Binûn

Tevbe Suresi — 5. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: لَعَلَّ هَذَا الْمَذْهَبَ كَانَ فَاشِيًا فِيهِمْ ثُمَّ انْقَطَعَ، فَحَكَى اللَّهُ ذَلِكَ عَنْهُمْ، وَلَا عِبْرَةَ بِإِنْكَارِ الْيَهُودِ ذَلِكَ، فَإِنَّ حِكَايَةَ اللَّهِ عَنْهُمْ أَصْدَقُ. وَالسَّبَبُ الَّذِي لِأَجْلِهِ قَالُوا هَذَا الْقَوْلَ مَا رَوَاهُ ابْنُ عَبَّاسٍ أَنَّ الْيَهُودَ أَضَاعُوا التَّوْرَاةَ وَعَمِلُوا بِغَيْرِ الْحَقِّ، فَأَنْسَاهُمُ اللَّهُ تَعَالَى التَّوْرَاةَ وَنَسَخَهَا مِنْ صُدُورِهِمْ فَتَضَرَّعَ عزيز إِلَى اللَّهِ وَابْتَهَلَ إِلَيْهِ فَعَادَ حِفْظُ التَّوْرَاةِ إِلَى قَلْبِهِ، فَأَنْذَرَ قَوْمَهُ بِهِ، فَلَمَّا جَرَّبُوهُ وَجَدُوهُ صَادِقًا فِيهِ، فَقَالُوا مَا تَيَسَّرَ هَذَا لِعُزَيْرٍ إِلَّا أَنَّهُ ابْنُ اللَّهِ، وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: قَتَلَ بُخَتُنَصَّرُ عُلَمَاءَهُمْ فَلَمْ يَبْقَ/ فِيهِمْ أَحَدٌ يَعْرِفُ التَّوْرَاةَ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: الْعَمَالِقَةُ قَتَلُوهُمْ فَلَمْ يَبْقَ فِيهِمْ أَحَدٌ يَعْرِفُ التَّوْرَاةَ، فَهَذَا مَا قِيلَ فِي هَذَا الْبَابِ. وَأَمَّا حِكَايَةُ اللَّهِ عَنِ النَّصَارَى أَنَّهُمْ يَقُولُونَ:

Üçüncü görüş: Muhtemelen bu mezhep onların arasında yaygındı, sonra kesintiye uğradı; Allah da bunu onlardan nakletti. Yahudilerin bunu inkâr etmesine itibar edilmez; zira Allah'ın onlardan nakletmesi daha doğrudur. Bu sözü söylemelerinin sebebi ise İbn Abbas'ın rivayet ettiğidir: Yahudiler Tevrat'ı zayi edip haktan gayrısıyla amel ettiler. Bunun üzerine Allah Teâlâ onlara Tevrat'ı unutturdu ve onu göğüslerinden silip kaldırdı. Üzeyir Allah'a yalvarıp yakardı ve O'na tazarruda bulundu; böylece Tevrat'ın hıfzı onun kalbine geri döndü. O da bununla kavmini uyardı. Onu denediklerinde bu hususta doğru söylediğini gördüler ve: «Bu, Üzeyir'e ancak Allah'ın oğlu olduğu için kolaylaşmıştır» dediler. Kelbî şöyle demiştir: Buhtunnasr onların âlimlerini öldürdü ve içlerinde Tevrat'ı bilen hiç kimse kalmadı. Süddî ise şöyle demiştir: Amâlika kavmi onları öldürdü ve içlerinde Tevrat'ı bilen kimse kalmadı. Bu konuda söylenenler bunlardır. Allah'ın Hristiyanlardan naklettiği şu sözlerine gelince:

الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ، فَهِيَ ظَاهِرَةٌ لَكِنْ فِيهَا إِشْكَالٌ قَوِيٌّ، وَهِيَ أَنَّا نَقْطَعُ أَنَّ الْمَسِيحَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَأَصْحَابُهُ كَانُوا مُبَرَّئِينَ مِنْ دَعْوَةِ النَّاسِ إِلَّا الْأُبُوَّةِ وَالْبُنُوَّةِ، فَإِنَّ هَذَا أَفْحَشُ أَنْوَاعِ الْكُفْرِ، فَكَيْفَ يَلِيقُ بِأَكَابِرِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈؟

«Mesih Allah'ın oğludur» [demeleri] açıktır; fakat burada güçlü bir müşkil bulunmaktadır. O da şudur: Biz kesin olarak biliyoruz ki Mesih —Allah'ın salâtı onun üzerine olsun— ve ashabı, insanları babalık ve oğulluk [iddiasına] çağırmaktan tamamen berî idiler. Çünkü bu, küfrün en çirkin çeşitlerindendir. O halde böyle bir şey büyük peygamberlere (aleyhimüsselâm) nasıl yakışabilir?

وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَكَيْفَ يُعْقَلُ إِطْبَاقُ جُمْلَةِ مُحِبِّي عِيسَى مِنَ النَّصَارَى عَلَى هَذَا الْكُفْرِ، وَمَنِ الَّذِي وَضَعَ هَذَا الْمَذْهَبَ الْفَاسِدَ، وَكَيْفَ قَدِرَ عَلَى نِسْبَتِهِ إِلَى الْمَسِيحِ ﵇؟ فَقَالَ الْمُفَسِّرُونَ فِي الْجَوَابِ عَنْ هَذَا السُّؤَالِ:

Durum böyle olunca, Hristiyanlardan İsa'yı sevenlerin tamamının bu küfür üzerinde ittifak etmesi nasıl akla yatkın olabilir? Bu bozuk mezhebi kim ortaya koymuştur ve onu Mesih'e (aleyhisselâm) nispet etmeye nasıl güç yetirebilmiştir? Müfessirler bu soruya cevap olarak şöyle demişlerdir:

إِنَّ أَتْبَاعَ عِيسَى ﵊ كَانُوا عَلَى الْحَقِّ بَعْدَ رَفْعِ عِيسَى حَتَّى وَقَعَ حَرْبٌ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْيَهُودِ، وَكَانَ فِي الْيَهُودِ رَجُلٌ شُجَاعٌ يُقَالُ لَهُ بُولَسُ قَتَلَ جَمْعًا مِنْ أَصْحَابِ عِيسَى، ثُمَّ قَالَ لِلْيَهُودِ إِنْ كَانَ الْحَقُّ مَعَ عِيسَى فَقَدْ كَفَرْنَا وَالنَّارُ مَصِيرُنَا وَنَحْنُ مَغْبُونُونَ إِنْ دَخَلُوا الْجَنَّةَ وَدَخَلْنَا النار، وإني أحتال فأضلهم، فعوقب فَرَسَهُ وَأَظْهَرَ النَّدَامَةَ مِمَّا كَانَ يَصْنَعُ وَوَضَعَ عَلَى رَأْسِهِ التُّرَابَ وَقَالَ: نُودِيتُ مِنَ السَّمَاءِ لَيْسَ لَكَ تَوْبَةٌ إِلَّا أَنْ تَتَنَصَّرَ، وَقَدْ تُبْتُ فَأَدْخَلَهُ النَّصَارَى الْكَنِيسَةَ وَمَكَثَ سَنَةً لَا يَخْرُجُ وَتَعَلَّمَ الْإِنْجِيلَ فَصَدَّقُوهُ وَأَحَبُّوهُ، ثُمَّ مَضَى إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ

İsa'nın (aleyhisselâm) tâbileri, İsa semaya kaldırıldıktan sonra, kendileriyle Yahudiler arasında savaş çıkıncaya kadar hak üzere idiler. Yahudiler arasında Pavlus adında cesur bir adam vardı, İsa'nın ashabından bir topluluğu öldürdü. Sonra Yahudilere dedi ki: «Eğer hak İsa ile beraber idiyse biz kâfir olduk ve varacağımız yer ateştir; onlar cennete girer ve biz ateşe girersek aldanmış oluruz. Ben bir hile yapıp onları saptıracağım.» Bunun üzerine atının ayaklarını kesti, yaptıklarından ötürü pişmanlık izhar etti, başına toprak saçtı ve: «Bana semadan: 'Hristiyan olmaktan başka senin için tövbe yoktur' diye seslenildi; ben de tövbe ettim» dedi. Bunun üzerine Hristiyanlar onu kiliseye aldılar. [Orada] bir yıl hiç çıkmadan kaldı ve İncil'i öğrendi; onlar da ona inandılar ve onu sevdiler. Sonra Beytülmakdis'e gitti,

وَاسْتَخْلَفَ عَلَيْهِمْ رَجُلًا اسْمُهُ نَسْطُورُ، وَعَلَّمَهُ أَنَّ عِيسَى وَمَرْيَمَ وَالْإِلَهَ كَانُوا ثَلَاثَةً، وَتَوَجَّهَ إِلَى الرُّومِ وَعَلَّمَهُمُ اللَّاهُوتَ وَالنَّاسُوتَ، وَقَالَ: مَا كَانَ عِيسَى إِنْسَانًا وَلَا جِسْمًا وَلَكِنَّهُ اللَّهُ، وَعَلَّمَ رَجُلًا آخَرَ يُقَالُ لَهُ يَعْقُوبُ ذَلِكَ، ثُمَّ دَعَا رَجُلًا يُقَالُ لَهُ مَلَكَا فَقَالَ لَهُ: إِنَّ الْإِلَهَ لَمْ يَزَلْ وَلَا يَزَالُ عِيسَى، ثُمَّ دَعَا لِهَؤُلَاءِ الثَّلَاثَةِ وَقَالَ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ أَنْتَ خَلِيفَتِي فَادْعُ النَّاسَ إِلَى إِنْجِيلِكَ، وَلَقَدْ رَأَيْتُ عِيسَى فِي الْمَنَامِ وَرَضِيَ عَنِّي، وإني غدا أذبح نفس لِمَرْضَاةِ عِيسَى، ثُمَّ دَخَلَ الْمَذْبَحَ فَذَبَحَ نَفْسَهُ، ثُمَّ دَعَا كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ هَؤُلَاءِ الثَّلَاثَةِ النَّاسَ إِلَى قَوْلِهِ وَمَذْهَبِهِ، فَهَذَا هُوَ السَّبَبُ فِي وُقُوعِ هَذَا الْكُفْرِ فِي طَوَائِفِ النَّصَارَى، هَذَا مَا حَكَاهُ الْوَاحِدِيُّ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى، وَالْأَقْرَبُ عِنْدِي أَنْ يُقَالَ لَعَلَّهُ وَرَدَ لَفْظُ الِابْنِ فِي الْإِنْجِيلِ عَلَى سَبِيلِ التَّشْرِيفِ، كَمَا وَرَدَ لَفْظُ الْخَلِيلِ فِي حَقِّ إِبْرَاهِيمَ عَلَى سَبِيلِ التَّشْرِيفِ، ثُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ لِأَجْلِ عَدَاوَةِ الْيَهُودِ وَلِأَجْلِ أَنْ يُقَابِلُوا غُلُوَّهُمُ الْفَاسِدَ فِي أَحَدِ الطَّرَفَيْنِ بِغُلُوٍّ فَاسِدٍ فِي الطَّرَفِ الثَّانِي، فَبَالَغُوا وَفَسَّرُوا لَفْظَ الِابْنِ بِالْبُنُوَّةِ الْحَقِيقِيَّةِ وَالْجُهَّالُ، قَبِلُوا ذَلِكَ، وَفَشَا هَذَا الْمَذْهَبُ الْفَاسِدُ فِي أَتْبَاعِ عِيسَى ﵇، وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِحَقِيقَةِ الْحَالِ.

Onların yerine Nastur adında bir adamı halef bıraktı ve ona İsa'nın, Meryem'in ve İlah'ın üç [varlık] olduğunu öğretti. Sonra Rum diyarına yönelip onlara lâhût ve nâsût [kavramlarını] öğretti ve: «İsa ne bir insan ne de bir cisimdi; bilakis o Allah idi» dedi. Ya'kūb denilen başka bir adama da bunu öğretti. Sonra Melkâ denilen bir adamı çağırıp ona: «İlah ezelden beri vardı ve İsa da ezelden beri vardır» dedi. Sonra bu üç kişiyi çağırdı ve her birine: «Sen benim halifemsin, insanları kendi inciline çağır. Ben rüyamda İsa'yı gördüm, benden razı oldu. Ben de yarın İsa'nın rızası için kendimi kurban edeceğim» dedi. Sonra kurban yerine girip kendini boğazladı. Ardından bu üç kişiden her biri insanları kendi sözüne ve mezhebine çağırdı. İşte Hristiyan fırkalarında bu küfrün meydana gelmesinin sebebi budur. Vâhidî'nin —Allah Teâlâ ona rahmet etsin— naklettiği budur. Bana göre en uygun olanı ise şöyle denilmesidir: Muhtemelen «oğul» lafzı İncil'de, İbrahim hakkında «halîl» (dost) lafzının bir teşrif (şereflendirme) yoluyla gelmesi gibi bir teşrif yoluyla vârit olmuştur. Sonra bu kavim, Yahudilere olan düşmanlıkları sebebiyle ve onların bir taraftaki bâtıl aşırılıklarını diğer taraftaki bâtıl bir aşırılıkla karşılamak maksadıyla haddi aşıp «oğul» lafzını hakiki oğullukla tefsir ettiler; cahiller de bunu kabul etti ve bu bozuk mezhep İsa'nın (aleyhisselâm) tâbileri arasında yayıldı. Durumun hakikatini en iyi Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَرَأَ عَاصِمٌ وَالْكِسَائِيٌّ وَعَبْدُ الْوَارِثِ عَنْ أَبِي عَمْرٍو عُزَيْرٌ بِالتَّنْوِينِ وَالْبَاقُونَ بِغَيْرِ التَّنْوِينِ.

Üçüncü Mesele: Âsım, Kisâî ve Ebû Amr'dan rivayetle Abdülvâris, { عُزَيْرٌ } kelimesini tenvin ile okumuşlar; diğerleri ise tenvinsiz okumuşlardır.

قَالَ الزَّجَّاجُ: الْوَجْهُ إِثْبَاتُ التَّنْوِينُ. فَقَوْلُهُ: عُزَيْرٌ مُبْتَدَأٌ وَقَوْلُهُ: ابْنُ اللَّهِ خَبَرُهُ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَلَا بُدَّ مِنَ التَّنْوِينِ فِي حَالِ السِّعَةِ لِأَنَّ عُزَيْرًا يَنْصَرِفُ سَوَاءٌ كَانَ أَعْجَمِيًّا أَوْ عَرَبِيًّا، وَسَبَبُ كَوْنِهِ مُنْصَرِفًا أَمْرَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ اسْمٌ خَفِيفٌ فَيَنْصَرِفُ، وَإِنْ كَانَ أَعْجَمِيًّا كَهُودٍ وَلُوطٍ وَالثَّانِي: أَنَّهُ عَلَى صِيغَةِ التَّصْغِيرِ وَأَنَّ الْأَسْمَاءَ الْأَعْجَمِيَّةَ لَا تُصَغَّرُ، وَأَمَّا الَّذِينَ تَرَكُوا التَّنْوِينَ فَلَهُمْ فِيهِ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ:

Zeccâc şöyle demiştir: Doğru olan tenvinin sübutudur. Zira O'nun: { عُزَيْرٌ } kavli mübteda (özne), { ابْنُ اللَّهِ } kavli ise onun haberidir (yüklemidir). Durum böyle olunca, genişlik halinde tenvin zorunludur; çünkü ister acemî (Arapça dışı) ister Arapça olsun, Üzeyir munsarıftır (tenvin ve kesre kabul eder). Munsarıf olmasının sebebi ise iki husustur: Birincisi: Hafif bir isimdir; dolayısıyla Hûd ve Lût gibi acemî de olsa munsarıftır. İkincisi: İsmi tasgîr (küçültme) veznindedir ve acemî isimler tasgîr edilmez. Tenvini terk edenlere gelince, onların bu hususta üç veçhi vardır:

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ أَعْجَمِيٌّ وَمَعْرِفَةٌ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَنْصَرِفَ.

Birinci vecih: O, acemî ve marife (özel isim) bir kelimedir; bu yüzden gayrimunsarıf olması gerekmiştir.

الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ: ابْنُ صِفَةٌ وَالْخَبَرُ مَحْذُوفٌ وَالتَّقْدِيرُ: عُزَيْرُ ابْنُ اللَّهِ مَعْبُودُنَا، وَطَعَنَ عَبْدُ الْقَاهِرِ الْجُرْجَانِيُّ فِي هَذَا الْوَجْهِ فِي كِتَابِ «دَلَائِلِ الْإِعْجَازِ» ، وَقَالَ الِاسْمُ إِذَا وُصِفَ بِصِفَةٍ ثُمَّ أُخْبِرَ عَنْهُ فَمَنْ كَذَّبَهُ انْصَرَفَ التَّكْذِيبُ إِلَى الْخَبَرِ، وَصَارَ ذَلِكَ الْوَصْفُ مُسَلَّمًا فَلَمَّا كَانَ الْمَقْصُودُ بِالْإِنْكَارِ هُوَ قَوْلَهُمْ عُزَيْرُ ابْنُ اللَّهِ مَعْبُودُنَا، لَتَوَجَّهَ الْإِنْكَارُ إِلَى كَوْنِهِ مَعْبُودًا لَهُمْ، وَحَصَلَ كَوْنُهُ ابْنًا للَّه، وَمَعْلُومٌ أَنَّ ذَلِكَ كُفْرٌ، وَهَذَا الطَّعْنُ عِنْدِي ضَعِيفٌ. أَمَّا قَوْلُهُ إِنَّ مَنْ أَخْبَرَ عَنْ ذَاتٍ مَوْصُوفَةٍ بِصِفَةٍ بِأَمْرٍ مِنَ الْأُمُورِ وَأَنْكَرَهُ مُنْكِرٌ، تَوَجَّهَ الْإِنْكَارُ إِلَى الْخَبَرِ فَهَذَا مُسَلَّمٌ. وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَيَكُونُ ذَلِكَ تَسْلِيمًا لِذَلِكَ الْوَصْفِ فَهَذَا مَمْنُوعٌ، لِأَنَّهُ لَا يَلْزَمُ مِنْ كَوْنِهِ مُكَذِّبًا لِذَلِكَ الْخَبَرِ بِالتَّكْذِيبِ أَنْ يَدُلَّ عَلَى أَنَّ مَا سِوَاهُ لَا يُكَذِّبُهُ بَلْ يُصَدِّقُهُ، وَهَذَا بِنَاءٌ عَلَى دَلِيلِ الْخِطَابِ وَهُوَ ضَعِيفٌ لَا سِيَّمَا فِي مِثْلِ هَذَا الْمَقَامِ.

İkinci vecih: { ابْنُ } kelimesi sıfattır, haber ise mahzuftur; takdiri de: «Üzeyru'bnullāhi ma'bûdunâ» (Allah'ın oğlu Üzeyir bizim mabudumuzdur) şeklindedir. Abdülkāhir el-Cürcânî «Delâilü'l-İ'câz» adlı kitabında bu veçhe itiraz etmiş ve şöyle demiştir: Bir isim bir sıfatla nitelenip ardından onun hakkında bir haber verildiğinde, onu yalanlayan kimsenin yalanlaması habere yönelir ve o vasıf kabul edilmiş olur. İnkârla kastedilen şey onların «Allah'ın oğlu Üzeyir bizim mabudumuzdur» sözleri olunca, inkâr onun mabut oluşuna yönelir ve Allah'ın oğlu olduğu hususu ise sabit kalır. Bunun küfür olduğu ise malumdur. Bana göre bu itiraz zayıftır. Zira bir sıfatla nitelenmiş bir zât hakkında bir durumdan haber veren kimseyi inkâr eden birinin bu inkârının habere yöneleceği sözü kabul edilir. Fakat: «Bu durum o vasfın kabul edilmesi anlamına gelir» sözü ise kabul edilemez; çünkü onun o haberi yalanlamasından, bunun dışındakileri yalanlamayıp bilakis tasdik ettiği neticesi çıkmaz. Bu ise mefhûm-i muhalefe dayalıdır ki özellikle böyle bir makamda o zayıftır.

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: قَالَ الْفَرَّاءُ: نُونُ التَّنْوِينِ سَاكِنَةٌ مِنْ عُزَيْرٌ، وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: ابْنُ اللَّهِ ساكنة فحصل هاهنا الْتِقَاءُ السَّاكِنَيْنِ، فَحُذِفَ نُونُ التَّنْوِينِ لِلتَّخْفِيفِ، وَأَنْشَدَ الفراء:

Üçüncü vecih: Ferrâ şöyle demiştir: { عُزَيْرٌ } kelimesindeki tenvin nûnu sakindir; { ابْنُ اللَّهِ } kavlindeki be harfi de sakindir. Böylece burada iki sakinin yan yana gelmesi (iltikâ-i sâkineyn) meydana gelmiştir. Dolayısıyla hafifletmek için tenvin nûnu hazfedilmiştir. Ferrâ şu beyti inşad etmiştir:

فألفيته غَيْرَ مُسْتَعْتِبٍ ... وَلَا ذَاكِرَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا

«Onu rıza dilemeyen ve Allah'ı pek az anan biri olarak buldum.»

وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَمَّا حَكَى عَنْهُمْ بِهَذِهِ الْحِكَايَةِ قَالَ: ذلِكَ قَوْلُهُمْ بِأَفْواهِهِمْ.

Bil ki Allah onlardan bu sözü nakledince: { ذلِكَ قَوْلُهُمْ بِأَفْواهِهِمْ } “Bu, onların ağızlarıyla [geveledikleri] sözleridir” buyurmuştur.

وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: إِنَّ كُلَّ قَوْلٍ إِنَّمَا يُقَالُ بِالْفَمِ فَمَا مَعْنَى تَخْصِيصِهِمْ لِهَذَا الْقَوْلِ بِهَذِهِ الصِّفَةِ.

Biri çıkıp şöyle diyebilir: Her söz zaten ağızla söylenir, o halde onların bu sözünün bu vasıfla tahsis edilmesinin manası nedir?

وَالْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنْ يُرَادَ بِهِ قَوْلٌ لَا يُعَضِّدُهُ بُرْهَانٌ فَمَا هُوَ إِلَّا لَفْظٌ يَفُوهُونَ بِهِ فَارِغٌ مِنْ مَعْنًى مُعْتَبَرٍ لِحَقِّهِ، وَالْحَاصِلُ أَنَّهُمْ قَالُوا بِاللِّسَانِ قَوْلًا، وَلَكِنْ لَمْ يَحْصُلْ عِنْدَ الْعَقْلِ مِنْ ذَلِكَ الْقَوْلِ أَثَرٌ، لأن إثبات

Buna birkaç vecihten cevap verilir: Birincisi: Bununla delille desteklenmeyen bir söz kastedilmiştir; dolayısıyla o, gerçeğe tekabül eden muteber bir manadan yoksun, sadece ağızlarıyla geveledikleri bir lafızdan ibarettir. Hâsılı, onlar dille bir söz söylemişlerdir fakat bu sözden akılda hiçbir iz hâsıl olmamıştır. Çünkü

الْوَلَدِ لِلْإِلَهِ مَعَ أَنَّهُ مُنَزَّهٌ عَنِ الْحَاجَةِ وَالشَّهْوَةِ وَالْمُضَاجَعَةِ وَالْمُبَاضَعَةِ قَوْلٌ بَاطِلٌ، لَيْسَ عِنْدَ الْعَقْلِ مِنْهُ أَثَرٌ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ مَا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ [آلِ عمران: ١٦٧] وَالثَّانِي: أَنَّ الْإِنْسَانَ قَدْ يَخْتَارُ مَذْهَبًا إِمَّا عَلَى سَبِيلِ الْكِنَايَةِ وَإِمَّا عَلَى سَبِيلِ الرَّمْزِ وَالتَّعْرِيضِ، فَإِذَا صَرَّحَ بِهِ وَذَكَرَهُ بِلِسَانِهِ، فَذَلِكَ هُوَ الْغَايَةُ فِي اخْتِيَارِهِ لِذَلِكَ الْمَذْهَبِ، وَالنِّهَايَةُ فِي كَوْنِهِ ذَاهِبًا إِلَيْهِ قَائِلًا بِهِ. وَالْمُرَادُ هاهنا أَنَّهُمْ يُصَرِّحُونَ بِهَذَا الْمَذْهَبِ وَلَا يُخْفُونَهُ الْبَتَّةَ. وَالثَّالِثُ: أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّهُمْ دَعَوُا الْخَلْقَ إِلَى هَذِهِ الْمَقَالَةِ حَتَّى وَقَعَتْ هَذِهِ الْمَقَالَةُ فِي الْأَفْوَاهِ وَالْأَلْسِنَةِ، وَالْمُرَادُ مِنْهُ مُبَالَغَتُهُمْ فِي دَعْوَةِ الخلق إلى المذهب.

İhtiyaçtan, şehvetten, beraber yatmaktan ve cinsel ilişkiden münezzeh olduğu halde İlah'a çocuk isnat etmek bâtıl bir sözdür; akılda bundan hiçbir iz yoktur. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ مَا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ } “Kalplerinde olmayanı ağızlarıyla söylüyorlar” kavlidir. İkincisi: İnsan bazen bir mezhebi kinaye yoluyla, bazen de ima ve tariz yoluyla benimser. Onu açıkça ifade edip diliyle zikrettiğinde ise bu, o mezhebi benimsemesinde en ileri nokta ve o mezhebi tutup savunan biri olmasında son derecedir. Burada kastedilen ise onların bu mezhebi açıkça ifade ettikleri ve onu asla gizlemedikleridir. Üçüncüsü: Kastedilen, bu söz ağızlarda ve dillerde dolaşacak raddeye varıncaya kadar insanları bu söze çağırmış olmalarıdır. Bundan maksat da onların insanları bu mezhebe davet etmedeki aşırılıklarıdır.

ثم قال تعالى: يُضاهِؤُنَ قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَبْلُ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sonra Allah Teâlâ: { يُضاهِؤُنَ قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَبْلُ } “Daha önce inkâr edenlerin sözlerine benzetiyorlar” buyurmuştur. Bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى يُضَاهِي قَوْلَ الْمُشْرِكِينَ الْمَلَائِكَةُ بَنَاتُ اللَّهِ. الثَّانِي: أَنَّ الضَّمِيرَ لِلنَّصَارَى أَيْ قَوْلُهُمُ الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ يُضَاهِي قَوْلَ الْيَهُودِ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ لِأَنَّهُمْ أَقْدَمُ مِنْهُمْ. الثَّالِثُ: أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ مِنَ النَّصَارَى يُضَاهِي قَوْلَ قُدَمَائِهِمْ، يَعْنِي أَنَّهُ كُفْرٌ قَدِيمٌ، فَهُوَ غَيْرُ مُسْتَحْدَثٍ.

Birinci Mesele: Bu ayetin tefsirinde birkaç vecih vardır: Birincisi: Kastedilen, Yahudi ve Hristiyanların bu sözünün, müşriklerin «Melekler Allah'ın kızlarıdır» sözüne benzemesidir. İkincisi: Zamir Hristiyanlara aittir; yani onların «Mesih Allah'ın oğludur» sözü, kendilerinden daha önce geldikleri için Yahudilerin «Üzeyir Allah'ın oğludur» sözüne benzemektedir. Üçüncüsü: Hristiyanların bu sözü kendi geçmişlerinin sözüne benzemektedir; yani bu eski bir küfürdür, yeni ortaya çıkmış bir şey değildir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْمُضَاهَاةُ: الْمُشَابَهَةُ. قَالَ الْفَرَّاءُ يُقَالُ ضَاهَيْتُهُ ضَهِيًّا وَمُضَاهَاةً، هَذَا قَوْلُ أَكْثَرِ أَهْلِ اللُّغَةِ فِي الْمُضَاهَاةِ. وَقَالَ شِمْرٌ: الْمُضَاهَاةُ: الْمُتَابَعَةُ، يُقَالُ: فُلَانٌ يُضَاهِي فُلَانًا أَيْ يُتَابِعُهُ.

İkinci Mesele: Müdâhât (مُضَاهَاة), benzemek (müşâbehet) demektir. Ferrâ şöyle demiştir: [Arapçada] «dâheytühû dahyen ve mudâhâten» (ona benzedim) denilir; lügat ehlinin çoğunun müdâhât hakkındaki sözü budur. Şimr ise: Müdâhât, uymak/tabi olmak (mütâbaat) demektir; «fulânün yudâhî fulânen» denilir ki bu «ona uyuyor/tabi oluyor» demektir, demiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثالثة: قرأ عاصم يُضاهِؤُنَ بِالْهَمْزَةِ وَبِكَسْرِ الْهَاءِ، وَالْبَاقُونَ بِغَيْرِ هَمْزَةٍ وَضَمِّ الْهَاءِ، يُقَالُ ضَاهَيْتُهُ وَضَاهَأْتُهُ لُغَتَانِ مِثْلَ أَرَجِيتُ وَأَرْجَأْتُ. وَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ يَحْيَى لَمْ يُتَابِعْ عَاصِمًا أَحَدٌ عَلَى الْهَمْزَةِ.

Üçüncü Mesele: Âsım { يُضاهِؤُنَ } kelimesini hemze ile ve he harfinin kesresiyle (yudâhiûne) okumuştur; diğerleri ise hemzesiz ve he harfinin dammesiyle (yudâhûne) okumuşlardır. «Dâheytühû» ve «dâhe'tühû» denilir ki bunlar «erceytü» ve «erce'tü» gibi iki ayrı lehçedir. Ahmed b. Yahyâ, hemze hususunda Âsım'a hiç kimsenin uymadığını söylemiştir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: قاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّى يُؤْفَكُونَ أَيْ هُمْ أَحِقَّاءُ بِأَنْ يُقَالَ لَهُمْ هَذَا الْقَوْلُ تَعَجُّبًا مِنْ بَشَاعَةِ قَوْلِهِمْ كَمَا يُقَالُ الْقَوْمُ رَكِبُوا سَبُعًا، قَاتَلَهُمُ اللَّهُ مَا أَعْجَبَ فِعْلَهُمْ! أَنَّى يُؤْفَكُونَ الْإِفْكُ الصَّرْفُ يُقَالُ أَفِكَ الرَّجُلُ عَنِ الْخَيْرِ، أَيْ قُلِبَ وَصُرِفَ، وَرَجُلٌ مَأْفُوكٌ أَيْ مَصْرُوفٌ عَنِ الْخَيْرِ. فَقَوْلُهُ تَعَالَى: أَنَّى يُؤْفَكُونَ مَعْنَاهُ كَيْفَ يُصَدُّونَ وَيُصْرَفُونَ عَنِ الْحَقِّ بَعْدَ وُضُوحِ الدَّلِيلِ، حَتَّى يَجْعَلُوا لِلَّهِ وَلَدًا! وَهَذَا التَّعَجُّبُ إِنَّمَا هُوَ رَاجِعٌ إِلَى الْخَلْقِ، وَاللَّهُ تَعَالَى لَا يَتَعَجَّبُ مِنْ شَيْءٍ، وَلَكِنَّ هَذَا الْخِطَابَ عَلَى عَادَةِ الْعَرَبِ فِي مُخَاطَبَاتِهِمْ، وَاللَّهُ تَعَالَى عَجَّبَ نَبِيَّهُ مِنْ تَرْكِهِمُ الْحَقَّ وَإِصْرَارِهِمْ عَلَى الباطل.

Sonra Allah Teâlâ: { قاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّى يُؤْفَكُونَ } “Allah onları kahretsin! Nasıl da döndürülüyorlar?” buyurmuştur. Yani söyledikleri sözün çirkinliğine taaccüp etmek (şaşmak) kabilinden onlara bu sözün söylenmesi hak edilmiştir; nitekim bir kavim yırtıcı bir hayvana bindiğinde: «Allah onları kahretsin, yaptıkları ne kadar da şaşılacak şey!» denilir. { أَنَّى يُؤْفَكُونَ } [ifadesindeki] ifk (إِفْك), çevirmek ve döndürmektir. «Ufike'r-raculü ani'l-hayri» denilir ki «hayırdan çevrildi, döndürüldü» demektir. «Racülün me'fûk» ise «hayırdan çevrilmiş adam» demektir. Buna göre Allah Teâlâ'nın: { أَنَّى يُؤْفَكُونَ } kavlinin manası: Delilin açıklığından sonra, Allah'a çocuk isnat edecek kadar haktan nasıl çevriliyor ve döndürülüyorlar! demektir. Bu taaccüp ise ancak yaratılmışlara râcidir; zira Allah Teâlâ hiçbir şeye şaşmaz. Fakat bu hitap, Arapların kendi aralarındaki hitap âdetleri üzeredir; Allah Teâlâ, Peygamberine onların hakkı terk edip bâtılda ısrar etmelerinin şaşılacak bir durum olduğunu bildirmiştir.

[سورة التوبة (٩) : آية ٣١]

[Tevbe Suresi (9), Âyet 31]

اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَرُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ وَالْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَما أُمِرُوا إِلاَّ لِيَعْبُدُوا إِلهاً واحِداً لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ سُبْحانَهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ (٣١)

{ اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَرُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ وَالْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَما أُمِرُوا إِلاَّ لِيَعْبُدُوا إِلهاً واحِداً لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ سُبْحانَهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ (٣١) } “Onlar Allah'ı bırakıp hahamlarını, rahiplerini ve Meryem oğlu Mesih'i rabler edindiler. Oysa onlar tek bir ilahtan başkasına kulluk etmekle emrolunmamışlardı. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur; O, onların ortak koştukları şeylerden münezzehtir.”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَرُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ وَالْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ] وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى بِضَرْبٍ آخَرَ مِنَ الشِّرْكِ بِقَوْلِهِ: اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَرُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ وَالْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَرُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ وَالْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ } “Onlar Allah'ı bırakıp hahamlarını, rahiplerini ve Meryem oğlu Mesih'i rabler edindiler” kavli hakkında] Bil ki Allah Teâlâ: { اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَرُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ وَالْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ } “Onlar Allah'ı bırakıp hahamlarını, rahiplerini ve Meryem oğlu Mesih'i rabler edindiler” kavliyle Yahudi ve Hristiyanları şirkin bir başka çeşidiyle vasfetmiştir. Ayette birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الْأَحْبَارُ: الْفُقَهَاءُ، وَاخْتَلَفُوا فِي وَاحِدِهِ، فَبَعْضُهُمْ يَقُولُ حَبْرٌ وَبَعْضُهُمْ يَقُولُ حِبْرٌ. وَقَالَ الْأَصْمَعِيُّ: لَا أَدْرِي أَهُوَ الْحَبْرُ أَوِ الْحِبْرُ؟ وَكَانَ أَبُو الْهَيْثَمِ يَقُولُ وَاحِدُ الْأَحْبَارِ حَبْرٌ بِالْفَتْحِ لَا غَيْرَ، وَيُنْكِرُ الْكَسْرَ، وَكَانَ اللَّيْثُ وَابْنُ السِّكِّيتِ يَقُولَانِ حَبْرٌ وَحِبْرٌ لِلْعَالِمِ ذِمِّيًّا كَانَ أَوْ مُسْلِمًا، بَعْدَ أَنْ يَكُونَ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ. وَقَالَ أَهْلُ الْمَعَانِي الْحَبْرُ الْعَالِمُ الَّذِي بِصِنَاعَتِهِ يُحَبِّرُ الْمَعَانِيَ، وَيُحْسِنُ الْبَيَانَ عَنْهَا. وَالرَّاهِبُ الَّذِي تَمَكَّنَتِ الرَّهْبَةُ وَالْخَشْيَةُ فِي قَلْبِهِ وَظَهَرَتْ آثَارُ الرَّهْبَةِ عَلَى وَجْهِهِ وَلِبَاسِهِ. وَفِي عُرْفِ الِاسْتِعْمَالِ، صَارَ الْأَحْبَارُ

Birinci Mesele: Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Ahbâr (أَحْبَار), fakihler demektir. Tekili hakkında ihtilaf etmişlerdir; bazısı habr (حَبْر), bazısı da hibr (حِبْر) der. Asmaî: «Habr mıdır yoksa hibr midir bilmiyorum» demiştir. Ebu'l-Heysem ise ahbârın tekilinin kesreli değil sadece fethalı olarak habr (حَبْر) olduğunu söyler ve kesreli okuyuşu reddederdi. Leys ve İbnü's-Sikkît ise Ehl-i kitaptan olması kaydıyla zimmî olsun Müslüman olsun âlim kimseye hem habr hem de hibr denileceğini söylerlerdi. Anlam ehli (ehl-i meânî) şöyle demiştir: Habr, mesleği gereği manaları güzelleştiren (yuhabbiru'l-meânî) ve onları güzelce beyan eden âlimdir. Râhib ise kalbinde rehbet (derin korku) ve haşyet yerleşmiş, korkunun izleri yüzünde ve elbisesinde zahir olmuş kimsedir. Kullanım örfünde ise ahbâr,

مُخْتَصًّا بِعُلَمَاءِ الْيَهُودِ مِنْ وَلَدِ هَارُونَ، وَالرُّهْبَانُ بِعُلَمَاءِ النَّصَارَى أَصْحَابِ الصَّوَامِعِ.

Hârun'un soyundan gelen Yahudi âlimlerine, ruhban ise manastır ehli olan Hristiyan din adamlarına has kılınmıştır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْأَكْثَرُونَ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ قَالُوا: لَيْسَ الْمُرَادُ مِنَ الْأَرْبَابِ أَنَّهُمُ اعْتَقَدُوا فِيهِمْ أَنَّهُمْ آلِهَةُ الْعَالَمِ، بَلِ الْمُرَادُ أَنَّهُمْ أَطَاعُوهُمْ فِي أَوَامِرِهِمْ وَنَوَاهِيهِمْ،

İkinci Mesele: Müfessirlerin çoğu şöyle demiştir: Rabler edinmekten maksat, onların bu kimseleri âlemin ilahları olduğuna inanmaları değil; bilakis emir ve yasaklarında onlara itaat etmiş olmalarıdır.

نُقِلَ أَنَّ عَدِيَّ بْنَ حَاتِمٍ كَانَ نَصْرَانِيًّا فَانْتَهَى إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَهُوَ يَقْرَأُ سُورَةَ بَرَاءَةَ، فَوَصَلَ إِلَى هَذِهِ الْآيَةِ، قَالَ: فَقُلْتُ: لَسْنَا نَعْبُدُهُمْ فَقَالَ: «أَلَيْسَ يُحَرِّمُونَ مَا أَحَلَّ اللَّهُ فَتُحَرِّمُونَهُ وَيُحِلُّونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ فَتَسْتَحِلُّونَهُ» فَقُلْتُ: بَلَى قَالَ: «فَتِلْكَ عِبَادَتُهُمْ»

Rivayet edildiğine göre Adiy b. Hâtim Hristiyan idi; Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Berâe (Tevbe) Suresi'ni okurken onun yanına vardı. Resûlullah bu ayete kadar geldi. [Adiy] dedi ki: «Biz onlara ibadet etmiyoruz ki» dedim. Resûlullah: «Onlar Allah'ın helal kıldığını haram kıldıklarında siz de onu haram saymıyor musunuz; Allah'ın haram kıldığını helal kıldıklarında siz de onu helal saymıyor musunuz?» buyurdu. Ben: «Evet» dedim. Resûlullah: «İşte onlara ibadet budur» buyurdu.

وَقَالَ الرَّبِيعُ: قُلْتُ لِأَبِي الْعَالِيَةِ كَيْفَ كَانَتْ تِلْكَ الرُّبُوبِيَّةُ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ؟ فَقَالَ: إِنَّهُمْ رُبَّمَا وَجَدُوا فِي كِتَابِ اللَّهِ مَا يُخَالِفُ أَقْوَالَ الْأَحْبَارِ وَالرُّهْبَانِ، فَكَانُوا يَأْخُذُونَ بِأَقْوَالِهِمْ وَمَا كَانُوا يَقْبَلُونَ حُكْمَ كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى. قَالَ شَيْخُنَا وَمَوْلَانَا خَاتِمَةُ الْمُحَقِّقِينَ وَالْمُجْتَهِدِينَ ﵁: قَدْ شَاهَدْتُ جَمَاعَةً مِنْ مُقَلِّدَةِ الْفُقَهَاءِ، قَرَأْتُ عَلَيْهِمْ آيَاتٍ كَثِيرَةً مِنْ كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى فِي بَعْضِ الْمَسَائِلِ، وَكَانَتْ مَذَاهِبُهُمْ بِخِلَافِ تِلْكَ الْآيَاتِ، فَلَمْ يَقْبَلُوا تِلْكَ الْآيَاتِ وَلَمْ يَلْتَفِتُوا إِلَيْهَا وَبَقُوا يَنْظُرُونَ إِلَيَّ كَالْمُتَعَجِّبِ، يَعْنِي كَيْفَ يُمْكِنُ الْعَمَلُ بِظَوَاهِرِ هَذِهِ الْآيَاتِ مَعَ أَنَّ الرِّوَايَةَ عَنْ سَلَفِنَا وَرَدَتْ عَلَى خِلَافِهَا، وَلَوْ تَأَمَّلْتَ حَقَّ التَّأَمُّلِ وَجَدْتَ هَذَا الدَّاءَ سَارِيًا فِي عُرُوقِ الْأَكْثَرِينَ مِنْ أَهْلِ الدُّنْيَا.

Rebî' şöyle demiştir: Ebu'l-Âliye'ye «İsrâiloğulları'ndaki o rubûbiyyet (rab edinme) nasıldı?» diye sordum. O da: «Onlar bazen Allah'ın Kitabı'nda ahbâr ve ruhbanlarının sözlerine aykırı hükümler bulurlardı da onların sözlerini alır, Allah Teâlâ'nın Kitabı'nın hükmünü kabul etmezlerdi» dedi. Şeyhimiz, efendimiz, muhakkiklerin ve müçtehitlerin sonuncusu (radıyallâhu anh) şöyle demiştir: Mukallit fakihlerden bir topluluğa şahit oldum; bazı meselelerde Allah Teâlâ'nın Kitabı'ndan pek çok ayet okudum onlara, mezhepleri ise o ayetlerin hilafınaydı. Onlar bu ayetleri kabul etmediler, onlara iltifat etmediler ve bana şaşkın gibi bakakaldılar; yani selefimizden gelen rivayet bunun hilafına vârit olmuşken bu ayetlerin zahirleriyle amel etmek nasıl mümkün olabilir, der gibiydiler. Eğer hakkıyla tefekkür edersen, bu illetin dünya ehlinin çoğunun damarlarına işlemiş olduğunu görürsün.

فَإِنْ قِيلَ: إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا كَفَّرَهُمْ بِسَبَبِ أَنَّهُمْ أَطَاعُوا الْأَحْبَارَ وَالرُّهْبَانَ فَالْفَاسِقُ يُطِيعُ الشَّيْطَانَ فَوَجَبَ الْحُكْمُ بِكُفْرِهِ، كَمَا هُوَ قَوْلُ الْخَوَارِجِ.

Eğer: «Allah Teâlâ ahbâr ve ruhbana itaat ettikleri sebebiyle onları kâfir saydığına göre, fâsık da şeytana itaat etmektedir; o halde Hâricîlerin görüşünde olduğu gibi onun da küfrüne hükmetmek gerekir» denilirse,

وَالْجَوَابُ: أَنَّ الْفَاسِقَ، وَإِنْ كَانَ يَقْبَلُ دَعْوَةَ الشَّيْطَانِ إِلَّا أَنَّهُ لَا يُعَظِّمُهُ لَكِنْ يَلْعَنُهُ، وَيَسْتَخِفُّ بِهِ أَمَّا أُولَئِكَ الْأَتْبَاعُ كَانُوا يَقْبَلُونَ قَوْلَ الْأَحْبَارِ وَالرُّهْبَانِ وَيُعَظِّمُونَهُمْ، فَظَهَرَ الْفَرْقُ.

Cevap şudur: Fâsık kimse şeytanın davetini kabul etse bile ona tazim etmez; aksine ona lanet eder ve onu hakir görür. O tâbilere gelince, onlar ahbâr ve ruhbanın sözünü kabul ediyor ve onlara tazim gösteriyorlardı. Böylece fark ortaya çıkmış oldu.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الرُّبُوبِيَّةِ أَنَّ الْجُهَّالَ وَالْحَشْوِيَّةَ إِذَا بَالَغُوا فِي تَعْظِيمِ شَيْخِهِمْ وَقُدْوَتِهِمْ، فَقَدْ يَمِيلُ طَبْعُهُمْ إِلَى الْقَوْلِ بِالْحُلُولِ وَالِاتِّحَادِ، وَذَلِكَ الشَّيْخُ إِذَا كَانَ طَالِبًا لِلدُّنْيَا بَعِيدًا عَنِ الدِّينِ، فَقَدْ يُلْقِي إِلَيْهِمْ أَنَّ الْأَمْرَ كَمَا يَقُولُونَ وَيَعْتَقِدُونَ، وَشَاهَدْتُ بَعْضَ الْمُزَوِّرِينَ مِمَّنْ كَانَ/ بَعِيدًا عَنِ الدِّينِ كَانَ يَأْمُرُ أَتْبَاعَهُ وَأَصْحَابَهُ بِأَنْ يَسْجُدُوا لَهُ، وَكَانَ يَقُولُ لَهُمْ أَنْتُمْ عَبِيدِي، فَكَانَ يُلْقِي إِلَيْهِمْ مِنْ حَدِيثِ الْحُلُولِ وَالِاتِّحَادِ أَشْيَاءَ، وَلَوْ خَلَا بِبَعْضِ الْحَمْقَى مِنْ أَتْبَاعِهِ، فَرُبَّمَا ادَّعَى الْإِلَهِيَّةَ، فَإِذَا كَانَ مُشَاهَدًا فِي هَذِهِ الْأُمَّةِ، فَكَيْفَ يَبْعُدُ ثُبُوتُهُ فِي الْأُمَمِ السَّالِفَةِ؟ وَحَاصِلُ الْكَلَامِ أَنَّ تِلْكَ الرُّبُوبِيَّةَ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهَا أَنَّهُمْ أَطَاعُوهُمْ فِيمَا كَانُوا مُخَالِفِينَ فِيهِ لِحُكْمِ اللَّهِ، وَأَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهَا أَنَّهُمْ قَبِلُوا أَنْوَاعَ الْكُفْرِ، فَكَفَرُوا باللَّه، فَصَارَ ذَلِكَ جَارِيًا مَجْرَى أَنَّهُمُ اتَّخَذُوهُمْ أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ، وَيُحْتَمَلُ أَنَّهُمْ أَثْبَتُوا فِي حَقِّهِمُ الْحُلُولَ وَالِاتِّحَادَ. وَكُلُّ هَذِهِ الْوُجُوهِ الْأَرْبَعَةِ مُشَاهَدٌ وَوَاقِعٌ فِي هَذِهِ الْأُمَّةِ.

Bu rubûbiyyetin tefsirindeki ikinci görüş: Cahiller ve Haşviyye taifesi şeyhlerine ve önderlerine tazimde aşırıya kaçtıklarında, tabiatları hulûl ve ittihad görüşüne meyledebilir. O şeyh de dünyaya meyilli ve dinden uzak biri ise, onlara durumun tam da söyledikleri ve inandıkları gibi olduğunu telkin edebilir. Nitekim dinden uzak, sahtekâr bazılarının müritlerine ve ashabına kendisine secde etmelerini emrettiğine şahit oldum; onlara: «Siz benim kullarımsınız» diyor ve hulûl ile ittihad bahsinden bir şeyler telkin ediyordu. Hatta müritlerinden bazı ahmaklarla baş başa kaldığında tanrılık iddiasında bulunuyordu. Bu durum bu ümmette bile müşahede edildiğine göre, geçmiş ümmetlerde sübutu nasıl uzak görülebilir? Sözün özü, bu rab edinmekten kastın; Allah'ın hükmüne muhalif oldukları hususlarda onlara itaat etmeleri olması muhtemel olduğu gibi, küfrün çeşitlerini kabul edip Allah'a kâfir olmaları ve bunun da onları Allah'tan başka rabler edinmişler mesabesine getirmesi veya haklarında hulûl ve ittihadı ispat etmeleri de muhtemeldir. Bu dört vechin hepsi de bu ümmette müşahede edilmiş ve vuku bulmuştur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَما أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا إِلهاً واحِداً وَمَعْنَاهُ ظَاهِرٌ، وَهُوَ أَنَّ التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَالْكُتُبَ الْإِلَهِيَّةَ نَاطِقَةٌ بِذَلِكَ.

Sonra Allah Teâlâ: { وَما أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا إِلهاً واحِداً } “Oysa onlar tek bir ilahtan başkasına kulluk etmekle emrolunmamışlardı” buyurmuştur. Bunun manası açıktır; zira Tevrat, İncil ve ilahî kitaplar bunu açıkça söylemektedir.

ثُمَّ قَالَ: لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ سُبْحانَهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ أَيْ سُبْحَانَهُ مِنْ أَنْ يَكُونَ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْأَمْرِ وَالتَّكْلِيفِ، وَأَنْ يَكُونَ لَهُ شَرِيكٌ فِي كَوْنِهِ مَسْجُودًا وَمَعْبُودًا، وَأَنْ يَكُونَ لَهُ شَرِيكٌ فِي وُجُوبِ نِهَايَةِ التَّعْظِيمِ والإجلال.

Sonra: { لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ سُبْحانَهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ } “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur; O, onların ortak koştukları şeylerden münezzehtir” buyurmuştur; yani emretme ve teklifte bulunmada bir ortağının bulunmasından, kendisine secde edilen ve ibadet edilen olma hususunda bir ortağının bulunmasından ve en üstün tazim ve iclalin vacip oluşunda bir ortağının bulunmasından O münezzehtir.

[سورة التوبة (٩) : آية ٣٢]

[Tevbe Suresi (9), Âyet 32]

يُرِيدُونَ أَنْ يُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ وَيَأْبَى اللَّهُ إِلاَّ أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ وَلَوْ كَرِهَ الْكافِرُونَ (٣٢)

{ يُرِيدُونَ أَنْ يُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ وَيَأْبَى اللَّهُ إِلاَّ أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ وَلَوْ كَرِهَ الْكافِرُونَ (٣٢) } “Allah'ın nurunu ağızlarıyla söndürmek isterler. Kâfirler istemese de Allah nurunu tamamlamaktan başkasına razı olmaz.”

اعْلَمْ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْهُ بَيَانُ نَوْعٍ ثَالِثٍ مِنَ الْأَفْعَالِ الْقَبِيحَةِ الصَّادِرَةِ عَنْ رُؤَسَاءِ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، وَهُوَ سَعْيُهُمْ فِي إِبْطَالِ أَمْرِ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَجَدُّهُمْ فِي إِخْفَاءِ الدَّلَائِلِ الدَّالَّةِ عَلَى صِحَّةِ شَرْعِهِ وَقُوَّةِ دِينِهِ، وَالْمُرَادُ مِنَ النُّورِ: الدَّلَائِلُ الدَّالَّةُ عَلَى صِحَّةِ نُبُوَّتِهِ، وَهِيَ أُمُورٌ كَثِيرَةٌ جِدًّا. أَحَدُهَا: الْمُعْجِزَاتُ الْقَاهِرَةُ الَّتِي ظَهَرَتْ عَلَى يَدِهِ، فَإِنَّ الْمُعْجِزَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ دَلِيلًا عَلَى الصِّدْقِ أَوْ لَا يَكُونَ، فَإِنْ كَانَ دَلِيلًا عَلَى الصِّدْقِ، فَحَيْثُ ظَهَرَ الْمُعْجِزُ لَا بُدَّ مِنْ حُصُولِ الصِّدْقِ، فَوَجَبَ كَوْنِ مُحَمَّدٍ ﷺ صَادِقًا، وَإِنْ لَمْ يَدُلَّ عَلَى الصِّدْقِ قَدَحَ ذَلِكَ فِي نُبُوَّةِ مُوسَى وَعِيسَى ﵉. وَثَانِيهَا: الْقُرْآنُ الْعَظِيمُ الَّذِي ظَهَرَ عَلَى لِسَانِ مُحَمَّدٍ ﷺ مَعَ أَنَّهُ مِنْ أَوَّلِ عُمْرِهِ إِلَى آخِرِهِ مَا تَعَلَّمَ وَمَا طَالَعَ وَمَا اسْتَفَادَ وَمَا نَظَرَ فِي كِتَابٍ، وَذَلِكَ مِنْ أَعْظَمِ الْمُعْجِزَاتِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ/ حَاصِلَ شَرِيعَتِهِ تَعْظِيمُ اللَّهِ وَالثَّنَاءُ عَلَيْهِ، وَالِانْقِيَادُ لِطَاعَتِهِ وَصَرْفُ النَّفْسِ عَنْ حُبِّ الدُّنْيَا، وَالتَّرْغِيبُ فِي سَعَادَاتِ الْآخِرَةِ. وَالْعَقْلُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا طَرِيقَ إِلَى اللَّهِ إِلَّا مِنْ هَذَا الْوَجْهِ. وَرَابِعُهَا: أَنَّ شَرْعَهُ كَانَ خَالِيًا عَنْ جَمِيعِ الْعُيُوبِ، فَلَيْسَ فِيهِ إِثْبَاتُ مَا لَا يَلِيقُ باللَّه، وَلَيْسَ فِيهِ دَعْوَةٌ إِلَى غَيْرِ اللَّهِ، وَقَدْ مَلَكَ الْبِلَادَ الْعَظِيمَةَ، وَمَا غَيَّرَ طَرِيقَتَهُ فِي اسْتِحْقَارِ الدُّنْيَا، وَعَدَمِ الِالْتِفَاتِ إِلَيْهَا، وَلَوْ كَانَ مَقْصُودُهُ طَلَبَ الدُّنْيَا لَمَا بَقِيَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، فَهَذِهِ الْأَحْوَالُ دَلَائِلُ نَيِّرَةٌ وَبَرَاهِينُ قَاهِرَةٌ فِي صِحَّةِ قَوْلِهِ، ثُمَّ إِنَّهُمْ بِكَلِمَاتِهِمُ الرَّكِيكَةِ وَشُبُهَاتِهِمُ السَّخِيفَةِ، وَأَنْوَاعِ كَيْدِهِمْ وَمَكْرِهِمْ، أَرَادُوا إِبْطَالَ هَذِهِ الدَّلَائِلِ، فَكَانَ هَذَا جَارِيًا مَجْرَى مَنْ يُرِيدُ إِبْطَالَ نُورِ الشَّمْسِ بِسَبَبِ أَنْ يَنْفُخَ فِيهَا، وَكَمَا أَنَّ ذَلِكَ بَاطِلٌ وعمل ضائع، فكذا هاهنا، فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: يُرِيدُونَ أَنْ يُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى وَعَدَ مُحَمَّدًا ﷺ مَزِيدَ النُّصْرَةِ وَالْقُوَّةِ وَإِعْلَاءَ الدَّرَجَةِ وَكَمَالَ الرُّتْبَةِ فَقَالَ: وَيَأْبَى اللَّهُ إِلَّا أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ وَلَوْ كَرِهَ الْكافِرُونَ.

Bil ki bundan maksat, Yahudi ve Hristiyanların önderlerinden sâdır olan çirkin fiillerin üçüncü bir çeşidini beyan etmektir. O da Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) davasını iptal etmeye çalışmaları ve onun şeriatının sıhhatine ve dininin kuvvetine delalet eden delilleri gizleme hususundaki gayretleridir. Nurdan maksat ise onun peygamberliğinin sıhhatine delalet eden delillerdir ki bunlar pek çoktur. Birincisi: Onun eliyle zahir olan ezici mucizelerdir; zira mucize ya doğruluğun delilidir ya da değildir. Eğer doğruluğun delili ise, mucize nerede zuhur ederse orada doğruluğun hâsıl olması zorunludur; dolayısıyla Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) doğru sözlü olması vacip olur. Şayet doğruluğa delalet etmiyorsa, bu durum Musa ve İsa'nın (aleyhimesselâm) peygamberliğine de halel getirir. İkincisi: Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) —ömrünün başından sonuna kadar öğrenim görmediği, mütalaa yapmadığı, kimseden ders almadığı ve bir kitaba bakmadığı halde— lisanından zahir olan yüce Kur'an'dır; bu da mucizelerin en büyüklerindendir. Üçüncüsü: Şeriatının özünün Allah'a tazim, O'na sena, O'na itaate boyun eğme, nefsi dünya sevgisinden çevirme ve ahiret saadetlerine rağbet ettirme oluşudur. Akıl da göstermektedir ki Allah'a giden yol ancak bu minval üzeredir. Dördüncüsü: Şeriatının bütün ayıplardan uzak oluşudur; zira onda Allah'a yakışmayan bir şeyin ispatı yoktur, Allah'tan başkasına bir davet yoktur. Nitekim o büyük memleketlere hâkim olduğu halde dünyayı hakir görme ve ona iltifat etmeme hususundaki yolunu değiştirmemiştir; şayet maksadı dünya talebi olsaydı durum böyle kalmazdı. İşte bu haller, onun sözünün doğruluğuna dair apaçık deliller ve ezici burhanlardır. Sonra onlar tutarsız sözleriyle, çürük şüpheleriyle ve türlü hile ve tuzaklarıyla bu delilleri iptal etmek istediler. Bu durum, güneşe üflemek suretiyle onun nurunu yok etmek isteyen kimsenin haline benzedi. Bu nasıl bâtıl ve boşa gitmiş bir amel ise, buradaki durum da öyledir. İşte: { يُرِيدُونَ أَنْ يُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ } “Allah'ın nurunu ağızlarıyla söndürmek isterler” kavlinden murat budur. Sonra Allah Teâlâ Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) yardım ve kuvveti artırmayı, derecesini yükseltmeyi ve rütbesini kemale erdirmeyi vaat ederek: { وَيَأْبَى اللَّهُ إِلَّا أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ وَلَوْ كَرِهَ الْكافِرُونَ } “Kâfirler istemese de Allah nurunu tamamlamaktan başkasına razı olmaz” buyurmuştur.

فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ جَازَ أَبَى اللَّهُ إِلَّا كَذَا، وَلَا يُقَالُ كَرِهْتُ أَوْ أَبْغَضْتُ إِلَّا زَيْدًا؟

Eğer: «[Arapçada] 'Kerihtü illâ Zeyden' (Zeyd'den başkasını çirkin gördüm) veya 'Ebgadtü illâ Zeyden' (Zeyd'den başkasına buğzettim) denilmediği halde 'Ebâllāhu illâ kezâ' (Allah şundan başkasına razı olmaz/dayatır) demek nasıl caiz olmuştur?» denilirse,

قُلْنَا: أَجْرَى (أَبَى) مَجْرَى لَمْ يُرِدْ، وَالتَّقْدِيرُ: مَا أَرَادَ اللَّهُ إِلَّا ذَلِكَ، إِلَّا أَنَّ الْإِبَاءَ يُفِيدُ زِيَادَةَ عَدَمِ الْإِرَادَةِ وَهِيَ الْمَنْعُ وَالِامْتِنَاعُ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ

Deriz ki: (Ebâ / أَبَى) fiili 'istemedi' (lem yürid) mesabesinde tutulmuştur; takdiri de: «Allah ancak bunu murat etmiştir» şeklindedir. Şu kadar var ki ibâ (dayatıp geri çevirmek), irade etmemeye ilave bir mana ifade eder ki o da menetmek ve imtina etmektir. Bunun delili ise

قَوْلُهُ ﷺ: «وَإِنْ أَرَادُوا ظُلْمَنَا أَبَيْنَا»

Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Bize zulmetmek isterlerse boyun eğmeyiz/direniriz (ebeynâ)» hadisidir.

فَامْتُدِحَ بِذَلِكَ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُمْتَدَحَ بِأَنَّهُ يَكْرَهُ الظُّلْمَ، لِأَنَّ ذَلِكَ يَصِحُّ مِنَ الْقَوِيِّ وَالضَّعِيفِ، وَيُقَالُ: فُلَانٌ أَبَى الضَّيْمَ، وَالْمَعْنَى مَا ذَكَرْنَاهُ، وَإِنَّمَا سَمَّى الدَّلَائِلَ بِالنُّورِ لِأَنَّ النُّورَ يَهْدِي إِلَى الصَّوَابِ فَكَذَلِكَ الدَّلَائِلُ تَهْدِي إِلَى الصواب في الأديان.

Bununla övgüde bulunulmuştur. Oysa zulmü kerih gördüğü (hoşlanmadığı) şeklinde övülmesi caiz değildir; çünkü bu durum güçlüden de zayıftan da sâdır olabilir. Nitekim: «Falan kişi haksızlığa boyun eğmedi (ebâ'd-daym)» denilir; mana da zikrettiğimiz gibidir. Delillere nur isminin verilmesi ise, nurun doğru yola hidayet etmesindendir; aynı şekilde deliller de dinler hususunda doğruya ulaştırır.

[سورة التوبة (٩) : آية ٣٣]

[Tevbe Suresi (9), Âyet 33]

هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ (٣٣)

{ هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ (٣٣) } “Müşrikler istemese de o [dini] bütün dinlere üstün kılmak için Resûlünü hidayet ve hak din ile gönderen O'dur.”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنِ الْأَعْدَاءِ أَنَّهُمْ يُحَاوِلُونَ إِبْطَالَ أَمْرِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ يَأْبَى ذَلِكَ الْإِبْطَالَ وَأَنَّهُ يُتِمُّ أَمْرَهُ، بَيَّنَ كَيْفِيَّةَ ذَلِكَ الْإِتْمَامِ فَقَالَ: هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى وَدِينِ الْحَقِّ.

Bil ki Allah Teâlâ düşmanların Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) davasını iptal etmeye çalıştıklarını nakledip Kendisinin bu iptale razı olmayacağını ve onun davasını tamamlayacağını beyan edince, bu tamamlamanın nasıl olacağını açıklayarak: { هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى وَدِينِ الْحَقِّ } “Resûlünü hidayet ve hak din ile gönderen O'dur” buyurmuştur.

وَاعْلَمْ أَنَّ كَمَالَ حَالِ الْأَنْبِيَاءِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ لَا تَحْصُلُ إِلَّا بِمَجْمُوعِ أُمُورٍ: أَوَّلُهَا: كَثْرَةُ الدَّلَائِلِ وَالْمُعْجِزَاتِ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى وَثَانِيهَا: كَوْنُ دِينِهِ مُشْتَمِلًا عَلَى أُمُورٍ يَظْهَرُ لِكُلِّ أَحَدٍ كَوْنُهَا مَوْصُوفَةً بِالصَّوَابِ وَالصَّلَاحِ وَمُطَابَقَةِ الْحِكْمَةِ وَمُوَافَقَةِ الْمَنْفَعَةِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَدِينِ الْحَقِّ وَثَالِثُهَا: صَيْرُورَةُ دِينِهِ مُسْتَعْلِيًا عَلَى سَائِرِ الْأَدْيَانِ غَالِبًا عَلَيْهَا غَالِبًا لِأَضْدَادِهَا قَاهِرًا لِمُنْكِرِيهَا، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ.

Bil ki peygamberlerin —Allah'ın salâtı üzerlerine olsun— halinin kemali ancak bir dizi hususun bir araya gelmesiyle hâsıl olur: Birincisi: Delillerin ve mucizelerin çokluğudur ki: { أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى } “Resûlünü hidayetle gönderdi” kavlinden murat budur. İkincisi: Dininin, doğru, salah üzere, hikmete mutabık, dünya ve ahirette menfaate uygun olduğu herkese açıkça belli olan hususları ihtiva etmesidir ki: { وَدِينِ الْحَقِّ } “ve hak din ile” kavlinden murat budur. Üçüncüsü: Dininin diğer bütün dinlere üstün, onlara galip, zıtlarına baskın ve inkârcılarını kahredici bir hale gelmesidir ki: { لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ } “o [dini] bütün dinlere üstün kılmak için” kavlinden murat budur.

وَاعْلَمْ أَنَّ ظُهُورَ الشَّيْءِ عَلَى غَيْرِهِ قَدْ يَكُونُ بِالْحُجَّةِ، وَقَدْ يَكُونُ بِالْكَثْرَةِ وَالْوُفُورِ، وَقَدْ يَكُونُ بِالْغَلَبَةِ

Bil ki bir şeyin başkasına üstün gelmesi bazen hüccet ile, bazen çokluk ve bolluk ile, bazen de galibiyet

وَالِاسْتِيلَاءِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ تَعَالَى بَشَّرَ بِذَلِكَ، وَلَا يَجُوزُ أَنَّ يُبَشِّرَ إِلَّا بِأَمْرٍ مُسْتَقْبَلٍ غَيْرِ حَاصِلٍ، وَظُهُورُ هَذَا الدِّينِ بِالْحُجَّةِ مُقَرَّرٌ مَعْلُومٌ، فالواجب جمله عَلَى الظُّهُورِ بِالْغَلَبَةِ.

ve istila ile olur. Malumdur ki Allah Teâlâ bunu müjdelemiştir; müjde ise ancak gelecekte vuku bulacak, henüz gerçekleşmemiş bir durum hakkında caiz olur. Bu dinin hüccet ile üstünlüğü ise zaten sabit ve malumdur; o halde bu [üstünlüğü] galibiyet ile üstün gelmeye hamletmek vaciptir.

فَإِنْ قِيلَ: ظَاهِرُ قَوْلِهِ: لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ يَقْتَضِي كَوْنَهُ غَالِبًا لِكُلِّ الْأَدْيَانِ، وَلَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، فَإِنَّ الْإِسْلَامَ لَمْ يَصِرْ غَالِبًا لِسَائِرِ الْأَدْيَانِ فِي أَرْضِ الْهِنْدِ وَالصِّينِ وَالرُّومِ، وَسَائِرِ أَرَاضِي الْكَفَرَةِ.

Eğer: «O'nun: { لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ } 'bütün dinlere üstün kılmak için' kavlinin zahiri, onun bütün dinlere galip gelmesini iktiza eder; oysa durum böyle değildir; zira İslam Hint, Çin ve Rum topraklarında ve kâfirlerin diğer memleketlerinde bütün dinlere galip gelmemiştir» denilirse,

قُلْنَا أَجَابُوا عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ:

Deriz ki: Buna birkaç vecihten cevap vermişlerdir:

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَا دِينَ بِخِلَافِ الْإِسْلَامِ إِلَّا وَقَدْ قَهَرَهُمُ الْمُسْلِمُونَ وَظَهَرُوا عَلَيْهِمْ فِي بَعْضِ الْمَوَاضِعِ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ فِي جَمِيعِ مَوَاضِعِهِمْ، فَقَهَرُوا الْيَهُودَ وَأَخْرَجُوهُمْ مِنْ بِلَادِ الْعَرَبِ، وَغَلَبُوا النَّصَارَى عَلَى بِلَادِ الشَّامِ وَمَا وَالَاهَا إِلَى نَاحِيَةِ الرُّومِ وَالْغَرْبِ، وَغَلَبُوا الْمَجُوسَ عَلَى مُلْكِهِمْ، وَغَلَبُوا عُبَّادَ الْأَصْنَامِ عَلَى كَثِيرٍ مِنْ بِلَادِهِمْ مِمَّا يَلِي التُّرْكَ وَالْهِنْدَ، وَكَذَلِكَ سَائِرُ الْأَدْيَانِ فَثَبَتَ أَنَّ الَّذِي أَخْبَرَ اللَّه عَنْهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَدْ وَقَعَ وَحَصَلَ وَكَانَ ذَلِكَ إِخْبَارًا عَنِ الْغَيْبِ فَكَانَ مُعْجِزًا.

Birinci vecih: İslam dışındaki hiçbir din yoktur ki Müslümanlar onların bütün yurtlarında olmasa bile bazı yerlerinde onları mağlup edip onlara üstün gelmiş olmasın. Nitekim Yahudileri mağlup edip Arap yarımadasından çıkardılar; Şam diyarında ve ona bitişik Rum ve Batı yönündeki topraklarda Hristiyanlara galip geldiler; Mecusileri mülklerinde mağlup ettiler; Türk ve Hint sınırlarına yakın pek çok beldelerinde putperestlere galip geldiler. Diğer dinler de böyledir. Böylece Allah'ın bu ayette haber verdiği şeyin vuku bulup gerçekleştiği sabit olmuştur; bu ise gaybdan bir haber verme idi ve böylece bir mucize olmuştur.

الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي الْجَوَابِ أَنْ نَقُولَ: رُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: هَذَا وَعْدٌ مِنَ اللَّهِ بِأَنَّهُ تَعَالَى يَجْعَلُ الْإِسْلَامَ عَالِيًا عَلَى جَمِيعِ الْأَدْيَانِ. وَتَمَامُ هَذَا إِنَّمَا يَحْصُلُ عِنْدَ خُرُوجِ عِيسَى، وَقَالَ السُّدِّيُّ: ذَلِكَ عِنْدَ خُرُوجِ الْمَهْدِيِّ، لَا يَبْقَى أَحَدٌ إِلَّا دَخَلَ فِي الْإِسْلَامِ أَوْ أَدَّى الْخَرَاجَ.

Cevaptaki ikinci vecih: Şöyle deriz: Ebû Hüreyre'den (radıyallâhu anh) şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Bu, Allah Teâlâ'nın İslam'ı bütün dinlerden üstün kılacağına dair bir vaadidir. Bunun tastamam gerçekleşmesi ise ancak İsa'nın çıkışı anında hâsıl olur.» Süddî de şöyle demiştir: «Bu, Mehdî'nin çıkışı vaktindedir; o vakit ya İslam'a giren ya da haraç ödeyen kimselerden başkası kalmaz.»

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: الْمُرَادُ: لِيُظْهِرَ الْإِسْلَامَ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ فِي جَزِيرَةِ الْعَرَبِ، وَقَدْ حَصَلَ ذَلِكَ فَإِنَّهُ تَعَالَى مَا أَبْقَى فِيهَا أَحَدًا مِنَ الْكُفَّارِ.

Üçüncü vecih: Muradı, İslam'ı Arap Yarımadası'nda bütün dinlere üstün kılmaktır; bu da gerçekleşmiştir, zira Allah Teâlâ orada kâfirlerden hiçbir kimseyi bırakmamıştır.

الْوَجْهُ الرَّابِعُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ: لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ أَنْ يُوقِفَهُ عَلَى جَمِيعِ شَرَائِعِ الدِّينِ وَيُطْلِعَهُ عَلَيْهَا بِالْكُلِّيَّةِ حَتَّى لَا يَخْفَى عَلَيْهِ مِنْهَا شَيْءٌ.

Dördüncü vecih: O'nun { لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ } kavlinden murat, [Peygamber'i] dinin bütün şeriatlarına vakıf kılmak ve onlardan hiçbir şey kendisine gizli kalmayacak şekilde onu bütünüyle bunlara muttali etmektir.

الْوَجْهُ الْخَامِسُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ: لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ بِالْحُجَّةِ وَالْبَيَانِ إِلَّا أَنَّ هَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّ هَذَا وَعْدٌ بِأَنَّهُ تَعَالَى سَيَفْعَلُهُ وَالتَّقْوِيَةُ بِالْحُجَّةِ وَالْبَيَانِ كَانَتْ حَاصِلَةً مِنْ أَوَّلِ الْأَمْرِ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُجَابَ عَنْهُ بِأَنَّ فِي مَبْدَأِ الْأَمْرِ كَثُرَتِ الشُّبُهَاتُ بِسَبَبِ ضَعْفِ الْمُؤْمِنِينَ/ وَاسْتِيلَاءِ الْكُفَّارِ، وَمَنْعِ الْكُفَّارِ سَائِرَ النَّاسِ مِنَ التَّأَمُّلِ فِي تِلْكَ الدَّلَائِلِ. أَمَّا بَعْدَ قُوَّةِ دَوْلَةِ الْإِسْلَامِ عَجَزَتِ الْكُفَّارُ فَضَعُفَتِ الشُّبُهَاتُ، فَقَوِيَ ظُهُورُ دَلَائِلِ الْإِسْلَامِ، فَكَانَ الْمُرَادُ مِنْ تِلْكَ الْبِشَارَةِ هَذِهِ الزِّيَادَةُ.

Beşinci vecih: O'nun { لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ } kavlinden muradın hüccet ve beyan ile [üstün kılmak] olduğudur; ne var ki bu [görüş] zayıftır. Çünkü bu, Allah Teâlâ'nın bunu ileride yapacağına dair bir vaaddir; hüccet ve beyan ile kuvvetlendirme ise işin başından beri zaten mevcuttu. Buna şöyle cevap verilebilir: İşin başında, müminlerin zayıflığı, kâfirlerin istilası ve kâfirlerin diğer insanları bu deliller üzerinde tefekkür etmekten alıkoyması sebebiyle şüpheler çok idi. İslam devletinin güçlenmesinden sonra ise kâfirler aciz kaldı, şüpheler zayıfladı ve İslam'ın delillerinin üstünlüğü kuvvetlendi; işte bu müjdeden murat bu ziyadeliktir.

[سورة التوبة (٩) : الآيات ٣٤ الى ٣٥]

[Tevbe Suresi (9) : Ayetler 34-35]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ كَثِيراً مِنَ الْأَحْبارِ وَالرُّهْبانِ لَيَأْكُلُونَ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلا يُنْفِقُونَها فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ (٣٤) يَوْمَ يُحْمى عَلَيْها فِي نارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوى بِها جِباهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ هَذَا مَا كَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ فَذُوقُوا ما كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ (٣٥)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ كَثِيراً مِنَ الْأَحْبارِ وَالرُّهْبانِ لَيَأْكُلُونَ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلا يُنْفِقُونَها فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ (٣٤) يَوْمَ يُحْمى عَلَيْها فِي نارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوى بِها جِباهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ هَذَا مَا كَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ فَذُوقُوا ما كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ (٣٥) } “Ey iman edenler! Hahamlardan ve rahiplerden birçoğu, insanların mallarını haksız yollarla yerler ve [insanları] Allah yolundan alıkoyarlar. Altın ve gümüşü yığıp da onları Allah yolunda harcamayanlar var ya, işte onları acı bir azapla müjdele! O gün [o yığdıkları şeyler] cehennem ateşinde kızdırılır da bunlarla onların alınları, yanları ve sırtları dağlanır: 'İşte bunlar nefisleriniz için yığıp sakladıklarınızdır; haydi tadın yığıp sakladığınız şeyleri!' [denilir].”

[في قوله تعالى يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ كَثِيراً مِنَ الْأَحْبارِ وَالرُّهْبانِ لَيَأْكُلُونَ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا وَصَفَ رُؤَسَاءَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى بِالتَّكَبُّرِ وَالتَّجَبُّرِ وَادِّعَاءِ الرُّبُوبِيَّةِ وَالتَّرَفُّعِ عَلَى الْخَلْقِ، وَصَفَهُمْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِالطَّمَعِ وَالْحِرْصِ عَلَى أَخْذِ أَمْوَالِ النَّاسِ، تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ إِظْهَارِ تِلْكَ الرُّبُوبِيَّةِ

[Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ كَثِيراً مِنَ الْأَحْبارِ وَالرُّهْبانِ لَيَأْكُلُونَ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ } “Ey iman edenler! Hahamlardan ve rahiplerden birçoğu, insanların mallarını haksız yollarla yerler” kavli hakkında] Bil ki Allah Teâlâ, Yahudi ve Hristiyanların önderlerini kibir, zorbalık, rablik taslama ve mahlukata karşı büyüklük taslama ile vasfettiğinde; bu ayette de onları, insanların mallarını almaya karşı açgözlülük ve hırs göstermekle vasfetmiştir. Bu, o rablik taslama,

وَالتَّجَبُّرِ وَالْفَخْرِ، أَخْذُ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ، وَلَعَمْرِي مَنْ تَأَمَّلَ أَحْوَالَ أَهْلِ النَّامُوسِ وَالتَّزْوِيرِ فِي زَمَانِنَا وَجَدَ هَذِهِ الْآيَاتِ كَأَنَّهَا مَا أُنْزِلَتْ إِلَّا فِي شَأْنِهِمْ وَفِي شَرْحِ أَحْوَالِهِمْ، فَتَرَى الْوَاحِدَ مِنْهُمْ يَدَّعِي أَنَّهُ لَا يَلْتَفِتُ إِلَى الدُّنْيَا وَلَا يَتَعَلَّقُ خَاطِرُهُ بِجَمِيعِ الْمَخْلُوقَاتِ وَأَنَّهُ فِي الطَّهَارَةِ وَالْعِصْمَةِ مِثْلُ الْمَلَائِكَةِ الْمُقَرَّبِينَ حَتَّى إِذَا آلَ الْأَمْرُ إِلَى الرَّغِيفِ الْوَاحِدِ تَرَاهُ يَتَهَالَكُ عَلَيْهِ وَيَتَحَمَّلُ نِهَايَةَ الذُّلِّ وَالدَّنَاءَةِ فِي تَحْصِيلِهِ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

zorbalık ve övünmeden maksadın insanların mallarını haksız yere almak olduğuna dikkat çekmek içindir. Hayatıma andolsun ki, zamanımızdaki gösteriş ve sahtekârlık ehlinin hallerini düşünen kimse, bu ayetlerin sanki sadece onlar hakkında ve onların hallerini açıklamak için indirilmiş olduğunu görür. Onlardan birini görürsün ki, dünyaya iltifat etmediğini, bütün mahlukata gönül bağlamadığını ve temizlik ile masumlukta mukarreb melekler gibi olduğunu iddia eder; fakat iş tek bir somun ekmeğe gelip dayandığında, onun üzerine can attığını ve onu elde etmek uğruna zillet ve bayağılığın son raddesine katlandığını görürsün. Bu ayette birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَدْ عَرَفْتَ أَنَّ الْأَحْبَارَ مِنَ الْيَهُودِ، وَالرُّهْبَانَ مِنَ النَّصَارَى بِحَسَبِ الْعُرْفِ، فاللَّه تَعَالَى حَكَى عَنْ كَثِيرٍ مِنْهُمْ أَنَّهُمْ لَيَأْكُلُونَ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ، وَفِيهِ أَبْحَاثٌ:

Birinci Mesele: Örfe göre ahbârın Yahudilerden, ruhbânın da Hristiyanlardan olduğunu öğrenmiştin. Allah Teâlâ onların birçoğunun insanların mallarını haksız yere yediklerini haber vermiştir. Bunda birtakım bahisler vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَيَّدَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: كَثِيراً لِيَدُلَّ بِذَلِكَ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الطَّرِيقَةَ طَرِيقَةُ بَعْضِهِمْ لَا طَرِيقَةُ الْكُلِّ، فَإِنَّ الْعَالَمَ لَا يَخْلُو عَنِ الْحَقِّ وَإِطْبَاقُ الْكُلِّ عَلَى الْبَاطِلِ كَالْمُمْتَنِعِ هَذَا يُوهِمُ أَنَّهُ كَمَا أَنَّ إِجْمَاعَ هَذِهِ الْأُمَّةِ عَلَى الْبَاطِلِ لَا يَحْصُلُ، فَكَذَلِكَ سَائِرُ الْأُمَمِ.

Birinci Bahis: Allah Teâlâ bunu { كَثِيراً } “birçoğu” kavliyle kayıtlamıştır; ta ki bununla bu yolun hepsinin değil, bazılarının yolu olduğuna delalet etsin. Zira âlem haktan hâli kalmaz ve hepsinin batıl üzerinde ittifak etmesi adeta imkânsızdır. Bu durum, bu ümmetin batıl üzerinde icma etmesi nasıl vaki olmuyorsa, diğer ümmetlerin de öyle olduğunu vehmettirir.

الْبَحْثُ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى عَبَّرَ عَنْ أَخْذِ الْأَمْوَالِ بِالْأَكْلِ وَهُوَ قَوْلُهُ: لَيَأْكُلُونَ وَالسَّبَبُ فِي هَذِهِ الِاسْتِعَارَةِ، أَنَّ الْمَقْصُودَ الْأَعْظَمَ مِنْ جَمْعِ الْأَمْوَالِ هُوَ الْأَكْلُ، فَسُمِّيَ الشَّيْءُ بِاسْمِ مَا هُوَ أَعْظَمُ مَقَاصِدِهِ، أَوْ يُقَالُ مَنْ أَكَلَ شَيْئًا فَقَدْ ضَمِنَهُ إِلَى نَفْسِهِ وَمَنَعَهُ مِنَ الْوُصُولِ إِلَى غَيْرِهِ، وَمَنْ جَمَعَ الْمَالَ فَقَدْ ضَمَّ تِلْكَ الْأَمْوَالَ إِلَى نَفْسِهِ، وَمَنَعَهَا مِنَ الْوُصُولِ إِلَى غَيْرِهِ، فَلَمَّا حَصَلَتِ الْمُشَابَهَةُ بَيْنَ الْأَكْلِ وَبَيْنَ الْأَخْذِ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ، سُمِّيَ الْأَخْذُ بِالْأَكْلِ أَوْ يُقَالُ:

İkinci Bahis: Allah Teâlâ mal almayı, { لَيَأْكُلُونَ } “yerler” kavliyle yeme olarak ifade etmiştir. Bu istiarenin sebebi şudur: Mal toplamanın en büyük maksadı yemektir; dolayısıyla bir şey, en büyük maksadının ismiyle isimlendirilmiştir. Veyahut şöyle denilir: Bir şeyi yiyen kimse onu nefsine katmış ve başkasına ulaşmasına engel olmuştur; malı toplayan da o malları nefsine katmış ve başkasına ulaşmasına mani olmuştur. Bu yönden yemek ile almak arasında benzerlik hâsıl olunca, almaya yemek adı verilmiştir. Ya da şöyle denilir:

إِنَّ مَنْ أَخَذَ أَمْوَالَ النَّاسِ، فَإِذَا طُولِبَ بِرَدِّهَا، قَالَ أَكَلْتُهَا وَمَا بَقِيَتْ، فَلَا أَقْدِرُ عَلَى رَدِّهَا، فَلِهَذَا السَّبَبِ سُمِّيَ الْأَخْذُ بِالْأَكْلِ.

İnsanların mallarını alan kimse, onları geri vermesi istendiğinde: «Onları yedim, bir şey kalmadı, geri vermeye gücüm yetmez» der; işte bu sebeple almaya yemek denilmiştir.

الْبَحْثُ الثَّالِثُ: أَنَّهُ قَالَ: لَيَأْكُلُونَ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ وَقَدِ اخْتَلَفُوا فِي تَفْسِيرِ هَذَا الْبَاطِلِ عَلَى وُجُوهٍ:

Üçüncü Bahis: [Allah Teâlâ]: { لَيَأْكُلُونَ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ } “İnsanların mallarını haksız yollarla yerler” buyurmuştur. Bu batılın tefsirinde birkaç vecih üzere ihtilaf etmişlerdir:

الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ كَانُوا يَأْخُذُونَ الرُّشَا فِي تَخْفِيفِ الْأَحْكَامِ وَالْمُسَامَحَةِ فِي الشَّرَائِعِ. وَالثَّانِي: أَنَّهُمْ كَانُوا يَدَّعُونَ عِنْدَ الْحَشَرَاتِ وَالْعَوَامِّ مِنْهُمْ، أَنَّهُ لَا سَبِيلَ لِأَحَدٍ إِلَى الْفَوْزِ بِمَرْضَاةِ اللَّهِ تَعَالَى إِلَّا بِخِدْمَتِهِمْ وَطَاعَتِهِمْ، وَبَذْلِ الْأَمْوَالِ فِي طَلَبِ مَرْضَاتِهِمْ وَالْعَوَامُّ كَانُوا يَغْتَرُّونَ بِتِلْكَ الْأَكَاذِيبِ. الثَّالِثُ: التَّوْرَاةُ كَانَتْ مُشْتَمِلَةً عَلَى آيَاتٍ دَالَّةٍ عَلَى مَبْعَثِ مُحَمَّدٍ ﷺ، فَأُولَئِكَ الْأَحْبَارُ وَالرُّهْبَانُ، كَانُوا يَذْكُرُونَ فِي تَأْوِيلِهَا وُجُوهًا فَاسِدَةً، وَيَحْمِلُونَهَا عَلَى مُحَامِلَ بَاطِلَةٍ، وَكَانُوا يُطَيِّبُونَ قُلُوبَ عَوَامِّهِمْ بِهَذَا السَّبَبِ، وَيَأْخُذُونَ الرِّشْوَةَ. وَالرَّابِعُ: أَنَّهُمْ كَانُوا يُقَرِّرُونَ عِنْدَ عَوَامِّهِمْ أَنَّ الدِّينَ الْحَقَّ هُوَ الَّذِي هُمْ عَلَيْهِ فَإِذَا قَرَّرُوا ذَلِكَ قَالُوا وَتَقْوِيَةُ الدِّينِ الْحَقِّ وَاجِبٌ ثُمَّ قَالُوا: وَلَا طَرِيقَ إِلَى تَقْوِيَتِهِ إِلَّا إِذَا كَانَ أُولَئِكَ الْفُقَهَاءُ أَقْوَامًا عُظَمَاءَ أَصْحَابَ الْأَمْوَالِ الْكَثِيرَةِ وَالْجَمْعِ الْعَظِيمِ، فَبِهَذَا الطَّرِيقِ يَحْمِلُونَ الْعَوَامَّ عَلَى أَنْ يَبْذُلُوا فِي خِدْمَتِهِمْ نُفُوسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ، فَهَذَا هُوَ الْبَاطِلُ الَّذِي كَانُوا بِهِ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ النَّاسِ، وَهِيَ بِأَسْرِهَا حَاضِرَةٌ فِي زَمَانِنَا، وَهُوَ الطَّرِيقُ لِأَكْثَرِ الْجُهَّالِ وَالْمُزَوِّرِينَ إِلَى أَخْذِ أَمْوَالِ الْعَوَامِّ وَالْحَمْقَى مِنَ الْخَلْقِ.

Birincisi: Hükümleri hafifletmek ve şeriatlarda gevşeklik göstermek karşılığında rüşvet alıyorlardı. İkincisi: Kendi ayak takımı ve avamları nezdinde, Allah Teâlâ'nın rızasını kazanmanın ancak kendilerine hizmet ve itaat etmekle ve rızalarını arama yolunda mallar harcamakla mümkün olabileceğini iddia ediyorlardı; avam da bu yalanlara aldanıyordu. Üçüncüsü: Tevrat, Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) peygamber olarak gönderileceğine delalet eden ayetleri içeriyordu; işte o hahamlar ve rahipler bunların tevilinde fasit cihetler zikrediyor, onları batıl anlamlara çekiyor, bu sebeple avamlarının gönlünü hoş ediyor ve rüşvet alıyorlardı. Dördüncüsü: Avamlarına, hak dinin sadece kendi üzerinde bulundukları din olduğunu kabul ettiriyorlardı; bunu kabul ettirince de «Hak dini kuvvetlendirmek vaciptir» diyorlardı. Sonra da: «O fakihler büyük kimseler, çok mal ve büyük cemaat sahipleri olmadıkça onu kuvvetlendirmenin hiçbir yolu yoktur» diyorlardı. İşte bu yolla avamı, hizmetlerine canlarını ve mallarını adamaya sevk ediyorlardı. İşte insanların mallarını kendisiyle yedikleri batıl budur. Bunların hepsi zamanımızda da mevcuttur ve bu, cahillerin ve sahtekârların çoğunun halktan avamın ve ahmakların mallarını alma yoludur.

ثُمَّ قَالَ: وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَقْتُلُونَ عَلَى مُتَابَعَتِهِمْ وَيَمْنَعُونَ عَنْ مُتَابَعَةِ الْأَخْيَارِ مِنَ الْخَلْقِ وَالْعُلَمَاءِ فِي الزَّمَانِ، وَفِي زَمَانِ مُحَمَّدٍ ﵊ كَانُوا يُبَالِغُونَ فِي الْمَنْعِ عَنْ مُتَابَعَتِهِ بِجَمِيعِ وُجُوهِ الْمَكْرِ وَالْخِدَاعِ.

Sonra: { وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “ve [insanları] Allah yolundan alıkoyarlar” buyurdu. Çünkü onlar kendilerine tabi olunması uğruna mücadele ediyor ve mahlukatın hayırlılarına ve zamanın âlimlerine tabi olmaktan alıkoyuyorlardı; Muhammed'in (aleyhisselâm) zamanında da her türlü hile ve aldatma yollarıyla ona tabi olunmasını engellemede aşırı gidiyorlardı.

قَالَ الْمُصَنِّفُ ﵁: غَايَةُ مَطْلُوبِ الْخَلْقِ فِي الدُّنْيَا الْمَالُ وَالْجَاهُ، فَبَيَّنَ تَعَالَى فِي صِفَةِ الْأَحْبَارِ وَالرُّهْبَانِ كَوْنَهُمْ مَشْغُوفِينَ بِهَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ، فَالْمَالُ هُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: لَيَأْكُلُونَ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ وَأَمَّا الْجَاهُ

Musannif (radıyallâhu anh) dedi ki: Mahlukatın dünyadaki nihai gayesi mal ve makamdır. Allah Teâlâ hahamlar ve rahiplerin vasfında onların bu iki şeye düşkün olduklarını beyan etmiştir; mal, { لَيَأْكُلُونَ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ } “insanların mallarını haksız yollarla yerler” kavliyle murat edilendir; makam ise,

فَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ فَإِنَّهُمْ لَوْ أَقَرُّوا بِأَنَّ مُحَمَّدًا عَلَى الْحَقِّ لَزِمَهُمْ/ مُتَابَعَتُهُ، وَحِينَئِذٍ فَكَانَ يَبْطُلُ حُكْمُهُمْ وَتَزُولُ حُرْمَتُهُمْ فَلِأَجْلِ الْخَوْفِ مِنْ هَذَا الْمَحْذُورِ كَانُوا يُبَالِغُونَ فِي الْمَنْعِ مِنْ مُتَابَعَةِ مُحَمَّدٍ صَلَّى الله عليه وو سلّم، وَيُبَالِغُونَ فِي إِلْقَاءِ الشُّبُهَاتِ وَفِي اسْتِخْرَاجِ وُجُوهِ الْمَكْرِ وَالْخَدِيعَةِ، وَفِي مَنْعِ الْخَلْقِ مِنْ قَبُولِ دِينِهِ الْحَقِّ وَالِاتِّبَاعِ لِمَنْهَجِهِ الصَّحِيحِ.

{ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “ve [insanları] Allah yolundan alıkoyarlar” kavliyle murat edilendir. Zira onlar Muhammed'in hak üzere olduğunu kabul etselerdi ona tabi olmaları gerekirdi; bu durumda da otoriteleri bozulur ve hürmetleri yok olurdu. İşte bu sakıncanın korkusundan dolayı Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) tabi olunmasını engellemede, şüpheler fırlatmada, hile ve aldatma yolları üretmede ve mahlukatı onun hak dinini kabul etmekten ve sahih yoluna uymaktan alıkoymada aşırı gidiyorlardı.

ثُمَّ قَالَ: وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلا يُنْفِقُونَها فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ.

Sonra: { وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلا يُنْفِقُونَها فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ } “Altın ve gümüşü yığıp da onları Allah yolunda harcamayanlar var ya, işte onları acı bir azapla müjdele!” buyurdu.

وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Ayette birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ احْتِمَالَاتٌ ثَلَاثَةٌ: لِأَنَّهُ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: الَّذِينَ أُولَئِكَ الْأَحْبَارَ وَالرُّهْبَانَ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ كَلَامًا مُبْتَدَأً عَلَى مَا قَالَ بَعْضُهُمْ الْمُرَادُ مِنْهُ مَانِعُو الزَّكَاةِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ كُلَّ مَنْ كَنَزَ الْمَالَ وَلَمْ يُخْرِجْ مِنْهُ الْحُقُوقَ الْوَاجِبَةَ سَوَاءٌ كَانَ مِنَ الْأَحْبَارِ وَالرُّهْبَانِ أَوْ كَانَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، فَلَا شَكَّ أَنَّ اللَّفْظَ مُحْتَمِلٌ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْوُجُوهِ الثَّلَاثَةِ، وَرُوِيَ عَنْ زَيْدِ بْنِ وَهْبٍ قَالَ: مَرَرْتُ بِأَبِي ذَرٍّ فَقُلْتُ يَا أَبَا ذَرٍّ مَا أَنْزَلَكَ هَذِهِ الْبِلَادَ؟ فَقَالَ: كُنْتُ بِالشَّامِ فَقَرَأْتُ وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ فَقَالَ مُعَاوِيَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ نَزَلَتْ فِي أَهْلِ الْكِتَابِ فَقُلْتُ: إِنَّهَا فِيهِمْ وَفِينَا، فَصَارَ ذَلِكَ سَبَبًا لِلْوَحْشَةِ بَيْنِي وَبَيْنَهُ، فَكَتَبَ إِلَيَّ عُثْمَانُ أَنْ أَقْبِلْ إِلَيَّ، فَلَمَّا قَدِمْتُ الْمَدِينَةَ انْحَرَفَ النَّاسُ عَنِّي، كَأَنَّهُمْ لَمْ يَرَوْنِي مِنْ قَبْلُ، فَشَكَوْتُ ذَلِكَ إِلَى عُثْمَانَ فَقَالَ لِي تَنَحَّ قَرِيبًا إِنِّي وَاللَّهِ لَنْ أَدَعَ مَا كُنْتُ أَقُولُ. وَعَنِ الْأَحْنَفِ، قَالَ: لَمَّا قَدِمْتُ الْمَدِينَةَ رَأَيْتُ أَبَا ذَرٍّ يَقُولُ: بَشِّرِ الْكَافِرِينَ بِرَضْفٍ يُحْمَى عَلَيْهِ فِي نَارِ جَهَنَّمَ فَتُوضَعَ عَلَى حَلَمَةِ ثَدْيِ أَحَدِهِمْ حَتَّى تَخْرُجَ مِنْ نُغَضِ كَتِفِهِ حَتَّى يَرْفَضَّ بَدَنُهُ، وَتُوضَعَ عَلَى نُغَضِ كَتِفِهِ حَتَّى تَخْرُجَ مِنْ حَلَمَةِ ثَدْيِهِ، فَلَمَّا سَمِعَ الْقَوْمُ ذَلِكَ تَرَكُوهُ فَاتَّبَعْتُهُ وَقُلْتُ: مَا رَأَيْتُ هَؤُلَاءِ إِلَّا كَرِهُوا مَا قُلْتَ لَهُمْ: فَقَالَ مَا عَسَى أَنْ يَصْنَعَ فِيَّ قُرَيْشٌ.

Birinci Mesele: O'nun { وَالَّذِينَ } kavlinde üç ihtimal vardır: Çünkü { الَّذِينَ } kavlinden muradın o hahamlar ve rahipler olması muhtemeldir; bazılarının söylediği üzere muradın Müslümanlardan zekât vermeyenler olduğu mübteda (yeni) bir söz olması muhtemeldir; ve muradın, gerek haham ve rahiplerden olsun gerekse Müslümanlardan olsun, malı yığıp da ondan vacip olan hakları çıkarmayan herkes olması muhtemeldir. Şüphe yok ki lafız bu üç vechlin her birine de muhtemeldir. Zeyd b. Vehb'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Zer'e uğradım ve «Ey Ebû Zer, seni bu diyara indiren nedir?» dedim. Şöyle dedi: Şam'daydım ve { وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ } “Altın ve gümüşü yığanlar...” ayetini okudum. Muâviye: «Bu ayet Ehl-i Kitap hakkında indi» dedi. Ben de: «O hem onlar hakkında hem de bizim hakkımızda [indi]» dedim. Bu durum benimle onun arasında bir soğukluk sebebi oldu. Bunun üzerine Osman bana «Bana gel» diye yazdı. Medine'ye vardığımda insanlar sanki beni daha önce hiç görmemiş gibi benden yüz çevirdiler. Bunu Osman'a şikâyet ettim, o da bana: «Yakın bir yere çekil» dedi. Allah'a yemin ederim ki ben söyleyegeldiğim şeyi asla terk etmeyeceğim. Ahnef'ten rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Medine'ye geldiğimde Ebû Zer'in şöyle dediğini gördüm: «Kâfirleri, cehennem ateşinde kızdırılacak taşlarla müjdele! Öyle ki, bedenleri paramparça oluncaya kadar onlardan birinin göğüs ucuna konulur da kürek kemiğinden çıkar; kürek kemiğine konulur da göğüs ucundan çıkar.» Topluluk bunu işitince onu terk etti; ben de onun peşinden gidip: «Gördüğüm kadarıyla bunlar onlara söylediğin şeyden hoşlanmadılar» dedim. O da: «Kureyş bana ne yapabilir ki!» dedi.

قَالَ مَوْلَانَا ﵁: إِنْ كَانَ الْمُرَادُ تَخْصِيصَ هَذَا الْوَعِيدِ بِمَنْ سَبَقَ ذِكْرُهُمْ وَهُمْ أَهْلُ الْكِتَابِ، كَانَ التَّقْدِيرُ أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَهُمْ بِالْحِرْصِ الشَّدِيدِ عَلَى أَخْذِ أَمْوَالِ النَّاسِ بِقَوْلِهِ: لَيَأْكُلُونَ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ وَوَصَفَهُمْ أَيْضًا بِالْبُخْلِ الشَّدِيدِ وَالِامْتِنَاعِ عَنْ إِخْرَاجِ الْوَاجِبَاتِ عَنْ أَمْوَالِ أَنْفُسِهِمْ بِقَوْلِهِ: وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ مَانِعِي الزَّكَاةِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، كَانَ التَّقْدِيرُ أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ قُبْحَ طَرِيقَتِهِمْ فِي الْحِرْصِ عَلَى أَخْذِ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ، ثُمَّ نَدَبَ الْمُسْلِمِينَ إِلَى إِخْرَاجِ الْحُقُوقِ الْوَاجِبَةِ مِنْ أَمْوَالِهِمْ، وَبَيَّنَ مَا فِي تَرْكِهِ مِنَ الْوَعِيدِ الشَّدِيدِ، وَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ الْكُلَّ، كَانَ التَّقْدِيرُ أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَهُمْ بِالْحِرْصِ عَلَى أَخْذِ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ، ثُمَّ أَرْدَفَهُ بِوَعِيدِ كُلِّ مَنِ امْتَنَعَ عَنْ إِخْرَاجِ الْحُقُوقِ الْوَاجِبَةِ مِنْ مَالِهِ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّهُ لَمَّا كَانَ حَالُ مَنْ أَمْسَكَ مَالَ نَفْسِهِ بِالْبَاطِلِ كَذَلِكَ/ فَمَا ظَنُّكَ بِحَالِ مَنْ سَعَى فِي أَخْذِ مَالِ غَيْرِهِ بِالْبَاطِلِ وَالتَّزْوِيرِ وَالْمَكْرِ.

Mevlânâ (radıyallâhu anh) dedi ki: Şayet murat, bu tehdidi daha önce zikredilenlere, yani Ehl-i Kitab'a tahsis etmek ise; takdir şöyle olur: Allah Teâlâ onları { لَيَأْكُلُونَ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ } “insanların mallarını haksız yollarla yerler” kavliyle insanların mallarını almaya karşı şiddetli hırsla vasfetmiş; ayrıca { وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ } “Altın ve gümüşü yığıp da...” kavliyle de şiddetli cimrilikle ve kendi mallarından vacip olanları çıkarmaktan kaçınmakla vasfetmiştir. Şayet murat, müminlerden zekât vermeyenler ise; takdir şöyle olur: Allah Teâlâ insanların mallarını batıl yolla almaya hırs göstermedeki yollarının çirkinliğini vasfetmiş, sonra da Müslümanları mallarındaki vacip hakları çıkarmaya teşvik etmiş ve bunu terk etmedeki şiddetli tehdidi açıklamıştır. Eğer murat hepsi ise; takdir şöyle olur: Allah Teâlâ onları insanların mallarını batıl yolla almaya hırs göstermekle vasfetmiş, ardından kendi malından vacip hakları çıkarmaktan kaçınan herkesi tehdit etmeyi eklemiştir; ta ki kendi malını batıl yere elinde tutanın hali böyle olunca, başkasının malını batıl, hile ve desise ile almaya çalışanın halinin nasıl olacağına dikkat çekilsin.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَصْلُ الْكَنْزِ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ هُوَ الْجَمْعُ، وَكُلُّ شَيْءٍ جُمِعَ بَعْضُهُ إِلَى بَعْضٍ فَهُوَ مَكْنُوزٌ، يُقَالُ: هَذَا جِسْمٌ مُكْتَنِزُ الْأَجْزَاءِ إِذَا كَانَ مُجْتَمِعَ الْأَجْزَاءِ، وَاخْتَلَفَ عُلَمَاءُ الصَّحَابَةِ فِي الْمُرَادِ بِهَذَا الْكَنْزِ الْمَذْمُومِ فَقَالَ الْأَكْثَرُونَ: هُوَ الْمَالُ الَّذِي لَمْ تُؤَدَّ زَكَاتُهُ، وَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ﵁: مَا أَدَّيْتَ زَكَاتَهُ فَلَيْسَ بِكَنْزٍ.

İkinci Mesele: Arap kelamında kenzin (kenz / كنز) aslı toplamaktır; bir kısmı diğer bir kısmına katılarak bir araya getirilen her şey 'meknûz'dur (yığılmış/saklanmış). Parçaları bir araya getirilip toplandığında «هَذَا جِسْمٌ مُكْتَنِزُ الْأَجْزَاءِ» (bu, parçaları sıkışık/toplu bir cisimdir) denilir. Sahabenin âlimleri bu kınanan kenzden muradın ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir; ekseriyet: «O, zekâtı ödenmemiş maldır» demiştir. Ömer b. el-Hattâb (radıyallâhu anh) da: «Zekâtını ödediğin şey kenz değildir» demiştir.

وَقَالَ ابْنُ عُمَرَ: كُلُّ مَا أَدَّيْتَ زَكَاتَهُ فَلَيْسَ بِكَنْزٍ وَإِنْ كَانَ تَحْتَ سَبْعِ أَرَضِينَ، وَكُلُّ مَا لَمْ تُؤَدِّ زَكَاتَهُ فَهُوَ كَنْزٌ وَإِنْ كَانَ فَوْقَ الْأَرْضِ، وَقَالَ جَابِرٌ: إِذَا أَخْرَجْتَ الصَّدَقَةَ مِنْ مالك فَقَدْ أَذْهَبْتَ عَنْهُ شَرَّهُ وَلَيْسَ بِكَنْزٍ. وَقَالَ ابن عباس:

İbn Ömer şöyle demiştir: «Yedi kat yerin altında bile olsa zekâtını ödediğin her şey kenz değildir; yerin üstünde bile olsa zekâtını ödemediğin her şey ise kenzdir.» Câbir de: «Malından sadakayı [zekâtı] çıkardığın vakit onun şerrini gidermiş olursun ve o kenz değildir» demiştir. İbn Abbas da şöyle demiştir:

فِي قَوْلِهِ: وَلا يُنْفِقُونَها فِي سَبِيلِ اللَّهِ يُرِيدُ الَّذِينَ لَا يُؤَدُّونَ زَكَاةَ أَمْوَالِهِمْ. قَالَ الْقَاضِي: تَخْصِيصُ هَذَا الْمَعْنَى بِمَنْعِ الزَّكَاةِ لَا سَبِيلَ إِلَيْهِ، بَلِ الْوَاجِبُ أَنْ يُقَالَ: الْكَنْزُ هُوَ الْمَالُ الَّذِي مَا أُخْرِجَ عَنْهُ مَا وَجَبَ إِخْرَاجُهُ عَنْهُ، وَلَا فَرْقَ بَيْنَ الزَّكَاةِ وَبَيْنَ مَا يَجِبُ مِنَ الْكَفَّارَاتِ، وَبَيْنَ مَا يَلْزَمُ مِنْ نَفَقَةِ الْحَجِّ أَوِ الْجُمُعَةِ، وَبَيْنَ مَا يَجِبُ إِخْرَاجُهُ فِي الدَّيْنِ وَالْحُقُوقِ وَالْإِنْفَاقِ عَلَى الْأَهْلِ أَوِ الْعِيَالِ وَضَمَانِ الْمُتْلَفَاتِ وَأُرُوشِ الْجِنَايَاتِ فَيَجِبُ فِي كُلِّ هَذِهِ الْأَقْسَامِ أَنْ يَكُونَ دَاخِلًا فِي الْوَعِيدِ.

{ وَلا يُنْفِقُونَها فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “ve onları Allah yolunda harcamayanlar” kavli hakkında: Mallarının zekâtını ödemeyenleri kastetmektedir. Kâdı dedi ki: Bu manayı sadece zekâtı vermemeye tahsis etmenin yolu yoktur; bilakis vacip olan şöyle denilmesidir: Kenz, kendisinden çıkarılması vacip olan şey çıkarılmamış olan maldır. Zekât ile vacip olan kefaretler, hac veya cuma için gereken harcamalar, borç, haklar, aile ve bakmakla yükümlü olunan kimselerin nafakası, telef edilen şeylerin tazmini ve cinayet diyetleri için çıkarılması vacip olanlar arasında bir fark yoktur. Bütün bu kısımların tehdide dâhil olması vaciptir.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمَالَ الْكَثِيرَ إِذَا جُمِعَ فَهُوَ الْكَنْزُ الْمَذْمُومُ، سَوَاءٌ أَدَّيْتَ زَكَاتَهُ أَوْ لَمْ تُؤَدِّ. وَاحْتَجَّ الذَّاهِبُونَ إِلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ عَلَى صِحَّةِ قَوْلِهِمْ بِأُمُورٍ: الْأَوَّلُ: عُمُومُ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَها مَا كَسَبَتْ [الْبَقَرَةِ: ٢٨٦] فَإِنَّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كُلَّ مَا اكْتَسَبَهُ الْإِنْسَانُ فَهُوَ حَقُّهُ وَكَذَا قوله تعالى: وَلا يَسْئَلْكُمْ أَمْوالَكُمْ [مُحَمَّدٍ: ٣٦]

İkinci görüş: Çok mal biriktirildiğinde, ister zekâtı ödensin ister ödenmesin, o kınanan kenzdir. Birinci görüşe gidenler, görüşlerinin sıhhatine birtakım hususlarla delil getirmişlerdir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { لَها مَا كَسَبَتْ } “Kazandığı [hayır] lehinedir” [el-Bakara: 286] kavlinin umumiliğidir; zira bu, insanın kazandığı her şeyin kendi hakkı olduğuna delalet eder. Keza Allah Teâlâ'nın: { وَلا يَسْئَلْكُمْ أَمْوالَكُمْ } “Sizden mallarınızı istemez” [Muhammed: 36] kavli de böyledir.

وَقَوْلُهُ ﵊: «نِعْمَ الْمَالُ الصَّالِحُ لِلرَّجُلِ الصَّالِحِ»

Ve [Peygamber'in] (aleyhisselâm): «Salih mal, salih adam için ne güzeldir!» kavlidir.

وَقَوْلُهُ ﵇: «كُلُّ امْرِئٍ أَحَقُّ بِكَسْبِهِ»

Ve [Peygamber'in] (aleyhisselâm): «Her insan kendi kazancına daha layıktır» kavlidir.

وَقَوْلُهُ ﵇: «مَا أُدِّيَ زَكَاتُهُ فَلَيْسَ بِكَنْزٍ وَإِنْ كَانَ بَاطِنًا، وَمَا بَلَغَ أَنْ يُزَكَّى وَلَمْ يُزَكَّ فَهُوَ كَنْزٌ»

Ve [Peygamber'in] (aleyhisselâm): «Zekâtı ödenen şey, yerin altında gizli bile olsa kenz değildir; zekâtı verilecek miktara ulaşıp da zekâtı verilmeyen şey ise kenzdir;

وَإِنْ كَانَ ظَاهِرًا. الثَّانِي:

ortada apaçık bile olsa» kavlidir. İkincisi:

أَنَّهُ كَانَ فِي زَمَانِ الرَّسُولِ ﵊ جَمَاعَةٌ كَعُثْمَانَ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، وَكَانَ ﵇ يَعُدُّهُمْ مِنْ أَكَابِرِ الْمُؤْمِنِينَ. الثَّالِثُ: أَنَّهُ ﵇ نَدَبَ إِلَى إِخْرَاجِ الثُّلُثِ أَوْ أَقَلَّ فِي الْمَرَضِ، وَلَوْ كَانَ جَمْعُ الْمَالِ مُحَرَّمًا لَكَانَ ﵇ أَقَرَّ الْمَرِيضَ بِالتَّصَدُّقِ بِكُلِّهِ، بَلْ كَانَ يَأْمُرُ الصَّحِيحَ فِي حَالِ صِحَّتِهِ بِذَلِكَ. وَاحْتَجَّ الذَّاهِبُونَ إِلَى الْقَوْلِ الثَّانِي بِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: عُمُومُ هَذِهِ الْآيَةِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ ظَاهِرَهَا دَلِيلٌ عَلَى الْمَنْعِ مِنْ جَمْعِ الْمَالِ، فَالْمَصِيرُ إِلَى أَنَّ الْجَمْعَ مُبَاحٌ بَعْدَ إِخْرَاجِ الزَّكَاةِ تَرْكٌ لِظَاهِرِ هَذِهِ الْآيَةِ، فَلَا يُصَارُ إِلَيْهِ إِلَّا بِدَلِيلٍ مُنْفَصِلٍ.

Resul'ün (aleyhisselâm) zamanında Osman ve Abdurrahman b. Avf gibi bir topluluk vardı ve [Peygamber] (aleyhisselâm) onları müminlerin büyüklerinden sayardı. Üçüncüsü: [Peygamber] (aleyhisselâm) hastalık anında malın üçte birini veya daha azını çıkarmayı (vasiyet etmeyi) tavsiye etmiştir; şayet mal toplamak haram olsaydı, [Peygamber] (aleyhisselâm) hastanın hepsini tasadduk etmesini onaylar, hatta sıhhatli kimseye sıhhati halinde bunu emrederdi. İkinci görüşe gidenler ise birtakım vecihlerle delil getirmişlerdir: Birincisi: Bu ayetin umumiliğidir; şüphe yok ki ayetin zahiri mal toplamaktan men etmeye delildir. Dolayısıyla zekâtı çıkarıldıktan sonra toplamanın mubah olduğuna gitmek, bu ayetin zahirini terk etmektir ve buna ancak müstakil (ayrı) bir delille gidilebilir.

وَالثَّانِي: مَا

İkincisi:

رَوَى سَالِمُ بْنُ الْجَعْدِ أَنَّهُ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «تَبًّا لِلذَّهَبِ تَبًّا لِلْفِضَّةِ، قَالَهَا ثَلَاثًا، فَقَالُوا لَهُ أَيُّ مَالٍ نَتَّخِذُ؟ قَالَ: لِسَانًا ذَاكِرًا، وَقَلْبًا خَاشِعًا، وَزَوْجَةً تُعِينُ أَحَدَكُمْ عَلَى دِينِهِ» .

Sâlim b. el-Ca'd'ın rivayet ettiğidir; [o şöyle demiştir]: Bu ayet indiğinde Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Yazıklar olsun altına, yazıklar olsun gümüşe!» buyurdu ve bunu üç defa söyledi. Ona: «Hangi malı edinelim?» dediler. O da: «Zikreden bir dil, ürperen bir kalp ve sizden birine dini hususunda yardım edecek bir eş» buyurdu.

وَقَالَ ﵇: «مَنْ برك صَفْرَاءَ أَوْ بَيْضَاءَ كُوِيَ بِهَا، وَتُوُفِّيَ رَجُلٌ فَوُجِدَ فِي مِئْزَرِهِ دِينَارٌ فَقَالَ/ ﵇: «كَيَّةٌ» وَتُوُفِّيَ آخَرُ فَوُجِدَ فِي مِئْزَرِهِ دِينَارَانِ فَقَالَ ﵊: «كَيَّتَانِ»

Ve [Peygamber] (aleyhisselâm) şöyle buyurmuştur: «Kim geriye sarı [altın] veya beyaz [gümüş] bırakırsa, onunla dağlanır.» Bir adam vefat etmiş ve izârında bir dinar bulunmuştu; bunun üzerine [Peygamber] (aleyhisselâm): «Bir dağlama!» buyurdu. Bir başkası vefat etti ve izârında iki dinar bulundu; bunun üzerine (aleyhisselâm): «İki dağlama!» buyurdu.

وَالثَّالِثُ: مَا

Üçüncüsü:

رُوِيَ عَنِ الصَّحَابَةِ فِي هَذَا الْبَابِ فَقَالَ عَلِيٌّ: كُلُّ مَالٍ زَادَ عَلَى أَرْبَعَةِ آلَافٍ فَهُوَ كَنْزٌ أَدَّيْتَ مِنْهُ الزَّكَاةَ أَوْ لَمْ تُؤَدِّ،

Bu babda sahabeden rivayet edilen hususlardır. Nitekim Ali şöyle demiştir: «Dört bini aşan her mal kenzdir; ister zekâtını ödemiş ol ister ödememiş ol.»

وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ كُلُّ صَفْرَاءَ أَوْ بَيْضَاءَ أَوْكَى عَلَيْهَا صَاحِبُهَا فَهِيَ كَنْزٌ. وَعَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ أَنَّهُ كَانَ إِذَا رَأَى أَنَّ العسير تَقْدُمُ بِالْمَالِ صَعِدَ عَلَى مَوْضِعٍ مُرْتَفِعٍ وَيَقُولُ جَاءَتِ الْقِطَارُ تَحْمِلُ النَّارَ وَبَشِّرِ الْكَنَّازِينَ بِكَيٍّ فِي الْجِبَاهِ وَالْجُنُوبِ وَالظُّهُورِ وَالْبُطُونِ. وَالرَّابِعُ: أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا خَلَقَ الْأَمْوَالَ لِيُتَوَسَّلَ بِهَا إِلَى دَفْعِ الْحَاجَاتِ، فَإِذَا حَصَلَ لِلْإِنْسَانِ قَدْرُ مَا يَدْفَعُ بِهِ حَاجَتَهُ ثُمَّ جَمَعَ الْأَمْوَالَ الزَّائِدَةَ عَلَيْهِ فَهُوَ لَا يَنْتَفِعُ بِهَا لِكَوْنِهَا زَائِدَةً عَلَى قَدْرِ حَاجَتِهِ وَمَنَعَهَا مِنَ الْغَيْرِ الَّذِي يُمْكِنُهُ أَنْ يَدْفَعَ حَاجَتَهُ بِهَا، فَكَانَ هَذَا الْإِنْسَانُ بِهَذَا الْمَنْعِ مَانِعًا مِنْ ظُهُورِ حِكْمَتِهِ وَمَانِعًا مِنْ وُصُولِ إِحْسَانِ اللَّهِ إِلَى عَبِيدِهِ.

Ebû Hüreyre'den de: «Sahibinin keseleyip ağzını bağladığı her sarı [altın] veya beyaz [gümüş] kenzdir» rivayet edilmiştir. Ebû'd-Derdâ'dan rivayet edildiğine göre o, kervanın malla geldiğini gördüğü vakit yüksek bir yere çıkar ve: «Kervan ateşi taşıyarak geldi; mal yığanları alınlarında, yanlarında, sırtlarında ve karınlarında [olacak] bir dağlama ile müjdele!» derdi. Dördüncüsü: Allah Teâlâ malları ancak kendileriyle ihtiyaçların giderilmesine vasıta kılınsın diye yaratmıştır; insan ihtiyacını gidereceği miktarı elde ettikten sonra ondan fazla olan malları toplarsa, ihtiyacından fazla olması sebebiyle kendisi onlardan faydalanmaz ve onunla ihtiyacını gidermesi mümkün olan başkasından da onu men etmiş olur. İşte bu insan bu engellemesiyle, [Allah'ın] hikmetinin ortaya çıkmasını engellemiş ve Allah'ın ihsanının kullarına ulaşmasına mani olmuş olur.

وَاعْلَمْ أَنَّ الطَّرِيقَ الْحَقَّ أَنْ يُقَالَ الْأَوْلَى أَنْ لَا يَجْمَعَ الرَّجُلُ الطَّالِبُ لِلدِّينِ الْمَالَ الْكَثِيرَ، إِلَّا أَنَّهُ لَمْ يُمْنَعْ عَنْهُ فِي ظَاهِرِ الشَّرْعِ، فَالْأَوَّلُ مَحْمُولٌ عَلَى التَّقْوَى وَالثَّانِي عَلَى ظَاهِرِ الْفَتْوَى، أَمَّا بَيَانُ أَنَّ الْأَوْلَى الِاحْتِرَازُ عَنْ طَلَبِ الْمَالِ الْكَثِيرِ فَبِوُجُوهٍ:

Bil ki hak olan yol şöyle denilmesidir: Dini talep eden kimsenin çok mal biriktirmemesi evladır; ancak şeriatın zahirinde bundan men edilmemiştir. Birincisi takvaya, ikincisi ise zahirî fetvaya hamledilir. Çok mal talebinden sakınmanın daha evla olduğunun beyanına gelince, bu birkaç vecih iledir:

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا أَحَبَّ شَيْئًا فَكُلَّمَا كَانَ وُصُولُهُ إِلَيْهِ أَكْثَرَ وَالْتِذَاذُهُ بِوِجْدَانِهِ أَكْثَرَ، كَانَ حُبُّهُ لَهُ أَشَدَّ وَمَيْلُهُ أَقْوَى فَالْإِنْسَانُ إِذَا كَانَ فَقِيرًا فَكَأَنَّهُ لَمْ يَذُقْ لَذَّةَ الِانْتِفَاعِ بِالْمَالِ وَكَأَنَّهُ غَافِلٌ عَنْ تِلْكَ اللَّذَّةِ، فَإِذَا مَلَكَ الْقَلِيلَ مِنَ الْمَالِ وَجَدَ بِقَدْرِهِ اللَّذَّةَ، فَصَارَ مَيْلُهُ أَشَدَّ، فَكُلَّمَا صَارَتْ أَمْوَالُهُ أَزْيَدَ، كَانَ الْتِذَاذُهُ بِهِ أَكْثَرَ وَكَانَ حِرْصُهُ

Birinci Vecih: İnsan bir şeyi sevdiği vakit, ona ulaşması ne kadar çok ve onu bulmaktan aldığı lezzet ne kadar fazla olursa, ona olan sevgisi o kadar şiddetli ve meyli o kadar kuvvetli olur. İnsan fakir olduğunda sanki malla faydalanmanın lezzetini tatmamış ve o lezzetten gafil gibidir. Az bir mala sahip olduğunda onun miktarınca lezzet bulur, böylece meyli daha şiddetli hale gelir. Malları ne kadar artarsa, ondan aldığı lezzet o kadar çok olur ve onu talep etmedeki hırsı

فِي طَلَبِهِ وَمَيْلُهُ إِلَى تَحْصِيلِهِ أَشَدَّ، فَثَبَتَ أَنَّ تَكْثِيرَ الْمَالِ سَبَبٌ لِتَكْثِيرِ الْحِرْصِ فِي الطَّلَبِ، فَالْحِرْصُ مُتْعِبٌ لِلرُّوحِ وَالنَّفْسِ وَالْقَلْبِ وَضَرَرُهُ شَدِيدٌ، فَوَجَبَ عَلَى الْعَاقِلِ أَنْ يَحْتَرِزَ عَنِ الْإِضْرَارِ بِالنَّفْسِ وَأَيْضًا قَدْ بَيَّنَّا أَنَّهُ كُلَّمَا كَانَ الْمَالُ أَكْثَرَ كَانَ الْحِرْصُ أَشَدَّ، فَلَوْ قَدَّرْنَا أَنَّهُ كَانَ يَنْتَهِي طَلَبُ الْمَالِ إِلَى حَدٍّ يَنْقَطِعُ عِنْدَهُ الطَّلَبُ وَيَزُولُ الْحِرْصُ، لَقَدْ كَانَ الْإِنْسَانُ يَسْعَى فِي الْوُصُولِ إِلَى ذَلِكَ الْحَدِّ. أَمَّا لَمَّا ثَبَتَ بِالدَّلِيلِ أَنَّهُ كُلَّمَا كَانَ تَمَلُّكُ الْأَمْوَالِ أَكْثَرَ كَانَ الضَّرَرُ النَّاشِئُ مِنَ الْحِرْصِ أَكْبَرَ، وَأَنَّهُ لَا نِهَايَةَ لِهَذَا الضَّرَرِ وَلِهَذَا الطَّلَبِ، فَوَجَبَ عَلَى الْإِنْسَانِ أَنْ يَتْرُكَهُ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ كَمَا قَالَ:

ile onu elde etmeye olan meyli o kadar şiddetli olur. Böylece malı çoğaltmanın, talepteki hırsı çoğaltmaya sebep olduğu sabit olmuştur. Hırs ise ruhu, nefsi ve kalbi yorar ve zararı pek şiddetlidir. O halde akıllı kimseye nefse zarar vermekten sakınmak vaciptir. Ayrıca biz mal ne kadar çok olursa hırsın da o kadar şiddetli olacağını açıklamıştık; şayet mal talebinin kendisinde talebin kesileceği ve hırsın yok olacağı bir sınıra varacağı takdir edilseydi, insan elbette o sınıra ulaşmaya çalışırdı. Ancak mülk edinilen mallar ne kadar çok olursa hırstan doğan zararın o kadar büyük olacağı ve bu zararın da bu talebin de bir sonunun bulunmadığı delille sabit olduğuna göre, şairin dediği gibi insanın işin başında onu terk etmesi vaciptir:

رَأَى الْأَمْرَ يُفْضِي إِلَى آخَرَ ... فَيُصَيَّرُ آخِرُهُ أَوَّلَا

İşin bir sonuca varacağını gördü de ... Sonunu başı kıldı.

وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ كَسْبَ الْمَالِ شَاقٌّ شَدِيدٌ، وَحِفْظَهُ بَعْدَ حُصُولِهِ أَشَدُّ وَأَشَقُّ وَأَصْعَبُ، فَيَبْقَى الْإِنْسَانُ طُولَ عُمُرِهِ تَارَةً فِي طَلَبِ التَّحْصِيلِ، وَأُخْرَى فِي تَعَبِ الْحِفْظِ، ثُمَّ إِنَّهُ لَا يَنْتَفِعُ بِهَا إِلَّا بِالْقَلِيلِ وَبِالْآخَرِ يَتْرُكُهَا مَعَ الْحَسَرَاتِ وَالزَّفَرَاتِ، وَذَلِكَ هُوَ الْخُسْرَانُ الْمُبِينُ.

İkinci Vecih: Mal kazanmak meşakkatli ve zordur; onu elde ettikten sonra korumak ise daha şiddetli, daha meşakkatli ve daha zordur. Böylece insan ömrü boyunca kimi zaman kazanma peşinde, kimi zaman da koruma yorgunluğunda kalır. Sonra da ondan ancak pek az faydalanır ve nihayetinde hasretler ve ahlar çekerek onu terk edip gider; işte bu ise apaçık hüsrandır.

وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّ كَثْرَةَ الْمَالِ وَالْجَاهِ تُورِثُ الطُّغْيَانَ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الْإِنْسانَ/ لَيَطْغى أَنْ رَآهُ اسْتَغْنى [الْعَلَقِ: ٦، ٧] وَالطُّغْيَانُ يَمْنَعُ مِنْ وُصُولِ الْعَبْدِ إِلَى مَقَامِ رِضْوَانِ الرَّحْمَنِ، وَيُوقِعُهُ فِي الْخُسْرَانِ وَالْخِذْلَانِ.

Üçüncü Vecih: Mal ve makamın çokluğu tuğyana (azgınlığa) yol açar; nitekim Allah Teâlâ: { إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغى أَنْ رَآهُ اسْتَغْنى } “Gerçekten insan, kendini zengin görüp müstağni saydığı için azar” [el-Alak: 6-7] buyurmuştur. Tuğyan ise kulun Rahmân'ın rızası makamına ulaşmasına engel olur ve onu hüsran ile yardımsızlığa düşürür.

الْوَجْهُ الرَّابِعُ: أَنَّهُ تَعَالَى أَوْجَبَ الزَّكَاةَ وَذَلِكَ سَعْيٌ فِي تَنْقِيصِ الْمَالِ، وَلَوْ كَانَ تَكْثِيرُهُ فَضِيلَةً لَمَا سَعَى الشَّرْعُ فِي تَنْقِيصِهِ.

Dördüncü Vecih: Allah Teâlâ zekâtı farz kılmıştır ki bu da malı eksiltmeye çalışmaktır; şayet malı çoğaltmak bir fazilet olsaydı, şeriat onu eksiltmeye çalışmazdı.

فَإِنْ قِيلَ: لِمَ

Eğer: «Niçin

قَالَ ﵇: «الْيَدُ الْعُلْيَا خَيْرٌ مِنَ الْيَدِ السُّفْلَى» .

[Peygamber] (aleyhisselâm): «Veren el, alan elden daha hayırlıdır» buyurmuştur?» denilirse,

قُلْنَا: الْيَدُ الْعُلْيَا إِنَّمَا أَفَادَتْهُ صِفَةَ الْخَيْرِيَّةِ، لِأَنَّهُ أَعْطَى ذَلِكَ الْقَلِيلَ، فَبِسَبَبِ أَنَّهُ حَصَلَ فِي ماله ذلك النقصان القليلة حَصَلَتْ لَهُ الْخَيْرِيَّةُ، وَبِسَبَبِ أَنَّهُ حَصَلَ لِلْفَقِيرِ تلك الزيادة القليل حَصَلَتِ الْمَرْجُوحِيَّةُ.

Deriz ki: Üstteki el (veren el), ona hayırlılık vasfını ancak o azıcık şeyi verdiği için kazandırmıştır; zira malında o azıcık eksilme meydana geldiği için kendisine hayırlılık hâsıl olmuş, fakirde de o azıcık artış meydana geldiği için mercûhiyet (daha aşağı seviyede kalma) hâsıl olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: جَاءَتِ الْأَخْبَارُ الْكَثِيرَةُ فِي وَعِيدِ مَانِعِي الزَّكَاةِ، أَمَّا مَنْعُ زَكَاةِ النُّقُودِ فَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ:

Üçüncü Mesele: Zekât vermeyenlerin tehdidi hakkında pek çok haber gelmiştir. Nakitlerin zekâtını vermemeye gelince, bu ayetteki şu kavlidir:

يَوْمَ يُحْمى عَلَيْها فِي نارِ جَهَنَّمَ وَأَمَّا مَنْعُ زَكَاةِ الْمَوَاشِي فَمَا

{ يَوْمَ يُحْمى عَلَيْها فِي نارِ جَهَنَّمَ } “O gün [o yığdıkları şeyler] cehennem ateşinde kızdırılır”. Hayvanların zekâtını vermemeye gelince,

رُوِيَ فِي الْحَدِيثِ أَنَّهُ تَعَالَى يُعَذِّبُ أَصْحَابَ الْمَوَاشِي إِذَا لَمْ يُؤَدُّوا زَكَاتَهَا بِأَنْ يَسُوقَ إِلَيْهِ تِلْكَ الْمَوَاشِيَ كَأَعْظَمِ مَا تَكُونُ فِي أَجْسَامِهَا فَتَمُرُّ عَلَى أَرْبَابِهَا فَتَطَؤُهُمْ بِأَظْلَافِهَا وَتَنْطَحُهُمْ بِقُرُونِهَا كُلَّمَا نَفِدَتْ أُخْرَاهَا عَادَتْ إِلَيْهِمْ أُولَاهَا فَلَا يَزَالُ كَذَلِكَ حَتَّى يَفْرَغَ النَّاسُ مِنَ الْحِسَابِ.

hadiste rivayet edildiğine göre, Allah Teâlâ hayvan sahiplerine, zekâtlarını ödemedikleri takdirde, o hayvanları cüsseleri olabilecek en büyük halde onların üzerine sevk ederek azap edecektir; hayvanlar sahiplerinin üzerinden geçecek, onları tırnaklarıyla çiğneyecek ve boynuzlarıyla toslayacaktır; sonuncusu geçip tükendiğinde ilki tekrar onların üzerine dönecektir; insanlar hesaptan kurtulup bitirinceye kadar bu böyle devam edecektir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: الصَّحِيحُ عِنْدَنَا وُجُوبُ الزَّكَاةِ فِي الْحُلِيِّ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلا يُنْفِقُونَها فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ.

Dördüncü Mesele: Bize göre sahih olan, ziynet eşyasında zekâtın vacip olduğudur. Bunun delili Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلا يُنْفِقُونَها فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ } “Altın ve gümüşü yığıp da onları Allah yolunda harcamayanlar var ya, işte onları acı bir azapla müjdele!” kavlidir.

فَإِنْ قِيلَ: هَذَا الْوَعِيدُ إِنَّمَا يَتَنَاوَلُ الرِّجَالَ لَا النِّسَاءَ.

Eğer: «Bu tehdit kadınları değil, sadece erkekleri kapsamaktadır» denilirse,