِنَّهُ ذَكَرَ فِي تَعْظِيمِ كُفْرِ النَّصَارَى قَوْلَهُ: تَكادُ السَّماواتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبالُ هَدًّا أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمنِ وَلَداً وَما يَنْبَغِي لِلرَّحْمنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَداً [مَرْيَمَ: ٩٠- ٩٢] فَبَيَّنَ أَنَّ إِظْهَارَهُمْ لِهَذَا الْقَوْلِ بَلَغَ إِلَى هَذَا الْحَدِّ، ثُمَّ إِنَّهُ لَمَّا أَخَذَ مِنْهُمْ دِينَارًا وَاحِدًا قَرَّرَهُمْ عَلَيْهِ وَمَا مَنَعَهُمْ مِنْهُ.
Birinci Soru: İbnü'r-Râvendî Kur'an'a dil uzatır ve şöyle derdi: Kur'an, Hristiyanların küfrünün büyüklüğünü belirtme sadedinde: { تَكادُ السَّماواتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبالُ هَدًّا أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمنِ وَلَداً وَما يَنْبَغِي لِلرَّحْمنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَداً } [Meryem 90-92] “Rahmân'a bir çocuk isnat ettiklerinden dolayı neredeyse gökler parçalanacak, yer yarılacak ve dağlar çökecekti! Halbuki Rahmân'a çocuk edinmek yakışmaz” kavlini zikretmiş ve onların bu sözü açığa vurmalarının bu dereceye ulaştığını beyan etmiştir. Sonra onlardan tek bir dinar alınca onları bu hal üzere bırakmış ve onları bundan men etmemiştir.
وَالْجَوَابُ: لَيْسَ الْمَقْصُودُ مِنْ أَخْذِ الْجِزْيَةِ تَقْرِيرُهُ عَلَى الْكُفْرِ، بَلِ الْمَقْصُودُ مِنْهَا حَقْنُ دَمِهِ وَإِمْهَالُهُ مُدَّةً، رَجَاءَ أَنَّهُ رُبَّمَا وَقَفَ فِي هَذِهِ الْمُدَّةِ عَلَى مَحَاسِنِ الْإِسْلَامِ وَقُوَّةِ دَلَائِلِهِ، فَيَنْتَقِلُ مِنَ الْكُفْرِ إِلَى الْإِيمَانِ.
Cevap: Cizye almaktan maksat onu küfrü üzere bırakmak değildir; aksine bundan maksat, belki bu süre zarfında İslam'ın güzelliklerine ve delillerinin kuvvetine vakıf olur da küfürden imana intikal eder ümidiyle onun canını bağışlamak ve ona bir süre mühlet vermektir.
السُّؤَالُ الثَّانِي: هَلْ يَكْفِي فِي حَقْنِ الدَّمِ دَفْعُ الْجِزْيَةِ أَمْ لَا؟
İkinci Soru: Canın bağışlanması konusunda sadece cizye vermek yeterli midir, değil midir?
وَالْجَوَابُ: أَنَّهُ لَا بُدَّ مَعَهُ مِنْ إِلْحَاقِ الذُّلِّ وَالصَّغَارِ لِلْكُفْرِ وَالسَّبَبُ فِيهِ أَنَّ طَبْعَ الْعَاقِلِ يَنْفِرُ عَنْ تَحَمُّلِ الذُّلِّ وَالصَّغَارِ، فَإِذَا أُمْهِلَ الْكَافِرُ مُدَّةً وَهُوَ يُشَاهِدُ عِزَّ الْإِسْلَامِ وَيَسْمَعُ دَلَائِلَ صِحَّتِهِ، وَيُشَاهِدُ الذُّلَّ وَالصَّغَارَ فِي الْكُفْرِ، فَالظَّاهِرُ أَنَّهُ يَحْمِلُهُ ذَلِكَ عَلَى الِانْتِقَالِ إِلَى الْإِسْلَامِ، فَهَذَا هو المقصود من شرع الجزية.
Cevap: Bununla birlikte küfre zillet ve hakaretin iliştirilmesi şarttır. Bunun sebebi şudur: Akıl sahibinin tabiatı zillet ve hakareti yüklenmekten nefret eder. Binaenaleyh kafire bir süre mühlet verildiğinde o, İslam'ın izzetini müşahede eder, sıhhatinin delillerini işitir ve küfürdeki zillet ve hakareti görürse; zahir olan şudur ki bu durum onu İslam'a intikal etmeye sevk eder. İşte cizyenin meşru kılınmasındaki maksat budur.
[سورة التوبة (٩) : آية ٣٠]
[Tevbe Suresi (9): Ayet 30]
وَقالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَقالَتِ النَّصارى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ ذلِكَ قَوْلُهُمْ بِأَفْواهِهِمْ يُضاهِؤُنَ قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّى يُؤْفَكُونَ (٣٠)
{ وَقالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَقالَتِ النَّصارى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ ذلِكَ قَوْلُهُمْ بِأَفْواهِهِمْ يُضاهِؤُنَ قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّى يُؤْفَكُونَ (٣٠) } “Yahudiler: «Üzeyir Allah'ın oğludur» dediler. Hristiyanlar da: «Mesih Allah'ın oğludur» dediler. Bu, onların ağızlarıyla söyledikleri sözleridir. [Bu sözleriyle] kendilerinden önceki inkarcıların sözlerini taklit ediyorlar. Allah onları kahretsin, nasıl da [haktan] döndürülüyorlar! (30)”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَقالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَقالَتِ النَّصارى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ ذلِكَ قَوْلُهُمْ بِأَفْواهِهِمْ] وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: «Yahudiler: Üzeyir Allah'ın oğludur dediler. Hristiyanlar da: Mesih Allah'ın oğludur dediler. Bu, onların ağızlarıyla söyledikleri sözleridir...» kavli hakkında] Bu ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَمَ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ عَلَى الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى بِأَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ باللَّه، شَرَحَ ذَلِكَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَذَلِكَ بِأَنْ نَقَلَ عَنْهُمْ أَنَّهُمْ أَثْبَتُوا للَّه ابْنًا، وَمَنْ جَوَّزَ ذَلِكَ فِي حَقِّ الْإِلَهِ فَهُوَ فِي الْحَقِيقَةِ قد
Birinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ önceki ayette Yahudiler ve Hristiyanların Allah'a inanmadıklarına hükmedince, bunu bu ayette açıklamıştır. Bu da onların Allah'a çocuk isnat ettiklerini nakletmesiyle olmuştur. İlah hakkında bunu caiz gören kimse ise gerçekte
أَنْكَرَ الْإِلَهَ، وَأَيْضًا بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُمْ بِمَنْزِلَةِ الْمُشْرِكِينَ فِي الشِّرْكِ، وَإِنْ كَانَتْ طُرُقُ الْقَوْلِ بِالشِّرْكِ مُخْتَلِفَةً، إِذْ لَا فَرْقَ بَيْنَ مَنْ يَعْبُدُ الصَّنَمَ وَبَيْنَ مَنْ يَعْبُدُ الْمَسِيحَ وَغَيْرَهُ لِأَنَّهُ لَا مَعْنَى لِلشِّرْكِ إِلَّا أَنْ يَتَّخِذَ الْإِنْسَانُ مَعَ اللَّهِ مَعْبُودًا، فَإِذَا حَصَلَ هَذَا الْمَعْنَى فَقَدْ حَصَلَ الشِّرْكُ، بَلْ إِنَّا لَوْ تَأَمَّلْنَا لَعَلِمْنَا أَنَّ كُفْرَ عَابِدِ الْوَثَنِ أَخَفُّ مِنْ كُفْرِ النَّصَارَى، لَأَنَّ عَابِدَ الْوَثَنِ لَا يَقُولُ إِنَّ هَذَا الْوَثَنَ خَالِقُ الْعَالَمِ وَإِلَهُ الْعَالَمِ، بَلْ يُجْرِيهِ مَجْرَى الشَّيْءِ الَّذِي يُتَوَسَّلُ بِهِ إِلَى طَاعَةِ اللَّهِ. أَمَّا النَّصَارَى فَإِنَّهُمْ يُثْبِتُونَ الْحُلُولَ وَالِاتِّحَادَ وَذَلِكَ كُفْرٌ قَبِيحٌ جِدًّا، فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا فَرْقَ بَيْنَ هَؤُلَاءِ الْحُلُولِيَّةِ وَبَيْنَ سَائِرِ الْمُشْرِكِينَ، وَأَنَّهُمْ إِنَّمَا خَصَّهُمْ بِقَبُولِ الْجِزْيَةِ مِنْهُمْ، لِأَنَّهُمْ فِي الظَّاهِرِ أَلْصَقُوا أَنْفُسَهُمْ بموسى وعيسى، وادعى أَنَّهُمْ يَعْمَلُونَ بِالتَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ، فَلِأَجْلِ تَعْظِيمِ هَذَيْنِ الرَّسُولَيْنِ الْمُعَظَّمَيْنِ وَتَعْظِيمِ كِتَابَيْهِمَا وَتَعْظِيمِ أَسْلَافِ هَؤُلَاءِ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى بِسَبَبِ أَنَّهُمْ كَانُوا عَلَى الدِّينِ الْحَقِّ، حَكَمَ اللَّهُ تَعَالَى بِقَبُولِ الْجِزْيَةِ مِنْهُمْ، وَإِلَّا فَفِي الْحَقِيقَةِ لَا فَرْقَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْمُشْرِكِينَ.
ilahı inkâr etmiştir. Ayrıca Allah Teâlâ, şirke kail olma yolları farklı olsa da onların şirk konusunda müşrikler mesabesinde olduğunu beyan etmiştir. Zira puta tapan ile Mesih'e veya başkasına tapan arasında bir fark yoktur; çünkü şirkin anlamı, insanın Allah ile beraber bir mabut edinmesinden başka bir şey değildir. Bu mana gerçekleştiğinde şirk vuku bulmuş olur. Hatta biz etraflıca düşünsek putperestin küfrünün Hristiyanların küfründen daha hafif olduğunu anlarız. Çünkü putperest bu putun âlemin yaratıcısı ve âlemin ilahı olduğunu söylemez; aksine onu Allah'a itaate vesile kılınan bir şey mesabesinde tutar. Hristiyanlar ise hulûl ve ittihadı ispat ederler ki bu son derece çirkin bir küfürdür. Böylece bu Hulûliyye ile diğer müşrikler arasında bir fark olmadığı sabit olmuştur. Onlardan cizye kabul edilmesinin kendilerine has kılınması ise, sadece onların zahirde kendilerini Musa ve İsa'ya nispet etmeleri, Tevrat ve İncil ile amel ettiklerini iddia etmelerindendir. İşte bu iki yüce peygambere tazimden, onların kitaplarına tazimden ve bu Yahudi ile Hristiyanların geçmişlerine —hak din üzere oldukları için— tazimden ötürü Allah Teâlâ onlardan cizyenin kabul edilmesine hükmetmiştir; yoksa hakikatte onlarla müşrikler arasında hiçbir fark yoktur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي قَوْلِهِ: وَقالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ أَقْوَالٌ: الْأَوَّلُ: قَالَ عُبَيْدُ بْنُ عُمَيْرٍ: إِنَّمَا قَالَ هَذَا الْقَوْلَ رَجُلٌ وَاحِدٌ مِنَ الْيَهُودِ اسْمُهُ فِنْحَاصُ بْنُ عَازُورَاءَ. الثَّانِي:
İkinci Mesele: O'nun: { وَقالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ } “Yahudiler: «Üzeyir Allah'ın oğludur» dediler” kavli hakkında birtakım görüşler vardır: Birincisi: Ubeyd b. Umeyr şöyle demiştir: Bu sözü Yahudilerden sadece Finhâs b. Âzûrâ adında tek bir adam söylemiştir. İkincisi:
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي رِوَايَةِ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَعِكْرِمَةَ: أَتَى جَمَاعَةٌ مِنَ الْيَهُودِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَهُمْ: سَلَّامُ بْنُ مِشْكَمٍ، وَالنُّعْمَانُ بْنُ أَوْفَى، وَمَالِكُ بْنُ الصَّيْفِ، وَقَالُوا: كَيْفَ نَتَّبِعُكَ وَقَدْ تركت قبلتنا، ولا تزعم أن عزيزا ابْنُ اللَّهِ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ.
İbn Abbas, Saîd b. Cübeyr ve İkrime'nin rivayetinde şöyle demiştir: Yahudilerden bir grup Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) geldiler —ki bunlar Sellâm b. Mişkem, en-Nu'mân b. Evfâ ve Mâlik b. es-Sayf'tır— ve: "Kıblemizi terk etmişken ve Üzeyir'in Allah'ın oğlu olduğunu iddia etmiyorken biz sana nasıl tabi oluruz?" dediler. Bunun üzerine bu ayet indi.
وَعَلَى هَذَيْنِ الْقَوْلَيْنِ فَالْقَائِلُونَ بِهَذَا الْمَذْهَبِ بَعْضُ الْيَهُودِ إِلَّا أَنَّ اللَّهَ نَسَبَ ذَلِكَ الْقَوْلَ إِلَى الْيَهُودِ بِنَاءً عَلَى عَادَةِ الْعَرَبِ فِي إِيقَاعِ اسْمِ الْجَمَاعَةِ عَلَى الْوَاحِدِ، يُقَالُ فُلَانٌ يَرْكَبُ الْخُيُولَ وَلَعَلَّهُ لَمْ يَرْكَبْ إِلَّا وَاحِدًا مِنْهَا، وَفُلَانٌ يُجَالِسُ السَّلَاطِينَ وَلَعَلَّهُ لَا يُجَالِسُ إِلَّا وَاحِدًا.
Bu iki görüşe göre bu mezhebe kail olanlar Yahudilerin bir kısmıdır; ancak Allah Teâlâ, Arapların tek bir şahsa çoğul ismini verme âdetine binaen bu sözü Yahudilere nispet etmiştir. Nitekim [Arapçada]: "Falan kişi atlara biner" denilir, oysa belki de o sadece bir ata binmektedir; yine: "Falan kişi sultanlarla oturup kalkar" denilir, oysa belki de o sadece tek bir sultanla oturup kalkmaktadır.