Binûn

Tevbe Suresi — 6. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قُلْنَا: نَتَكَلَّمُ فِي الرَّجُلِ الَّذِي اتَّخَذَ الْحُلِيَّ لِنِسَائِهِ، وَأَيْضًا تَرْتِيبُ هَذَا الْوَعِيدِ عَلَى جَمْعِ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ حُكْمٌ مُرَتَّبٌ عَلَى وَصْفٍ يُنَاسِبُهُ، وَهُوَ أَنَّ جَمْعَ ذَلِكَ الْمَالِ يَمْنَعُهُ مِنْ صَرْفِهِ إِلَى الْمُحْتَاجِينَ مَعَ أَنَّهُ لَا حَاجَةَ إِلَيْهِ، إِذْ لَوِ احْتَاجَ إِلَى إِنْفَاقِهِ لَمَا قَدَرَ عَلَى جَمْعِهِ، وَإِقْدَامُ غَيْرِ الْمُحْتَاجِ عَلَى مَنْعِ الْمَالِ مِنَ الْمُحْتَاجِ يُنَاسِبُ أَنْ يُمْنَعَ مِنْهُ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا الْوَعِيدَ مُرَتَّبٌ عَلَى وَصْفٍ يُنَاسِبُهُ، وَالْحُكْمُ الْمَذْكُورُ عَقِيبَ وَصْفٍ يُنَاسِبُهُ يَجِبُ كَوْنُهُ مُعَلَّلًا بِهِ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا الْوَعِيدَ لِذَلِكَ الْجَمْعِ، فَأَيْنَمَا حَصَلَ ذَلِكَ الْوَصْفُ وَجَبَ أَنْ يَحْصُلَ مَعَهُ ذَلِكَ الْوَعِيدُ، وأيضا

Deriz ki: Biz kadınları için ziynet eşyası edinen erkek hakkında konuşuyoruz. Ayrıca bu tehdidin altın ve gümüşün biriktirilmesine bağlanması, kendisine uygun bir vasfa bağlanmış bir hükümdür. Bu vasıf da şudur: O malın biriktirilmesi, ona bir ihtiyaç olmadığı halde onun ihtiyaç sahiplerine harcanmasına engel olmaktadır. Zira eğer onu harcamaya ihtiyacı olsaydı, onu biriktirmeye gücü yetmezdi. İhtiyaç sahibi olmayanın malı ihtiyaç sahibinden esirgemeye kalkışması, onun bu [maldan] menedilmesini uygun kılar. Dolayısıyla bu tehdidin kendisine uygun bir vasfa bağlandığı sabit olmuştur. Uygun bir vasfın peşinden zikredilen hükmün o vasıfla illetlendirilmiş olması gerekir. Böylece bu tehdidin o biriktirme sebebiyle olduğu sabit olmuştur. Dolayısıyla bu vasıf nerede gerçekleşirse, onunla birlikte bu tehdidin de gerçekleşmesi gerekir. Ayrıca,

إِنَّ الْعُمُومَاتِ الْوَارِدَةَ فِي إِيجَابِ الزَّكَاةِ مَوْجُودَةٌ فِي الْحُلِيِّ الْمُبَاحِ

zekâtın farz kılınması hakkında varit olan umumi hükümler mubah ziynette de mevcuttur.

قَالَ ﵇: «هَاتُوا رُبْعَ عُشْرِ أَمْوَالِكُمْ»

[Peygamber] (aleyhisselâm): «Mallarınızın kırkta birini (zevatını) getirin!» buyurmuştur.

وَقَالَ: «فِي الرِّقَّةِ رُبْعُ الْعُشْرِ»

Yine şöyle buyurmuştur: «Gümüşte kırkta bir [zekât] vardır.»

وَقَالَ: «يَا عَلِيُّ عَلَيْكَ زَكَاةٌ، فَإِذَا مَلَكْتَ عِشْرِينَ مِثْقَالَا، فَأَخْرِجْ نِصْفَ مِثْقَالٍ»

Yine şöyle buyurmuştur: «Ey Ali, senin üzerinde zekât vardır; yirmi miskale malik olduğunda, yarım miskal [zekât] çıkar!»

وَقَالَ: «لَيْسَ فِي الْمَالِ حَقٌّ سِوَى الزَّكَاةِ وَقَالَ لَا زَكَاةَ فِي مَالٍ حَتَّى يَحُولَ عَلَيْهِ الْحَوْلُ»

Yine şöyle buyurmuştur: «Malda zekâttan başka bir hak yoktur» ve: «Üzerinden bir yıl geçmedikçe malda zekât yoktur» buyurmuştur.

فَهَذِهِ الْآيَةُ مَعَ جَمِيعِ هَذِهِ الْأَخْبَارِ تُوجِبُ الزَّكَاةَ فِي الْحُلِيِّ الْمُبَاحِ، ثُمَّ نَقُولُ وَلَمْ يُوجَدْ لِهَذَا الدَّلِيلِ مُعَارِضٌ مِنَ الْكِتَابِ، وَهُوَ ظَاهِرٌ لِأَنَّهُ لَيْسَ فِي الْقُرْآنِ مَا يَدُلُّ عَلَى أنه لا زَكَاةٌ فِي الْحُلِيِّ الْمُبَاحِ، وَلَمْ يُوجَدْ فِي الْأَخْبَارِ أَيْضًا مَعَارِضٌ إِلَّا أَنَّ/ أَصْحَابَنَا نَقَلُوا فِيهِ خَبَرًا، وَهُوَ

İşte bu ayet, bütün bu haberlerle birlikte mubah olan ziynet eşyasında zekâtı vacip kılar. Sonra deriz ki: Bu delile Kitap'tan bir zıt delil bulunmamıştır; bu da açıktır, çünkü Kur'an'da mubah ziynette zekât olmadığına delalet eden bir şey yoktur. Haberlerde (hadislerde) de buna zıt bir delil bulunmamıştır; ancak ashâbımız (âlimlerimiz) bu hususta bir haber nakletmişlerdir ki o da

قَوْلُهُ ﵇: «لَا زَكَاةَ فِي الْحُلِيِّ الْمُبَاحِ»

[Peygamber] (aleyhisselâm)'ın: «Mubah ziynette zekât yoktur» sözüdür.

إِلَّا أَنَّ أَبَا عِيسَى التِّرْمِذِيَّ قَالَ: لَمْ يَصِحَّ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي الْحُلِيِّ خَبَرٌ صَحِيحٌ، وَأَيْضًا بِتَقْدِيرِ أَنْ يَصِحَّ هَذَا الخبر فنحمله على اللئالئ لِأَنَّهُ

Ne var ki Ebû Îsâ et-Tirmizî: «Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den ziynet hakkında sahih bir haber sabit olmamıştır» demiştir. Ayrıca bu haberin sahih olduğu farz edilse bile, biz onu incilere hamlederiz; çünkü

قَالَ: لَا زَكَاةَ فِي الْحُلِيِّ،

[Peygamber]: «Ziynette zekât yoktur» buyurmuştur.

وَلَفْظُ الْحُلِيِّ مُفْرَدٌ مُحَلَّى بِالْأَلِفِ وَاللَّامِ، وَقَدْ دَلَّلْنَا عَلَى أَنَّهُ لَوْ كَانَ هُنَاكَ مَعْهُودٌ سَابِقٌ، وَجَبَ انْصِرَافُهُ إِلَيْهِ وَالْمَعْهُودُ فِي الْقُرْآنِ فِي لفظ الحلي اللئالئ. قَالَ تَعَالَى: وَتَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَها [النَّحْلِ: ١٤] وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ انْصَرَفَ لَفْظُ الْحُلِيِّ إِلَى اللئالئ، فَسَقَطَتْ دَلَالَتُهُ، وَأَيْضًا الِاحْتِيَاطُ فِي الْقَوْلِ بِوُجُوبِ الزَّكَاةِ، وَأَيْضًا لَا يُمْكِنُ مُعَارَضَةُ هَذَا النَّصِّ بِالْقِيَاسِ، لِأَنَّ النَّصَّ خَيْرٌ مِنَ الْقِيَاسِ فَثَبَتَ أَنَّ الْحَقَّ مَا ذَكَرْنَاهُ.

Huly (الْحُلِيِّ) lafzı, elif-lâm ile belirlenmiş müfret bir lafızdır. Biz göstermiştik ki eğer önceden bilinen bir mana (ma'hud-ı sabık) varsa, lafzın ona hamledilmesi gerekir. Kur'an'da ziynet (hilye) lafzıyla bilinen ise incilerdir. Allah Teâlâ: { وَتَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَها } “ve giyeceğiniz bir süs çıkarasınız [diye]” [en-Nahl 14] buyurmuştur. Durum böyle olunca, huly lafzı incilere raci olur ve onun [altın ve gümüşe] delaleti düşer. Ayrıca zekâtın vacip olduğunu söylemek ihtiyata daha uygundur. Yine bu nassa kıyas ile karşı çıkılması mümkün değildir; çünkü nass kıyastan üstündür. Böylece hakkın bizim zikrettiğimiz görüş olduğu sabit olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ شَيْئَيْنِ وَهُمَا الذَّهَبُ وَالْفِضَّةُ.

Beşinci Mesele: Allah Teâlâ iki şeyi zikretmiştir; bunlar da altın ve gümüştür.

ثُمَّ قَالَ: وَلا يُنْفِقُونَها وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الضَّمِيرَ عَائِدٌ إِلَى الْمَعْنَى مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا جُمْلَةٌ وَآنِيَةٌ دَنَانِيرُ وَدَرَاهِمُ، فَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا [الْحُجُرَاتِ: ٩] وَثَانِيهَا: أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ، وَلَا يُنْفِقُونَ الْكُنُوزَ. وَثَالِثُهَا: قَالَ الزَّجَّاجُ: التَّقْدِيرُ: وَلَا يُنْفِقُونَ تِلْكَ الْأَمْوَالَ.

Sonra: { وَلا يُنْفِقُونَها } “ve onları harcamayanlar” buyurmuştur. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Zamirin manaya raci olmasıdır ki bu birkaç bakımdandır: Birincisi: Bunların her ikisi de birer bütün, kap kacak, dinarlar ve dirhemlerdir; nitekim bu, Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا } “Eğer müminlerden iki grup birbiriyle savaşırlarsa...” [el-Hucurât 9] kavli gibidir. İkincisi: Takdirin «ve kenzleri (yığılan defineleri) harcamazlar» şeklinde olmasıdır. Üçüncüsü: ez-Zeccâc şöyle demiştir: Takdir, «ve o malları harcamazlar» şeklindedir.

الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرُ عَائِدًا إِلَى اللَّفْظِ وَفِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ وَلَا يُنْفِقُونَ الْفِضَّةَ، وَحُذِفَ الذَّهَبُ لِأَنَّهُ دَاخِلٌ فِي الْفِضَّةِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُمَا مَعًا يَشْتَرِكَانِ فِي ثَمَنَيَّةِ الْأَشْيَاءِ، وَفِي كَوْنِهِمَا جَوْهَرَيْنِ شَرِيفَيْنِ، وَفِي كَوْنِهِمَا مَقْصُودَيْنِ بِالْكَنْزِ، فَلَمَّا كَانَا مُتَشَارِكَيْنِ فِي أَكْثَرِ الصِّفَاتِ كَانَ ذِكْرُ أَحَدِهِمَا مُغْنِيًا عَنْ ذِكْرِ الْآخَرِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ ذِكْرَ أَحَدِهِمَا قَدْ يُغْنِي عَنِ الْآخَرِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها [الْجُمُعَةِ: ١١] جَعَلَ الضَّمِيرَ لِلتِّجَارَةِ. وَقَالَ: وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْماً ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئاً

İkinci Vecih: Zamirin lafza raci olmasıdır; bunda da birkaç vecih vardır: Birincisi: Takdirin «ve gümüşü harcamazlar» şeklinde olmasıdır; altın ise hazfedilmiştir, zira eşyaya paha biçilme hususunda, ikisinin de şerefli birer cevher oluşunda ve biriktirilmesi hedeflenen şeyler oluşunda ortak olmaları bakımından gümüşün kapsamına girmektedir. Dolayısıyla vasıfların çoğunda ortak olduklarında birinin zikri diğerinin zikrinin yerine geçmiştir. İkincisi: Birinin zikri bazen diğerinin yerine geçer; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها } “Bir ticaret yahut bir eğlence gördükleri zaman ona dağılıp gittiler” [el-Cuma 11] ayetinde zamiri ticarete raci kılmıştır. Yine şöyle buyurmuştur: { وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْماً ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئاً } “Kim bir hata yahut bir günah kazanır da sonra onu suçsuz birinin üzerine atarsa...”

[النِّسَاءِ: ١١٢] فَجَعَلَ الضَّمِيرَ لِلْإِثْمِ. وَثَالِثُهَا: أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ: وَلَا يُنْفِقُونَهَا وَالذَّهَبُ كَذَلِكَ كَمَا أَنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ:

[en-Nisâ 112] ayetinde zamiri günaha raci kılmıştır. Üçüncüsü: Takdirin «ve onu harcamazlar, altın da böyledir» şeklinde olmasıdır; nitekim şairin şu sözünün manası da böyledir:

وَإِنِّي وَقَيَّارٌ بِهَا لَغَرِيبُ

«Şüphesiz ben ve Kayyâr orada birer yabancıyız»

أَيْ وَقَيَّارٌ كَذَلِكَ.

yani «ve Kayyâr da böyledir» demektir.

فَإِنْ قِيلَ: مَا السَّبَبُ فِي أَنْ خُصَّا بِالذِّكْرِ مِنْ بَيْنِ سَائِرِ الْأَمْوَالِ؟

Eğer: «Diğer mallar arasından bu ikisinin tahsis edilerek zikredilmesinin sebebi nedir?» denilirse,

قُلْنَا: لِأَنَّهُمَا الْأَصْلُ الْمُعْتَبَرُ فِي الْأَمْوَالِ وَهُمَا اللَّذَانِ يُقْصَدَانِ بِالْكَنْزِ.

Deriz ki: Çünkü bu ikisi mallar içinde itibar edilen asıldır ve biriktirilmesi hedeflenen de bu ikisidir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ الَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ قَالَ: فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ أَيْ فَأَخْبِرْهُمْ عَلَى سَبِيلِ التَّهَكُّمِ لِأَنَّ الَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ إِنَّمَا يَكْنِزُونَهُمَا لِيَتَوَسَّلُوا بِهِمَا إِلَى تَحْصِيلِ الْفَرَجِ يَوْمَ الْحَاجَةِ.

Bil ki Allah Teâlâ, altın ve gümüşü biriktirenleri zikredince: { فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ } “işte onları acı bir azapla müjdele!” buyurmuştur; yani alay yoluyla onlara haber ver demektir. Çünkü altın ve gümüşü biriktirenler, bunları ancak ihtiyaç gününde bir ferahlığa ulaşmaya vesile kılmak için biriktirirler.

فَقِيلَ هَذَا هُوَ الْفَرَجُ كَمَا يُقَالُ تَحِيَّتُهُمْ لَيْسَ إِلَّا الضَّرْبَ وَإِكْرَامُهُمْ لَيْسَ/ إِلَّا الشَّتْمَ، وَأَيْضًا فَالْبِشَارَةُ عَنِ الْخَيْرِ الَّذِي يُؤَثِّرُ فِي الْقَلْبِ، فَيَتَغَيَّرُ بِسَبَبِهِ لَوْنُ بَشَرَةِ الْوَجْهِ، وَهَذَا يَتَنَاوَلُ مَا إِذَا تَغَيَّرَتِ الْبَشَرَةُ بِسَبَبِ الْفَرَحِ أَوْ بِسَبَبِ الْغَمِّ.

Bunun üzerine «İşte ferahlık budur» denilmiştir; nitekim «Onların selamlaması ancak dayaktır, ikramları da ancak sövgüdür» denilmesi gibidir. Ayrıca beşaret (müjde), kalpte tesir bırakıp bu sebeple yüzün deri renginin değişmesine yol açan hayırdan [haber vermektir]; bu durum, derinin sevinç sebebiyle yahut keder sebebiyle değişmesini de kapsar.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: يَوْمَ يُحْمى عَلَيْها فِي نارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوى بِها جِباهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ هَذَا مَا كَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَفِي قِرَاءَةِ أُبَيٍّ وَبُطُونُهُمْ وَفِيهِ سُؤَالَاتٌ:

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { يَوْمَ يُحْمى عَلَيْها فِي نارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوى بِها جِباهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ هَذَا مَا كَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ } “O gün [o yığılanlar] cehennem ateşinde kızdırılır da bunlarla alınları, yanları ve sırtları dağlanır: 'İşte kendiniz için biriktirdiğiniz budur!' [denir]”. Übeyy'in kıraatinde «ve karınları da» [lafzı da vardır]. Bunda birtakım sorular vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: لَا يُقَالُ أَحْمَيْتُ عَلَى الْحَدِيدِ، بَلْ يُقَالُ: أَحْمَيْتُ الْحَدِيدَ فَمَا الْفَائِدَةُ فِي قَوْلِهِ: يَوْمَ يُحْمى عَلَيْها.

Birinci Soru: [Arapçada] «Demirin üzerini kızdırdım» denilmez, bilakis «Demiri kızdırdım» denilir; o halde: { يَوْمَ يُحْمى عَلَيْها } “Onların üzeri kızdırıldığı gün” kavlindeki fayda nedir?

وَالْجَوَابُ: لَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّ تِلْكَ الْأَمْوَالَ تُحْمَى عَلَى النَّارِ، بَلِ الْمُرَادُ أَنَّ النَّارَ تُحْمَى عَلَى تِلْكَ الْأَمْوَالِ الَّتِي هِيَ الذَّهَبُ وَالْفِضَّةُ، أَيْ يُوقَدُ عَلَيْهَا نَارٌ ذَاتُ حُمَّى وَحَرٍّ شَدِيدٍ، وَهُوَ مَأْخُوذٌ مِنْ قَوْلِهِ: نارٌ حامِيَةٌ [القارعة: ١١] وَلَوْ قِيلَ يَوْمَ تُحْمَى لَمْ يُفِدْ هَذِهِ الْفَائِدَةَ.

Cevap: Kastedilen, o malların ateşin üzerinde kızdırılması değil, bilakis ateşin altın ve gümüşten ibaret olan o malların üzerinde kızdırılmasıdır; yani üzerlerinde şiddetli sıcaklığı ve harareti olan bir ateş yakılır. Bu da Allah'ın: { نارٌ حامِيَةٌ } “Kızgın bir ateştir” [el-Kâria 11] kavlinden alınmıştır. Şayet «onların kızdırıldığı gün» denilseydi bu faydayı vermezdi.

فَإِنْ قَالُوا: لَمَّا كَانَ الْمُرَادُ يَوْمَ تُحْمَى النَّارُ عَلَيْهَا، فَلِمَ ذُكِرَ الْفِعْلُ؟

Eğer: «Mademki kastedilen ateşin onların üzerinde kızdırılmasıdır, o halde fiil niçin müzekker kılınmıştır?» derlerse,

قُلْنَا: لِأَنَّ النَّارَ تَأْنِيثُهَا لَفْظِيٌّ، وَالْفِعْلُ غَيْرُ مُسْنَدٍ فِي الظَّاهِرِ إِلَيْهِ، بَلْ إِلَى قَوْلِهِ: عَلَيْها فَلَا جَرَمَ حَسُنَ التَّذْكِيرُ وَالتَّأْنِيثُ وَعَنِ ابْنِ عَامِرٍ أَنَّهُ قَرَأَ تُحْمَى بِالتَّاءِ.

Deriz ki: Çünkü nâr (ateş) kelimesinin müennesliği lafzîdir ve fiil zahirde ona değil, bilakis { عَلَيْها } kavline isnat edilmiştir; dolayısıyla müzekker kılınması da müennes kılınması da güzel olmuştur. İbn Âmir'den onun bunu te ile { تُحْمَى } şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir.

السُّؤَالُ الثَّانِي: مَا النَّاصِبُ لِقَوْلِهِ: يَوْمَ.

İkinci Soru: { يَوْمَ } “o gün” kavmini nasbeden amil nedir?

الْجَوَابُ: التَّقْدِيرُ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ يَوْمَ يُحْمَى عَلَيْهَا.

Cevap: Takdiri: «Onların üzeri kızdırıldığı gün onları acı bir azapla müjdele» şeklindedir.

السُّؤَالُ الثَّالِثُ: لِمَ خُصَّتْ هَذِهِ الْأَعْضَاءُ؟

Üçüncü Soru: Bu uzuvlar niçin tahsis edilmiştir?

وَالْجَوَابُ لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ كَسْبِ الْأَمْوَالِ حُصُولُ فَرَحٍ فِي الْقَلْبِ يَظْهَرُ أَثَرُهُ فِي الْوُجُوهِ، وَحُصُولُ شِبَعٍ يَنْتَفِخُ بِسَبَبِهِ الْجَنْبَانِ، وَلَبْسُ ثِيَابٍ فَاخِرَةٍ يَطْرَحُونَهَا عَلَى ظُهُورِهِمْ، فَلَمَّا طَلَبُوا تَزَيُّنَ هَذِهِ الْأَعْضَاءِ الثَّلَاثَةِ، لَا جَرَمَ حَصَلَ الْكَيُّ عَلَى الْجِبَاهِ وَالْجُنُوبِ وَالظُّهُورِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ هَذِهِ الْأَعْضَاءَ الثَّلَاثَةَ مُجَوَّفَةٌ، قَدْ حَصَلَ فِي دَاخِلِهَا آلَاتٌ ضَعِيفَةٌ يَعْظُمُ تَأَلُّمُهَا بِسَبَبِ وُصُولِ أَدْنَى أَثَرٍ إِلَيْهَا بِخِلَافِ سَائِرِ الْأَعْضَاءِ. وَثَالِثُهَا: قَالَ أَبُو بَكْرٍ الْوَرَّاقُ: خُصَّتْ هَذِهِ الْمَوَاضِعُ بِالذِّكْرِ لِأَنَّ صَاحِبَ الْمَالِ إِذَا رَأَى الْفَقِيرَ بِجَنْبِهِ تَبَاعَدَ عَنْهُ وَوَلَّى ظَهْرَهُ. وَرَابِعُهَا:

Cevap birkaç vecihledir: Birincisi: Mal kazanmaktan maksat kalpte eseri yüzlerde beliren bir sevincin hâsıl olması, sebebiyle böğürlerin şiştiği bir tokluğun elde edilmesi ve sırtlarına attıkları lüks elbiselerin giyilmesidir. Onlar bu üç uzvun süslenmesini istedikleri için dağlama da alınlar, yanlar ve sırtlar üzerinde gerçekleşmiştir. İkincisi: Bu üç uzuv içi boşluklu olup içlerinde diğer uzuvların aksine en küçük bir tesirin kendilerine ulaşmasıyla acıları büyüyen zayıf aletler (organlar) bulunmaktadır. Üçüncüsü: Ebû Bekir el-Verrâk şöyle demiştir: Bu yerler özellikle zikredilmiştir; çünkü mal sahibi fakiri yanında gördüğünde ondan uzaklaşır ve ona sırtını döner. Dördüncüsü:

أَنَّ الْمَعْنَى أَنَّهُمْ يُكْوَوْنَ عَلَى الْجِهَاتِ الْأَرْبَعِ، إِمَّا مِنْ مُقَدَّمِهِ فعلى الجبهة، وإما من خلفه فَعَلَى الْجَبْهَةِ، وَإِمَّا مِنْ خَلْفِهِ فَعَلَى الظُّهُورِ، وَإِمَّا مِنْ يَمِينِهِ وَيَسَارِهِ فَعَلَى الْجَنْبَيْنِ. وَخَامِسُهَا: أَنَّ أَلْطَفَ أَعْضَاءِ الْإِنْسَانِ جَبِينُهُ وَالْعُضْوُ الْمُتَوَسِّطُ فِي اللَّطَافَةِ وَالصَّلَابَةِ جَنْبُهُ، وَالْعُضْوُ الَّذِي هُوَ أَصْلَبُ أَعْضَاءِ الْإِنْسَانِ ظَهْرُهُ، فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ هَذِهِ الْأَقْسَامَ الثَّلَاثَةَ مِنْ أَعْضَائِهِ تَصِيرُ مَغْمُورَةً فِي الْكَيِّ، وَالْغَرَضُ مِنْهُ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْكَيَّ يَحْصُلُ فِي تِلْكَ الْأَعْضَاءِ. وَسَادِسُهَا: أَنَّ كَمَالَ حَالِ بَدَنِ الْإِنْسَانِ فِي جَمَالِهِ وَقُوَّتِهِ أَمَّا الْجَمَالُ فَمَحَلُّهُ الْوَجْهُ، وَأَعَزُّ الْأَعْضَاءِ فِي الْوَجْهِ الْجَبْهَةُ، فَإِذَا وَقَعَ الْكَيُّ/ فِي الْجَبْهَةِ، فَقَدْ زَالَ الْجَمَالُ بِالْكُلِّيَّةِ، وَأَمَّا الْقُوَّةُ فَمَحَلُّهَا الظَّهْرُ وَالْجَنْبَانِ، فَإِذَا حَصَلَ الْكَيُّ عَلَيْهَا فَقَدْ زَالَتِ الْقُوَّةُ عَنِ الْبَدَنِ، فَالْحَاصِلُ: أَنَّ حُصُولَ الْكَيِّ فِي هَذِهِ الْأَعْضَاءِ الثَّلَاثَةِ يُوجِبُ زَوَالَ الْجَمَالِ وَزَوَالَ الْقُوَّةِ، وَالْإِنْسَانُ إِنَّمَا طَلَبَ الْمَالَ لِحُصُولِ الْجَمَالِ وَلِحُصُولِ الْقُوَّةِ.

Mananın onların dört yönden dağlanacakları olmasıdır: Ön taraflarından ise alınlarından, arka taraflarından ise sırtlarından, sağ ve sollarından ise iki yanlarından. Beşincisi: İnsanın uzuvlarının en latifi alnı, latiflik ve sertlikte orta derecede olan uzvu yanı, insanın en sert olan uzvu ise sırtıdır; Allah Teâlâ onun uzuvlarından olan bu üç kısmın dağlama ile kaplanacağını beyan etmiştir. Bundan maksat da o dağlamanın o uzuvlarda gerçekleşeceğine dikkat çekmektir. Altıncısı: İnsan bedeninin kemal hâli güzelliğinde ve kuvvetindedir; güzelliğin mahalli yüzdür, yüzdeki en kıymetli uzuv ise alındır. Dağlama alında vuku bulunca güzellik tamamen yok olur. Kuvvete gelince, onun mahalli sırt ve iki yandır. Bunların üzerine dağlama vuku bulunca bedenden kuvvet gitmiş olur. Özetle: Bu üç uzuvda dağlamanın gerçekleşmesi güzelliğin ve kuvvetin yok olmasını gerektirir; oysa insan malı ancak güzellik ve kuvvet elde etmek için istemiştir.

السُّؤَالُ الرَّابِعُ: الَّذِي يُجْعَلُ كَيًّا عَلَى بَدَنِ الْإِنْسَانِ هُوَ كُلُّ ذَلِكَ الْمَالِ أَوِ الْقَدْرُ الْوَاجِبُ مِنَ الزَّكَاةِ.

Dördüncü Soru: İnsanın bedeninde dağlama yapılan şey, o malın tamamı mıdır yoksa zekâttan farz olan miktar mıdır?

وَالْجَوَابُ: مُقْتَضَى الْآيَةِ: الْكُلُّ لِأَنَّهُ لَمَّا يَخْرُجْ مِنْهُ لَمْ يَكُنِ الْحَقُّ مِنْهُ جُزْءًا مُعَيَّنًا، بَلْ لَا جُزْءَ إِلَّا وَالْحَقُّ مُتَعَلِّقٌ بِهِ، فَوَجَبَ أَنْ يُعَذِّبَهُ اللَّهُ بِكُلِّ الْأَجْزَاءِ.

Cevap: Ayetin gereği tamamıdır; çünkü [zekât] ondan çıkarılmadığı zaman [zekât] hakkı onun belirli bir cüzü olmamış, bilakis o hakkın taalluk etmediği hiçbir cüz kalmamıştır. Dolayısıyla Allah'ın onu bütün cüzlerle azaplandırması vacip olmuştur.

ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ: هَذَا مَا كَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَالتَّقْدِيرُ: فَيُقَالُ لَهُمْ: هَذَا مَا كَنَزْتُمْ لأنفسكم فذوقوا

Sonra Allah Teâlâ: { هَذَا مَا كَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ } “İşte kendiniz için biriktirdiğiniz budur!” buyurmuştur. Takdiri şöyledir: Onlara: «İşte kendiniz için biriktirdiğiniz budur, tadın!» denilir.

وَالْغَرَضُ مِنْهُ تَعْظِيمُ الْوَعِيدِ، لِأَنَّهُمْ إِذَا عَايَنُوا مَا يُعَذَّبُونَ بِهِ مِنْ دِرْهَمٍ أَوْ مِنْ دِينَارٍ أَوْ مِنْ صَفِيحَةٍ مَعْمُولَةٍ مِنْهُمَا أَوْ مِنْ أَحَدِهِمَا جَوَّزُوا فِيهِ أَنْ يَكُونَ عَنِ الْحَقِّ الَّذِي مَنَعَهُ وَجَوَّزُوا خِلَافَ ذَلِكَ، فَعَظَّمَ اللَّهُ تَبْكِيتَهُمْ بِأَنْ يُقَالَ لَهُمْ هَذَا مَا كَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ لَمْ تُؤْثِرُوا بِهِ رِضَا رَبِّكُمْ وَلَا قَصَدْتُمْ بِالْإِنْفَاقِ مِنْهُ نَفْعَ أَنْفُسِكُمْ وَالْخَلَاصَ بِهِ مِنْ عِقَابِ رَبِّكُمْ فَصِرْتُمْ كَأَنَّكُمُ ادَّخَرْتُمُوهُ لِيُجْعَلَ عِقَابًا لَكُمْ عَلَى مَا تُشَاهِدُونَهُ، ثُمَّ يَقُولُ تَعَالَى: فَذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ وَمَعْنَاهُ لَمْ تَصْرِفُوهُ لِمَنَافِعِ دِينِكُمْ وَدُنْيَاكُمْ عَلَى مَا أَمَرَكُمُ اللَّهُ بِهِ فَذُوقُوا وَبَالَ ذَلِكَ بِهِ لا بغيره.

Bundan maksat tehdidi büyütmektir; çünkü onlar azap edildikleri dirhemi, dinarı yahut bu ikisinden veya birinden yapılmış levhayı bizzat gördüklerinde, onun vermedikleri haktan ötürü olabileceğini de bunun aksini de düşünebilirler. Allah da onlara: «İşte kendiniz için biriktirdiğiniz budur; bununla Rabbinizin rızasını tercih etmediniz, ondan harcamakla kendinize fayda sağlamayı ve Rabbinizin azabından kurtulmayı hedeflemediniz; böylece sanki siz onu müşahede ettiğiniz üzere kendinize bir azap kılınsın diye biriktirmiş gibi oldunuz» denilerek azarlamalarını büyütmüştür. Sonra Allah Teâlâ: { فَذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ } “Artık biriktirmekte olduğunuz şeyleri tadın!” buyurmaktadır ki bunun manası: «Onu Allah'ın size emrettiği şekilde dininizin ve dünyanızın menfaatlerine sarf etmediniz; öyleyse bunun vebalini başkasıyla değil, bizzat onunla tadın!» demektir.

[سورة التوبة (٩) : آية ٣٦]

[Tevbe Suresi (9): Ayet 36]

إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً فِي كِتابِ اللَّهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ وَقاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَما يُقاتِلُونَكُمْ كَافَّةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ (٣٦)

{ إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً فِي كِتابِ اللَّهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ وَقاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَما يُقاتِلُونَكُمْ كَافَّةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ } “Şüphesiz Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı gündeki yazısında (hükmünde) ayların sayısı, Allah katında on ikidir. Bunlardan dördü haram [aylar]dır. İşte dosdoğru din budur. O halde bunlarda kendinize zulmetmeyin ve müşrikler sizinle topyekûn savaştıkları gibi siz de onlarla topyekûn savaşın! Bilin ki Allah, takva sahipleriyle beraberdir.” (36)

[في قَوْلُهُ تَعَالَى إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً فِي كِتابِ اللَّهِ] اعْلَمْ أَنَّ هَذَا شَرْحُ النَّوْعِ الثَّالِثِ مِنْ قَبَائِحِ أَعْمَالِ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى وَالْمُشْرِكِينَ، وَهُوَ إِقْدَامُهُمْ عَلَى السَّعْيِ فِي تَغْيِيرِهِمْ أَحْكَامَ اللَّهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَمَ فِي كُلِّ وَقْتٍ بِحُكْمٍ خَاصٍّ، فَإِذَا غَيَّرُوا تِلْكَ الْأَحْكَامَ بِسَبَبِ النَّسِيءِ فَحِينَئِذٍ كَانَ ذَلِكَ سَعْيًا مِنْهُمْ فِي تَغْيِيرِ حُكْمِ السُّنَّةِ بِحَسَبَ أَهْوَائِهِمْ وَآرَائِهِمْ فَكَانَ ذَلِكَ زِيَادَةً فِي كُفْرِهِمْ وَحَسْرَتِهِمْ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً فِي كِتابِ اللَّهِ } kavli hakkında]: Bil ki bu, Yahudilerin, Hristiyanların ve müşriklerin çirkin amellerinin üçüncü türünün açıklamasıdır; bu da onların Allah'ın hükümlerini değiştirmeye kalkışmalarıdır. Çünkü Allah Teâlâ her vakitte özel bir hüküm takdir etmiştir; onlar nesî' (ayları erteleme/kaydırma) sebebiyle bu hükümleri değiştirdiklerinde, o takdirde bu, kendi heva ve görüşlerine göre senenin hükmünü değiştirmeye yönelik bir çabaları olmuştur. Bu da onların küfürlerinin ve hüsranlarının artmasına sebep olmuştur. Bu ayette birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ السَّنَةَ عِنْدَ الْعَرَبِ عِبَارَةٌ عَنِ اثْنَيْ عَشَرَ شَهْرًا مِنَ الشُّهُورِ الْقَمَرِيَّةِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ وَأَيْضًا قَوْلُهُ تَعَالَى: هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِياءً وَالْقَمَرَ نُوراً وَقَدَّرَهُ مَنازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسابَ [يُونُسَ: ٥] فَجَعَلَ تَقْدِيرَ الْقَمَرِ بِالْمَنَازِلِ عِلَّةً لِلسِّنِينَ وَالْحِسَابِ، وَذَلِكَ إِنَّمَا يَصِحُّ إِذَا كَانَتِ السَّنَةُ مُعَلَّقَةً بِسَيْرِ الْقَمَرِ، وَأَيْضًا قَالَ تَعَالَى: يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ [الْبَقَرَةِ: ١٨٩] وَعِنْدَ سَائِرِ الطَّوَائِفِ: عِبَارَةٌ عَنِ الْمُدَّةِ الَّتِي تَدُورُ الشَّمْسُ فِيهَا دَوْرَةً تَامَّةً، وَالسَّنَةُ الْقَمَرِيَّةُ أَقَلُّ مِنَ السَّنَةِ الشَّمْسِيَّةِ بِمِقْدَارٍ مَعْلُومٍ، وَبِسَبَبِ ذَلِكَ النُّقْصَانِ تَنْتَقِلُ الشُّهُورُ الْقَمَرِيَّةُ مِنْ فَصْلٍ إِلَى فَصْلٍ، فَيَكُونُ الْحَجُّ وَاقِعًا فِي الشِّتَاءِ مَرَّةً، وَفِي الصَّيْفِ أُخْرَى، وَكَانَ يَشُقُّ الْأَمْرُ عَلَيْهِمْ بِهَذَا السَّبَبِ، وَأَيْضًا إِذَا حَضَرُوا الْحَجَّ حَضَرُوا لِلتِّجَارَةِ، فَرُبَّمَا كَانَ ذَلِكَ الْوَقْتُ غَيْرَ مُوَافِقٍ لِحُضُورِ التِّجَارَاتِ مِنَ الْأَطْرَافِ، وَكَانَ يُخِلُّ أَسْبَابَ تِجَارَاتِهِمْ بِهَذَا السَّبَبِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ أَقْدَمُوا عَلَى عَمَلِ الْكَبِيسَةِ عَلَى مَا هُوَ مَعْلُومٌ فِي عِلْمِ الزِّيجَاتِ، وَاعْتَبَرُوا السَّنَةَ الشَّمْسِيَّةَ، وَعِنْدَ ذَلِكَ بَقِيَ زَمَانُ الْحَجِّ مُخْتَصًّا بِوَقْتٍ وَاحِدٍ مُعَيَّنٍ مُوَافِقٍ لِمَصْلَحَتِهِمْ وَانْتَفَعُوا بِتِجَارَاتِهِمْ وَمَصَالِحِهِمْ، فَهَذَا النَّسِيءُ وَإِنْ كَانَ سَبَبًا لِحُصُولِ الْمَصَالِحِ الدُّنْيَوِيَّةِ، إِلَّا أَنَّهُ لَزِمَ مِنْهُ تَغَيُّرُ حُكْمِ اللَّهِ تَعَالَى، لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا خَصَّ الْحَجَّ بِأَشْهُرٍ مَعْلُومَةٍ عَلَى التَّعْيِينِ، وَكَانَ بِسَبَبِ ذَلِكَ النَّسِيءِ، يَقَعُ فِي سَائِرِ الشُّهُورِ تَغَيُّرُ حُكْمِ اللَّهِ وَتَكْلِيفِهِ. فَالْحَاصِلُ: أَنَّهُمْ لِرِعَايَةِ مَصَالِحِهِمْ فِي الدُّنْيَا سَعَوْا فِي تَغْيِيرِ أَحْكَامِ اللَّهِ وَإِبْطَالِ تَكْلِيفِهِ، فَلِهَذَا الْمَعْنَى اسْتَوْجَبُوا الذَّمَّ الْعَظِيمَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ.

Birinci Mesele: Bil ki Araplara göre sene, kamerî aylardan on iki aydan ibarettir. Bunun delili bu ayettir ve ayrıca Allah Teâlâ'nın: { هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِياءً وَالْقَمَرَ نُوراً وَقَدَّرَهُ مَنازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسابَ } “Yılların sayısını ve hesabı bilesiniz diye güneşi bir aydınlık, ayı da bir nur yapan ve ona menziller tayin eden O'dur” [Yûnus 5] kavlidir. Allah, ayın menzillerle takdir edilmesini yıllar ve hesap için bir gerekçe kılmıştır; bu da ancak sene ayın hareketine bağlandığı takdirde sahih olur. Ayrıca Allah Teâlâ: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ } “Sana hilalleri soruyorlar. De ki: 'Onlar insanlar ve hac için vakit ölçüleridir'” [el-Bakara 189] buyurmuştur. Diğer topluluklara göre ise [sene]: Güneşin tam bir devir yaptığı süreden ibarettir. Kamerî sene şemsî seneden bilinen bir miktarda daha azdır; bu eksiklik sebebiyle kamerî aylar mevsimden mevsime intikal eder, böylece hac bazen kışa bazen yaza denk gelir. Bu sebeple durum onlara zor geliyordu. Ayrıca hacca geldiklerinde ticaret için de geliyorlardı; bazen o vakit çevre bölgelerden ticaret mallarının gelmesine uygun düşmüyordu ve bu sebeple ticaretlerinin düzeni bozuluyordu. İşte bu sebeple astronomi ilminde bilindiği üzere artık yıl (kebîse) uygulamasına giriştiler ve şemsî seneyi esas aldılar. Bunun üzerine hac zamanı kendi maslahatlarına uygun düşen belirli tek bir vakte tahsis edilmiş olarak kaldı ve ticaretlerinden ile menfaatlerinden istifade ettiler. Bu nesî' uygulaması dünyevi maslahatların elde edilmesine bir sebep olsa da bundan Allah Teâlâ'nın hükmünün değişmesi neticesi doğdu; çünkü Allah Teâlâ haccı bizzat belirli aylara tahsis etmişti ve bu nesî' sebebiyle diğer aylarda Allah'ın hükmü ve teklifi değişikliğe uğruyordu. Özetle: Onlar dünyadaki maslahatlarını gözetmek uğruna Allah'ın hükümlerini değiştirmeye ve teklifini iptal etmeye çalıştılar. İşte bu manadan ötürü bu ayette büyük bir kınanmayı hak etmişlerdir.

وَاعْلَمْ أَنَّ السَّنَةَ الشَّمْسِيَّةَ لَمَّا كَانَتْ زَائِدَةً عَلَى السَّنَةِ الْقَمَرِيَّةِ جَمَعُوا تِلْكَ الزِّيَادَةَ، فَإِذَا بَلَغَ مِقْدَارُهَا إِلَى شَهْرٍ جَعَلُوا تِلْكَ السَّنَةَ ثَلَاثَةَ عَشَرَ شَهْرًا، فَأَنْكَرَ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ عَلَيْهِمْ وَقَالَ: إِنَّ حُكْمَ اللَّهِ أَنْ تَكُونَ السَّنَةُ اثْنَيْ عَشَرَ شَهْرًا لَا أَقَلَّ وَلَا أَزْيَدَ، وَتَحَكُّمُهُمْ عَلَى بَعْضِ السِّنِينَ، أَنَّهُ صَارَ ثَلَاثَةَ عَشَرَ شَهْرًا حُكْمٌ وَاقِعٌ عَلَى خِلَافِ حُكْمِ اللَّهِ تَعَالَى، وَيُوجِبُ تَغْيِيرَ تَكَالِيفِ اللَّهِ تَعَالَى، وَكُلُّ ذَلِكَ عَلَى خِلَافِ الدِّينِ.

Bil ki şemsî sene kamerî seneden fazla olduğu için bu fazlalığı biriktirdiler; bu miktar bir aya ulaştığında o seneyi on üç ay yaptılar. Allah Teâlâ bunu onlara inkâr edip kınadı ve şöyle buyurdu: Allah'ın hükmü, senenin ne eksik ne fazla tam on iki ay olmasıdır; onların bazı yıllar üzerinde tasarrufta bulunup onu on üç ay yapmaları, Allah Teâlâ'nın hükmüne aykırı olarak vuku bulmuş bir hükümdür ve Allah Teâlâ'nın tekliflerinin değişmesini gerektirir; bütün bunlar ise dine aykırıdır.

وَاعْلَمْ أَنَّ مَذْهَبَ الْعَرَبِ مِنَ الزَّمَانِ الْأَوَّلِ أَنْ تَكُونَ السَّنَةُ قَمَرِيَّةً لَا شَمْسِيَّةً، وهذا حكم تورثوه عن إبراهيم

Bil ki ilk zamanlardan itibaren Arapların mezhebi senenin şemsî değil, kamerî olması yönündeydi. Bu, onların İbrahim

وَإِسْمَاعِيلَ عَلَيْهِمَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ فَأَمَّا عِنْدَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، فَلَيْسَ كَذَلِكَ. ثُمَّ إِنَّ بَعْضَ الْعَرَبِ تَعَلَّمَ صِفَةَ الْكَبِيسَةِ مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، فَأَظْهَرَ ذَلِكَ فِي بِلَادِ الْعَرَبِ.

ve İsmail'den (aleyhimesselâm) tevarüs ettikleri bir hükümdür; Yahudi ve Hristiyanlara göre ise durum böyle değildir. Sonra Arapların bir kısmı kebîse (artık yıl) usulünü Yahudi ve Hristiyanlardan öğrenip bunu Arap beldelerinde ortaya çıkardı.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: لَا يَجُوزُ أَنْ يَتَعَلَّقَ قَوْلُهُ فِي كِتَابِ اللَّهِ بِقَوْلِهِ: عِدَّةَ الشُّهُورِ لِأَنَّهُ يَقْتَضِي الْفَصْلَ بَيْنَ الصِّلَةِ وَالْمَوْصُولِ بِالْخَبَرِ الَّذِي هُوَ قَوْلُهُ: اثْنا عَشَرَ شَهْراً وَإِنَّهُ لَا يَجُوزُ. وَأَقُولُ فِي إِعْرَابِ هَذِهِ الْآيَةِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنْ نَقُولَ قَوْلُهُ: عِدَّةَ الشُّهُورِ مُبْتَدَأٌ وَقَوْلُهُ: / اثْنا عَشَرَ شَهْراً خَبَرٌ. وَقَوْلُهُ: عِنْدَ اللَّهِ فِي كِتَابِ اللَّهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ ظُرُوفٌ أُبْدِلَ الْبَعْضُ مِنَ الْبَعْضِ، وَالتَّقْدِيرُ: إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا عِنْدَ اللَّهِ فِي كِتَابِ اللَّهِ يَوْمَ خَلَقَ السموات وَالْأَرْضَ. وَالْفَائِدَةُ فِي ذِكْرِ هَذِهِ الْإِبْدَالَاتِ الْمُتَوَالِيَةِ تَقْرِيرُ أَنَّ ذَلِكَ الْعَدَدَ وَاجِبٌ مُتَقَرِّرٌ فِي عِلْمِ اللَّهِ، وَفِي كِتَابِ اللَّهِ مِنْ أَوَّلِ مَا خَلَقَ اللَّهُ تَعَالَى الْعَالَمَ. الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فِي كِتابِ اللَّهِ مُتَعَلِّقًا بِمَحْذُوفٍ يَكُونُ صِفَةً لِلْخَبَرِ تَقْدِيرُهُ: اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا مُثْبَتَةً فِي كِتَابِ اللَّهِ، ثُمَّ لَا يجوز أن يكون المراد بهذا الكتاب كتاب مِنَ الْكُتُبِ، لِأَنَّهُ مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ: يَوْمَ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ وَأَسْمَاءُ الْأَعْيَانِ لَا تَتَعَلَّقُ بِالظُّرُوفِ، فَلَا تَقُولُ: غُلَامُكَ يَوْمَ الجمعة، بل الكتاب هاهنا مَصْدَرٌ وَالتَّقْدِيرُ: إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا فِي كِتَابِ اللَّهِ، أَيْ في حكمه الواقع يوم خلق السموات.

İkinci Mesele: Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: { فِي كِتابِ اللَّهِ } kavlinin { عِدَّةَ الشُّهُورِ } kavline taalluk etmesi caiz değildir; çünkü bu, sıla ile mevsûlün arasının { اثْنا عَشَرَ شَهْراً } şeklindeki haberle ayrılmasını gerektirir ki bu caiz değildir. Derim ki: Bu ayetin irabında birkaç vecih vardır: Birincisi: { عِدَّةَ الشُّهُورِ } kavlinin mübteda, { اثْنا عَشَرَ شَهْراً } kavlinin de haber olduğunu söyleriz. { عِنْدَ اللَّهِ فِي كِتابِ اللَّهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } kavilleri ise birbirinin yerini tutan bedel zarflardır. Takdiri şöyledir: «Ayların sayısı, Allah katında, Allah'ın kitabında, gökleri ve yeri yarattığı günde on ikidir». Peş peşe gelen bu bedellerin zikredilmesindeki fayda, o sayının Allah'ın ilminde ve Allah'ın kitabında, Allah Teâlâ'nın âlemi yarattığı ilk andan itibaren kesinleşmiş ve vacip bir hüküm olduğunu perçinlemektir. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { فِي كِتابِ اللَّهِ } kavlinin, habere sıfat olan mahzuf bir kelimeye taalluk etmesidir ki takdiri: «Allah'ın kitabında sabit kılınmış on iki aydır» şeklindedir. Sonra bu kitap ile kastedilenin [yazılı] kitaplardan bir kitap olması caiz değildir; çünkü o, { يَوْمَ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ } kavline taalluk etmektedir ve zat isimleri zarflara taalluk etmez; nitekim [Arapçada] «kölen cuma günü» denilmez. Bilakis buradaki kitap bir mastardır ve takdiri şöyledir: «Şüphesiz Allah katında ayların sayısı Allah'ın kitabında on ikidir», yani gökleri yarattığı gün vuku bulan hükmündedir.

وَالثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ الْكِتَابُ اسْمًا وَقَوْلُهُ: يَوْمَ خَلَقَ السَّماواتِ مُتَعَلِّقٌ بِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ وَالتَّقْدِيرُ: إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا مَكْتُوبًا فِي كِتَابِ اللَّهِ كَتَبَهُ يَوْمَ خَلَقَ السموات وَالْأَرْضَ.

Üçüncüsü: Kitabın bir isim olması ve: { يَوْمَ خَلَقَ السَّماواتِ } kavlinin mahzuf bir fiile taalluk etmesidir. Takdiri şöyledir: «Şüphesiz Allah katında ayların sayısı, Allah'ın kitabında yazılı olarak on ikidir; onu gökleri ve yeri yarattığı gün yazmıştır».

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي تَفْسِيرِ أَحْكَامِ الْآيَةِ: إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ أَيْ فِي عِلْمِهِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً فِي كِتابِ اللَّهِ وَفِي تَفْسِيرِ كِتَابِ اللَّهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: قَالَ ابن عباس: إن اللَّوْحَ الْمَحْفُوظَ الَّذِي كَتَبَ فِيهِ أَحْوَالَ مَخْلُوقَاتِهِ بِأَسْرِهَا عَلَى التَّفْصِيلِ، وَهُوَ الْأَصْلُ لِلْكُتُبِ الَّتِي أَنْزَلَهَا اللَّهُ عَلَى جَمِيعِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈. الثَّانِي: قَالَ بَعْضُهُمْ: الْمُرَادُ مِنَ الْكِتَابِ الْقُرْآنُ، وَقَدْ ذَكَرْنَا آيَاتٍ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ السَّنَةَ الْمُعْتَبَرَةَ فِي دِينِ مُحَمَّدٍ ﷺ هِيَ السَّنَةُ الْقَمَرِيَّةُ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ هَذَا الْحُكْمُ مَكْتُوبًا فِي الْقُرْآنِ. الثَّالِثُ: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: فِي كِتابِ اللَّهِ أَيْ فِيمَا أَوْجَبَهُ وَحَكَمَ بِهِ، وَالْكِتَابُ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ هُوَ الْحُكْمُ وَالْإِيجَابُ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ [الْبَقَرَةِ: ٢١٦] كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ [الْبَقَرَةِ: ١٧٨] كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ [الْأَنْعَامِ: ٥٤] قَالَ الْقَاضِي: هَذَا الْوَجْهُ بَعِيدٌ، لِأَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ الْكِتَابَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ كَالظَّرْفِ، وَإِذَا حُمِلَ الْكِتَابُ عَلَى الْحِسَابِ لَمْ يَسْتَقِمْ ذَلِكَ إِلَّا عَلَى طَرِيقِ الْمَجَازِ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُجَابَ عَنْهُ: بِأَنَّهُ وَإِنْ كَانَ مَجَازًا، إِلَّا أَنَّهُ مَجَازٌ مُتَعَارَفٌ يُقَالُ:

Üçüncü Mesele: Ayetin hükümlerinin tefsiri hakkındadır: { إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ } yani O'nun ilminde { اثْنا عَشَرَ شَهْراً فِي كِتابِ اللَّهِ } “Allah'ın kitabında on iki aydır”. Allah'ın kitabının tefsirinde birkaç vecih vardır: Birincisi: İbn Abbas şöyle demiştir: O, yarattıklarının bütün hallerini detaylı olarak içine yazdığı Levh-i Mahfuz'dur ki o, Allah'ın bütün peygamberlere (aleyhimüsselâm) indirdiği kitapların aslıdır. İkincisi: Bazıları: «Kitaptan maksat Kur'an'dır; nitekim Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in dininde itibar edilen senenin kamerî sene olduğuna delalet eden ayetleri zikretmiştik; durum böyle olunca bu hüküm Kur'an'da yazılıdır» demişlerdir. Üçüncüsü: Ebû Müslim şöyle demiştir: { فِي كِتابِ اللَّهِ } yani O'nun farz kıldığı ve hükmettiği şeydedir; bu makamda kitap, hüküm ve farz kılma anlamındadır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ } “Savaş üzerinize farz kılındı” [el-Bakara 216], { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ } “Kısas üzerinize farz kılındı” [el-Bakara 178], { كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ } “Rabbiniz merhameti kendi üzerine yazdı (farz kıldı)” [el-En'âm 54] kavillerinde böyledir. el-Kâdî şöyle demiştir: Bu vecih uzaktır; çünkü Allah Teâlâ bu ayette kitabı zarf gibi kılmıştır; kitap hesaba hamledildiğinde ise bu ancak mecaz yoluyla müstakim olur. Buna şöyle cevap verilebilir: Bu her ne kadar mecaz olsa da bilinen, yaygın bir mecazdır; nitekim şöyle denilir:

إِنَّ الْأَمْرَ كَذَا وَكَذَا فِي حِسَابِ فُلَانٍ وَفِي حُكْمِهِ.

«İş falanın hesabında ve hükmünde böyledir ve şöyledir».

وَأَمَّا قَوْلُهُ: يَوْمَ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فَقَدْ ذَكَرْنَا فِي الْمَسْأَلَةِ الثَّانِيَةِ وُجُوهًا فِيمَا يَتَعَلَّقُ بِهِ وَالْأَقْرَبُ مَا ذَكَرْنَاهُ فِي الْوَجْهِ الثَّالِثِ، وَهُوَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّهُ كَتَبَ هَذَا الْحُكْمَ وَحَكَمَ بِهِ يوم خلق السموات وَالْأَرْضَ، وَالْمَقْصُودُ بَيَانُ أَنَّ هَذَا الْحُكْمَ حُكْمٌ مَحْكُومٌ بِهِ مِنْ أَوَّلِ خَلْقِ الْعَالَمِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى الْمُبَالَغَةِ وَالتَّأْكِيدِ.

Allah Teâlâ'nın: { يَوْمَ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } “gökleri ve yeri yarattığı gün” kavline gelince; ikinci meselede ona taalluk eden hususlar hakkında vecihleri zikretmiştik. En yakın olanı ise üçüncü vecihte zikrettiğimizdir; o da muradın, bu hükmü gökleri ve yeri yarattığı gün yazdığı ve hükmettiği olmasıdır. Maksat bu hükmün, âlemin yaratılışının başlangıcından itibaren hükme bağlanmış bir hüküm olduğunu beyan etmektir ki bu da mübalağaya ve tekide delalet eder.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ فَقَدْ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْأَرْبَعَةَ ثَلَاثَةٌ مِنْهَا سَرْدٌ، وَهِيَ ذُو الْقِعْدَةِ، وَذُو الْحِجَّةِ، وَالْمُحَرَّمُ، وَوَاحِدٌ فَرْدٌ، وَهُوَ رَجَبٌ، وَمَعْنَى الْحُرُمِ: أَنَّ الْمَعْصِيَةَ فِيهَا أَشَدُّ عِقَابًا، وَالطَّاعَةَ فِيهَا أَكْثَرُ ثَوَابًا، وَالْعَرَبُ كَانُوا يُعَظِّمُونَهَا جِدًّا حَتَّى لَوْ لَقِيَ الرَّجُلُ قَاتِلَ أَبِيهِ لَمْ يَتَعَرَّضْ لَهُ.

Allah Teâlâ'nın: { مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ } “Bunlardan dördü haram [aylar]dır” kavline gelince; bu dördün üçünün peş peşe olduğu -ki bunlar Zilkade, Zilhicce ve Muharrem'dir- birinin de tek başına olduğu -ki o da Recep'tir- hususunda icma etmişlerdir. Haram olmasının manası: Onlarda günahın cezasının daha şiddetli, itaatin ise sevabının daha çok olmasıdır. Araplar bu aylara o kadar çok tazim gösterirlerdi ki bir adam babasının katiliyle karşılaşsa bile ona dokunmazdı.

فَإِنْ قِيلَ: أَجْزَاءُ الزَّمَانِ مُتَشَابِهَةٌ فِي الْحَقِيقَةِ، فَمَا السَّبَبُ فِي هَذَا التمييز؟.

Eğer: «Zamanın cüzleri hakikatte birbirine benzemektedir; o halde bu ayrımın sebebi nedir?» denilirse,

قُلْنَا: إِنَّ هَذَا الْمَعْنَى غَيْرُ مُسْتَبْعَدٍ فِي الشَّرَائِعِ، فَإِنَّ أَمْثِلَتَهُ كَثِيرَةٌ أَلَا تَرَى أَنَّهُ تَعَالَى مَيَّزَ الْبَلَدَ الْحَرَامَ عَنْ سَائِرِ الْبِلَادِ بِمَزِيدِ الْحُرْمَةِ، وَمَيَّزَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ عَنْ سَائِرِ أَيَّامِ الْأُسْبُوعِ بِمَزِيدِ الْحُرْمَةِ، وَمَيَّزَ يَوْمَ عَرَفَةَ عَنْ سَائِرِ الْأَيَّامِ بِتِلْكَ الْعِبَادَةِ الْمَخْصُوصَةِ، وَمَيَّزَ شَهْرَ رَمَضَانَ عَنْ سَائِرِ الشُّهُورِ بِمَزِيدِ حُرْمَةٍ وَهُوَ وُجُوبُ الصَّوْمِ وَمَيَّزَ بَعْضَ سَاعَاتِ الْيَوْمِ بِوُجُوبِ الصَّلَاةِ فِيهَا وَمَيَّزَ بَعْضَ اللَّيَالِي عَنْ سَائِرِهَا وَهِيَ لَيْلَةُ الْقَدْرِ، وَمَيَّزَ بَعْضَ الْأَشْخَاصِ عَنْ سَائِرِ النَّاسِ بِإِعْطَاءِ خُلْعَةِ الرِّسَالَةِ. وَإِذَا كَانَتْ هَذِهِ الْأَمْثِلَةُ ظَاهِرَةً مَشْهُورَةً، فَأَيُّ اسْتِبْعَادٍ فِي تَخْصِيصِ بَعْضِ.

Deriz ki: Bu mana şeriatlerde uzak görülecek bir şey değildir; nitekim bunun örnekleri pek çoktur. Görmez misin ki Allah Teâlâ, Belde-i Haram'ı (Mekke'yi) daha fazla hürmetle diğer beldelerden ayırmış, cuma gününü daha fazla hürmetle haftanın diğer günlerinden ayırmış, arefe gününü o özel ibadet ile diğer günlerden ayırmış, ramazan ayını orucun farz olması gibi daha fazla bir hürmetle diğer aylardan ayırmış, günün bazı saatlerini içlerinde namazın farz kılınmasıyla ayırmış, bazı geceleri diğerlerinden ayırmış ki o da Kadir Gecesi'dir ve bazı şahısları da peygamberlik hil'atini vermekle diğer insanlardan ayırmıştır. Bu örnekler açık ve meşhur olduğuna göre, bazı [zamanların] tahsis edilmesinde ne gibi bir uzak görme olabilir ki?

الْأَشْهُرِ بِمَزِيدِ الْحُرْمَةِ، ثُمَّ نَقُولُ: لَا يَبْعُدُ أَنْ يَعْلَمَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ وُقُوعَ الطَّاعَةِ فِي هَذِهِ الْأَوْقَاتِ أَكْثَرُ تَأْثِيرًا فِي طَهَارَةِ النَّفْسِ، وَوُقُوعَ الْمَعَاصِي فِيهَا أَقْوَى تَأْثِيرًا فِي خُبْثِ النَّفْسِ، وَهَذَا غَيْرُ مُسْتَبْعَدٍ عِنْدَ الْحُكَمَاءِ، أَلَا تَرَى أَنَّ فِيهِمْ مَنْ صَنَّفَ كُتُبًا فِي الْأَوْقَاتِ الَّتِي تُرْجَى فِيهَا إِجَابَةُ الدَّعَوَاتِ، وَذَكَرُوا أَنَّ تِلْكَ الْأَوْقَاتَ الْمُعَيَّنَةَ حَصَلَتْ فِيهَا أَسْبَابٌ تُوجِبُ ذَلِكَ.

ayların daha fazla hürmetle tahsis edilmesinde [ne gibi bir uzak görme olabilir ki?] Sonra biz deriz ki: Allah Teâlâ'nın, bu vakitlerde gerçekleşen itaatin nefsin arınmasında daha etkili olduğunu ve bu vakitlerde gerçekleşen günahların nefsin kirlenmesinde daha güçlü bir tesire sahip olduğunu bilmesi uzak bir ihtimal değildir. Bu durum hikmet ehli (filozoflar) katında da yadırganmaz; görmez misin ki onlardan bazıları duaların kabul olunmasının umulduğu vakitler hakkında kitaplar telif etmişler ve bu belirli vakitlerde buna sebep olan amillerin meydana geldiğini zikretmişlerdir.

وَسُئِلَ النَّبِيُّ ﵊: أَيُّ الصِّيَامِ أَفْضَلُ؟ فَقَالَ ﵊: «أَفْضَلُهُ بَعْدَ صِيَامِ شَهْرِ رَمَضَانَ صِيَامُ شَهْرِ اللَّهِ الْمُحَرَّمِ»

Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e: «Hangi oruç daha faziletlidir?» diye sorulduğunda o sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ramazan ayı orucundan sonra en faziletlisi, Allah'ın ayı olan el-Muharrem'in orucudur» buyurmuştur.

وَقَالَ ﵊: «مَنْ صَامَ يَوْمًا مِنْ أَشْهُرِ اللَّهِ الْحُرُمِ كَانَ لَهُ بِكُلِّ يَوْمٍ ثَلَاثُونَ يَوْمًا»

Yine o sallallâhu aleyhi ve sellem: «Kim Allah'ın haram aylarından bir gün oruç tutarsa, onun için her güne karşılık otuz gün [sevabı] olur» buyurmuştur.

وَكَثِيرٌ مِنَ الْفُقَهَاءِ غَلَّظُوا الدِّيَةَ عَلَى الْقَاتِلِ بِسَبَبِ وُقُوعِ الْقَتْلِ فِي هَذِهِ الْأَشْهُرِ، وَفِيهِ فَائِدَةٌ أُخْرَى: وَهِيَ أَنَّ الطِّبَاعَ مَجْبُولَةٌ عَلَى الظُّلْمِ وَالْفَسَادِ وَامْتِنَاعُهُمْ مِنْ هَذِهِ الْقَبَائِحِ عَلَى الْإِطْلَاقِ شَاقٌّ عَلَيْهِمْ، فاللَّه ﷾ خَصَّ بَعْضَ الْأَوْقَاتِ بِمَزِيدِ التَّعْظِيمِ وَالِاحْتِرَامِ، وَخَصَّ بَعْضَ الْأَمَاكِنِ بِمَزِيدِ التَّعْظِيمِ وَالِاحْتِرَامِ، حَتَّى إِنَّ الْإِنْسَانَ رُبَّمَا امْتَنَعَ فِي تِلْكَ الْأَزْمِنَةِ وَفِي تِلْكَ الْأَمْكِنَةِ مِنَ الْقَبَائِحِ وَالْمُنْكَرَاتِ، وَذَلِكَ يُوجِبُ أَنْوَاعًا مِنَ الْفَضَائِلِ وَالْفَوَائِدِ: أَحَدُهَا: أَنَّ تَرْكَ تِلْكَ الْقَبَائِحِ فِي تِلْكَ الْأَوْقَاتِ أَمْرٌ مَطْلُوبٌ، لِأَنَّهُ يُقِلُّ الْقَبَائِحَ.

Fakihlerden birçoğu bu aylarda cinayetin işlenmesi sebebiyle katile verilecek diyeti ağırlaştırmışlardır. Bunda başka bir fayda daha vardır: O da şudur ki, tabiatlar zulüm ve fesada meyilli yaratılmıştır ve onların bu çirkinliklerden mutlak olarak kaçınmaları kendilerine zor gelir. Bu yüzden Allah Teâlâ bazı vakitleri daha fazla tazim ve saygıyla tahsis etmiş, bazı mekanları da daha fazla tazim ve saygıyla tahsis etmiştir; öyle ki insan bazen o zamanlarda ve o mekanlarda çirkinliklerden ve münkerlerden kaçınır. Bu da birtakım faziletler ve faydalar gerektirir: Birincisi: Bu vakitlerde o çirkinliklerin terk edilmesi arzu edilen bir husustur, zira çirkinlikleri azaltır.

وَثَانِيهَا: أَنَّهُ لَمَّا تَرَكَهَا فِي تِلْكَ الْأَوْقَاتِ فَرُبَّمَا صَارَ تَرْكُهُ لَهَا فِي تِلْكَ الْأَوْقَاتِ سَبَبًا لِمَيْلِ طَبْعِهِ إِلَى الْإِعْرَاضِ عَنْهَا مُطْلَقًا. وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا أَتَى بِالطَّاعَاتِ فِي تِلْكَ الْأَوْقَاتِ وَأَعْرَضَ عَنِ الْمَعَاصِي فِيهَا، فَبَعْدَ انْقِضَاءِ تِلْكَ الْأَوْقَاتِ لَوْ شَرَعَ فِي الْقَبَائِحِ وَالْمَعَاصِي صَارَ شُرُوعُهُ فِيهَا سَبَبًا لِبُطْلَانِ مَا تَحَمَّلَهُ مِنَ الْعَنَاءِ وَالْمَشَقَّةِ فِي أَدَاءِ تِلْكَ الطَّاعَاتِ فِي تِلْكَ الْأَوْقَاتِ، وَالظَّاهِرُ مِنْ حَالِ الْعَاقِلِ أَنْ لَا يَرْضَى بِذَلِكَ فَيَصِيرَ ذَلِكَ سَبَبًا لِاجْتِنَابِهِ عَنِ الْمَعَاصِي بِالْكُلِّيَّةِ، فَهَذَا هُوَ الْحِكْمَةُ فِي تَخْصِيصِ بَعْضِ الْأَوْقَاتِ وَبَعْضِ/ الْبِقَاعِ بِمَزِيدِ التَّعْظِيمِ وَالِاحْتِرَامِ.

İkincisi: O vakitlerde bunları terk ettiği zaman, belki de onun o vakitlerde bunları terk etmesi, tabiatının onlardan bütünüyle yüz çevirmeye meyletmesine bir sebep olur. Üçüncüsü: İnsan bu vakitlerde itaatleri yerine getirip günahlardan yüz çevirdiği takdirde, bu vakitler geçtikten sonra şayet çirkinliklere ve günahlara başlarsa, bunlara başlaması o vakitlerde bu itaatleri eda ederken katlandığı zahmet ve meşakkatin boşa gitmesine sebep olur. Akıl sahibinin durumundan beklenen ise buna razı olmamasıdır; böylece bu durum onun günahlardan tamamen kaçınmasına sebep olur. İşte bazı vakitlerin ve bazı mekanların daha fazla tazim ve hürmetle tahsis edilmesindeki hikmet budur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَفِيهِ بَحْثَانِ:

Sonra Allah Teâlâ: { ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ } “İşte dosdoğru din budur” buyurmuştur. Bunda iki inceleme vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ: ذلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى قَوْلِهِ: إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً لَا أَزْيَدُ وَلَا أَنْقَصُ أَوْ إِلَى قَوْلِهِ: مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ وَعِنْدِي أَنَّ الْأَوَّلَ أَوْلَى، لِأَنَّ الْكُفَّارَ سَلَّمُوا أَنَّ أربعة منها حرم، إلا أنهم بسبب الكبسة رُبَّمَا جَعَلُوا السَّنَةَ ثَلَاثَةَ عَشَرَ شَهْرًا، وَكَانُوا يُغَيِّرُونَ مَوَاقِعَ الشُّهُورِ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ الرَّدُّ عَلَى هَؤُلَاءِ، فَوَجَبَ حَمْلُ اللَّفْظِ عَلَيْهِ.

Birinci İnceleme: Allah Teâlâ'nın: { ذلِكَ } “İşte bu” kavli, ya O'nun: «Allah katında ayların sayısı on ikidir» kavline -ne fazla ne eksiktir- ya da: «Onlardan dördü haramdır» kavline bir işarettir. Bana göre birincisi daha evladır; çünkü kâfirler onlardan dördünün haram olduğunu kabul ediyorlardı, ancak onlar artık ay (kebîse) uygulaması sebebiyle bazen yılı on üç ay yapıyorlar ve ayların yerlerini değiştiriyorlardı. Bu ayetten maksat ise bunlara reddiyedir; dolayısıyla lafzı buna hamletmek vacip olmuştur.

الْبَحْثُ الثَّانِي: فِي تَفْسِيرِ لَفْظِ الدِّينِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الدِّينَ قَدْ يُرَادُ بِهِ الْحِسَابُ. يُقَالُ: الْكَيِّسُ مَنْ دَانَ نَفْسَهُ أَيْ حَاسَبَهَا، وَالْقَيِّمُ مَعْنَاهُ الْمُسْتَقِيمُ فَتَفْسِيرُ الْآيَةِ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ، ذَلِكَ الْحِسَابُ الْمُسْتَقِيمُ الصَّحِيحُ وَالْعَدْلُ الْمُسْتَوْفَى. الثَّانِي: قَالَ الْحَسَنُ: ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ الَّذِي لا يبدل ولا يغير، فالقيم هاهنا بِمَعْنَى الْقَائِمِ الَّذِي لَا يُبَدَّلُ وَلَا يُغَيَّرُ، الدَّائِمُ الَّذِي لَا يَزُولُ، وَهُوَ الدِّينُ الَّذِي فُطِرَ النَّاسُ عَلَيْهِ. الثَّالِثُ: قَالَ بَعْضُهُمْ: الْمُرَادُ أَنَّ هَذَا التَّعَبُّدَ هُوَ الدِّينُ اللَّازِمُ فِي الْإِسْلَامِ. وَقَالَ الْقَاضِي: حَمْلُ لَفْظِ الدِّينِ عَلَى الْعِبَادَةِ أَوْلَى مِنْ حَمْلِهِ عَلَى الْحِسَابِ، لِأَنَّهُ مَجَازٌ فِيهِ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ: الْأَصْلُ فِي لَفْظِ الدِّينِ الِانْقِيَادُ يُقَالُ: يَا مَنْ دَانَتْ لَهُ الرِّقَابُ، أَيِ

İkinci İnceleme: Ed-Dîn (الدِّينُ) lafzının tefsirinde vecihler vardır: Birincisi: Din ile hesabın kastedilmiş olmasıdır. «Akıllı kişi nefsini hesaba çeken (dâne) kişidir» denilir; el-kayyim (الْقَيِّمُ) ise dosdoğru demektir. Bu takdire göre ayetin tefsiri şöyledir: İşte bu, dosdoğru, sahih hesap ve tastamam adalettir. İkincisi: Hasan demiştir ki: { ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ } “İşte bu, dosdoğru dindir”, yani tebdil ve tağyir edilmeyen [dindir]. Buradaki kayyim, tebdil ve tağyir olunmayan sabit, zeval bulmayan daimi anlamındadır; o da insanların üzerine yaratıldığı fıtrat dinidir. Üçüncüsü: Bazıları demiştir ki: Murad, bu kulluğun İslam'da bağlayıcı olan din olduğudur. Kadı şöyle demiştir: Din lafzını ibadete hamletmek hesaba hamletmekten daha evladır; zira dinde [hesap anlamı] mecazdır. Şöyle denmesi de mümkündür: Din lafzının aslı boyun eğmektir (inkıyaddır). «Ey boyunların kendisine boyun eğdiği zat» denilir, yani

انْقَادَتْ، فَالْحِسَابُ يُسَمَّى دِينًا، لِأَنَّهُ يُوجِبُ الِانْقِيَادَ، وَالْعِدَّةُ تُسَمَّى دِينًا، فَلَمْ يَكُنْ حَمْلُ هَذَا اللَّفْظِ عَلَى التَّعَبُّدِ أَوْلَى مِنْ حَمْلِهِ عَلَى الْحِسَابِ. قَالَ أَهْلُ الْعِلْمِ: الْوَاجِبُ عَلَى الْمُسْلِمِينَ بِحُكْمِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنْ يَعْتَبِرُوا فِي بُيُوعِهِمْ وَمُدَدِ دُيُونِهِمْ وَأَحْوَالِ زَكَوَاتِهِمْ وَسَائِرِ أَحْكَامِهِمُ السَّنَةَ الْعَرَبِيَّةَ بِالْأَهِلَّةِ، وَلَا يَجُوزُ لَهُمُ اعْتِبَارُ السَّنَةِ الْعَجَمِيَّةِ وَالرُّومِيَّةِ.

boyun eğmiştir. Hesap da din olarak isimlendirilir, çünkü o boyun eğmeyi gerektirir; sayı (adet) da din olarak isimlendirilir; dolayısıyla bu lafzı ibadete hamletmek hesaba hamletmekten daha evla değildir. İlim ehli demiştir ki: Müslümanlara bu ayetin hükmü gereğince vacip olan husus, alışverişlerinde, borçlarının vadelerinde, zekatlarının durumlarında ve diğer bütün hükümlerinde hilallere göre Arap yılını (hicrî yılı) esas almalarıdır; Acem ve Rûm yılını (şemsî yılları) esas almaları ise kendilerine caiz değildir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ وَفِيهِ بَحْثَانِ:

Sonra Allah Teâlâ: { فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ } “Öyleyse onlarda kendinize zulmetmeyin” buyurmuştur. Bunda iki inceleme vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: فِيهِنَّ فِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ الْمُرَادَ: فَلَا تَظْلِمُوا فِي الشُّهُورِ الِاثْنَيْ عَشَرَ أَنْفُسَكُمْ، وَالْمَقْصُودُ مَنْعُ الْإِنْسَانِ مِنَ الْإِقْدَامِ عَلَى الْفَسَادِ مُطْلَقًا فِي جَمِيعِ الْعُمُرِ.

Birinci İnceleme: { فِيهِنَّ } “onlarda” kavlindeki zamir hakkında iki görüş vardır: Birincisi: -ki bu İbn Abbas'ın kavlidir- murat: «Bu on iki ayda kendinize zulmetmeyin» demektir. Maksat, insanı bütün ömrü boyunca fesada kalkışmaktan mutlak surette menetmektir.

وَالثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ الْأَكْثَرِينَ: أَنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ: فِيهِنَّ عَائِدٌ إِلَى الْأَرْبَعَةِ الْحُرُمِ قَالُوا: وَالسَّبَبُ فِيهِ مَا ذَكَرْنَا أَنَّ لِبَعْضِ الْأَوْقَاتِ أَثَرًا فِي زِيَادَةِ الثَّوَابِ عَلَى الطَّاعَاتِ وَالْعِقَابِ عَلَى الْمَحْظُورَاتِ، وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ أَوْلَى وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ: فِيهِنَّ عَائِدٌ إِلَى الْمَذْكُورِ السَّابِقِ فَوَجَبَ عَوْدُهُ إِلَى أَقْرَبِ الْمَذْكُورَاتِ، وَمَا ذَاكَ إِلَّا قَوْلُهُ: مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ الثَّانِي: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَصَّ هَذِهِ الْأَشْهُرَ بِمَزِيدِ الِاحْتِرَامِ فِي آيَةٍ أُخْرَى وَهُوَ قَوْلُهُ: الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ وَلا جِدالَ فِي الْحَجِّ [الْبَقَرَةِ: ١٩٧] فَهَذِهِ الْأَشْيَاءُ غَيْرُ جَائِزَةٍ فِي غَيْرِ الْحَجِّ أَيْضًا، إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى أَكَّدَ فِي الْمَنْعِ مِنْهَا فِي هَذِهِ الْأَيَّامِ تَنْبِيهًا عَلَى زِيَادَتِهَا فِي الشَّرَفِ. / الثَّالِثُ: قَالَ الْفَرَّاءُ: الْأَوْلَى رُجُوعُهَا إِلَى الْأَرْبَعَةِ، لِأَنَّ الْعَرَبَ تَقُولُ فِيمَا بَيْنَ الثَّلَاثَةِ إِلَى الْعَشَرَةِ (فِيهِنَّ) فَإِذَا جَاوَزَ هَذَا الْعَدَدَ قَالُوا (فِيهَا) وَالْأَصْلُ فِيهِ أَنَّ جَمْعَ الْقِلَّةِ يُكَنَّى عَنْهُ كَمَا يُكَنَّى عَنْ جَمَاعَةٍ مُؤَنَّثَةٍ، وَيُكَنَّى عَنْ جَمْعِ الْكَثْرَةِ، كَمَا يُكَنَّى عَنْ وَاحِدَةٍ مُؤَنَّثَةٍ، كَمَا قَالَ حَسَّانُ بْنُ ثَابِتٍ:

İkincisi: -ki bu çoğunluğun kavlidir- { فِيهِنَّ } “onlarda” kavlindeki zamir dört haram aya râcidir. Demişlerdir ki: Bunun sebebi, zikrettiğimiz üzere bazı vakitlerin taatlere verilen sevabın ve yasaklara verilen cezanın artmasında bir tesirinin bulunmasıdır. Bu kavlin daha evla olduğuna dair deliller birtakım vecihlerdir: Birincisi: { فِيهِنَّ } “onlarda” kavlindeki zamir daha önce geçen zikre râcidir; binaenaleyh zikredilenlerin en yakınına dönmesi vaciptir ki bu da ancak O'nun: { مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ } “onlardan dördü haram aylardır” kavlidir. İkincisi: Allah Teâlâ başka bir ayette bu ayları daha fazla hürmetle tahsis etmiştir ki o da: { الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ وَلا جِدالَ فِي الْحَجِّ } “Hac bilinen aylardır. Kim o aylarda hacca başlarsa, artık hacda kadına yaklaşmak, günah işlemek ve kavga etmek yoktur” kavlidir. Bu şeyler hac dışındayken de caiz değildir; ne var ki Allah Teâlâ, şereflerinin fazlalığına dikkat çekmek üzere bu günlerde onlardan nehyetmeyi tekit etmiştir. Üçüncüsü: Ferrâ demiştir ki: Zamirin dört [aya] dönmesi daha evladır; çünkü Araplar üç ile on arasındaki sayılar için { فِيهِنَّ } derler, bu sayıyı aştığında ise { فِيهَا } derler. Bunun aslı şudur: Cemi kıllet (azlık çoğulu), müennes bir topluluktan kinaye yapıldığı gibi kinaye edilir; cemi kesret (çokluk çoğulu) ise tekil müennesten kinaye yapıldığı gibi kinaye edilir. Nitekim Hassân b. Sâbit şöyle demiştir:

لَنَا الْجَفَنَاتُ الْغُرُّ يَلْمَعْنَ فِي الضُّحَى ... وَأَسْيَافُنَا يَقْطُرْنَ مِنْ نَجْدَةٍ دَمَا

«Bizim öyle ak çanaklarımız vardır ki kuşluk vaktinde parıldarlar (yelme‘ne) ... Kılıçlarımız da yiğitlikten kan damlatırlar (yakturne).»

قَالَ: يَلْمَعْنَ وَيَقْطُرْنَ، لِأَنَّ الْأَسْيَافَ وَالْجَفَنَاتِ جَمْعُ قِلَّةٍ، وَلَوْ جَمَعَ جَمْعَ الْكَثْرَةِ لَقَالَ: تَلْمَعُ وَتَقْطُرُ، هَذَا هُوَ الِاخْتِيَارُ، ثُمَّ يَجُوزُ إِجْرَاءُ أَحَدِهِمَا مَجْرَى الْآخَرِ كَقَوْلِ النَّابِغَةُ:

[Şair] yelme‘ne (يَلْمَعْنَ) ve yakturne (يَقْطُرْنَ) demiştir; zira esyâf (kılıçlar) ve cefenât (çanaklar) cemi kıllettir. Şayet cemi kesret ile çoğul yapsaydı telme‘u (تَلْمَعُ) ve takturu (تَقْطُرُ) derdi. Tercih edilen kural budur; bununla birlikte en-Nâbiğa'nın şu kavlinde olduğu gibi birinin diğerinin yerine kullanılması da caizdir:

وَلَا عَيْبَ فِيهِمْ غَيْرَ أَنَّ سُيُوفَهُمْ ... بِهِنَّ فُلُولٌ مِنْ قِرَاعِ الْكَتَائِبِ

«Onlarda hiçbir ayıp yoktur; şu kadar var ki kılıçlarında ... Birliklerle çarpışmaktan çentikler vardır.»

فَقَالَ بِهِنَّ وَالسُّيُوفُ جَمْعُ كَثْرَةٍ.

Burada kılıçlar (es-suyûf) cemi kesret olduğu halde bihinne (بِهِنَّ) demiştir.

الْبَحْثُ الثَّانِي: فِي تَفْسِيرِ هَذَا الظُّلْمِ أَقْوَالٌ: الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ مِنْهُ النَّسِيءُ الَّذِي كَانُوا يَعْمَلُونَهُ فَيَنْقُلُونَ الْحَجَّ مِنَ الشَّهْرِ الَّذِي أَمَرَ اللَّهُ بِإِقَامَتِهِ فِيهِ إِلَى شَهْرٍ آخَرَ، وَيُغَيِّرُونَ تَكَالِيفَ اللَّهِ تَعَالَى. وَالثَّانِي: أَنَّهُ نَهَى عَنِ الْمُقَاتَلَةِ فِي هَذِهِ الْأَشْهُرِ. وَالثَّالِثُ: أَنَّهُ نَهَى عَنْ جَمِيعِ الْمَعَاصِي بِسَبَبِ مَا ذَكَرْنَا أَنَّ لِهَذِهِ الْأَشْهُرِ مَزِيدَ أَثَرٍ فِي تَعْظِيمِ الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ، وَالْأَقْرَبُ عِنْدِي حَمْلُهُ عَلَى الْمَنْعِ مِنَ النَّسِيءِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى ذَكَرَهُ عَقِيبَ الْآيَةِ.

İkinci İnceleme: Bu zulmün tefsirinde görüşler vardır: Birincisi: Bundan murat, onların yaptıkları nesîdir; zira haccı Allah'ın yapılmasını emrettiği aydan başka bir aya naklediyor ve Allah Teâlâ'nın mükellefiyetlerini değiştiriyorlardı. İkincisi: Bu aylarda savaşmaktan nehyetmiş olmasıdır. Üçüncüsü: Zikrettiğimiz üzere bu ayların sevap ve cezanın büyümesinde daha fazla tesiri olması sebebiyle bütün günahlardan nehyetmiş olmasıdır. Bana göre en yakın olanı nesîden nehyedilmesine hamledilmesidir; zira Allah Teâlâ bu ayetin hemen ardından onu zikretmiştir.

ثُمَّ قَالَ: وَقاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَما يُقاتِلُونَكُمْ كَافَّةً وَفِيهِ مَبَاحِثُ:

Sonra Allah Teâlâ: { وَقاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَما يُقاتِلُونَكُمْ كَافَّةً } “Müşrikler sizinle topyekûn savaştıkları gibi siz de onlarla topyekûn savaşın” buyurmuştur. Bunda birtakım incelemeler vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: قَالَ الْفَرَّاءُ: كَافَّةً أَيْ جَمِيعًا، وَالْكَافَّةُ لَا تَكُونُ مُذَكَّرَةً وَلَا مَجْمُوعَةً عَلَى عَدَدِ الرِّجَالِ فَنَقُولُ: كَافِّينَ، أَوْ كَافَّاتٍ لِلنِّسَاءِ وَلَكِنَّهَا (كَافَّةً) بِالْهَاءِ وَالتَّوْحِيدِ، لِأَنَّهَا وَإِنْ كَانَتْ عَلَى لَفْظِ فَاعِلَةٍ فَإِنَّهَا فِي تَرْتِيبِ مَصْدَرٍ مِثْلَ الْخَاصَّةِ وَالْعَامَّةِ، وَلِذَلِكَ لَمْ تُدْخِلِ الْعَرَبُ فِيهَا الْأَلِفَ وَاللَّامَ، لِأَنَّهَا فِي مَذْهَبِ قَوْلِكَ قَامُوا مَعًا، وَقَامُوا جَمِيعًا. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: كَافَّةً مَنْصُوبٌ عَلَى الْحَالِ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُثَنَّى وَلَا يُجْمَعَ، كَمَا أَنَّكَ إِذَا قُلْتَ:

Birinci İnceleme: Ferrâ demiştir ki: Kâffeten (كَافَّةً), yani 'hepiniz/topyekûn' demektir. El-Kâffe (الْكَافَّةُ) lafzı müzekker olmaz ve erkeklerin sayısına göre çoğul yapılarak 'kâffîne' denilmez, kadınlar için de 'kâffât' denilmez; bilakis [müenneslik] 'hâ'sı ile ve tekil olarak 'kâffeten' (كَافَّةً) şeklinde gelir. Zira o fâile (فَاعِلَة) lafzında olsa bile el-hâssa ve el-âmme gibi mastar konumundadır. Bu sebeple Araplar ona elif ve lam dahil etmemişlerdir; zira o, «birlikte kalktılar» ve «topyekûn kalktılar» sözün mesabesindedir. Zeccâc da şöyle demiştir: Kâffeten lafzı hal olarak mansuptur; tesniye veya cemi yapılması caiz değildir; nitekim sen:

قَاتِلُوهُمْ عَامَّةً، لَمْ تُثَنِّ وَلَمْ تَجْمَعْ، وَكَذَلِكَ خَاصَّةً.

«Onlarla umumen savaşın» dediğinde tesniye ve cemi yapmadığın gibi, hâssaten (özellikle) lafzı da böyledir.

الْبَحْثُ الثَّانِي: فِي قَوْلِهِ: كَافَّةً قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ قَاتِلُوهُمْ بِأَجْمَعِهِمْ مُجْتَمِعِينَ عَلَى قِتَالِهِمْ، كَمَا أَنَّهُمْ يُقَاتِلُونَكُمْ عَلَى هَذِهِ الصِّفَةِ، يُرِيدُ تَعَاوَنُوا وَتَنَاصَرُوا عَلَى ذَلِكَ وَلَا تَتَخَاذَلُوا وَلَا تَتَقَاطَعُوا وَكُونُوا عِبَادَ اللَّهِ مُجْتَمِعِينَ مُتَوَافِقِينَ فِي مُقَاتَلَةِ الْأَعْدَاءِ. وَالثَّانِي: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: قَاتِلُوهُمْ بِكُلِّيَّتِهِمْ وَلَا تُحَابُوا بَعْضَهُمْ بِتَرْكِ الْقِتَالِ، كَمَا أَنَّهُمْ يَسْتَحِلُّونَ قِتَالَ جَمِيعِكُمْ، وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَقْرَبُ حَتَّى يَصِحَّ قِيَاسُ أَحَدِ الْجَانِبَيْنِ عَلَى الآخر.

İkinci İnceleme: Allah Teâlâ'nın: { كَافَّةً } “topyekûn” kavlinde iki görüş vardır: Birincisi: Muradın, tıpkı onların sizinle bu şekilde savaşması gibi, sizin de onların hepsiyle, onlarla savaşmak üzere birleşerek savaşmanız olmasıdır. Yani bu hususta yardımlaşın ve birbirinize destek olun; birbirinizi yardımsız bırakmayın, birbirinizle ilişkinizi kesmeyin; ey Allah'ın kulları, düşmanlarla savaşta birleşmiş ve uyum içinde olan kimseler olun demektir. İkincisi: İbn Abbas demiştir ki: Onların tamamıyla savaşın ve tıpkı onların hepinizle savaşmayı helal saydıkları gibi, savaşı terk ederek bazısına iltimas geçmeyin. İki taraftan birinin diğerine kıyasının sahih olması için birinci kavil daha yakındır.

البحث الثالث: ظاهر قوله: قاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً إِبَاحَةُ قِتَالِهِمْ فِي جَمِيعِ الْأَشْهُرِ، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ: الْمُقَاتَلَةُ مَعَ الْكُفَّارِ محرمة، بدليل قوله: مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ... فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ أَيْ فَلَا/ تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ بِاسْتِحْلَالِ الْقِتَالِ وَالْغَارَةِ فِيهِنَّ، وَقَدْ ذَكَرْنَا هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي تفسير قوله:

Üçüncü İnceleme: Allah Teâlâ'nın: { قاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً } “Müşriklerle topyekûn savaşın” kavlinin zahiri, bütün aylarda onlarla savaşmanın mubah olduğunu ifade eder. İnsanlardan bazıları ise: «Kâfirlerle savaşmak haramdır; zira delil O'nun: { مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ... فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ } “Bunlardan dördü haram [aylar]dır... Öyleyse onlarda kendinize zulmetmeyin” kavlidir, yani onlarda savaşı ve baskını helal sayarak kendinize zulmetmeyin demektir» demektedir. Biz bu meseleyi Bakara Suresi'nde Allah Teâlâ'nın şu kavlinin tefsirinde zikretmiştik:

يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فِيهِ [الْبَقَرَةِ: ٢١٧] .

{ يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فِيهِ } “Sana haram ayı, onda savaşmayı soruyorlar”.

ثُمَّ قَالَ: وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ يُرِيدُ مَعَ أَوْلِيَائِهِ الَّذِينَ يَخْشَوْنَهُ فِي أَدَاءِ الطَّاعَاتِ وَالِاجْتِنَابِ عَنِ الْمُحَرَّمَاتِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: تَأْوِيلُهُ أَنَّهُ ضامن لهم النصر.

Sonra Allah Teâlâ: { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ } “Ve bilin ki Allah, takva sahipleriyle beraberdir” buyurmuştur; itaatleri yerine getirmede ve haramlardan kaçınmada Kendisinden korkan dostlarıyla [beraber olduğunu] kastetmektedir. Zeccâc: «Bunun tevili, O'nun onlara yardım etmeyi tekeffül etmiş olduğudur» demiştir.

[سورة التوبة (٩) : آية ٣٧]

[Tevbe Suresi (9): Ayet 37]

إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيادَةٌ فِي الْكُفْرِ يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا يُحِلُّونَهُ عاماً وَيُحَرِّمُونَهُ عاماً لِيُواطِؤُا عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ فَيُحِلُّوا مَا حَرَّمَ اللَّهُ زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمالِهِمْ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ (٣٧)

{ إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيادَةٌ فِي الْكُفْرِ يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا يُحِلُّونَهُ عاماً وَيُحَرِّمُونَهُ عاماً لِيُواطِؤُا عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ فَيُحِلُّوا مَا حَرَّمَ اللَّهُ زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمالِهِمْ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ (٣٧) } “(Haram ayları) ertelemek, küfürde ileri gitmekten başka bir şey değildir. İnkâr edenler onunla saptırılır. Allah’ın haram kıldığı ayların sayısına uydurmak için onu bir yıl helal, bir yıl haram sayarlar; böylece Allah’ın haram kıldığını helal kılarlar. Yaptıkları kötü işler kendilerine süslü gösterildi. Allah, kâfirler topluluğunu hidayete erdirmez.”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيادَةٌ فِي الْكُفْرِ] وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيادَةٌ فِي الْكُفْرِ } “Ertelemek (nesî), ancak küfürde bir artıştır” kavli hakkında] Ve bu ayette birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي النَّسِيءُ قَوْلَانِ:

Birinci Mesele: En-Nesî' (النَّسِيءُ) hakkında iki görüş vardır:

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ التَّأْخِيرُ. قَالَ أَبُو زيد: نسأت الإبل عن الحوض أنسأها نَسْأً إِذَا أَخَّرْتَهَا وَأَنْسَأْتُهُ إِنْسَاءً إِذَا أَخَّرْتَهُ عَنْهُ، وَالِاسْمُ النَّسِيئَةُ وَالنَّسْءُ، وَمِنْهُ: أَنْسَأَ اللَّهُ فُلَانًا أَجَلَهَ، وَنَسَأَ فِي أَجَلِهِ قَالَ أَبُو علي الفارسي: النسيء مَصْدَرٌ كَالنَّذِيرِ وَالنَّكِيرِ، وَيُحْتَمَلُ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ نسئ بِمَعْنَى مَنْسُوءٍ كَقَتِيلٍ: بِمَعْنَى مَقْتُولٍ، إِلَّا أَنَّهُ لا يمكن أن يكون المراد منه هاهنا الْمَفْعُولَ، لِأَنَّهُ إِنْ حُمِلَ عَلَى ذَلِكَ كَانَ مَعْنَاهُ: إِنَّمَا الْمُؤَخَّرُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ، وَالْمُؤَخَّرُ الشَّهْرُ، فَيَلْزَمُ كَوْنُ الشَّهْرِ كُفْرًا، وَذَلِكَ بَاطِلٌ، بل المراد من النسيء هاهنا الْمَصْدَرُ بِمَعْنَى الْإِنْسَاءِ، وَهُوَ التَّأْخِيرُ.

Birinci Görüş: Onun ertelemek (tehir) olduğudur. Ebû Zeyd demiştir ki: «Develeri havuzdan geri bıraktığımda 'nese'tü'l-ibile ani'l-havzi ensêuhâ nes'en' (نسأت الإبل عن الحوض أنسأها نسأ) denir; bir şeyi ondan ertelediğinde 'ense'tühû insâen' (أنْسَأْتُهُ إنْسَاءً) denir. İsmi en-nesîe (النَّسِيئَةُ) ve en-nes'tir (النَّسْءُ). 'Allah filancanın ecelini erteledi (ense'allâhu ecelehû)' ve 'ecelini tehir etti (nese'e fî ecelihî)' sözü de bundandır.» Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: En-Nesî' (النَّسِيءُ), en-nezîr ve en-nekîr gibi bir mastardır. Nesîin, katîl (maktu/öldürülen) anlamında olduğu gibi mensû' (ertelenmiş) manasında olması da muhtemeldir; ne var ki burada ondan mefulün (ertelenenin) kastedilmiş olması mümkün değildir. Zira şayet buna hamledilirse manası şöyle olur: «Ertelenen şey ancak küfürde bir artıştır.» Ertelenen şey ise aydır; bu durumda ayın bizzat kendisinin küfür olması gerekir ki bu batıldır. Bilakis burada nesîden murat, ertelemek olan insâ manasında mastardır.

وَكَانَ النَّسِيءُ فِي الشُّهُورِ عِبَارَةً عَنْ تَأْخِيرِ حُرْمَةِ شَهْرٍ إِلَى شَهْرٍ آخَرَ، لَيْسَتْ لَهُ تِلْكَ الْحُرْمَةُ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ كَثِيرٍ مِنْ طَرِيقِ شِبْلٍ: النَّسْءُ بِوَزْنِ النَّفْعِ وَهُوَ الْمَصْدَرُ الْحَقِيقِيُّ، كَقَوْلِهِمْ: نسأت، أي أخرت وروي عنه أيضا:

Aylarda yapılan nesî, bir ayın hürmetini, bu hürmete sahip olmayan başka bir aya ertelemekten ibaretti. İbn Kesîr'den Şibl tarikiyle şöyle rivayet edilmiştir: 'En-Nes'u' (النَّسْءُ), 'en-nef'u' vezninde olup hakiki mastardır; nitekim onların: «Erteledim (nese'tü)» yani tehir ettim demeleri gibidir. Ondan yine şöyle de rivayet edilmiştir:

النسيء مخففة الياء، ولعله لغة في النسء بِالْهَمْزَةِ مِثْلَ: أَرْجَيْتُ وَأَرْجَأْتُ. وَرُوِيَ عَنْهُ: النَّسِيُّ مُشَدَّدَ الْيَاءِ بِغَيْرِ هَمْزَةٍ وَهَذَا عَلَى التَّخْفِيفِ الْقِيَاسِيِّ.

En-Nesî' (النسيء) yâ'nın hafifletilmesi (şeddesiz) iledir; bu da tıpkı 'erceytü' (أَرْجَيْتُ) ve 'erce'tü' (أَرْجَأْتُ) gibi hemzeli olan en-nes' kelimesinde bir lügat olabilir. Ondan yine: Hemzesiz, yâ'nın şeddelenmesiyle en-nesiyy (النَّسِيُّ) şeklinde de rivayet edilmiştir ki bu kıyasi teshil (hafifletme) kuralına göredir.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: قَالَ قُطْرُبٌ: النَّسِيءُ أَصْلُهُ من الزيادة يقال: نسأل فِي الْأَجَلِ وَأَنْسَأَ إِذَا زَادَ فِيهِ، وَكَذَلِكَ قِيلَ لِلَّبَنِ النَّسْءُ لِزِيَادَةِ الْمَاءِ فِيهِ، وَنَسَأَتِ الْمَرْأَةُ حَبِلَتْ، جَعَلَ زِيَادَةَ الْوَلَدِ فِيهَا كَزِيَادَةِ/ الْمَاءِ فِي اللَّبَنِ، وَقِيلَ لِلنَّاقَةِ: نَسَأْتُهَا، أَيْ زَجَرْتُهَا لِيَزْدَادَ سَيْرُهَا وَكُلُّ زِيَادَةٍ حَدَثَتْ فِي شَيْءٍ فَهُوَ نَسِيءٌ قَالَ الْوَاحِدِيُّ: الصَّحِيحُ الْقَوْلُ الْأَوَّلُ، وَهُوَ أَنَّ أَصْلَ النَّسِيءِ التَّأْخِيرُ، وَنَسَأَتِ الْمَرْأَةُ إِذَا حَبِلَتْ لِتَأَخُّرِ حَيْضِهَا، وَنَسَأْتُ النَّاقَةَ أَيْ أَخَّرْتُهَا عَنْ غَيْرِهَا، لِئَلَّا يَصِيرَ اخْتِلَاطُ بَعْضِهَا بِبَعْضٍ مَانِعًا مِنْ حُسْنِ الْمَسِيرِ، وَنَسَأْتُ اللَّبَنَ إِذَا أَخَّرْتَهُ حَتَّى كَثُرَ الْمَاءُ فِيهِ.

İkinci Görüş: Kutrub demiştir ki: Nesîin aslı artırmaktandır. Ecele süre ekleyip artırdığında 'nese'e fi'l-eceli ve ense'e' (نسأ في الأجل وأنسأ) denilir. Aynı şekilde süte, içindeki suyun artırılmasından dolayı 'en-nes'u' denilmiştir. Kadın hamile kaldığında 'nese'eti'l-mer'etü' denir; kadındaki çocuğun artışını, sütteki suyun artışı gibi kılmıştır. Dişi deveye de yürüyüşü artsın diye dürtüldüğünde 'nese'tühâ' denilmiştir. Bir şeyde meydana gelen her fazlalık nesîdir. Vâhidî demiştir ki: Sahih olan birinci görüştür; o da nesîin aslının ertelemek olduğudur. Kadın hamile kaldığında hayzı geciktiği için 'nese'et' denir. Deveyi diğerlerinden geri bıraktığımda birbirine karışması güzel yürümeye engel olmasın diye 'nese'tü'n-nâkate' derim. Sütü de içindeki su çoğalıncaya kadar beklettiğinde 'nese'tü'l-lebene' dersin.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَيْنِ الْقَوْلَيْنِ فَنَقُولُ: إِنَّ الْقَوْمَ عَلِمُوا أَنَّهُمْ لَوْ رَتَّبُوا حِسَابَهُمْ عَلَى السَّنَةِ الْقَمَرِيَّةِ، فَإِنَّهُ يَقَعُ حَجُّهُمْ تَارَةً فِي الصَّيْفِ وَتَارَةً فِي الشِّتَاءِ، وَكَانَ يَشُقُّ عَلَيْهِمُ الْأَسْفَارُ وَلَمْ يَنْتَفِعُوا بِهَا فِي الْمُرَابَحَاتِ وَالتِّجَارَاتِ، لِأَنَّ سَائِرَ النَّاسِ مِنْ سَائِرِ الْبِلَادِ مَا كَانُوا يَحْضُرُونَ إِلَّا فِي الْأَوْقَاتِ اللَّائِقَةِ الْمُوَافِقَةِ، فَعَلِمُوا أَنَّ بِنَاءَ الْأَمْرِ عَلَى رِعَايَةِ السَّنَةِ الْقَمَرِيَّةِ يُخِلُّ بِمَصَالِحِ الدُّنْيَا، فَتَرَكُوا ذَلِكَ وَاعْتَبَرُوا السَّنَةَ الشَّمْسِيَّةَ، وَلَمَّا كَانَتِ السَّنَةُ الشَّمْسِيَّةُ زَائِدَةً عَلَى السَّنَةِ الْقَمَرِيَّةِ بِمِقْدَارٍ مُعَيَّنٍ، احْتَاجُوا إِلَى الْكَبِيسَةِ وَحَصَلَ لَهُمْ بِسَبَبِ تِلْكَ الْكَبِيسَةِ أَمْرَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُمْ كَانُوا يَجْعَلُونَ بَعْضَ السِّنِينَ ثَلَاثَةَ عَشَرَ شَهْرًا بِسَبَبِ اجْتِمَاعِ تِلْكَ الزِّيَادَاتِ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ كَانَ يَنْتَقِلُ الْحَجُّ مِنْ بَعْضِ الشُّهُورِ الْقَمَرِيَّةِ إِلَى غَيْرِهِ، فَكَانَ الْحَجُّ يَقَعُ فِي بَعْضِ السِّنِينَ فِي ذِي الْحِجَّةِ وَبَعْدَهُ فِي الْمُحَرَّمِ وَبَعْدَهُ فِي صَفَرٍ، وَهَكَذَا فِي الدَّوْرِ حَتَّى يَنْتَهِيَ بَعْدَ مُدَّةٍ مَخْصُوصَةٍ مَرَّةً أُخْرَى إِلَى ذِي الْحِجَّةِ، فَحَصَلَ بِسَبَبِ الْكَبِيسَةِ هَذَانِ الْأَمْرَانِ: أَحَدُهُمَا: الزِّيَادَةُ فِي عِدَّةِ الشُّهُورِ. وَالثَّانِي: تَأْخِيرُ الْحُرْمَةِ الْحَاصِلَةِ لِشَهْرٍ إِلَى شَهْرٍ آخَرَ وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ لَفْظَ النَّسِيءِ يُفِيدُ التَّأْخِيرَ عِنْدَ الْأَكْثَرِينَ، وَيُفِيدُ الزِّيَادَةَ عِنْدَ الْبَاقِينَ، وَعَلَى التَّقْدِيرَيْنِ فَإِنَّهُ مُنْطَبِقٌ عَلَى هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ.

Bu iki görüşü öğrendiğine göre deriz ki: Bu kavim, hesaplarını kamerî yıla göre düzenledikleri takdirde haclarının bazen yaza, bazen de kışa denk geleceğini bildiler. Bu yolculuklar kendilerine zor geliyordu ve kâr elde etme ve ticaret hususunda bundan faydalanamıyorlardı; çünkü diğer beldelerdeki diğer insanlar ancak uygun ve elverişli vakitlerde geliyorlardı. İşin kamerî yılın gözetilmesine bina edilmesinin dünya maslahatlarını bozacağını anladılar; bu sebeple bunu terk edip şemsî yılı esas aldılar. Şemsî yıl kamerî yıldan belirli bir miktar fazla olduğu için artık yıla (kebîseye) ihtiyaç duydular. Bu kebîse sebebiyle onlar için iki durum meydana geldi: Birincisi: Bu artıkların birikmesi sebebiyle bazı yılları on üç ay yapıyorlardı. İkincisi: Hac kamerî ayların bazısından diğerine kayıyordu. Böylece hac bazı yıllarda Zilhicce'de, ondan sonra Muharrem'de, ondan sonra Safer'de vuku buluyor ve belirli bir müddet sonra tekrar Zilhicce'ye dönünceye kadar devir daim ediyordu. Kebîse sebebiyle işte bu iki husus meydana geldi: Birincisi: Aylar sayısındaki artış. İkincisi: Bir ay için söz konusu olan hürmetin başka bir aya ertelenmesi. Biz nesî lafzının çoğunluğa göre tehir ifade ettiğini, diğerlerine göre ise artış ifade ettiğini açıklamıştık; her iki takdire göre de bu iki duruma tam olarak uymaktadır.

وَالْحَاصِلُ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ: أَنَّ بِنَاءَ الْعِبَادَاتِ عَلَى السَّنَةِ القمرية يخل مصالح الدنيا، وبناؤها عَلَى السَّنَةِ الشَّمْسِيَّةِ يُفِيدُ رِعَايَةَ مَصَالِحِ الدُّنْيَا وَاللَّهُ تَعَالَى أَمَرَهُمْ مِنْ وَقْتِ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ ﵉ بِبِنَاءِ الْأَمْرِ عَلَى رِعَايَةِ السَّنَةِ الْقَمَرِيَّةِ، فَهُمْ تَرَكُوا أَمْرَ اللَّهِ فِي رِعَايَةِ السَّنَةِ الْقَمَرِيَّةِ، وَاعْتَبَرُوا السَّنَةَ الشَّمْسِيَّةَ رِعَايَةً لِمَصَالِحِ الدُّنْيَا، وَأَوْقَعُوا الْحَجَّ فِي شَهْرٍ آخَرَ سِوَى الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ عَابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَجَعَلَهُ سَبَبًا لِزِيَادَةِ كُفْرِهِمْ، وَإِنَّمَا كَانَ ذَلِكَ سَبَبًا لِزِيَادَةِ الْكُفْرِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَهُمْ بِإِيقَاعِ الْحَجِّ فِي الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ، ثُمَّ إِنَّهُمْ بسبب هذه الكبيسة أوقعوا فِي غَيْرِ هَذِهِ الْأَشْهُرِ، وَذَكَرُوا لِأَتْبَاعِهِمْ أَنَّ هَذَا الَّذِي عَمِلْنَاهُ هُوَ الْوَاجِبُ، وَأَنَّ إِيقَاعَهُ في الشهور القمرية غير وواجب، فَكَانَ هَذَا إِنْكَارًا مِنْهُمْ لِحُكْمِ اللَّهِ مَعَ الْعِلْمِ بِهِ وَتَمَرُّدًا عَنْ طَاعَتِهِ، وَذَلِكَ يُوجِبُ الْكُفْرَ بِإِجْمَاعِ الْمُسْلِمِينَ فَثَبَتَ أَنَّ عَمَلَهُمْ فِي ذَلِكَ النَّسِيءِ يُوجِبُ زِيَادَةً فِي الْكُفْرِ، وَأَمَّا الْحِسَابُ الَّذِي بِهِ يُعْرَفُ مَقَادِيرُ الزِّيَادَةِ الْحَاصِلَةِ بِسَبَبِ تِلْكَ الْكَبَائِسِ فَمَذْكُورٌ فِي الزِّيجَاتِ، وَأَمَّا الْمُفَسِّرُونَ فَإِنَّهُمْ ذَكَرُوا فِي سَبَبِ/ هَذَا التَّأْخِيرِ وَجْهًا آخَرَ فَقَالُوا: إِنَّ الْعَرَبَ كَانَتْ تُحَرِّمُ الشُّهُورَ الْأَرْبَعَةَ، وَكَانَ ذَلِكَ شَرِيعَةً ثَابِتَةً مِنْ زَمَانِ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ ﵉، وَكَانَ الْعَرَبُ أَصْحَابَ حُرُوبٍ وَغَارَاتٍ فَشَقَّ عَلَيْهِمْ أَنْ يَمْكُثُوا ثَلَاثَةَ أَشْهُرٍ مُتَوَالِيَةٍ لَا يَغْزُونَ فِيهَا وَقَالُوا:

Bu sözden çıkan netice şudur: İbadetlerin kamerî yıla bina edilmesi dünya maslahatlarını aksatır; şemsî yıla bina edilmesi ise dünya maslahatlarının gözetilmesini sağlar. Allah Teâlâ İbrâhim ve İsmâil aleyhimesselâm zamanından itibaren onlara işi kamerî yılın gözetilmesine bina etmelerini emretmişti. Onlar ise dünya maslahatlarını gözetmek uğruna Allah'ın kamerî yılı gözetme emrini terk ettiler, şemsî yılı esas aldılar ve haccı haram ayların dışındaki başka bir ayda eda ettiler. İşte bu sebeple Allah onları kınamış ve bunu onların küfrünün artmasına bir sebep kılmıştır. Bunun küfrün artmasına sebep olması şundandır: Zira Allah Teâlâ onlara haccı haram aylarda eda etmelerini emretmişti; sonra onlar bu artık ay (kebîse) sebebiyle onu bu ayların dışında eda ettiler ve tâbilerine: «Bizim yaptığımız bu uygulama vacip olandır, onun kamerî aylarda eda edilmesi ise vacip değildir» dediler. Böylece bu durum, Allah'ın hükmünü bilmelerine rağmen onu inkâr etmeleri ve O'nun taatinden yüz çevirip isyan etmeleri demek oldu; bu ise Müslümanların icmasıyla küfrü gerektirir. Böylece onların bu nesî konusundaki uygulamalarının küfürde bir artışa sebep olduğu sabit olmuştur. Bu artık aylardan (kebîselerden) kaynaklanan fazlalık miktarlarının kendisiyle bilindiği hesaba gelince, bu zîclerde (astronomi cetvellerinde) zikredilmiştir. Müfessirler ise bu tehirin sebebinde başka bir vecih zikrederek şöyle demişlerdir: Araplar bu dört ayı haram sayıyorlardı ve bu, İbrâhim ve İsmâil aleyhimesselâm zamanından beri sabit bir şeriatti. Araplar ise savaş ve baskın ehli kimselerdi; art arda üç ay boyunca savaşmadan durmak kendilerine zor geldi ve şöyle dediler:

إِنْ تَوَالَتْ ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ حُرُمٍ لَا نُصِيبُ فِيهَا شَيْئًا لِنَهْلِكَنَّ، وَكَانُوا يُؤَخِّرُونَ تَحْرِيمَ الْمُحَرَّمِ إِلَى صَفَرٍ فَيُحَرِّمُونَهُ وَيَسْتَحِلُّونَ الْمُحَرَّمَ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَأَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ هَذَا التَّأْخِيرَ مَا كَانَ يَخْتَصُّ بِشَهْرٍ وَاحِدٍ، بَلْ كَانَ ذَلِكَ حَاصِلًا فِي كُلِّ الشُّهُورِ، وَهَذَا الْقَوْلُ عِنْدَنَا هُوَ الصَّحِيحُ عَلَى مَا قَرَّرْنَاهُ. وَاتَّفَقُوا

«Şayet içinde hiçbir ganimet elde edemeyeceğimiz peş peşe üç haram ay gelirse helak oluruz.» Böylece Muharrem'in haramlığını Safer'e erteliyorlar, böylece [Safer'i] haram kılıp Muharrem'i helal sayıyorlardı. Vâhidî demiştir ki: Âlimlerin çoğu, bu tehirin tek bir aya mahsus olmadığı, bilakis bütün aylarda meydana geldiği görüşündedir; ortaya koyduğumuz üzere bizim katımızda da sahih olan kavil budur. Ve ittifak etmişlerdir

أَنَّهُ ﵇ لَمَّا أَرَادَ أَنْ يَحُجَّ فِي سَنَةِ حَجَّةِ الْوَدَاعِ عَادَ الْحَجُّ إِلَى شَهْرِ ذِي الْحِجَّةِ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ، فَقَالَ ﵇: «أَلَا إِنَّ الزَّمَانَ قَدِ اسْتَدَارَ كَهَيْئَتِهِ يَوْمَ خلق السموات والأرض السنة إثنا عشر شرا» وَأَرَادَ أَنَّ الْأَشْهُرَ الْحُرُمَ رَجَعَتْ إِلَى مَوَاضِعِهَا.

ki o aleyhisselâm Veda Haccı yılında hac yapmak istediğinde, hac işin hakikatinde [aslî ayı olan] Zilhicce ayına geri dönmüştü. Bunun üzerine o aleyhisselâm: «Haberiniz olsun ki zaman, Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı günkü heyetine dönmüştür; bir yıl on iki aydır» buyurmuş ve haram ayların [asıl] yerlerine döndüğünü kastetmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: زِيادَةٌ فِي الْكُفْرِ مَعْنَاهُ: أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْهُمْ أَنْوَاعًا كَثِيرَةً مِنَ الْكُفْرِ، فَلَمَّا ضَمُّوا إِلَيْهَا هَذَا الْعَمَلَ وَنَحْنُ قَدْ دَلَّلْنَا عَلَى أَنَّ هَذَا الْعَمَلَ كُفْرٌ كَانَ ضَمُّ هَذَا الْعَمَلِ إِلَى تِلْكَ الْأَنْوَاعِ الْمَذْكُورَةِ سَالِفًا مِنَ الْكُفْرِ زِيَادَةً فِي الْكُفْرِ. احْتَجَّ الْجُبَّائِيُّ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى فَسَادِ قَوْلِ مَنْ يَقُولُ: الْإِيمَانُ مُجَرَّدُ الِاعْتِقَادِ وَالْإِقْرَارِ، قَالَ: لِأَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ هَذَا الْعَمَلَ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ وَالزِّيَادَةُ عَلَى الْكُفْرِ يَجِبُ أَنْ تَكُونَ إِتْمَامًا، فَكَانَ تَرْكُ هَذَا التَّأْخِيرِ إِيمَانًا، وَظَاهِرٌ أَنَّ هَذَا التَّرْكَ لَيْسَ بِمَعْرِفَةٍ وَلَا بِإِقْرَارٍ فَثَبَتَ أَنَّ غَيْرَ الْمَعْرِفَةِ وَالْإِقْرَارِ قد يكون

İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { زِيادَةٌ فِي الْكُفْرِ } “küfürde bir artıştır” kavlinin manası şudur: Allah Teâlâ onlardan küfrün birçok çeşidini nakletmiştir. Onlar bu ameli de o küfürlerine eklediklerinde -ki biz bu amelin küfür olduğuna delil getirmiştik- bu ameli daha önce zikredilen küfür çeşitlerine katmaları küfürde bir artış olmuştur. Cübbâî bu ayeti, «İman yalnızca itikat ve ikrardır» diyen kimsenin görüşünün batıl olduğuna delil getirerek şöyle demiştir: Çünkü Allah Teâlâ bu amelin küfürde bir artış olduğunu beyan etmiştir; küfür üzerindeki artışın ise [küfrü] tamamlama olması gerekir. Dolayısıyla bu tehiri terk etmek iman olmaktadır. Açıktır ki bu terk ediş ne bir marifet ne de bir ikrardır. Böylece marifet ve ikrar dışındaki şeylerin de bazen

إِيمَانًا قَالَ الْمُصَنِّفُ ﵁: هَذَا الِاسْتِدْلَالُ ضَعِيفٌ، لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَوْجَبَ عَلَيْهِمْ إِيقَاعَ الْحَجِّ فِي شَهْرِ ذِي الْحِجَّةِ مَثَلًا مِنَ الْأَشْهُرِ الْقَمَرِيَّةِ، فَإِذَا اعْتَبَرْنَا السَّنَةَ الشَّمْسِيَّةَ، فَرُبَّمَا وَقَعَ الْحَجُّ فِي الْمُحَرَّمِ مَرَّةً وَفِي صَفَرٍ أُخْرَى. فَقَوْلُهُمْ: بِأَنَّ هَذَا الْحَجَّ صَحِيحٌ يَجْزِي، وَأَنَّهُ لَا يَجِبُ عَلَيْهِمْ إِيقَاعُ الْحَجِّ فِي شَهْرِ ذِي الْحِجَّةِ إِنْ كَانَ مِنْهُمْ بِحُكْمٍ عُلِمَ بِالضَّرُورَةِ كَوْنُهُ مِنْ دِينِ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ ﵉، فَكَانَ هَذَا كُفْرًا بِسَبَبِ عَدَمِ الْعِلْمِ وَبِسَبَبِ عَدَمِ الْإِقْرَارِ.

iman olabileceği sabit olmuştur. Musannif radıyallâhu anh dedi ki: Bu istidlal zayıftır; çünkü biz açıkladık ki Allah Teâlâ onlara haccı kamerî aylardan meselâ Zilhicce ayında eda etmeyi farz kılmışken, şemsî yıl esas alındığında hac bazen Muharrem'e, bazen de Safer'e denk geliyordu. Onların «Bu hac sahihtir, yeterlidir ve onlara haccı Zilhicce ayında eda etmek vacip değildir» şeklindeki sözleri, şayet İbrâhim ve İsmâil aleyhimesselâm'ın dininden olduğu zaruretle (kesin olarak) bilinen bir hüküm hakkında ise, bu durum [hükmü] bilmemekten ve ikrar etmemekten kaynaklanan bir küfür olmuştur.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا فَهَذَا قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ وَهِيَ حَسَنَةٌ لِإِسْنَادِ الضَّلَالِ إِلَى الَّذِينَ كَفَرُوا لِأَنَّهُمْ إِنْ كَانُوا ضَالِّينَ فِي أَنْفُسِهِمْ فَقَدْ حَسُنَ إِسْنَادُ الضَّلَالِ إِلَيْهِمْ، وَإِنْ كَانُوا مُضِلِّينَ لِغَيْرِهِمْ حَسُنَ أَيْضًا، لِأَنَّ المضل لغيره ضال في نفسه لا محال. وَقِرَاءَةُ أَهْلِ الْكُوفَةِ يُضَلُّ بِضَمِّ الْيَاءِ وَفَتْحِ الضَّادِ، وَمَعْنَاهُ: أَنَّ كُبَرَاءَهُمْ يُضِلُّونَهُمْ بِحَمْلِهِمْ عَلَى هَذَا التَّأْخِيرِ فِي الشُّهُورِ، فَأَسْنَدَ الْفِعْلَ إِلَى الْمَفْعُولِ كَقَوْلِهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمالِهِمْ أَيْ زَيَّنَ لَهُمْ ذَلِكَ حَامِلُوهُمْ عَلَيْهِ. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو فِي رِوَايَةٍ مِنْ طَرِيقِ ابْنِ مِقْسَمٍ يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا بِضَمِّ الْيَاءِ وَكَسْرِ الضَّادِ وَلَهُ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ: / أَحَدُهَا: يُضِلُّ اللَّهُ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا. وَالثَّانِي: يُضِلُّ الشَّيْطَانُ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا. وَالثَّالِثُ: وَهُوَ أَقْوَاهَا يُضِلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا تَابِعِيهِمْ وَالْآخِذِينَ بِأَقْوَالِهِمْ، وَإِنَّمَا كَانَ هَذَا الْوَجْهُ أَقْوَى لِأَنَّهُ لَمْ يَجْرِ ذِكْرُ اللَّهِ وَلَا ذِكْرُ الشَّيْطَانِ.

Allah Teâlâ'nın: { يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا } kavline gelince; bu cumhurun kıraatidir. Sapmanın inkâr edenlere isnat edilmesi bakımından bu güzel bir kıraattir; zira onlar kendi nefislerinde sapkın iseler dalaletin onlara isnadı güzel olmuştur; şayet başkalarını saptırıyor iseler bu da güzeldir, zira başkasını saptıran kimse şüphesiz kendi nefsinde de sapkındır. Kûfe ehlinin kıraati ise yâ'nın dammesi ve dâd'ın fethasıyla { يُضَلُّ } şeklindedir. Bunun manası: Büyükleri, onları aylardaki bu ertelemeye sevk ederek saptırırlar demektir; böylece bu ayetteki: { زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمالِهِمْ } “kötü işleri kendilerine süslü gösterildi” kavlinde olduğu gibi fiil mefule isnat edilmiştir, yani kendilerini buna sevk edenler bunu onlara süslü gösterdi demektir. Ebû Amr ise İbn Miksem tarikiyle gelen bir rivayette { يُضِلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا } şeklinde yâ'nın dammesi ve dâd'ın kesresiyle okumuştur. Bunun üç vechi vardır: Birincisi: Allah onunla inkâr edenleri saptırır. İkincisi: Şeytan onunla inkâr edenleri saptırır. Üçüncüsü -ki en güçlü olanıdır-: İnkâr edenler onunla kendilerine tâbi olanları ve sözlerini benimseyenleri saptırırlar. Bu vechin daha güçlü olması, Allah'ın da şeytanın da zikrinin geçmemiş olmasındandır.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْكِنَايَةَ فِي قَوْلِهِ: يُضَلُّ بِهِ يَعُودُ إِلَى النَّسِيءِ. وَقَوْلُهُ: يُحِلُّونَهُ عَامًا وَيُحَرِّمُونَهُ عَامًا فَالضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى النَّسِيءِ وَالْمَعْنَى: يُحِلُّونَ ذَلِكَ الْإِنْسَاءَ عَامًا وَيُحَرِّمُونَهُ عَامًا. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: يُحِلُّونَ التَّأْخِيرَ عَامًا وَهُوَ الْعَامُ الَّذِي يُرِيدُونَ أَنْ يُقَاتِلُوا فِي الْمُحَرَّمِ، وَيُحَرِّمُونَ التَّأْخِيرَ عَامًا آخَرَ وَهُوَ الْعَامُ الَّذِي يَدَعُونَ الْمُحَرَّمَ عَلَى تَحْرِيمِهِ. قَالَ ﵁ هَذَا التَّأْوِيلُ إِنَّمَا يَصِحُّ إِذَا فَسَّرْنَا النَّسِيءَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يُؤَخِّرُونَ الْمُحَرَّمَ فِي بَعْضِ السِّنِينَ، وَذَلِكَ يُوجِبُ أَنْ يَنْقَلِبَ الشَّهْرُ الْمُحَرَّمُ إِلَى الْحِلِّ وَبِالْعَكْسِ، إِلَّا أَنَّ هَذَا إِنَّمَا يَصْلُحُ لَوْ حَمَلْنَا النَّسِيءَ عَلَى الْمَفْعُولِ وَهُوَ الْمَنْسُوءُ الْمُؤَخَّرُ، وَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّهُ مُشْكِلٌ لِأَنَّهُ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ الشَّهْرُ الْمُؤَخَّرُ كُفْرًا وَأَنَّهُ غَيْرُ جَائِزٍ إِلَّا إِذَا قُلْنَا إِنَّ الْمُرَادَ مِنَ النَّسِيءِ الْمَنْسُوءُ وَهُوَ الْمَفْعُولُ، وَحَمَلْنَا قَوْلَهُ: إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيادَةٌ فِي الْكُفْرِ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ الْعَمَلُ الَّذِي بِهِ يَصِيرُ النَّسِيءُ سَبَبًا فِي زِيَادَةِ الْكُفْرِ، وَبِسَبَبِ هَذَا الْإِضْمَارِ يَقْوَى هَذَا التَّأْوِيلُ.

Bil ki O'nun: { يُضَلُّ بِهِ } kavlindeki zamir nesîe döner. O'nun: { يُحِلُّونَهُ عاماً وَيُحَرِّمُونَهُ عاماً } “onu bir yıl helal sayarlar, bir yıl haram sayarlar” kavlindeki zamir de nesîe râcidir. Manası: «Bu ertelemeyi bir yıl helal sayarlar, bir yıl haram sayarlar» demektir. Vâhidî demiştir ki: Bir yıl ertelemeyi helal kılarlar ki bu Muharrem'de savaşmak istedikleri yıldır; başka bir yıl ise ertelemeyi haram kılarlar ki bu da Muharrem'i kendi haramlığı üzere bıraktıkları yıldır. [Fahreddin er-Râzî] radıyallâhu anh dedi ki: Bu tevil ancak nesîi, onların bazı yıllarda Muharrem'i erteledikleri şeklinde tefsir ettiğimizde sahih olur ki bu da haram olan ayın helale ve aksine dönüşmesini gerektirir. Ne var ki bu durum ancak nesîi meful yani mensû' (ertelenmiş olan ay) manasına hamledersek uygun düşer. Biz ise bunun müşkil olduğunu zikretmiştik; zira bu, ertelenen ayın bizzat küfür olmasını iktiza eder ki bu caiz değildir. Ancak nesîden muradın mensû' (yani meful) olduğunu söyler ve: { إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيادَةٌ فِي الْكُفْرِ } “Ertelemek, küfürde bir artıştan ibarettir” kavlini, nesîin kendisi sebebiyle küfürde bir artışa yol açtığı amel olduğuna hamledersek bu müstesnadır; işte bu takdir sebebiyle bu tevil güç kazanır.

أَمَّا قوله: لِيُواطِؤُا عِدَّةَ ما حَرَّمَ اللَّهُ [إلى آخر الآية] قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ يُقَالُ: وَاطَأْتُ فُلَانًا عَلَى كَذَا إِذَا وَافَقْتَهُ عَلَيْهِ. قَالَ الْمُبَرِّدُ: يُقَالُ: تَوَاطَأَ الْقَوْمُ عَلَى كَذَا إِذَا اجْتَمَعُوا عَلَيْهِ، كَانَ كُلُّ وَاحِدٍ يَطَأُ حَيْثُ يَطَأُ صَاحِبُهُ وَالْإِيطَاءُ فِي الشِّعْرِ مِنْ هَذَا وَهُوَ أَنْ يَأْتِيَ فِي الْقَصِيدَةِ بِقَافِيَتَيْنِ عَلَى لَفْظٍ وَاحِدٍ، وَمَعْنًى وَاحِدٌ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: إِنَّهُمْ مَا أَحَلُّوا شَهْرًا مِنَ الْحَرَامِ إِلَّا حَرَّمُوا مَكَانَهُ شَهْرًا مِنَ الْحَلَالِ، وَلَمْ يُحَرِّمُوا شَهْرًا مِنَ الْحَلَالِ إِلَّا أَحَلُّوا مَكَانَهُ شَهْرًا مِنَ الْحَرَامِ، لِأَجْلِ أَنْ يَكُونَ عَدَدُ الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ أَرْبَعَةً، مُطَابِقَةً لِمَا ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى، هَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنَ الْمُوَاطَأَةِ وَلَمَّا بَيَّنَ تَعَالَى كَوْنَ هَذَا الْعَمَلِ كُفْرًا وَمُنْكَرًا قَالَ: زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمالِهِمْ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنُ: يُرِيدُ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ هَذَا الْعَمَلَ وَاللَّهُ لا يرشد كل كفار أثيم.

Allah Teâlâ'nın: { لِيُواطِؤُا عِدَّةَ ما حَرَّمَ اللَّهُ } “Allah'ın haram kıldığı ayların sayısına uydurmak için” [ayetinin sonuna kadar olan] kavline gelince; lügat ehli demiştir ki: Bir hususta bir kimseye muvafakat ettiğinde 'vâta'tü fülanen alâ kezâ' (وَاطَأْتُ فُلَانًا عَلَى كَذَا) denir. Müberred demiştir ki: Bir topluluk bir şey üzerinde birleştiğinde 'tevâta'e'l-kavmü alâ kezâ' (تَوَاطَأَ الْقَوْمُ عَلَى كَذَا) denir; sanki her biri arkadaşının bastığı yere basmaktadır (yetau). Şiirdeki îtâ (aynı kafiyeyi tekrarlama) da bundandır ki o, kasidede tek bir lafız ve tek bir mana üzere iki kafiye getirmektir. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Onlar haram olan bir ayı helal kıldıklarında mutlaka onun yerine helal bir ayı haram kılıyorlar; helal olan bir ayı haram kıldıklarında da mutlaka onun yerine haram bir ayı helal kılıyorlardı. Bu da haram ayların sayısının dört olup Allah Teâlâ'nın zikrettiğine denk gelmesi içindi. İşte muvâtaanın (uydurmanın) anlamı budur. Allah Teâlâ bu amelin küfür ve münker olduğunu beyan edince şöyle buyurmuştur: { زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمالِهِمْ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ } “Yaptıkları kötü işler kendilerine süslü gösterildi. Allah, kâfirler topluluğunu hidayete erdirmez.” İbn Abbas ve Hasan şöyle demişlerdir: «Şeytan bu ameli onlara süslü gösterdi; Allah ise günahkâr hiçbir kâfiri doğru yola iletmez» demektir.

[سورة التوبة (٩) : آية ٣٨]

[Tevbe Suresi (9): Ayet 38]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَا لَكُمْ إِذا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ أَرَضِيتُمْ بِالْحَياةِ الدُّنْيا مِنَ الْآخِرَةِ فَما مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا فِي الْآخِرَةِ إِلاَّ قَلِيلٌ (٣٨)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَا لَكُمْ إِذا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ أَرَضِيتُمْ بِالْحَياةِ الدُّنْيا مِنَ الْآخِرَةِ فَما مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا فِي الْآخِرَةِ إِلاَّ قَلِيلٌ (٣٨) } “Ey iman edenler! Size ne oldu ki, «Allah yolunda sefere çıkın» denilince yere çakılıp kaldınız? Ahireti bırakıp dünya hayatına mı razı oldunuz? Oysa ahiretin yanında dünya hayatının menfaati ancak pek az bir şeydir.”

فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Ayette birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا شرح معايب هؤلاء الكفاء وَفَضَائِحَهُمْ، عَادَ إِلَى التَّرْغِيبِ فِي مُقَاتَلَتِهِمْ وَقَالَ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَا لَكُمْ إِذا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ وَتَقْرِيرُ الْكَلَامِ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي الْآيَاتِ السَّابِقَةِ أَسْبَابًا كَثِيرَةً مُوجِبَةً لِقِتَالِهِمْ، وَذَكَرَ مَنَافِعَ كَثِيرَةً تَحْصُلُ مِنْ مُقَاتَلَتِهِمْ كَقَوْلِهِ: يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ وَيُخْزِهِمْ وَيَنْصُرْكُمْ عَلَيْهِمْ [التَّوْبَةِ: ١٤] وذكر أقو الهم الْمُنْكَرَةَ وَأَعْمَالَهُمُ الْقَبِيحَةَ فِي الدِّينِ وَالدُّنْيَا، وَعِنْدَ هَذَا لَا يَبْقَى لِلْإِنْسَانِ مَانِعٌ مِنْ قِتَالِهِمْ إِلَّا مُجَرَّدُ أَنْ يَخَافَ الْقَتْلَ وَيُحِبَّ الْحَيَاةَ فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ هَذَا الْمَانِعَ خَسِيسٌ لِأَنَّ سَعَادَةَ الدُّنْيَا بِالنِّسْبَةِ إِلَى سَعَادَةِ الْآخِرَةِ كَالْقَطْرَةِ فِي الْبَحْرِ، وَتَرْكُ الْخَيْرِ الْكَثِيرِ لِأَجْلِ الشَّرِّ الْقَلِيلِ جَهْلٌ وَسَفَهٌ.

Birinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ bu kâfirlerin ayıplarını ve rezilliklerini açıkladıktan sonra, onlarla savaşmaya teşvik etmeye dönmüş ve şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَا لَكُمْ إِذا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ } “Ey iman edenler! Size ne oldu ki, «Allah yolunda sefere çıkın» denilince yere çakılıp kaldınız?” Kelamın takriri (açıklaması) şudur: Allah Teâlâ önceki ayetlerde onlarla savaşmayı gerektiren pek çok sebep zikretmiş; O'nun: { يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ وَيُخْزِهِمْ وَيَنْصُرْكُمْ عَلَيْهِمْ } “Allah onları sizin ellerinizle cezalandırsın, onları rezil etsin ve onlara karşı size yardım etsin” kavlinde olduğu gibi onlarla savaşmaktan hâsıl olacak pek çok faydayı zikretmiş, ayrıca onların dinde ve dünyadaki münker sözlerini ve çirkin amellerini zikretmiştir. Bu durumda insanın onlarla savaşmasına, sadece ölümden korkması ve hayatı sevmesi dışında hiçbir engel kalmaz. Allah Teâlâ bu engelin de değersiz olduğunu beyan etmiştir; zira dünya saadeti ahiret saadetine nispetle denizdeki bir damla gibidir. Az bir kötülükten [kaçınmak] uğruna pek çok hayrı terk etmek ise cehalet ve akılsızlıktır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ:

İkinci Mesele:

الْمَرْوِيُّ عَنِ ابْنُ عَبَّاسٍ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ ﵇ لَمَّا رَجَعَ مِنَ الطَّائِفِ أَقَامَ بِالْمَدِينَةِ وَأَمَرَ بِجِهَادِ الرُّومِ، وَكَانَ ذَلِكَ الْوَقْتُ زَمَانَ شِدَّةِ الْحَرِّ وَطَابَتْ ثِمَارُ الْمَدِينَةِ وَأَيْنَعَتْ، وَاسْتَعْظَمُوا غَزْوَ الرُّومِ وَهَابُوهُ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ.

İbn Abbas'tan rivayet edildiğine göre bu ayet Tebük Gazvesi hakkında inmiştir. Şöyle ki: O aleyhisselâm Tâif'ten döndüğünde Medine'de ikamet etmiş ve Rumlarla cihada çıkılmasını emretmiştir. O vakit ise sıcağın şiddetli olduğu, Medine'nin meyvelerinin tatlanıp olgunlaştığı bir zamandı. [Müslümanlar] Rumlarla savaşmayı gözlerinde büyütmüş ve onlardan çekinmişlerdi; bunun üzerine bu ayet nazil oldu.

قَالَ الْمُحَقِّقُونَ: وَإِنَّمَا اسْتَثْقَلَ النَّاسُ ذَلِكَ لِوُجُوهٍ:

Muhakkikler demiştir ki: İnsanlar bunu birtakım vecihlerden ötürü ağır bulmuşlardı:

أَحَدُهَا: شِدَّةُ الزَّمَانِ فِي الصَّيْفِ وَالْقَحْطِ. وَثَانِيهَا: بُعْدُ الْمَسَافَةِ وَالْحَاجَةُ إِلَى الِاسْتِعْدَادِ الْكَثِيرِ الزَّائِدِ عَلَى مَا جَرَتْ بِهِ الْعَادَةُ فِي سَائِرِ الْغَزَوَاتِ. وَثَالِثُهَا: إِدْرَاكُ الثِّمَارِ بِالْمَدِينَةِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ. وَرَابِعُهَا: شِدَّةُ الْحَرِّ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ. وَخَامِسُهَا: مَهَابَةُ عَسْكَرِ الرُّومِ فَهَذِهِ الْجِهَاتُ الْكَثِيرَةُ اجْتَمَعَتْ فَاقْتَضَتْ تَثَاقُلَ النَّاسِ عَنْ ذَلِكَ الْغَزْوِ.

Birincisi: Yaz mevsimi ve kıtlık sebebiyle zamanın zorluğu. İkincisi: Mesafenin uzaklığı ve diğer gazvelerde adet olandan daha fazla hazırlığa ihtiyaç duyulması. Üçüncüsü: O vakitte Medine'de meyvelerin olgunlaşmış olması. Dördüncüsü: O vakitte sıcağın pek şiddetli olması. Beşincisi: Rum ordusunun heybet ve korkusu. İşte bu birçok sebep bir araya gelmiş ve insanların o gazveye karşı ağır davranmalarını netice vermiştir.

وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

En doğrusunu Allah bilir.