الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: يُقَالُ: اسْتَنْفَرَ الْإِمَامُ النَّاسَ لِجِهَادِ الْعَدُوِّ فَنَفَرُوا يَنْفِرُونَ نَفْرًا وَنُفُورًا، إِذَا حَثَّهُمْ وَدَعَاهُمْ إِلَيْهِ، وَمِنْهُ
Üçüncü Mesele: İmam, insanları düşmanla cihada teşvik edip çağırdığı zaman [Arapçada]: «اسْتَنْفَرَ الْإِمَامُ النَّاسَ لِجِهَادِ الْعَدُوِّ فَنَفَرُوا يَنْفِرُونَ نَفْرًا وَنُفُورًا» (İmam insanları düşmanla cihada çağırdı, onlar da savaşa koştular) denir. Nitekim
قَوْلُ النَّبِيِّ ﷺ: «إِذَا اسْتُنْفِرْتُمْ فَانْفِرُوا»
Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğu da bu kabildendir: «İstinfâr edildiğinizde (cihada çağrıldığınızda) hemen [savaşa] koşun.»
وَأَصْلُ النَّفْرِ الْخُرُوجُ إِلَى مَكَانٍ لِأَمْرٍ وَاجِبٍ، وَاسْمُ ذَلِكَ الْقَوْمِ الَّذِينَ يَخْرُجُونَ النَّفِيرُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: فُلَانٌ لَا فِي الْعِيرِ وَلَا فِي النَّفِيرِ. وَقَوْلُهُ: اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ أَصْلُهُ تَثَاقَلْتُمْ، وَبِهِ قَرَأَ الْأَعْمَشُ وَمَعْنَاهُ: تَبَاطَأْتُمْ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: فَادَّارَأْتُمْ [الْبَقَرَةِ: ٧٢] وَقَوْلُهُ: اطَّيَّرْنا بِكَ [النَّمْلِ: ٤٧] قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : وَضُمِّنَ مَعْنَى الْمَيْلِ وَالْإِخْلَادِ فَعُدِّيَ بِإِلَى، وَالْمَعْنَى مِلْتُمْ إِلَى الدُّنْيَا وَشَهَوَاتِهَا وَكَرِهْتُمْ مَشَاقَّ السَّفَرِ وَمَتَاعِبَهُ، وَنَظِيرُهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ وَاتَّبَعَ هَواهُ [الْأَعْرَافِ: ١٧٦] وقيل معناه ملتم إلى الإقامة بأرضكم والبقاء فيها، وقوله: ما لَكُمْ إِذا قِيلَ لَكُمُ وَإِنْ كَانَ فِي الظَّاهِرِ اسْتِفْهَامًا إِلَّا أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الْمُبَالَغَةُ فِي الْإِنْكَارِ.
Nefr (نَفْر) kelimesinin aslı, vacip bir iş için bir yere çıkmaktır. Savaşa çıkan o topluluğun adına ise nefîr (نَفِير) denir. [Arapların] bir kimse için: «فُلَانٌ لَا فِي الْعِيرِ وَلَا فِي النَّفِيرِ» (Falan kişi ne kervandadır ne de savaşa çıkan birliktedir) sözü de buradan gelir. Ayetteki { اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ } “yere çakılıp kaldınız” ifadesinin aslı «تَثَاقَلْتُمْ» şeklindedir; A'meş de bu şekilde okumuştur. Bunun manası: «Ağır davrandınız, yavaş hareket ettiniz» demektir. Bunun bir benzeri: { فَادَّارَأْتُمْ } [Bakara 2/72] ve { اطَّيَّرْنا بِكَ } [Neml 27/47] kavilleridir. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: «[Kelime] meyil ve meyletme (ihlâd) anlamını içerdiği için [harf-i cer olan] 'ilâ' (إِلَى) ile geçişli kılınmıştır. Manası ise şudur: Dünyaya ve onun şehvetlerine meylettiniz, yolculuğun meşakkat ve zorluklarından hoşlanmadınız.» Bunun benzeri: { أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ وَاتَّبَعَ هَواهُ } “yere saplanıp kaldı ve hevasına uydu” [A'râf 7/176] ayetidir. Bir görüşe göre de manası: «Kendi yurdunuzda ikamet etmeye ve orada kalmaya meylettiniz» demektir. O'nun: { ما لَكُمْ إِذا قِيلَ لَكُمُ } “Size ne oldu ki [size...] denildiğinde” buyruğu, lafızda bir soru olsa da bundan maksat inkâr ve kınamada mübalağadır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: أَرَضِيتُمْ بِالْحَياةِ الدُّنْيا مِنَ الْآخِرَةِ فَما مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا فِي الْآخِرَةِ إِلَّا قَلِيلٌ وَالْمَعْنَى كَأَنَّهُ قِيلَ قَدْ ذَكَرْنَا الْمُوجِبَاتِ الْكَثِيرَةَ الدَّاعِيَةَ إِلَى الْقِتَالِ، وَقَدْ شَرَحْنَا الْمَنَافِعَ الْعَظِيمَةَ الَّتِي/ تَحْصُلُ عِنْدَ الْقِتَالِ، وَبَيَّنَّا أَنْوَاعَ فَضَائِحِهِمْ وَقَبَائِحِهِمُ الَّتِي تَحْمِلُ الْعَاقِلَ عَلَى مُقَاتَلَتِهِمْ، فَتَرَكْتُمْ جَمِيعَ هَذِهِ الْأُمُورِ، أَلَيْسَ أَنَّ مَعْبُودَكُمْ يَأْمُرُكُمْ بِمُقَاتَلَتِهِمْ وَتَعْلَمُونَ أَنَّ طَاعَةَ الْمَعْبُودِ تُوجِبُ الثَّوَابَ الْعَظِيمَ فِي الْآخِرَةِ؟ فَهَلْ يَلِيقُ بِالْعَاقِلِ تَرْكُ الثَّوَابِ الْعَظِيمِ فِي الْآخِرَةِ، لِأَجْلِ الْمَنْفَعَةِ الْيَسِيرَةِ الْحَاصِلَةِ فِي الدُّنْيَا؟ وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ مَتَاعَ الدُّنْيَا فِي الْآخِرَةِ قَلِيلٌ، أَنَّ لَذَّاتِ الدُّنْيَا خَسِيسَةٌ فِي أَنْفُسِهَا وَمَشُوبَةٌ بِالْآفَاتِ وَالْبَلِيَّاتِ وَمُنْقَطِعَةٌ عَنْ قَرِيبٍ لَا مَحَالَةَ، وَمَنَافِعَ الْآخِرَةِ شَرِيفَةٌ عَالِيَةٌ خَالِصَةٌ عَنْ كُلِّ الْآفَاتِ، وَدَائِمَةٌ أَبَدِيَّةٌ سَرْمَدِيَّةٌ وَذَلِكَ يُوجِبُ الْقَطْعَ بِأَنَّ مَتَاعَ الدُّنْيَا قَلِيلٌ حَقِيرٌ خَسِيسٌ.
Sonra Allah Teâlâ: { أَرَضِيتُمْ بِالْحَياةِ الدُّنْيا مِنَ الْآخِرَةِ فَما مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا فِي الْآخِرَةِ إِلَّا قَلِيلٌ } “Ahireti bırakıp dünya hayatına mı razı oldunuz? Oysa ahiretin yanında dünya hayatının geçimi pek az bir şeyden ibarettir” buyurmuştur. Manası sanki şöyle denilmiş gibidir: Biz savaşmayı gerektiren pek çok sebebi zikrettik, savaş esnasında hâsıl olacak büyük faydaları açıkladık ve aklı başında olan kimseyi onlarla savaşmaya sevk edecek rezillik ve çirkinliklerinin çeşitlerini beyan ettik; siz ise bütün bu hususları terk ettiniz! Mabudunuz size onlarla savaşmayı emretmiyor mu ve siz Mabud'a itaatin ahirette büyük bir mükâfatı gerektirdiğini bilmiyor musunuz? Aklı başında bir kimseye, dünyada elde edilecek önemsiz bir menfaat uğruna ahiretteki büyük mükâfatı terk etmek yakışır mı? Dünya metaının ahiret yanında az olduğunun delili şudur: Dünya lezzetleri özünde değersizdir, afet ve musibetlerle karışıktır ve şüphesiz çok geçmeden kesilip gidecektir. Ahiret menfaatleri ise şereflidir, yücedir, her türlü afetten arınmıştır ve daimidir, ebedidir, sermedîdir. Bu da dünya metaının az, hakir ve değersiz olduğuna kesin olarak hükmetmeyi gerektirir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ الْجِهَادِ فِي كُلِّ حَالٍ لِأَنَّهُ تَعَالَى نَصَّ عَلَى أَنَّ تثاقلهم
Dördüncü Mesele: Bil ki bu ayet, her halükarda cihadın vacip olduğuna delalet eder. Çünkü Allah Teâlâ onların cihada karşı
عَنِ الْجِهَادِ أَمْرٌ مُنْكَرٌ، وَلَوْ لَمْ يَكُنِ الْجِهَادُ وَاجِبًا لَمَا كَانَ هَذَا التَّثَاقُلُ مُنْكَرًا، وَلَيْسَ لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ الْجِهَادُ إِنَّمَا يَجِبُ فِي الْوَقْتِ الَّذِي يُخَافُ هُجُومُ الْكُفَّارِ فِيهِ، لِأَنَّهُ ﵇ مَا كَانَ يَخَافُ هُجُومَ الرُّومِ عَلَيْهِ، وَمَعَ ذَلِكَ فَقَدْ أَوْجَبَ الْجِهَادَ مَعَهُمْ، وَمَنَافِعُ الْجِهَادِ مُسْتَقْصَاةٌ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ، وَأَيْضًا هُوَ وَاجِبٌ عَلَى الْكِفَايَةِ، فَإِذَا قَامَ بِهِ الْبَعْضُ سَقَطَ عَنِ الْبَاقِينَ.
ağır davranmalarının münker (çirkin ve günah) bir durum olduğunu açıkça belirtmiştir. Eğer cihad vacip olmasaydı, bu ağır davranma da münker olmazdı. Bir kimsenin: «Cihad ancak kâfirlerin hücum etmesinden korkulduğu vakitte vacip olur» demesi doğru değildir; zira o aleyhisselâm Rumların kendisine saldırmasından korkmuyordu, buna rağmen onlarla cihadı vacip kılmıştır. Cihadın faydaları Âl-i İmrân Suresi'nde etraflıca incelenmiştir. Ayrıca o, farz-ı kifayedir; bir kısım Müslümanlar bunu yerine getirdiği takdirde diğerlerinden [sorumluluk] düşer.
الْمَسْأَلَةُ الخامسة: لقائل أن يقول إن قوله: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خِطَابٌ مَعَ كُلِّ الْمُؤْمِنِينَ.
Beşinci Mesele: Bir kimse şöyle diyebilir: O'nun: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler!” buyruğu bütün müminlere yönelik bir hitaptır.
ثُمَّ قَالَ: مَا لَكُمْ إِذا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كُلَّ الْمُؤْمِنِينَ كَانُوا مُتَثَاقِلِينَ فِي ذَلِكَ التَّكْلِيفِ، وَذَلِكَ التَّثَاقُلُ مَعْصِيَةٌ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى إِطْبَاقِ كُلِّ الْأُمَّةِ عَلَى الْمَعْصِيَةِ وَذَلِكَ يَقْدَحُ فِي أَنَّ إِجْمَاعَ الْأُمَّةِ حُجَّةٌ.
Ardından: { مَا لَكُمْ إِذا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ } “Size ne oldu ki, «Allah yolunda savaşa çıkın» denildiği zaman yere çakılıp kaldınız?” buyurmuştur. Bu da bütün müminlerin o mükellefiyette ağır davrandıklarını gösterir. Bu ağır davranmak ise bir günahtır (masiyettir). Bu durum, bütün ümmetin günah üzerinde birleştiğine delalet eder ki bu da ümmetin icmaının hüccet olmasına halel getirir.
الْجَوَابُ: أَنَّ خِطَابَ الْكُلِّ لِإِرَادَةِ الْبَعْضِ مَجَازٌ مَشْهُورٌ فِي الْقُرْآنِ، وَفِي سَائِرِ أَنْوَاعِ الْكَلَامِ كقوله:
Cevap: Bütüne hitap edip bir kısmı kastetmek, Kur'an'da ve diğer kelam türlerinde meşhur bir mecazdır. Nitekim [şairin] şu sözünde olduğu gibi:
إياك أعني واسمعي يا جاره
«Sana söylüyorum [kızım], sen dinle ey komşu!»
[سورة التوبة (٩) : آية ٣٩]
[Tevbe Suresi (9), Âyet 39]
إِلاَّ تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذاباً أَلِيماً وَيَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ وَلا تَضُرُّوهُ شَيْئاً وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٣٩)
{ إِلَّا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذاباً أَلِيماً وَيَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ وَلا تَضُرُّوهُ شَيْئاً وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٣٩) } “Eğer [topluca savaşa] çıkmazsanız, [Allah] sizi elem dolu bir azapla cezalandırır, yerinize başka bir kavim getirir ve siz O’na hiçbir şekilde zarar veremezsiniz. Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir. (39)”
وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Ayetle ilgili birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا رَغَّبَهُمْ فِي الْآيَةِ الْأُولَى فِي الْجِهَادِ بِنَاءً عَلَى التَّرْغِيبِ فِي ثَوَابِ الْآخِرَةِ، رَغَّبَهُمْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فِي الْجِهَادِ بِنَاءً عَلَى أَنْوَاعٍ أُخَرَ مِنَ الْأُمُورِ الْمُقَوِّيَةِ لِلدَّوَاعِي، وَهِيَ ثَلَاثَةُ أَنْوَاعٍ:
Birinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ önceki ayette ahiret mükâfatına teşvik etmeye binaen onları cihada yönelttiği gibi, bu ayette de [cihad] arzularını güçlendiren başka türden hususlara binaen onları cihada teşvik etmiştir. Bunlar üç türdür:
الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ تعالى: يُعَذِّبْكُمْ عَذاباً أَلِيماً.
Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { يُعَذِّبْكُمْ عَذاباً أَلِيماً } “[Allah] sizi elem dolu bir azapla cezalandırır” kavlidir.
واعلم أن يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ عَذَابَ الدُّنْيَا، وَأَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ عَذَابَ الْآخِرَةِ.
Bil ki bundan kastın dünya azabı olması da ahiret azabı olması da muhtemeldir.
وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: اسْتَنْفَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الْقَوْمَ فَتَثَاقَلُوا، فَأَمْسَكَ اللَّهُ عَنْهُمُ الْمَطَرَ.
İbn Abbas radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem insanları cihada çağırdı, onlar ise ağır davrandılar; bunun üzerine Allah onlardan yağmuru kesti.»
وَقَالَ الْحَسَنُ: اللَّهُ أَعْلَمُ بِالْعَذَابِ الَّذِي كَانَ يَنْزِلُ عَلَيْهِمْ. وَقِيلَ الْمُرَادُ مِنْهُ عَذَابُ الْآخِرَةِ إِذِ الْأَلِيمُ لَا يَلِيقُ إِلَّا بِهِ. وَقِيلَ إِنَّهُ تَهْدِيدٌ بِكُلِّ الْأَقْسَامِ، وَهِيَ عَذَابُ الدُّنْيَا وَعَذَابُ الْآخِرَةِ، وَقَطْعُ مَنَافِعِ الدُّنْيَا وَمَنَافِعِ الْآخِرَةِ. الثَّانِي: قَوْلُهُ: وَيَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ وَالْمُرَادُ تَنْبِيهُهُمْ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى مُتَكَفِّلٌ بِنَصْرِهِ عَلَى أَعْدَائِهِ، فَإِنْ سَارَعُوا مَعَهُ إِلَى الْخُرُوجِ حَصَلَتِ النُّصْرَةُ بِهِمْ، وَإِنْ تَخَلَّفُوا وَقَعَتِ النُّصْرَةُ بِغَيْرِهِمْ، وَحَصَلَ الْعُتْبَى لَهُمْ لِئَلَّا يَتَوَهَّمُوا أَنَّ غَلَبَةَ أَعْدَاءِ الدِّينَ وَعِزَّ الْإِسْلَامِ لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِهِمْ، وَلَيْسَ فِي النَّصِّ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْمَعْنَى مِنْهُمْ، وَنَظِيرُهُ قوله تعالى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ [الْمَائِدَةِ: ٥٤] ثُمَّ اخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ:
Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: «Onların üzerine inecek olan azabı Allah daha iyi bilir.» Bir görüşe göre bundan maksat ahiret azabıdır; zira 'elîm' (elem verici) vasfı ancak ona layıktır. Bir görüşe göre de bu, her iki kısımla da yani dünya azabı ve ahiret azabıyla, ayrıca dünya menfaatlerinin ve ahiret menfaatlerinin kesilmesiyle yapılan bir tehdittir. İkincisi: O'nun: { وَيَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ } “yerinize başka bir kavim getirir” kavlidir. Bundan maksat, Allah Teâlâ'nın, düşmanlarına karşı Peygamber'ine yardım etmeyi bizzat üstlendiği hususunda onları uyarmaktır. Şayet onunla beraber hemen [savaşa] çıkarlarsa zafer onlar vesilesiyle gerçekleşir; şayet geri kalırlarsa zafer onlardan başkalarıyla gerçekleşir ve din düşmanlarına galip gelmenin ve İslam'ın izzetinin ancak kendileriyle hâsıl olacağını zannetmesinler diye kınama ve sitem onlara yönelir. Ayetin lafzında o kavmin kimlerden ibaret olduğuna dair bir delalet yoktur. Bunun bir benzeri Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ } “Ey iman edenler! Sizden kim dininden dönerse, bilsin ki Allah öyle bir kavim getirecektir ki O onları sever, onlar da O’nu severler” [Mâide 5/54]. Sonra müfessirler [bu kavmin kim olduğu konusunda] ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbas:
هُمُ التَّابِعُونَ وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: هُمْ أَبْنَاءُ فَارِسَ. وَقَالَ أَبُو رَوْقٍ: هُمْ أَهْلُ الْيَمَنِ، وَهَذِهِ الْوُجُوهُ لَيْسَتْ تَفْسِيرًا لِلْآيَةِ، لِأَنَّ الْآيَةَ لَيْسَ فِيهَا إِشْعَارٌ بِهَا، بَلْ حُمِلَ ذَلِكَ الْكَلَامُ الْمُطْلَقُ عَلَى صُورَةٍ مُعَيَّنَةٍ شَاهَدُوهَا. قَالَ الْأَصَمُّ:
«Onlar Tâbiîndir» demiştir. Saîd b. Cübeyr: «Onlar Fars oğullarıdır» demiştir. Ebû Ravk ise: «Onlar Yemen ehlidir» demiştir. Bu görüşler ayetin tefsiri mahiyetinde değildir; zira ayette bunlara dair bir işaret yoktur. Aksine buradaki mutlak ifade, onların bizzat müşahede ettikleri muayyen bir duruma hamledilmiştir. el-Esamm şöyle demiştir:
مَعْنَاهُ أَنْ يُخْرِجَهُ مِنْ بَيْنِ أَظْهُرِكُمْ، وَهِيَ الْمَدِينَةُ. قَالَ الْقَاضِي: هَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّ اللَّفْظَ لَا دَلَالَةَ فِيهِ عَلَى أَنَّهُ ﵇ يُنْقَلُ مِنَ الْمَدِينَةِ إِلَى غَيْرِهَا، فَلَا يَمْتَنِعُ أَنْ يُظْهِرَ اللَّهُ فِي الْمَدِينَةِ أَقْوَامًا يُعِينُونَهُ عَلَى الْغَزْوِ، وَلَا يَمْتَنِعُ أَنْ يُعِينَهُ بِأَقْوَامٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ أَيْضًا حَالَ كَوْنِهِ هُنَاكَ، وَالثَّالِثُ: قَوْلُهُ: وَلا تَضُرُّوهُ شَيْئاً وَالْكِنَايَةُ فِي قَوْلِ الْحَسَنِ:
«Bunun manası, Peygamber'i sizin aranızdan, yani Medine'den çıkarmasıdır.» Kâdî [Abdülcebbâr] şöyle demiştir: «Bu zayıf bir görüştür; zira lafızda o aleyhisselâm'ın Medine'den başka bir yere nakledileceğine dair bir delalet yoktur. Dolayısıyla Allah'ın Medine'de ona gazvede yardım edecek topluluklar ortaya çıkarması imkânsız olmadığı gibi, o orada bulunduğu halde meleklerden oluşan ordularla ona yardım etmesi de imkânsız değildir.» Üçüncüsü: O'nun: { وَلا تَضُرُّوهُ شَيْئاً } “ve siz O’na hiçbir şekilde zarar veremezsiniz” kavlidir. Hasan[-ı Basrî]'nin görüşüne göre zamir,
رَاجِعَةٌ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، أَيْ لَا تَضُرُّوا اللَّهَ لِأَنَّهُ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ، وَفِي قَوْلِ الْبَاقِينَ يَعُودُ إِلَى الرَّسُولِ، أَيْ لَا
Allah Teâlâ'ya racidir; yani Allah'a hiçbir zarar veremezsiniz, zira O âlemlerden müstağnidir. Diğer müfessirlerin görüşüne göre ise zamir Resûl'e aittir; yani
تَضُرُّوا الرَّسُولَ لِأَنَّ اللَّهَ عَصَمَهُ مِنَ النَّاسِ، وَلِأَنَّهُ تَعَالَى لَا يَخْذُلُهُ إِنْ تَثَاقَلْتُمْ عَنْهُ.
Resûl'e hiçbir zarar veremezsiniz; zira Allah onu insanlardan korumuştur ve siz ona yardımda ağır davransanız bile Allah Teâlâ onu yardımsız bırakmayacaktır.
ثُمَّ قَالَ: وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ وَهُوَ تَنْبِيهٌ عَلَى شِدَّةِ الزَّجْرِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ تَعَالَى قَادِرٌ لَا يَجُوزُ عَلَيْهِ الْعَجْزُ، فَإِذَا تَوَعَّدَ بِالْعِقَابِ فَعَلَ.
Sonra: { وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir” buyurmuştur. Bu, caydırmanın şiddetine yönelik bir uyarıdır; zira Allah Teâlâ mutlak kādirdir, O'nun hakkında acizlik düşünülemez. Dolayısıyla cezalandırmakla tehdit ettiği zaman bunu mutlaka yapar.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْحَسَنُ وَعِكْرِمَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ مَنْسُوخَةٌ بِقَوْلِهِ: وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً [التَّوْبَةِ: ١٢٢] قَالَ الْمُحَقِّقُونَ: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ خِطَابٌ لِمَنِ اسْتَنْفَرَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَلَمْ يَنْفِرُوا، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَلَا نَسْخَ. قَالَ الْجُبَّائِيُّ: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى وَعِيدِ أَهْلِ الصَّلَاةِ حَيْثُ بَيَّنَ أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ إِنْ لَمْ يَنْفِرُوا يُعَذِّبْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا وَهُوَ عَذَابُ النَّارِ، فَإِنَّ تَرْكَ الْجِهَادِ لَا يَكُونُ إِلَّا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، فبطل بذلك قَوْلِ الْمُرْجِئَةِ إِنَّ أَهَّلَ الصَّلَاةِ لَا وَعِيدَ لَهُمْ، وَإِذَا ثَبَتَ الْوَعِيدُ لَهُمْ فِي تَرْكِ الْجِهَادِ/ فَكَذَا فِي غَيْرِهِ، لِأَنَّهُ لَا قَائِلَ بِالْفَرْقِ، وَاعْلَمْ أَنَّ مَسْأَلَةَ الْوَعِيدِ ذَكَرْنَاهَا بِالِاسْتِقْصَاءِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ.
İkinci Mesele: Hasan[-ı Basrî] ve İkrime: «Bu ayet, { وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً } “Müminlerin hepsinin birden [savaşa] çıkması gerekmez” [Tevbe 9/122] kavliyle neshedilmiştir» demişlerdir. Muhakkikler ise şöyle demiştir: Bu ayet, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bizzat cihada çağırdığı halde savaşa çıkmayan kimselere yönelik bir hitaptır; bu takdire göre nesih söz konusu değildir. Cübbâî şöyle demiştir: Bu ayet ehl-i kıblenin (namaz kılanların) azapla tehdit edildiğine (vaîd) delalet eder; zira Allah Teâlâ müminlerin savaşa çıkmadıkları takdirde kendilerini elem dolu bir azapla cezalandıracağını beyan etmiştir ki bu da cehennem azabıdır. Çünkü cihadı terk etmek ancak müminlerden sadır olur. Böylece Mürcie'nin ehl-i kıble için vaîd (azap tehdidi) olmadığına dair görüşü batıl olmuştur. Cihadı terk etme konusunda onlar için vaîd sabit olunca, diğer hususlarda da böyledir; zira aralarında fark gözeten kimse yoktur. Bil ki vaîd meselesini Bakara Suresi'nde etraflıca zikretmiştik.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الْقَاضِي: هَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى وُجُوبِ الْجِهَادِ، سَوَاءٌ كَانَ مَعَ الرَّسُولِ أَوْ لَا مَعَهُ، لِأَنَّهُ تعالى قال: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَا لَكُمْ إِذا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا وَلَمْ يَنُصَّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْقَائِلَ هُوَ الرَّسُولُ.
Üçüncü Mesele: Kâdî şöyle demiştir: Bu ayet, ister Resûl ile beraber olsun ister onunla beraber olmasın, cihadın vacip olduğuna delalet eder. Çünkü Allah Teâlâ: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَا لَكُمْ إِذا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا } “Ey iman edenler! Size, «[Savaşa] çıkın» denildiği zaman ne oldu ki...” buyurmuş ve bunu söyleyenin bizzat Resûl olduğunu açıkça belirtmemiştir.
فَإِنْ قَالُوا: يَجِبُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ هُوَ الرَّسُولَ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ ولقوله: وَلا تَضُرُّوهُ شَيْئاً إِذْ لَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِذَلِكَ إِلَّا الرَّسُولَ.
Eğer: «Allah Teâlâ'nın: { وَيَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ } “yerinize başka bir kavim getirir” ve { وَلا تَضُرُّوهُ شَيْئاً } “ve siz O’na/ona hiçbir şekilde zarar veremezsiniz” kavillerinden ötürü maksadın Resûl olması gerekir; zira bundan maksadın Resûl'den başkası olması mümkün değildir» derlerse,
قُلْنَا: خُصُوصُ آخَرِ الْآيَةِ لَا يَمْنَعُ مِنْ عُمُومِ أَوَّلِهَا عَلَى مَا قَرَّرْنَا في أصول الفقه.
Biz de deriz ki: Fıkıh usulünde takrir ettiğimiz üzere, ayetin sonunun hususi olması, başının umumi olmasına engel teşkil etmez.
[سورة التوبة (٩) : آية ٤٠]
[Tevbe Suresi (9), Âyet 40]
إِلاَّ تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا ثانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُما فِي الْغارِ إِذْ يَقُولُ لِصاحِبِهِ لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْها وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلى وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيا وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٤٠)
{ إِلَّا تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا ثانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُما فِي الْغارِ إِذْ يَقُولُ لِصاحِبِهِ لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْها وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلى وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيا وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٤٠) } “Eğer siz ona yardım etmezseniz, inkâr edenler onu [yurdundan] çıkardıklarında bizzat Allah ona yardım etmişti. Hani o ikisi mağaradayken arkadaşına: «Üzülme, Allah bizimle beraberdir» diyordu. Bunun üzerine Allah ona kendi katından bir güven duygusu (sekîne) indirmiş, onu görmediğiniz ordularla desteklemiş ve inkâr edenlerin sözünü alçaltmıştı. Yüce olan ise yalnızca Allah’ın kelimesidir. Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir. (40)”
اعلم أَنَّ هَذَا ذِكْرُ طَرِيقٍ آخَرَ فِي تَرْغِيبِهِمْ فِي الْجِهَادِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى أَنَّهُمْ إِنْ لَمْ يَنْفِرُوا بِاسْتِنْفَارِهِ، وَلَمْ يَشْتَغِلُوا بِنُصْرَتِهِ فَإِنَّ اللَّهَ يَنْصُرُهُ بِدَلِيلِ أَنَّ اللَّهَ نَصَرَهُ وَقَوَّاهُ، حَالَ مَا لَمْ يَكُنْ مَعَهُ إِلَّا رَجُلٌ وَاحِدٌ، فَهَهُنَا أَوْلَى، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bil ki bu, onları cihada teşvik etmede başka bir yolun zikredilmesidir. Şöyle ki: Allah Teâlâ önceki ayette, Peygamber'in çağrısıyla savaşa çıkmaz ve ona yardım etmekle meşgul olmazlarsa Allah'ın ona yardım edeceğini zikretmiştir; nitekim yanında tek bir adamdan başkası bulunmadığı bir durumda bile Allah ona yardım etmiş ve onu güçlendirmiştir. Dolayısıyla burada [ona yardım etmesi] çok daha evladır. Ayetle ilgili birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: كَيْفَ يَكُونُ قَوْلُهُ: فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ جَوَابًا لِلشَّرْطِ؟
Birinci Mesele: Bir kimse şöyle diyebilir: O'nun: { فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ } “bizzat Allah ona yardım etmişti” kavli şartın cevabı nasıl olabilir?
وَجَوَابُهُ أَنَّ التَّقْدِيرَ إِلَّا تَنْصُرُوهُ، فسينصره من نصره حين مَا لَمْ يَكُنْ مَعَهُ إِلَّا رَجُلٌ وَاحِدٌ، وَلَا أَقَلَّ مِنَ الْوَاحِدِ وَالْمَعْنَى أَنَّهُ يَنْصُرُهُ الْآنَ كَمَا نَصَرَهُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ.
Bunun cevabı şudur: Takdir (cümlenin aslı); "Eğer siz ona yardım etmezseniz, yanında tek bir adamdan başkası bulunmadığı -ki birden daha azı yoktur- vakitte ona yardım eden [Allah], ona muhakkak yardım edecektir" şeklindedir. Mana ise; o vakitte ona yardım ettiği gibi şimdi de ona yardım edeceğidir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا يَعْنِي قَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ فِي الْوَقْتِ الَّذِي أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ مَكَّةَ وَقَوْلُهُ: ثانِيَ اثْنَيْنِ نُصِبَ عَلَى الْحَالِ، أَيْ فِي الْحَالِ الَّتِي كَانَ فِيهَا ثانِيَ اثْنَيْنِ وَتَفْسِيرُ قَوْلِهِ:
İkinci Mesele: O'nun: { إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “inkâr edenler onu çıkardıklarında” kavli, yani inkâr edenlerin onu Mekke'den çıkardıkları vakitte Allah ona muhakkak yardım etmişti demektir. O'nun: { ثانِيَ اثْنَيْنِ } “ikinin ikincisi olarak” kavli ise hâl olarak nasbedilmiştir; yani ikinin ikincisi olduğu haldedir. O'nun:
ثانِيَ اثْنَيْنِ سَبَقَ فِي قَوْلِهِ: ثالِثُ ثَلاثَةٍ [الْمَائِدَةِ: ٧٣] وَتَحْقِيقُ الْقَوْلِ أَنَّهُ إِذَا حَضَرَ اثْنَانِ فَكُلُّ/ وَاحِدٍ مِنْهُمَا يَكُونُ ثَانِيًا فِي ذَيْنِكَ الِاثْنَيْنِ الآخر فَلِهَذَا السَّبَبِ قَالُوا: يُقَالُ فُلَانٌ ثَانِي اثْنَيْنِ، أَيْ هُوَ أَحَدُهُمَا. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : وَقُرِئَ ثانِيَ اثْنَيْنِ بالسكون وإِذْ هُما بَدَلٌ مِنْ قَوْلِهِ: إِذْ أَخْرَجَهُ وَالْغَارُ ثقب
{ ثانِيَ اثْنَيْنِ } kavlinin tefsiri, daha önce: { ثالِثُ ثَلاثَةٍ } “üçün üçüncüsü” [Mâide 5/73] kavlinde geçmişti. Sözün tahkiki şudur: İki kişi hazır bulunduğu zaman, onların her biri diğeriyle birlikte o iki kişinin ikincisi olur. İşte bu sebepten dolayı: «Falan kişi ikinin ikincisidir», yani o ikisinden biridir denilir. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: «Bu [ifade] 'sânî isnîn' (ثَانِي اثْنَيْنِ) şeklinde sükûnla da okunmuştur. { إِذْ هُما } kavli ise { إِذْ أَخْرَجَهُ } kavlinden bedeldir. Gâr (الْغَارُ) ise
عَظِيمٌ فِي الْجَبَلِ، وَكَانَ ذَلِكَ الْجَبَلُ يُقَالُ لَهُ ثَوْرٌ، فِي يَمِينِ مَكَّةَ عَلَى مَسِيرَةِ سَاعَةٍ، مَكَثَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فِيهِ مَعَ أَبِي بَكْرٍ ثَلَاثًا. وَقَوْلُهُ: إِذْ يَقُولُ: بَدَلٌ ثَانٍ.
dağdaki büyük bir oyuktur. Bu dağa Sevr denilirdi; Mekke'nin sağ tarafında bir saatlik mesafede yer alır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem orada Ebû Bekir ile birlikte üç [gün] kaldı.» O'nun: { إِذْ يَقُولُ } “hani o diyordu” kavli ise ikinci bir bedeldir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: ذَكَرُوا أَنَّ قُرَيْشًا وَمَنْ بِمَكَّةَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ تَعَاقَدُوا عَلَى قَتْلِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَنَزَلَ وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا [الْأَنْفَالِ: ٣٠] فَأَمَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى أَنْ يَخْرُجَ هُوَ وَأَبُو بَكْرٍ أَوَّلَ اللَّيْلِ إِلَى الْغَارِ، وَالْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ:
Üçüncü Mesele: [Müfessirler] Kureyş'in ve Mekke'deki müşriklerin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i öldürmek üzere anlaştıklarını, bunun üzerine: { وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Hani o inkâr edenler sana tuzak kuruyorlardı” [Enfâl 8/30] ayetinin indiğini, Allah Teâlâ'nın da ona ve Ebû Bekir'e gecenin ilk vaktinde mağaraya çıkmalarını emrettiğini zikretmişlerdir. O'nun:
أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا هُوَ أَنَّهُمْ جَعَلُوهُ كَالْمُضْطَرِّ إِلَى الْخُرُوجِ.
{ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “inkâr edenler onu çıkardıklarında” buyruğundan maksat, onların onu çıkmaya mecbur bırakmış olmalarıdır.
وَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَأَبُو بَكْرٍ أَوَّلَ اللَّيْلِ إِلَى الْغَارِ، وَأَمَرَ عَلِيًّا أَنْ يَضْطَجِعَ عَلَى فِرَاشِهِ لِيَمْنَعَهُمُ السَّوَادُ مِنْ طَلَبِهِ، حَتَّى يَبْلُغَ هُوَ وَصَاحِبُهُ إِلَى مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ، فَلَمَّا وَصَلَا إِلَى الْغَارِ دَخَلَ أَبُو بَكْرٍ الْغَارَ أَوَّلًا، يَلْتَمِسُ مَا فِي الْغَارِ، فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ ﷺ، مالك؟ فَقَالَ: بِأَبِي أَنْتَ وَأُمِّي، الْغِيرَانُ مَأْوَى السِّبَاعِ وَالْهَوَامِّ، فَإِنْ كَانَ فِيهِ شَيْءٌ كَانَ بِي لَا بِكَ، وَكَانَ فِي الْغَارِ جُحْرٌ، فَوَضَعَ عَقِبَهُ عَلَيْهِ لِئَلَّا يَخْرُجَ مَا يُؤْذِي الرَّسُولَ، فَلَمَّا طَلَبَ الْمُشْرِكُونَ الْأَثَرَ وَقَرُبُوا، بَكَى أَبُو بَكْرٍ خَوْفًا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ ﵇: «لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا» فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: إِنَّ اللَّهَ لَمَعَنَا، فَقَالَ الرَّسُولُ: «نَعَمْ» فَجَعَلَ يَمْسَحُ الدُّمُوعَ عَنْ خَدِّهِ.
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile Ebû Bekir gecenin ilk vaktinde mağaraya doğru yola çıktılar. O ve arkadaşı Allah'ın emrettiği yere varıncaya kadar, karanlığın onları [müşrikleri] kendisini aramaktan alıkoyması için Ali'ye kendi yatağına uzanmasını emretti. Mağaraya vardıklarında Ebû Bekir, mağarada ne olduğunu yoklamak için önce kendisi girdi. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Neyin var?» dedi. Ebû Bekir: «Anam babam sana feda olsun, mağaralar yırtıcı hayvanların ve haşerelerin barınağıdır; şayet orada [zararlı] bir şey varsa sana değil bana isabet etsin» dedi. Mağarada bir delik vardı; Resûl'e eziyet verecek bir şey çıkmasın diye topuğunu deliğin üzerine koydu. Müşrikler iz sürerek yaklaştıklarında Ebû Bekir, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için korkarak ağladı. Bunun üzerine o aleyhisselâm: «Üzülme, Allah bizimle beraberdir» buyurdu. Ebû Bekir: «Allah gerçekten bizimle beraber midir?» deyince Resûl: «Evet» buyurdu ve Ebû Bekir'in yanağındaki gözyaşlarını silmeye başladı.
وَيُرْوَى عَنِ الْحَسَنِ أَنَّهُ كَانَ إِذَا ذَكَرَ بُكَاءَ أَبِي بَكْرٍ بَكَى، وَإِذَا ذَكَرَ مَسْحَهُ الدُّمُوعَ مَسَحَ هُوَ الدُّمُوعَ عَنْ خَدِّهِ.
Hasan[-ı Basrî]'den rivayet edildiğine göre o, Ebû Bekir'in ağlamasını hatırladığında ağlar, [Peygamber'in] onun gözyaşlarını sildiğini hatırladığında da kendi yanağındaki gözyaşlarını silerdi.
وَقِيلَ: لَمَّا طَلَعَ الْمُشْرِكُونَ فَوْقَ الْغَارِ أَشْفَقَ أَبُو بَكْرٍ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَقَالَ: إِنْ تُصَبِ الْيَوْمَ ذَهَبَ دِينُ اللَّهِ.
Şöyle de denilmiştir: Müşrikler mağaranın üstüne çıktıklarında Ebû Bekir, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem adına endişelenip: «Bugün sana bir şey olursa Allah'ın dini yok olur» dedi.
فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ: «مَا ظَنُّكَ بِاثْنَيْنِ اللَّهُ ثَالِثُهُمَا»
Bunun üzerine Resûlullah: «Üçüncüleri Allah olan iki kişi hakkında zannın nedir?» buyurdu.
وَقِيلَ لَمَّا دَخَلَ الْغَارَ وَضَعَ أَبُو بَكْرٍ ثُمَامَةً عَلَى بَابِ الْغَارِ، وَبَعَثَ اللَّهُ حَمَامَتَيْنِ فَبَاضَتَا فِي أَسْفَلِهِ وَالْعَنْكَبُوتُ نَسَجَتْ عَلَيْهِ وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «اللَّهُمَّ أَعْمِ أَبْصَارَهُمْ» فَجَعَلُوا يَتَرَدَّدُونَ حَوْلَ الْغَارِ وَلَا يَرَوْنَ أَحَدًا.
Şöyle de denilmiştir: Mağaraya girildiğinde Ebû Bekir mağaranın kapısına bir çalı (sümâme) koydu. Allah iki güvercin gönderdi, onlar mağaranın alt kısmında yumurtladılar; örümcek de üzerine ağ ördü. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Allah'ım, onların gözlerini kör et!» diye dua etti. Müşrikler mağaranın etrafında dönüp dolaştıkları halde hiç kimseyi göremediler.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى فَضِيلَةِ أَبِي بَكْرٍ ﵁ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ ﵇ لَمَّا ذَهَبَ إِلَى الْغَارِ لِأَجْلِ أَنَّهُ كَانَ يَخَافُ الْكُفَّارَ مِنْ أَنْ يُقْدِمُوا عَلَى قَتْلِهِ، فَلَوْلَا أَنَّهُ ﵇ كَانَ قَاطِعًا عَلَى بَاطِنِ أَبِي بَكْرٍ، بِأَنَّهُ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ الْمُحَقِّقِينَ الصَّادِقِينَ الصِّدِّيقِينَ، وَإِلَّا لَمَا أَصْحَبَهُ نَفْسَهُ فِي ذَلِكَ الْمَوْضِعِ، لِأَنَّهُ لَوْ جُوِّزَ أَنْ يَكُونَ بَاطِنُهُ بِخِلَافِ ظَاهِرِهِ، لَخَافَهُ مِنْ أَنْ يَدُلَّ أَعْدَاءَهُ عَلَيْهِ، وَأَيْضًا لَخَافَهُ مِنْ أَنْ يُقْدِمَ عَلَى قَتْلِهِ فَلَمَّا اسْتَخْلَصَهُ لِنَفْسِهِ فِي تِلْكَ الْحَالَةِ، دَلَّ عَلَى أَنَّهُ ﵇ كَانَ قَاطِعًا بِأَنَّ بَاطِنَهُ عَلَى وَفْقِ ظَاهِرِهِ. الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّ الْهِجْرَةَ كَانَتْ بِإِذْنِ اللَّهِ تَعَالَى، وَكَانَ فِي خِدْمَةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ جَمَاعَةٌ مِنَ الْمُخْلِصِينَ، وَكَانُوا فِي النَّسَبِ إِلَى شَجَرَةِ رَسُولَ اللَّهِ أَقْرَبَ/ مِنْ أَبِي بَكْرٍ، فَلَوْلَا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَهُ بِأَنْ يَسْتَصْحِبَ أَبَا بَكْرٍ فِي تِلْكَ الْوَاقِعَةِ الصَّعْبَةِ الْهَائِلَةِ، وَإِلَّا لَكَانَ الظَّاهِرُ أَنْ لَا يَخُصَّهُ بِهَذِهِ الصُّحْبَةِ، وَتَخْصِيصُ اللَّهِ إِيَّاهُ بِهَذَا التَّشْرِيفِ دَلَّ عَلَى مَنْصِبٍ عَالٍ لَهُ فِي الدِّينِ. الثَّالِثُ: أَنَّ كُلَّ مَنْ سِوَى أَبِي بَكْرٍ فَارَقُوا رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، أَمَّا هُوَ فَمَا سَبَقَ رَسُولَ اللَّهِ كَغَيْرِهِ، بَلْ صَبَرَ عَلَى مُؤَانَسَتِهِ وَمُلَازَمَتِهِ وَخِدْمَتِهِ عِنْدَ هَذَا الْخَوْفِ الشَّدِيدِ الَّذِي لَمْ يَبْقَ مَعَهُ أَحَدٌ، وَذَلِكَ يُوجِبُ الْفَضْلَ الْعَظِيمَ.
Dördüncü Mesele: Bu ayet, Ebû Bekir radıyallâhu anh'ın faziletine birkaç açıdan delalet etmiştir: Birincisi: O aleyhisselâm, kâfirlerin kendisini öldürmeye cüret etmelerinden korktuğu için mağaraya gitmişti. Eğer o aleyhisselâm Ebû Bekir'in bâtınının (iç dünyasının) tahkik ehli, sadık ve sıddîk müminlerden olduğuna kesin bir şekilde kanaat getirmemiş olsaydı, o mekânda onu beraberinde götürmezdi. Zira şayet onun içinin dışına uymama ihtimali bulunsaydı, onu düşmanlarına göstermesinden ve bizzat kendisini öldürmeye kalkışmasından korkardı. O halde bu durumda onu sırdaş ve yoldaş edinmesi, o aleyhisselâm'ın onun içinin dışına tam olarak uygun olduğuna kesin kanaat getirdiğine delalet eder. İkincisi: Hicret, Allah Teâlâ'nın izniyle olmuştu ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hizmetinde ihlaslı bir topluluk bulunmaktaydı. Üstelik onlar Resûlullah'ın soy ağacına Ebû Bekir'den daha yakındılar. Şayet Allah Teâlâ bu zor ve dehşetli hadisede Ebû Bekir'i yanına almasını ona emretmiş olmasaydı, zahir olan durum bu yoldaşlığı ona tahsis etmemesiydi. Allah'ın onu bu teşrifle hususi kılması, onun dinde pek yüce bir makamı olduğuna delalet eder. Üçüncüsü: Ebû Bekir dışındaki herkes Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den ayrılmıştı. O ise başkaları gibi Resûlullah'ın önüne geçip gitmemiş, aksine yanında hiç kimsenin kalmadığı bu şiddetli korku anında ona can yoldaşı olmaya, yanından ayrılmamaya ve hizmet etmeye sabretmiştir. Bu da pek büyük bir fazileti gerektirir.
الرَّابِعُ: أَنَّهُ تَعَالَى سَمَّاهُ ثانِيَ اثْنَيْنِ فجعل ثَانِيَ مُحَمَّدٍ ﵇ حَالَ كَوْنِهِمَا فِي الْغَارِ، وَالْعُلَمَاءُ أَثْبَتُوا أَنَّهُ ﵁ كَانَ ثَانِيَ مُحَمَّدٍ فِي أَكْثَرِ الْمَنَاصِبِ الدِّينِيَّةِ، فَإِنَّهُ ﷺ لَمَّا أُرْسِلَ إِلَى الْخَلْقِ وَعَرَضَ الْإِسْلَامَ عَلَى أَبِي بَكْرٍ آمَنَ أَبُو بَكْرٍ، ثُمَّ ذَهَبَ وَعَرَضَ الْإِسْلَامَ عَلَى طَلْحَةَ وَالزُّبَيْرِ وَعُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ وَجَمَاعَةٍ آخَرِينَ مِنْ أَجِلَّةِ الصَّحَابَةِ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمْ، وَالْكُلُّ آمَنُوا عَلَى يَدَيْهِ، ثُمَّ إِنَّهُ جَاءَ بِهِمْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بَعْدَ أَيَّامٍ قَلَائِلَ، فَكَانَ هُوَ ﵁ ثانِيَ اثْنَيْنِ فِي الدَّعْوَةِ إِلَى اللَّهِ وَأَيْضًا كُلَّمَا وَقَفَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي غَزْوَةٍ، كَانَ أَبُو بَكْرٍ ﵁ يَقِفُ فِي خِدْمَتِهِ وَلَا يُفَارِقُهُ، فَكَانَ ثَانِيَ اثْنَيْنِ فِي مَجْلِسِهِ، وَلَمَّا مَرِضَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ قَامَ مَقَامَهُ فِي إِمَامَةِ
Dördüncüsü: Allah Teâlâ onu { ثانِيَ اثْنَيْنِ } “ikinin ikincisi” diye isimlendirmiş, böylece ikisi mağaradayken onu Muhammed aleyhisselâm'ın ikincisi kılmıştır. Âlimler, onun radıyallâhu anh dini makamların çoğunda Muhammed'in ikincisi olduğunu ispat etmişlerdir. Zira o sallallâhu aleyhi ve sellem insanlara [peygamber olarak] gönderilip İslam'ı Ebû Bekir'e arz ettiğinde Ebû Bekir iman etmiş, sonra gidip İslam'ı Talha, Zübeyr, Osman b. Affân ve ashâb-ı kiramın diğer büyüklerine -Allah Teâlâ onlardan razı olsun- arz etmiş ve hepsi onun eliyle iman etmişlerdir. Sonra birkaç gün sonra onları Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e getirmiştir. Böylece o radıyallâhu anh Allah'a davette «ikinin ikincisi» olmuştur. Ayrıca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gazvede nerede durduysa, Ebû Bekir radıyallâhu anh da onun hizmetinde durmuş ve ondan ayrılmamıştır; böylece onun meclisinde «ikinin ikincisi» olmuştur. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hastalandığında ise
النَّاسِ فِي الصَّلَاةِ فَكَانَ ثَانِيَ اثْنَيْنِ، وَلَمَّا تُوُفِّيَ دُفِنَ بِجَنْبِهِ، فَكَانَ ثَانِيَ اثْنَيْنِ هُنَاكَ أَيْضًا، وَطَعَنَ بَعْضُ الْحَمْقَى مِنَ الرَّوَافِضِ فِي هَذَا الْوَجْهِ وَقَالَ: كَوْنُهُ ثَانِيَ اثْنَيْنِ لِلرَّسُولِ لَا يَكُونُ أَعْظَمَ مِنْ كَوْنِ اللَّهِ تَعَالَى رابعا لكل ثلاثة فِي قَوْلِهِ: مَا يَكُونُ مِنْ نَجْوى ثَلاثَةٍ إِلَّا هُوَ رابِعُهُمْ وَلا خَمْسَةٍ إِلَّا هُوَ سادِسُهُمْ [الْمُجَادَلَةِ: ٧] ثُمَّ إِنَّ هَذَا الْحُكْمَ عَامٌّ فِي حَقِّ الْكَافِرِ وَالْمُؤْمِنِ، فَلَمَّا لَمْ يَكُنْ هَذَا الْمَعْنَى مِنَ اللَّهِ تَعَالَى دَالًّا عَلَى فَضِيلَةِ الْإِنْسَانِ فَلِأَنْ لَا يَدُلَّ مِنَ النَّبِيِّ عَلَى فَضِيلَةِ الْإِنْسَانِ كَانَ أَوْلَى.
namazda insanlara imamlık etmede onun yerine geçmiş, böylece «ikinin ikincisi» olmuştur; vefat ettiğinde de onun yanına defnedilmiş, böylece orada da «ikinin ikincisi» olmuştur. Râfızîlerden bazı ahmaklar bu veche itiraz edip şöyle demişlerdir: «Onun Resûl için ikinin ikincisi olması, Allah Teâlâ'nın: { مَا يَكُونُ مِنْ نَجْوى ثَلاثَةٍ إِلَّا هُوَ رابِعُهُمْ وَلا خَمْسَةٍ إِلَّا هُوَ سادِسُهُمْ } “Üç kişinin gizli konuştuğu yerde dördüncüleri mutlaka O’dur; beş kişinin gizli konuştuğu yerde altıncıları mutlaka O’dur” [Mücâdele 58/7] kavlinde olduğu gibi her üç kişinin dördüncüsü olmasından daha büyük değildir. Üstelik bu hüküm kâfir ve mümin hakkında umumidir. Allah Teâlâ'dan olan bu mana insanın faziletine delalet etmediğine göre, Peygamber'den sadır olan ifadenin insanın faziletine delalet etmemesi evleviyetle gerekir.»
وَالْجَوَابُ: أَنَّ هَذَا تَعَسُّفٌ بَارِدٌ، لِأَنَّ الْمُرَادَ هُنَاكَ كَوْنُهُ تَعَالَى مَعَ الْكُلِّ بِالْعِلْمِ وَالتَّدْبِيرِ، وَكَوْنُهُ مُطَّلِعًا على ضمير كل أحد، أما هاهنا فَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: ثانِيَ اثْنَيْنِ تَخْصِيصُهُ بِهَذِهِ الصِّفَةِ فِي مَعْرِضِ التَّعْظِيمِ وَأَيْضًا قَدْ دَلَّلْنَا بِالْوُجُوهِ الثَّلَاثَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ عَلَى أَنَّ كَوْنَهُ مَعَهُ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ دَلِيلٌ قَاطِعٌ عَلَى أَنَّهُ ﷺ كَانَ قَاطِعًا بِأَنَّ بَاطِنَهُ كَظَاهِرِهِ، فَأَيْنَ أَحَدُ الْجَانِبَيْنِ مِنَ الْآخَرِ؟
Cevap şudur: Bu, soğuk ve tutarsız bir zorlamadır. Çünkü oradaki maksat, Allah Teâlâ'nın ilim ve tedbir bakımından herkesle beraber olması ve herkesin kalbindeki gizli şeylere muttali olmasıdır. Buradaki { ثانِيَ اثْنَيْنِ } “ikinin ikincisi” kavlinden maksat ise, tazim makamında onu bu sıfatla hususi kılmaktır. Ayrıca daha önce geçen üç vecihle delillendirdik ki onun bu mekânda Peygamber'le birlikte bulunması, onun sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Bekir'in içinin dışı gibi olduğuna kesin kanaat getirdiğine katî bir delildir. O halde bu iki tarafın birbirine benzer nesi vardır?
وَالْوَجْهُ الْخَامِسُ: مِنَ التَّمَسُّكِ بِهَذِهِ الْآيَةِ مَا
Bu ayete tutunmanın beşinci vechi ise şudur:
جَاءَ فِي الْأَخْبَارِ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ ﵁ لَمَّا حَزِنَ قَالَ ﵊ مَا ظَنُّكَ بِاثْنَيْنِ اللَّهُ ثَالِثُهُمَا؟
Rivayetlerde geldiğine göre, Ebû Bekir radıyallâhu anh hüzünlendiğinde o aleyhisselâm: «Üçüncüleri Allah olan iki kişi hakkında zannın nedir?» buyurmuştur.
وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذَا مَنْصِبٌ عَلِيٌّ، وَدَرَجَةٌ رَفِيعَةٌ.
Şüphe yok ki bu, pek yüce bir makam ve yüksek bir derecedir.
وَاعْلَمْ أَنَّ الرَّوَافِضَ فِي الدِّينِ كَانُوا إِذَا حَلَفُوا قَالُوا: وَحَقِّ خَمْسَةٍ سَادِسُهُمْ جِبْرِيلُ، وَأَرَادُوا بِهِ أَنَّ الرَّسُولَ ﷺ، وَعَلِيًّا، وَفَاطِمَةَ، وَالْحَسَنَ وَالْحُسَيْنَ، كَانُوا قَدِ احْتَجَبُوا تَحْتَ/ عَبَاءَةٍ يَوْمَ الْمُبَاهَلَةِ، فَجَاءَ جِبْرِيلُ وَجَعَلَ نَفْسَهُ سَادِسًا لَهُمْ، فَذَكَرُوا لِلشَّيْخِ الْإِمَامِ الْوَالِدِ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ الْقَوْمَ هَكَذَا يَقُولُونَ، فَقَالَ ﵀:
Bil ki dindeki Râfızîler yemin ettikleri vakit: «Altıncıları Cebrail olan beş kişinin hakkı için» derlerdi. Bununla Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem, Ali, Fâtıma, Hasan ve Hüseyin'in Mübâhele günü bir abanın altına örtündüklerini, Cebrail'in de gelip kendisini onların altıncısı kıldığını kastederlerdi. Şeyh İmam Peder'e -Allah Teâlâ ona rahmet eylesin- bu topluluğun böyle söylediğini zikrettiklerinde o rahimehullâh şöyle demiştir:
لَكُمْ مَا هُوَ خَيْرٌ مِنْهُ
«Sizin için bundan daha hayırlısı vardır,
بِقَوْلِهِ: «مَا ظَنُّكَ بِاثْنَيْنِ اللَّهُ ثَالِثُهُمَا»
o da: “Üçüncüleri Allah olan iki kişi hakkında zannın nedir?” sözüdür.
وَمِنَ الْمَعْلُومِ بِالضَّرُورَةِ أَنَّ هَذَا أَفْضَلُ وَأَكْمَلُ.
Bunun daha faziletli ve daha mükemmel olduğu ise zorunlu olarak bilinmektedir.»
وَالْوَجْهُ السَّادِسُ: أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ أَبَا بَكْرٍ بِكَوْنِهِ صَاحِبًا لِلرَّسُولِ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى كَمَالِ الْفَضْلِ. قَالَ الْحُسَيْنُ بْنُ فُضَيْلٍ الْبَجَلِيُّ: مَنْ أَنْكَرَ أَنْ يَكُونَ أَبُو بَكْرٍ صَاحِبَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ كَافِرًا، لِأَنَّ الْأُمَّةَ مُجْمِعَةٌ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ إِذْ يَقُولُ لِصاحِبِهِ هُوَ أَبُو بَكْرٍ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَصَفَهُ بِكَوْنِهِ صَاحِبًا لَهُ، اعْتَرَضُوا وَقَالُوا: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَصَفَ الْكَافِرَ بِكَوْنِهِ صَاحِبًا لِلْمُؤْمِنِ، وَهُوَ قَوْلُهُ: قالَ لَهُ صاحِبُهُ وَهُوَ يُحاوِرُهُ أَكَفَرْتَ بِالَّذِي خَلَقَكَ مِنْ تُرابٍ [الْكَهْفِ: ٣٧] .
Altıncı vecih: Allah Teâlâ Ebû Bekir'i Peygamber'e arkadaş olmakla vasfetmiştir ve bu da faziletin kemaline delalet eder. Hüseyin b. Fadl el-Becelî şöyle demiştir: «Ebû Bekir'in Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem arkadaşı olduğunu inkâr eden kâfir olur. Çünkü ümmet, { إِذْ يَقُولُ لِصاحِبِهِ } kavlinden maksadın Ebû Bekir olduğu hususunda icma etmiştir. Bu da Allah Teâlâ'nın onu Peygamber'in arkadaşı olmakla vasfettiğine delalet eder.» İtiraz edip dediler ki: «Allah Teâlâ kâfiri de müminin arkadaşı olmakla vasfetmiştir; nitekim O: { قالَ لَهُ صاحِبُهُ وَهُوَ يُحاوِرُهُ أَكَفَرْتَ بِالَّذِي خَلَقَكَ مِنْ تُرابٍ } “Onunla konuşurken arkadaşı ona dedi ki: Seni topraktan yaratanı inkâr mı ettin?” [Kehf 18/37] buyurmuştur.»
وَالْجَوَابُ: أَنَّ هُنَاكَ وَإِنْ وَصَفَهُ بِكَوْنِهِ صَاحِبًا لَهُ ذِكْرًا إِلَّا أَنَّهُ أَرْدَفَهُ بِمَا يَدُلُّ عَلَى الْإِهَانَةِ وَالْإِذْلَالِ، وهو قوله: أَكَفَرْتَ أما هاهنا فَبَعْدَ أَنْ وَصَفَهُ بِكَوْنِهِ صَاحِبًا لَهُ، ذَكَرَ مَا يَدُلُّ عَلَى الْإِجْلَالِ وَالتَّعْظِيمِ وَهُوَ قَوْلُهُ: لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا فَأَيُّ مُنَاسَبَةٍ بَيْنَ الْبَابَيْنِ لَوْلَا فَرْطُ الْعَدَاوَةِ؟
Cevap şudur: Orada onu arkadaşı olmakla zikrederek vasfetmiş olsa bile, ardından tahkir ve zillete delalet eden { أَكَفَرْتَ } “inkâr mı ettin?” sözünü getirmiştir. Burada ise onu arkadaşı olarak vasfettikten sonra yüceltme ve tazime delalet eden şu sözü zikretmiştir: { لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا } “Üzülme, çünkü Allah bizimle beraberdir.” Aşırı düşmanlık olmasaydı bu iki makam arasında ne münasebet olabilirdi?
وَالْوَجْهُ السَّابِعُ: فِي دَلَالَةِ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى فَضْلِ أَبِي بَكْرٍ. قَوْلُهُ: لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا وَلَا شَكَّ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذِهِ الْمَعِيَّةِ، الْمَعِيَّةُ بِالْحِفْظِ وَالنُّصْرَةِ وَالْحِرَاسَةِ وَالْمَعُونَةِ، وَبِالْجُمْلَةِ فَالرَّسُولُ ﵊ شَرَكَ بَيْنَ نَفْسِهِ وَبَيْنَ أَبِي بَكْرٍ فِي هَذِهِ الْمَعِيَّةِ، فَإِنْ حَمَلُوا هَذِهِ الْمَعِيَّةَ عَلَى وَجْهٍ فَاسِدٍ، لَزِمَهُمْ إِدْخَالُ الرَّسُولِ فِيهِ، وَإِنْ حَمَلُوهَا عَلَى مَحْمَلِ رَفِيعٍ شَرِيفٍ، لَزِمَهُمْ إِدْخَالُ أَبِي بَكْرٍ فِيهِ، وَنَقُولُ بِعِبَارَةٍ أُخْرَى، دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ أَبَا بَكْرٍ كَانَ اللَّهُ مَعَهُ، وَكُلُّ مَنْ كَانَ اللَّهُ مَعَهُ فَإِنَّهُ يَكُونُ مِنَ الْمُتَّقِينَ الْمُحْسِنِينَ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ [النَّحْلِ: ١٢٨] وَالْمُرَادُ مِنْهُ الْحُصْرُ، وَالْمَعْنَى: إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا لَا مَعَ غَيْرِهِمْ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَبَا بَكْرٍ مِنَ الْمُتَّقِينَ الْمُحْسِنِينَ.
Bu ayetin Ebû Bekir'in faziletine delaletinin yedinci vechi: { لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا } “Üzülme, çünkü Allah bizimle beraberdir” kavlidir. Şüphe yok ki bu beraberlikten maksat; koruma, yardım etme, muhafaza etme ve destekleme ile beraberliktir. Kısacası Resûl aleyhisselâm bu beraberlikte kendisi ile Ebû Bekir'i ortak kılmıştır. Şayet bu beraberliği bozuk bir anlama hamlederlerse Resûl'ü de buna dahil etmeleri gerekir; yok eğer onu yüce ve şerefli bir anlama hamlederlerse Ebû Bekir'i de buna dahil etmeleri gerekir. Başka bir ifadeyle deriz ki: Ayet, Allah'ın Ebû Bekir ile beraber olduğuna delalet etmiştir. Allah Teâlâ kiminle beraber olursa o kimse müttaki ve ihsan sahiplerindendir; zira Allah Teâlâ: { إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ } “Şüphesiz Allah, takva sahipleriyle ve iyilik edenlerle beraberdir” [Nahl 16/128] buyurmuştur. Bundan maksat ise hasrdır (sınırlandırma). Manası da şudur: Allah, başkalarıyla değil sadece takva sahipleriyle beraberdir. Bu da Ebû Bekir'in müttakilerden ve muhsinlerden olduğuna delalet eder.
وَالْوَجْهُ الثَّامِنُ: فِي تَقْرِيرِ هَذَا الْمَطْلُوبِ أَنَّ قَوْلَهُ: إِنَّ اللَّهَ مَعَنا يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ ثَانِيَ اثْنَيْنِ فِي الشَّرَفِ الْحَاصِلِ مِنْ هَذِهِ الْمَعِيَّةِ، كَمَا كَانَ ثَانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُمَا فِي الْغَارِ، وَذَلِكَ مَنْصِبٌ فِي غَايَةِ الشَّرَفِ.
Bu maksadın takririndeki sekizinci vecih: { إِنَّ اللَّهَ مَعَنا } “Çünkü Allah bizimle beraberdir” kavli, mağarada bulundukları sırada ikinin ikincisi olduğu gibi, bu beraberlikten hâsıl olan şerefte de ikinin ikincisi olduğuna delalet eder ki bu, son derece şerefli bir makamdır.
الوجه التَّاسِعُ: أَنَّ قَوْلَهُ: لَا تَحْزَنْ نَهْيٌ عَنِ الْحُزْنِ مُطْلَقًا، وَالنَّهْيُ يُوجِبُ الدَّوَامَ وَالتِّكْرَارَ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنْ لَا يَحْزَنَ أَبُو بَكْرٍ بَعْدَ ذَلِكَ الْبَتَّةَ، قَبْلَ الْمَوْتِ وَعِنْدَ الْمَوْتِ وَبَعْدَ الموت.
Dokuzuncu vecih: { لَا تَحْزَنْ } “Üzülme” kavli, mutlak olarak hüzünden nehフランdır (yasaklamadır). Nehiy ise devamlılığı ve tekrarlanmayı gerektirir. Bu da Ebû Bekir'in bundan sonra ölümden önce, ölüm anında ve ölümden sonra kesinlikle hiç üzülmemesini gerektirir.
الوجه الْعَاشِرُ: قَوْلُهُ: فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ وَمَنْ قال الضمير في قوله: عَلَيْهِ عائدا إِلَى الرَّسُولِ فَهَذَا بَاطِلٌ لِوُجُوهٍ:
Onuncu vecih: { فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ } “Bunun üzerine Allah, onun üzerine sekinetini indirdi” kavlidir. { عَلَيْهِ } kavlindeki zamirin Peygamber'e döndüğünü söyleyen kimsenin bu sözü, şu vecihlerden dolayı bâtıldır:
الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّ الضَّمِيرَ يَجِبُ عَوْدُهُ إِلَى أَقْرَبِ الْمَذْكُورَاتِ، وَأَقْرَبُ الْمَذْكُورَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ هُوَ أَبُو بَكْرٍ، لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: إِذْ يَقُولُ لِصاحِبِهِ وَالتَّقْدِيرُ: إِذْ يَقُولُ مُحَمَّدٌ لِصَاحِبِهِ أَبِي بَكْرٍ/ لَا تَحْزَنْ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ: فَأَقْرَبُ الْمَذْكُورَاتِ السَّابِقَةِ هُوَ أَبُو بَكْرٍ، فَوَجَبَ عَوْدُ الضَّمِيرِ إِلَيْهِ.
Birinci vecih: Zamirin zikredilenlerin en yakınına dönmesi vaciptir. Bu ayette daha önce zikredilenlerin en yakını ise Ebû Bekir'dir. Çünkü Allah Teâlâ: { إِذْ يَقُولُ لِصاحِبِهِ } “Hani arkadaşına diyordu” buyurmuştur. Takdiri ise şöyledir: Hani Muhammed arkadaşı Ebû Bekir'e «üzülme» diyordu. Bu takdire göre, geçen zikredilenlerin en yakını Ebû Bekir'dir. Dolayısıyla zamirin ona dönmesi vacip olmuştur.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ الْحُزْنَ وَالْخَوْفَ كَانَ حَاصِلًا لِأَبِي بَكْرٍ لَا لِلرَّسُولِ ﵊، فَإِنَّهُ ﵇ كَانَ آمِنًا سَاكِنَ الْقَلْبِ بِمَا وَعَدَهُ اللَّهُ أَنْ يَنْصُرَهُ عَلَى قُرَيْشٍ فَلَمَّا قَالَ لِأَبِي بَكْرٍ لَا تَحْزَنْ صَارَ آمِنًا، فَصَرَفَ السَّكِينَةَ إِلَى أَبِي بَكْرٍ لِيَصِيرَ ذَلِكَ سَبَبًا لِزَوَالِ خَوْفِهِ، أَوْلَى مِنْ صَرْفِهَا إِلَى الرَّسُولِ ﷺ، مع أنه قبل ذلك سَاكِنَ الْقَلْبِ قَوِيَّ النَّفْسِ.
İkinci vecih: Hüzün ve korku Resûl'e aleyhisselâm değil, Ebû Bekir'e arız olmuştu. Zira o aleyhisselâm, Allah'ın Kureyş'e karşı kendisine yardım edeceği vaadiyle emniyet içinde ve kalbi mutmain idi. Ebû Bekir'e «üzülme» dediğinde o da emniyete kavuştu. Korkusunun zail olmasına sebep kılınması için sekinetin Ebû Bekir'e yöneltilmesi, -daha önce de kalbi mutmain ve nefsi güçlü olduğu halde- Resûl'e sallallâhu aleyhi ve sellem yöneltilmesinden daha evladır.
وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّهُ لَوْ كَانَ الْمُرَادُ إِنْزَالَ السَّكِينَةِ عَلَى الرَّسُولِ لَوَجَبَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ الرَّسُولَ كَانَ قَبْلَ ذَلِكَ خَائِفًا، وَلَوْ كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لَمَا أَمْكَنَهُ أَنْ يَقُولَ لِأَبِي بَكْرٍ: لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا فَمَنْ كَانَ خَائِفًا كَيْفَ يُمْكِنُهُ أَنْ يُزِيلَ الْخَوْفَ عَنْ قَلْبِ غَيْرِهِ؟ وَلَوْ كَانَ الْأَمْرُ عَلَى مَا قَالُوهُ لَوَجَبَ أَنْ يُقَالَ: فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ، فَقَالَ لِصَاحِبِهِ لَا تَحْزَنْ، وَلَمَّا لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ، بَلْ ذَكَرَ أَوَّلًا أَنَّهُ ﵊ قَالَ لِصَاحِبِهِ لَا تَحْزَنْ، ثُمَّ ذَكَرَ بِفَاءِ التَّعْقِيبِ نُزُولَ السَّكِينَةِ، وَهُوَ قَوْلُهُ: فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ عَلِمْنَا أَنَّ نُزُولَ هَذِهِ السَّكِينَةِ مَسْبُوقٌ بِحُصُولِ السَّكِينَةِ فِي قَلْبِ الرَّسُولِ ﵊، وَمَتَى كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ وَجَبَ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ السَّكِينَةُ نَازِلَةً عَلَى قَلْبِ أَبِي بَكْرٍ.
Üçüncü vecih: Eğer maksat sekinetin Resûl'ün üzerine indirilmesi olsaydı, Peygamber'in bundan önce korkmuş olduğunu söylemek gerekirdi. Şayet durum böyle olsaydı, onun Ebû Bekir'e: { لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا } “Üzülme, çünkü Allah bizimle beraberdir” demesi mümkün olmazdı. Zira korkan bir kimse başkasının kalbinden korkuyu nasıl giderebilir? Durum onların dediği gibi olsaydı: «Bunun üzerine Allah onun üzerine sekinetini indirdi de arkadaşına üzülme dedi» denilmesi gerekirdi. Durum böyle olmayıp bilakis Resûl'ün aleyhisselâm önce arkadaşına «üzülme» dediği zikredilip ardından takip fa'sı (ف) ile sekinetin indirilişi, yani: { فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ } “Bunun üzerine Allah, onun üzerine sekinetini indirdi” kavli zikredildiğine göre; anladık ki bu sekinetin inişinden önce Resûl'ün aleyhisselâm kalbinde zaten sekinet hâsıl olmuştu. Durum böyle olunca, inen bu sekinetin Ebû Bekir'in kalbine inmiş olması vacip olur.
فَإِنْ قِيلَ: وَجَبَ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ الْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّهُ أَنْزَلَ سَكِينَتَهُ عَلَى قَلْبِ الرَّسُولِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ عَطَفَ عَلَيْهِ قَوْلَهُ: وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْها وَهَذَا لَا يَلِيقُ إِلَّا بِالرَّسُولِ، وَالْمَعْطُوفُ يَجِبُ كَوْنُهُ مُشَارِكًا لِلْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ، فَلَمَّا كَانَ هَذَا الْمَعْطُوفُ عَائِدًا إِلَى الرَّسُولِ وَجَبَ فِي الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ أَنْ يَكُونَ عَائِدًا إِلَى الرَّسُولِ.
Şayet: «{ فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ } “Bunun üzerine Allah, onun üzerine sekinetini indirdi” kavlinden maksadın, sekinetini Peygamber'in kalbine indirmesi olması vaciptir. Bunun delili de O'nun bunun üzerine { وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْها } “ve onu görmediğiniz ordularla destekledi” kavlini atfetmiş olmasıdır. Bu ise ancak Resûl'e layık olur. Matufun (atfedilenin) matufun aleyhe (kendisine atfedilene) ortak olması vaciptir. Bu matuf Resûl'e raci olunca, matufun aleyhin de Resûl'e raci olması vacip olur» denilirse,
قُلْنَا: هَذَا ضَعِيفٌ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْها إِشَارَةٌ إِلَى قِصَّةِ بَدْرٍ وَهُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ:
Biz deriz ki: Bu zayıftır. Çünkü { وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْها } “ve onu görmediğiniz ordularla destekledi” kavli Bedir kıssasına işarettir ve O'nun şu kavline matuftur:
فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ وَتَقْدِيرُ الْآيَةِ إِلَّا تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ فِي وَاقِعَةِ الْغَارِ إِذْ يَقُولُ لِصَاحِبِهِ لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْهَا فِي وَاقِعَةِ بَدْرٍ، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَقَدْ سَقَطَ هَذَا السُّؤَالُ.
{ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ } “şüphesiz Allah ona yardım etmiştir”. Ayetin takdiri ise şöyledir: Siz ona yardım etmezseniz, mağara hadisesinde, hani arkadaşına: «Üzülme, çünkü Allah bizimle beraberdir» derken ve Allah onun üzerine sekinetini indirmişken Allah ona yardım ettiği gibi, Bedir hadisesinde de onu görmediğiniz ordularla desteklemiştir. Durum böyle olunca bu itiraz düşmüş olur.
الْوَجْهُ الْحَادِيَ عَشَرَ: مِنَ الْوُجُوهِ الدَّالَّةِ عَلَى فَضْلِ أَبِي بَكْرٍ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ إِطْبَاقُ الْكُلِّ عَلَى أَنَّ أَبَا بَكْرٍ هُوَ الَّذِي اشْتَرَى الرَّاحِلَةَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَعَلَى أَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ أَبِي بَكْرٍ وَأَسْمَاءَ بِنْتَ أَبِي بَكْرٍ هُمَا اللَّذَانِ كَانَا يَأْتِيَانِهِمَا بِالطَّعَامِ.
Bu ayetten Ebû Bekir'in faziletine delalet eden vecihlerin on birincisi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için biniti satın alanın Ebû Bekir olduğu ve ikisine yiyecek getirenlerin de Abdurrahman b. Ebî Bekir ile Esmâ bint Ebî Bekir olduğu hususunda herkesin ittifak etmiş olmasıdır.
رُوِيَ أَنَّهُ ﵊ قَالَ: «لَقَدْ كُنْتُ أَنَا وَصَاحِبِي فِي الْغَارِ بِضْعَةَ عَشَرَ يَوْمًا وَلَيْسَ لنا
Rivayet edildiğine göre o aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Ben ve arkadaşım mağarada on küsur gün kaldık ve bizim için
طَعَامٌ إِلَّا التَّمْرَ»
hurmadan başka yiyecek yoktu.»
وَذَكَرُوا أَنَّ جِبْرِيلَ أَتَاهُ وَهُوَ جَائِعٌ فَقَالَ هَذِهِ أَسْمَاءُ قَدْ أَتَتْ بِحَيْسٍ، فَفَرِحَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِذَلِكَ وَأَخْبَرَ بِهِ أَبَا بَكْرٍ وَلَمَّا أَمَرَ اللَّهُ رَسُولَهُ بِالْخُرُوجِ إِلَى الْمَدِينَةِ أَظْهَرَهُ لِأَبِي بَكْرٍ، فَأَمَرَ ابْنَهُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ أَنْ يَشْتَرِيَ جَمَلَيْنِ وَرَحْلَيْنِ وَكُسْوَتَيْنِ، وَيَفْصِلَ أَحَدَهُمَا لِلرَّسُولِ ﵊ فَلَمَّا قَرُبَا مِنَ الْمَدِينَةِ وَصَلَ الْخَبَرُ إِلَى الْأَنْصَارِ فَخَرَجُوا مُسْرِعِينَ، فَخَافَ أَبُو بَكْرٍ أَنَّهُمْ لَا يَعْرِفُونَ الرَّسُولَ ﵊ فَأَلْبَسَ رَسُولَ اللَّهِ ثَوْبَهُ، لِيَعْرِفُوا أَنَّ الرَّسُولَ هُوَ هُوَ، فَلَمَّا دَنَوْا خَرُّوا لَهُ سُجَّدًا فَقَالَ لَهُمْ: «اسْجُدُوا لِرَبِّكُمْ وَأَكْرِمُوا أَخًا لَكُمْ» ثُمَّ أَنَاخَتْ نَاقَتُهُ بِبَابِ أَبِي أَيُّوبَ رَوَيْنَا هَذِهِ الرِّوَايَاتِ مِنْ تَفْسِيرِ أَبِي بَكْرٍ الْأَصَمِّ.
Zikrettiklerine göre, Resûlullah aç iken Cebrail ona gelip: «İşte Esmâ hays (hurma, yağ ve süzme yoğurt karışımı tatlı) getirdi» dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buna sevindi ve bunu Ebû Bekir'e haber verdi. Allah Resûlü'ne Medine'ye çıkmayı emrettiğinde bunu Ebû Bekir'e açıkladı. Ebû Bekir de oğlu Abdurrahman'a iki deve, iki semer ve iki binit örtüsü satın almasını ve bunlardan birini Resûl aleyhisselâm için ayırmasını emretti. Medine'ye yaklaştıklarında haber Ensar'a ulaştı ve aceleyle [karşılamaya] çıktılar. Ebû Bekir onların Resûl'ü aleyhisselâm tanımamalarından endişe etti de Peygamber'in o olduğunu bilsinler diye kendi elbisesini Resûlullah'a giydirdi. Yaklaştıklarında onun önünde secdeye kapandılar. O da onlara: «Rabbinize secde edin ve kardeşinize ikramda bulunun» buyurdu. Sonra devesi Ebû Eyyûb'un kapısına çöktü. Bu rivayetleri Ebû Bekir el-Esam'ın tefsirinden naklettik.
الْوَجْهُ الثَّانِيَ عَشَرَ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ حِينَ دَخَلَ الْمَدِينَةَ مَا كَانَ مَعَهُ إِلَّا أَبُو بَكْرٍ، وَالْأَنْصَارُ مَا رَأَوْا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَحَدًا إِلَّا أَبَا بَكْرٍ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ كَانَ يَصْطَفِيهِ لِنَفْسِهِ مِنْ بَيْنِ أَصْحَابِهِ فِي السَّفَرِ وَالْحَضَرِ، وَإِنَّ أَصْحَابَنَا زَادُوا عَلَيْهِ وَقَالُوا: لَمَّا لَمْ يَحْضُرْ مَعَهُ فِي ذَلِكَ السَّفَرِ أَحَدٌ إِلَّا أَبُو بَكْرٍ، فَلَوْ قَدَّرْنَا أَنَّهُ تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي ذَلِكَ السَّفَرِ لَزِمَ أَنْ لَا يَقُومَ بِأَمْرِهِ إِلَّا أَبُو بَكْرٍ وَأَنْ لَا يَكُونَ وَصِّيَهُ عَلَى أُمَّتِهِ إِلَّا أَبُو بَكْرٍ، وَأَنْ لَا يُبَلِّغَ مَا حَدَثَ مِنَ الْوَحْيِ وَالتَّنْزِيلِ فِي ذَلِكَ الطَّرِيقِ إِلَى أُمَّتِهِ إِلَّا أَبُو بَكْرٍ، وَكُلُّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى الْفَضَائِلِ الْعَالِيَةِ وَالدَّرَجَاتِ الرَّفِيعَةِ لِأَبِي بَكْرٍ.
On ikinci vecih: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye girdiği vakit yanında Ebû Bekir'den başkası yoktu ve Ensar da Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yanında Ebû Bekir'den başkasını görmedi. Bu da onun seferde ve hazarda ashabı arasından kendisi için Ebû Bekir'i seçtiğine delalet eder. Hatta bizim ashabımız buna ekleme yaparak şöyle demişlerdir: O seferde yanında Ebû Bekir'den başkası bulunmadığına göre, şayet Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem o seferde vefat ettiği takdir edilseydi, onun emrini Ebû Bekir'den başkasının üstlenmemesi, ümmetine onun vasisi olarak Ebû Bekir'den başkasının olmaması ve o yolda vahiy ve tenzilden inen şeyleri ümmetine Ebû Bekir'den başkasının tebliğ etmemesi gerekirdi. Bütün bunlar Ebû Bekir'in yüce faziletlerine ve yüksek derecelerine delalet eder.
وَاعْلَمْ أَنَّ الرَّوَافِضَ احْتَجُّوا بِهَذِهِ الْآيَةِ وَبِهَذِهِ الْوَاقِعَةِ عَلَى الطَّعْنِ فِي أَبِي بَكْرٍ مِنْ وُجُوهٍ ضَعِيفَةٍ حَقِيرَةٍ جَارِيَةٍ مَجْرَى إِخْفَاءِ الشَّمْسِ بِكَفٍّ مِنَ الطِّينِ: فَالْأَوَّلُ: قَالُوا إِنَّهُ ﵊ قَالَ لِأَبِي بَكْرٍ: لَا تَحْزَنْ فَذَلِكَ الْحُزْنُ إِنْ كَانَ حَقًّا فَكَيْفَ نَهَى الرَّسُولُ ﵊ عَنْهُ؟ وَإِنْ كَانَ خَطَأً، لَزِمَ أَنْ يَكُونَ أَبُو بَكْرٍ مُذْنِبًا وَعَاصِيًا فِي ذَلِكَ الْحُزْنِ، وَالثَّانِي: قَالُوا يُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ اسْتَخْلَصَهُ لِنَفْسِهِ لِأَنَّهُ كَانَ يَخَافُ مِنْهُ أَنَّهُ لَوْ تَرَكَهُ فِي مَكَّةَ أَنْ يَدُلَّ الْكُفَّارَ عَلَيْهِ، وَأَنْ يُوقِفَهُمْ عَلَى أَسْرَارِهِ وَمَعَانِيهِ، فَأَخَذَهُ مَعَ نَفْسِهِ دَفْعًا لهذا الشر. والثالث:
Bil ki Râfızîler, güneşi bir avuç çamurla örtme mesabesinde olan zayıf ve hakir vecihlerle bu ayeti ve bu hadiseyi Ebû Bekir'e taan etmek için delil getirdiler: Birincisi: Dediler ki: Resûl aleyhisselâm Ebû Bekir'e { لَا تَحْزَنْ } “Üzülme” demiştir. Eğer o hüzün hak idiyse Resûl aleyhisselâm onu bundan nasıl nehyetti? Şayet hata idiyse, Ebû Bekir'in o hüzünden ötürü günahkâr ve asi olması gerekir. İkincisi: Dediler ki: «Şöyle denilmesi muhtemeldir: Mekke'de bıraktığı takdirde kâfirlere yerini gösterir ve onları sırlarına ve maksatlarına muttali kılar diye ondan korktuğu için onu yanına aldı; bu şerri defetmek için de onu kendisiyle birlikte götürdü.» Üçüncüsü:
وَإِنْ دَلَّتْ هَذِهِ الْحَالَةُ عَلَى فَضْلِ أَبِي بَكْرٍ إِلَّا أَنَّهُ أَمَرَ عَلِيًّا بِأَنْ يَضْطَجِعَ عَلَى فِرَاشِهِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الِاضْطِجَاعَ عَلَى فِرَاشِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ في مِثْلِ تِلْكَ اللَّيْلَةِ الظَّلْمَاءِ مَعَ كَوْنِ الْكُفَّارِ قَاصِدِينَ قَتْلَ رَسُولِ اللَّهِ تَعْرِيضُ النَّفْسِ لِلْفِدَاءِ، فَهَذَا الْعَمَلُ مِنْ عَلِيٍّ، أَعْلَى وَأَعْظَمُ مِنْ كَوْنِ أَبِي بَكْرٍ صَاحِبًا لِلرَّسُولِ، فَهَذِهِ جُمْلَةُ مَا ذَكَرُوهُ فِي ذَلِكَ الْبَابِ.
Bu durum Ebû Bekir'in faziletine delalet etse bile, o Ali'ye yatağında yatmasını emretmiştir. Bilinmektedir ki kâfirler Resûlullah'ı öldürmeyi kastetmişken öyle karanlık bir gecede Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yatağında yatmak, canını feda etmeye arz etmektir. Ali'den [sadır olan] bu amel, Ebû Bekir'in Resûl'ün arkadaşı olmasından daha üstün ve daha büyüktür. İşte onların bu konuda zikrettiklerinin tamamı budur.
وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أَنَّ أَبَا عَلِيٍّ الْجُبَّائِيَّ لَمَّا حَكَى عَنْهُمْ تِلْكَ الشُّبْهَةَ، قَالَ: فَيُقَالُ لَهُمْ يَجِبُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى لِمُوسَى ﵇: لَا تَخَفْ إِنَّكَ أَنْتَ الْأَعْلى [طه: ٦٨] أَنْ يَدُلَّ عَلَى أَنَّهُ كَانَ عَاصِيًا فِي خَوْفِهِ، وَذَلِكَ طَعْنٌ فِي الْأَنْبِيَاءِ، وَيَجِبُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فِي إِبْرَاهِيمَ، حَيْثُ قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ لَهُ: لَا تَخَفْ [هود: ٦٩] فِي قِصَّةِ الْعِجْلِ الْمَشْوِيِّ مِثْلُ ذَلِكَ، وَفِي قولهم لوط: لَا تَخَفْ وَلا تَحْزَنْ إِنَّا مُنَجُّوكَ وَأَهْلَكَ [الْعَنْكَبُوتِ: ٣٣] مِثْلُ ذَلِكَ.
Birinciye cevap: Ebû Ali el-Cübbâî onlardan bu şüpheyi nakledince şöyle demiştir: Onlara denilir ki: Allah Teâlâ'nın Mûsâ'ya aleyhisselâm hitaben buyurduğu: { لَا تَخَفْ إِنَّكَ أَنْتَ الْأَعْلى } “Korkma, şüphesiz sen daha üstünsün” [Tâhâ 20/68] kavlinin de korkusunda onun asi olduğuna delalet etmesi gerekir ki bu peygamberlere taandır. Yine kızarmış buzağı kıssasında meleklerin İbrâhim'e: { لَا تَخَفْ } “Korkma” [Hûd 11/69] dedikleri yerde Allah Teâlâ'nın buyurduğu sözün de bunun gibi olması gerekir. Meleklerin Lût'a: { لَا تَخَفْ وَلا تَحْزَنْ إِنَّا مُنَجُّوكَ وَأَهْلَكَ } “Korkma ve üzülme; şüphesiz biz seni ve aileni kurtaracağız” [Ankebût 29/33] sözlerinin de bunun gibi olması gerekir.
فَإِذَا قَالُوا: إِنَّ ذَلِكَ الْخَوْفَ إِنَّمَا حَصَلَ بِمُقْتَضَى الْبَشَرِيَّةِ، وَإِنَّمَا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: لَا تَخَفْ لِيُفِيدَ الْأَمْنَ، وَفَرَاغَ الْقَلْبِ.
Şayet: «Bu korku ancak beşeriyetin gereği olarak meydana gelmiştir; Allah Teâlâ da { لَا تَخَفْ } “korkma” kavlinde bunu emniyet ve gönül rahatlığı kazandırmak için zikretmiştir» derlerse,
قُلْنَا لَهُمْ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ كَذَلِكَ.
Biz de bu meselede kendilerine aynı şekilde söyleriz.
فَإِنْ قَالُوا: أَلَيْسَ إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ [الْمَائِدَةِ: ٦٧] فَكَيْفَ خَافَ مَعَ سَمَاعِ هَذِهِ الْآيَةِ؟ فَنَقُولُ: هَذِهِ الْآيَةُ إِنَّمَا نَزَلَتْ فِي الْمَدِينَةِ، وَهَذِهِ الْوَاقِعَةُ سَابِقَةٌ عَلَى نُزُولِهَا، وَأَيْضًا فَهَبْ أَنَّهُ كَانَ آمِنًا عَلَى عَدَمِ الْقَتْلِ، وَلَكِنَّهُ مَا كَانَ آمِنًا مِنَ الضَّرْبِ، وَالْجَرْحِ وَالْإِيلَامِ الشَّدِيدِ وَالْعَجَبُ مِنْهُمْ، فَإِنَّا لَوْ قَدَّرْنَا أَنَّ أَبَا بكر
Şayet: «Allah Teâlâ { وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ } “Allah seni insanlardan korur” [Mâide 5/67] buyurmamış mıydı? Bu ayeti işitmişken nasıl korktu?» derlerse, deriz ki: Bu ayet ancak Medine'de inmiştir; bu hadise ise onun inişinden öncedir. Ayrıca farz edelim ki öldürülmeyeceğine dair emniyet içindeydi, fakat darp edilmekten, yaralanmaktan ve şiddetli acıdan yana emin değildi. Onlara şaşılır ki! Eğer Ebû Bekir'in
مَا كَانَ خَائِفًا، لَقَالُوا إِنَّهُ فَرِحَ بِسَبَبِ وُقُوعِ الرَّسُولِ فِي الْبَلَاءِ، وَلَمَّا خَافَ وَبَكَى قَالُوا: هَذَا السُّؤَالَ الرَّكِيكَ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ لَا يَطْلُبُونَ الْحَقَّ، وَإِنَّمَا مَقْصُودُهُمْ مَحْضُ الطَّعْنِ! وَالْجَوَابُ عَنِ الثَّانِي: أَنَّ الَّذِي قَالُوهُ أَخَسُّ مِنْ شُبُهَاتِ السُّوفِسْطَائِيَّةِ، فَإِنَّ أَبَا بَكْرٍ لَوْ كَانَ قَاصِدًا لَهُ، لَصَاحَ بِالْكُفَّارِ عِنْدَ وُصُولِهِمْ إِلَى بَابِ الْغَارِ، وَقَالَ لَهُمْ نَحْنُ هاهنا، وَلَقَالَ ابْنُهُ وَابْنَتُهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ وَأَسْمَاءُ لِلْكُفَّارِ نَحْنُ نَعْرِفُ مَكَانَ مُحَمَّدٍ فَنَدُلُّكُمْ عَلَيْهِ، فَنَسْأَلُ اللَّهَ الْعِصْمَةَ مِنْ عَصَبِيَّةٍ تَحْمِلُ الْإِنْسَانَ عَلَى مِثْلِ هَذَا الْكَلَامِ الرَّكِيكِ.
korkmadığını varsaysaydık, Resûl'ün belaya düşmesinden ötürü sevindi derlerdi; korkup ağlayınca da bu çürük itirazı ileri sürdüler. Bu da onların hakkı aramadıklarını, maksatlarının sırf taan etmek olduğunu gösterir! İkinciye cevap: Onların söyledikleri, sofistlerin şüphelerinden daha düşüktür. Zira Ebû Bekir şayet ona [kötülük] kastetmiş olsaydı, mağaranın kapısına ulaştıklarında kâfirlere seslenir ve onlara «Biz buradayız» derdi; oğlu Abdurrahman ve kızı Esmâ da kâfirlere: «Biz Muhammed'in yerini biliyoruz, size onu gösterelim» derlerdi. İnsanı bu derece çürük bir söze sevk eden taassuptan Allah'ın korumasını dileriz.
وَالْجَوَابُ عَنِ الثَّالِثِ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّا لَا نُنْكِرُ أَنَّ اضْطِجَاعَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ فِي تِلْكَ اللَّيْلَةِ الْمُظْلِمَةِ عَلَى فِرَاشِ رَسُولِ اللَّهِ طَاعَةٌ عَظِيمَةٌ وَمَنْصِبٌ رَفِيعٌ، إِلَّا أَنَّا نَدَّعِي أَنَّ أَبَا بَكْرٍ بِمُصَاحَبَتِهِ كَانَ حَاضِرًا فِي خِدْمَةِ الرَّسُولِ ﷺ، وَعَلِيٌّ كَانَ غَائِبًا، وَالْحَاضِرُ أَعْلَى حَالًا مِنَ الْغَائِبِ. الثَّانِي: أَنَّ عَلِيًّا مَا تَحَمَّلَ الْمِحْنَةَ إِلَّا فِي تِلْكَ اللَّيْلَةِ، أَمَّا بَعْدَهَا لَمَّا عَرَفُوا أَنَّ مُحَمَّدًا غَابَ تَرَكُوهُ، وَلَمْ يَتَعَرَّضُوا لَهُ. أَمَّا أَبُو بَكْرٍ، فَإِنَّهُ بِسَبَبِ كَوْنِهِ مَعَ مُحَمَّدٍ ﵊ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ فِي الْغَارِ كَانَ فِي أَشَدِّ أَسْبَابِ الْمِحْنَةِ، فَكَانَ بَلَاؤُهُ أَشَدَّ. الثَّالِثُ: إِنَّ أَبَا بَكْرٍ ﵁ كَانَ مَشْهُورًا فِيمَا بَيْنَ النَّاسِ بِأَنَّهُ يُرَغِّبُ النَّاسَ فِي دِينِ مُحَمَّدٍ ﵊ وَيَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ، وَشَاهَدُوا مِنْهُ أَنَّهُ دَعَا جَمْعًا مِنْ أَكَابِرِ الصَّحَابَةِ ﵃ إِلَى ذَلِكَ الدِّينِ، وَأَنَّهُمْ إِنَّمَا قَبِلُوا ذَلِكَ الدِّينَ بِسَبَبِ دَعْوَتِهِ، وَكَانَ يُخَاصِمُ الْكُفَّارَ بِقَدْرِ الْإِمْكَانِ، وَكَانَ يَذُبُّ عَنِ الرَّسُولِ ﷺ بِالنَّفْسِ وَالْمَالِ. وَأَمَّا عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ﵁، فَإِنَّهُ كَانَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ صَغِيرَ السِّنِّ، وَمَا ظَهَرَ مِنْهُ دَعْوَةٌ لَا بِالدَّلِيلِ وَالْحُجَّةِ، وَلَا جِهَادٌ بِالسَّيْفِ وَالسِّنَانِ، لِأَنَّ مُحَارَبَتَهُ مَعَ الْكُفَّارِ إِنَّمَا ظَهَرَتْ بَعْدَ انْتِقَالِهِمْ إِلَى الْمَدِينَةِ بِمُدَّةٍ مَدِيدَةٍ، فَحَالَ الْهِجْرَةِ مَا ظَهَرَ مِنْهُ شَيْءٌ مِنْ هَذِهِ الْأَحْوَالِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ غَضَبُ الْكُفَّارِ عَلَى أَبِي بَكْرٍ لَا مَحَالَةَ أَشَدَّ مِنْ غَضَبِهِمْ عَلَى عَلِيٍّ، وَلِهَذَا السَّبَبِ، فَإِنَّهُمْ لَمَّا عَرَفُوا أَنَّ الْمُضْطَجِعَ عَلَى ذَلِكَ الْفِرَاشِ هُوَ عَلِيٌّ/ لَمْ يَتَعَرَّضُوا لَهُ الْبَتَّةَ، وَلَمْ يَقْصِدُوهُ بِضَرْبٍ وَلَا أَلَمٍ، فَعَلِمْنَا أَنَّ خَوْفَ أَبِي بَكْرٍ عَلَى نَفْسِهِ فِي خِدْمَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ أَشَدُّ مِنْ خَوْفِ عَلِيٍّ كَرَّمَ اللَّهُ وَجْهَهُ، فَكَانَتْ تِلْكَ الدَّرَجَةُ أَفْضَلَ وَأَكْمَلَ. هَذَا مَا نَقُولُهُ فِي هَذَا الْبَابِ عَلَى سَبِيلِ الِاخْتِصَارِ.
Üçüncüye cevap birkaç vecihledir: Birincisi: Biz, Ali b. Ebî Tâlib'in o karanlık gecede Resûlullah'ın yatağında yatmasının büyük bir itaat ve yüce bir makam olduğunu inkâr etmiyoruz; ancak iddia ediyoruz ki Ebû Bekir arkadaşlığı sebebiyle Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem hizmetinde bizzat hazır bulunuyordu, Ali ise yanında değildi. Bizzat hazır olanın hali ise [orada] olmayandan daha üstündür. İkincisi: Ali mihnete ancak o gece katlanmıştır; ondan sonra ise Muhammed'in orada olmadığını anladıklarında onu bırakmışlar ve ona ilişmemişlerdir. Ebû Bekir'e gelince, o Muhammed aleyhisselâm ile birlikte üç gün mağarada kalması sebebiyle mihnet sebeplerinin en şiddetlisi içindeydi, dolayısıyla onun imtihanı daha çetindi. Üçüncüsü: Ebû Bekir radıyallâhu anh, insanlar arasında onları Muhammed'in aleyhisselâm dinine teşvik eden ve onları bu dine davet eden biri olarak meşhurdu. İnsanlar onun sahabenin büyüklerinden radıyallâhu anhüm bir topluluğu bu dine davet ettiğini ve onların da ancak onun daveti sebebiyle bu dini kabul ettiklerini bizzat görmüşlerdi. O, gücü yettiğince kâfirlerle mücadele eder; canıyla ve malıyla Resûl'ü sallallâhu aleyhi ve sellem müdafaa ederdi. Ali b. Ebî Tâlib'e radıyallâhu anh gelince, o o vakitte küçük yaştaydı; ondan ne delil ve hüccetle bir davet ne de kılıç ve mızrakla bir cihad zuhur etmişti. Çünkü onun kâfirlerle savaşması ancak Medine'ye intikal ettikten uzun bir müddet sonra ortaya çıkmıştır. Hicret esnasında ise ondan bu hallerden hiçbir şey zuhur etmemişti. Durum böyle olunca kâfirlerin Ebû Bekir'e olan öfkesi şüphesiz Ali'ye olan öfkelerinden daha şiddetliydi. İşte bu sebepten dolayı, o yatakta yatanın Ali olduğunu anladıklarında ona kesinlikle ilişmediler, vurmak veya eziyet etmek kastıyla ona yönelmediler. Böylece bildik ki Ebû Bekir'in Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem hizmetindeyken kendi canı üzerindeki korkusu, Ali'nin -Allah onun yüzünü ak etsin- korkusundan daha şiddetliydi; dolayısıyla o derece daha faziletli ve daha mükemmel idi. Bu konuda muhtasar olarak söyleyeceğimiz budur.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْها فَاعْلَمْ أَنَّ تَقْدِيرَ الْآيَةِ أَنْ يُقَالَ: إِلَّا تَنْصُرُوهُ فَلَا بُدَّ لَهُ ذَلِكَ بِدَلِيلِ صُورَتَيْنِ.
Allah Teâlâ'nın: { وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْها } “ve onu görmediğiniz ordularla destekledi” kavline gelince; bil ki ayetin takdiri şöyle demektir: Siz ona yardım etmezseniz de iki tablonun delaletiyle bu [yardım] onun için mutlaka gerçekleşir.
الصُّورَةُ الْأُولَى: أَنَّهُ قَدْ نَصَرَهُ فِي وَاقِعَةِ الْهِجْرَةِ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا ثانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُما فِي الْغارِ إِذْ يَقُولُ لِصاحِبِهِ لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ.
Birinci tablo: { إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا ثانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُما فِي الْغارِ إِذْ يَقُولُ لِصاحِبِهِ لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ } “Hani kâfirler onu, ikinin ikincisi olarak çıkardıklarında, ikisi mağarada iken, arkadaşına: ‘Üzülme, çünkü Allah bizimle beraberdir’ derken, Allah onun üzerine sekinetini indirmişti” buyurulduğu üzere hicret hadisesinde ona yardım etmiştir.
وَالصُّورَةُ الثَّانِيَةُ: وَاقِعَةُ بَدْرٍ، وَهِيَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْها لِأَنَّهُ تَعَالَى أَنْزَلَ الْمَلَائِكَةَ يَوْمَ بَدْرٍ، وَأَيَّدَ رَسُولَهُ ﷺ بِهِمْ، فَقَوْلُهُ: وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْها مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ: فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا.
İkinci tablo ise Bedir hadisesidir ki { وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْها } “ve onu görmediğiniz ordularla destekledi” kavlinden maksat odur. Zira Allah Teâlâ Bedir günü melekleri indirmiş ve onlarla Resûlü'nü sallallâhu aleyhi ve sellem teyit etmiştir. Dolayısıyla O'nun: { وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْها } “ve onu görmediğiniz ordularla destekledi” kavli, { فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “şüphesiz kâfirler onu çıkardıklarında Allah ona yardım etmişti” kavline matuftur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلى وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيا وَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ يَوْمَ بَدْرٍ كَلِمَةَ الشِّرْكِ سَافِلَةً دَنِيئَةً حَقِيرَةً، وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيَا، وَهِيَ قَوْلُهُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَالِاخْتِيَارُ فِي قَوْلِهِ: وَكَلِمَةُ اللَّهِ الرَّفْعُ، وَهِيَ قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ، قَالَ الْفَرَّاءُ، وَيَجُوزُ كَلِمَةُ اللَّهِ بِالنَّصْبِ، ولا
Sonra Allah Teâlâ: { وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلى وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيا } “Kâfirlerin sözünü alçalttıkça alçalttı. Allah'ın kelimesi ise en yüce olandır” buyurmuştur. Manası şudur: Allah Teâlâ Bedir günü şirk kelimesini alçak, değersiz ve hakir kılmış; en yüce olan ise Allah'ın kelimesi, yani «Lâ ilâhe illallâh» sözü olmuştur. Vâhidî şöyle demiştir: { وَكَلِمَةُ اللَّهِ } kavlinde tercih edilen irap merfu (ötreli) olmasıdır ve bu, istinaf (yeni cümle) üzere cumhurun kıraatidir. Ferrâ ise şöyle demiştir: { كَلِمَةُ اللَّهِ } ibaresinin mensub (üstünlü) okunması da caizdir, fakat
أُحِبُّ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ لِأَنَّهُ لَوْ نَصَبَهَا لَكَانَ الْأَجْوَدَ أَنْ يُقَالَ: وَكَلِمَةَ اللَّهِ الْعُلْيَا، أَلَا ترى أنك تقول أعتق أبوك غلامك، وَلَا تَقُولُ أَعْتَقَ غُلَامَهُ أَبُوكَ.
bu kıraati sevmiyorum; zira şayet mensub okunsaydı { وَكَلِمَةَ اللَّهِ الْعُلْيَا } denilmesi daha güzel olurdu. Görmez misin ki sen: «Baban köleni azat etti» dersin de «Kölesini baban azat etti» demezsin.
ثُمَّ قَالَ: وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ أَيْ قَاهِرٌ غَالِبٌ لَا يفعل إلا الصواب.
Sonra: { وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Allah Azîz'dir, Hakîm'dir” buyurmuştur; yani mutlak galiptir, üstündür ve sadece doğru olanı yapar.
[سورة التوبة (٩) : آية ٤١]
[Tevbe Suresi (9): Ayet 41]
انْفِرُوا خِفافاً وَثِقالاً وَجاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٤١)
{ انْفِرُوا خِفافاً وَثِقالاً وَجاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٤١) } “Gerek hafif gerek ağır olarak sefere çıkın; mallarınızla ve canlarınızla Allah yolunda cihad edin. Eğer bilirseniz bu sizin için daha hayırlıdır.” (41)
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا تَوَعَّدَ مَنْ لَا يَنْفِرُ مَعَ الرَّسُولِ، وَضَرَبَ لَهُ مِنَ الْأَمْثَالِ مَا وَصَفْنَا، أَتْبَعَهُ بِهَذَا الْأَمْرِ الْجَزْمِ. فَقَالَ: انْفِرُوا خِفافاً وَثِقالًا وَالْمُرَادُ انْفِرُوا سَوَاءٌ كُنْتُمْ عَلَى الصِّفَةِ الَّتِي يَخِفُّ عَلَيْكُمُ الْجِهَادُ أَوْ عَلَى الصِّفَةِ الَّتِي يَثْقُلُ، وَهَذَا الْوَصْفُ يَدْخُلُ تَحْتَهُ أَقْسَامٌ كَثِيرَةٌ وَالْمُفَسِّرُونَ ذَكَرُوهَا. فَالْأَوَّلُ: خِفافاً فِي النُّفُورِ لِنَشَاطِكُمْ لَهُ وَثِقالًا عَنْهُ ولمشقته عَلَيْكُمْ. الثَّانِي: خِفافاً لِقِلَّةِ عِيَالِكُمْ وَثِقالًا/ لِكَثْرَتِهَا. الثَّالِثُ:
Bil ki Allah Teâlâ Resûl ile birlikte sefere çıkmayan kimseleri tehdit edip onlar için anlattığımız misalleri verdikten sonra, bunun peşinden şu kesin emri getirerek: { انْفِرُوا خِفافاً وَثِقالًا } “Gerek hafif gerek ağır olarak sefere çıkın” buyurmuştur. Maksat şudur: İster cihadın size hafif geldiği bir vasıfta olun, isterse ağır geldiği bir vasıfta olun sefere çıkın. Bu vasfın altına pek çok kısım girer ve müfessirler bunları zikretmişlerdir. Birincisi: İstekli olduğunuz için sefere çıkması hafif, isteksizliğiniz ve size meşakkatli gelmesi sebebiyle ağır olarak. İkincisi: Çoluk çocuğunuzun azlığı sebebiyle hafif, çokluğu sebebiyle ağır olarak. Üçüncüsü:
خِفافاً مِنَ السِّلَاحِ وَثِقالًا مِنْهُ. الرَّابِعُ: رُكْبَانًا وَمُشَاةً. الْخَامِسُ: شُبَّانًا وَشُيُوخًا. السَّادِسُ: مَهَازِيلَ وَسِمَانًا. السَّابِعُ: صِحَاحًا وَمِرَاضًا وَالصَّحِيحُ مَا ذَكَرْنَا إِذِ الْكُلُّ دَاخِلٌ فِيهِ لِأَنَّ الْوَصْفَ الْمَذْكُورَ وَصْفٌ كُلِّيٌّ، يَدْخُلُ فِيهِ كُلُّ هَذِهِ الْجُزْئِيَّاتِ.
Silahı az (hafif) ve silahı çok (ağır) olarak. Dördüncüsü: Süvari ve yaya olarak. Beşincisi: Gençler ve yaşlılar olarak. Altıncısı: Zayıflar ve şişmanlar olarak. Yedincisi: Sağlıklılar ve hastalar olarak. Doğru olan bizim zikrettiğimizdir; zira hepsi bunun içine dahildir. Çünkü zikredilen vasıf külli bir vasıftır ve bütün bu cüzler onun kapsamına girer.
فَإِنْ قِيلَ: أَتَقُولُونَ إِنَّ هَذَا الْأَمْرَ يَتَنَاوَلُ جَمِيعَ النَّاسِ حَتَّى الْمَرْضَى وَالْعَاجِزِينَ؟
Şayet: «Siz bu emrin hastalar ve acizler dahil bütün insanları kapsadığını mı söylüyorsunuz?» denilirse,
قُلْنَا: ظَاهِرُهُ يَقْتَضِي ذَلِكَ
Biz deriz ki: Lafzın zahiri bunu gerektirmektedir.
عَنِ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ أَنَّهُ قَالَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ: أَعَلَيَّ أَنْ أَنْفِرَ، قَالَ: «مَا أَنْتَ إِلَّا خَفِيفٌ أَوْ ثَقِيلٌ» فَرَجَعَ إِلَى أَهْلِهِ وَلَبِسَ سِلَاحَهُ وَوَقَفَ بَيْنَ يَدَيْهِ، فَنَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ [الفتح: ١٧ النُّورِ: ٦١]
İbn Ümmü Mektûm'dan rivayet edildiğine göre o, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem: «Benim sefere çıkmam gerekir mi?» demiş, o da: «Sen ya hafifsin ya da ağırsın» buyurmuştur. Bunun üzerine ailesine dönüp silahını kuşanmış ve Peygamber'in huzurunda durmuştur. Ardından Allah Teâlâ'nın: { لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ } “Köre bir sorumluluk yoktur” [Fetih 48/17; Nûr 24/61] kavli nazil olmuştur.
وَقَالَ مُجَاهِدٌ: إِنَّ أَبَا أَيُّوبَ شَهِدَ بَدْرًا مَعَ الرَّسُولِ ﷺ، وَلَمْ يَتَخَلَّفْ عَنْ غَزَوَاتِ الْمُسْلِمِينَ، وَيَقُولُ: قَالَ اللَّهُ: انْفِرُوا خِفافاً وَثِقالًا فَلَا أَجِدُنِي إِلَّا خَفِيفًا أَوْ ثَقِيلًا. وَعَنْ صَفْوَانَ بْنِ عَمْرٍو قَالَ:
Mücâhid şöyle demiştir: «Ebû Eyyûb, Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Bedir'e katılmış ve Müslümanların hiçbir gazvesinden geri kalmamıştır. O şöyle derdi: Allah: { انْفِرُوا خِفافاً وَثِقالًا } “Gerek hafif gerek ağır olarak sefere çıkın” buyurmuştur; ben de kendimi ya hafif ya da ağır bulmaktayım.» Safvân b. Amr'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir:
كُنْتُ وَالِيًا عَلَى حِمْصَ، فَلَقِيتُ شَيْخًا قَدْ سَقَطَ حَاجِبَاهُ، مِنْ أَهْلِ دِمَشْقَ عَلَى رَاحِلَتِهِ يُرِيدُ الْغَزْوَ، قُلْتُ يَا عَمِّ أَنْتَ مَعْذُورٌ عِنْدَ اللَّهِ، فَرَفَعَ حَاجِبَيْهِ وَقَالَ: يَا ابْنَ أَخِي اسْتَنْفَرَنَا اللَّهُ خِفَافًا وَثِقَالًا، أَلَا إِنَّ مَنْ أَحَبَّهُ ابْتَلَاهُ. وَعَنِ الزُّهْرِيِّ: خَرَجَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ إِلَى الْغَزْوِ وَقَدْ ذَهَبَتْ إِحْدَى عَيْنَيْهِ فَقِيلَ لَهُ إِنَّكَ عَلِيلٌ صَاحِبُ ضَرَرٍ، فَقَالَ:
«Hımıs valisiydim. Şam ehlinden, kaşları [gözlerinin üzerine] düşmüş yaşlı bir adamla biniti üzerinde gazaya gitmek isterken karşılaştım. “Ey amca, sen Allah katında mazeret sahibisin” dedim. Bunun üzerine kaşlarını kaldırıp dedi ki: “Ey kardeşimin oğlu! Allah bizi hafif ve ağır olarak sefere çağırdı. Biliniz ki Allah kimi severse onu imtihan eder.”» Zührî'den rivayet edildiğine göre: Saîd b. el-Müseyyeb bir gözü kör olduğu halde gazaya çıktı. Kendisine: «Sen hastasın, özür sahibisin» denilince şöyle dedi:
اسْتَنْفَرَ اللَّهُ الْخَفِيفَ وَالثَّقِيلَ، فَإِنْ عَجَزْتُ عَنِ الْجِهَادِ كَثَّرْتُ السَّوَادَ وَحَفِظْتُ الْمَتَاعَ. وَقِيلَ لِلْمِقْدَادِ بْنِ الْأَسْوَدِ وَهُوَ يُرِيدُ الْغَزْوَ: أَنْتَ مَعْذُورٌ، فَقَالَ: أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْنَا فِي سُورَةِ بَرَاءَةَ انْفِرُوا خِفافاً وَثِقالًا.
«Allah hafifi de ağırı da sefere çağırdı; şayet cihad etmekten aciz kalırsam karartıyı (sayıyı) çoğaltır, eşyaları muhafaza ederim.» Gazaya gitmek isteyen Mikdâd b. el-Esved'e: «Sen mazeret sahibisin» denilince, o: «Allah bize Berâe (Tevbe) Suresi'nde: { انْفِرُوا خِفافاً وَثِقالًا } “Gerek hafif gerek ağır olarak sefere çıkın” ayetini indirdi» demiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْقَائِلِينَ بِهَذَا الْقَوْلِ الَّذِي قَرَّرْنَاهُ يَقُولُونَ: هَذِهِ الْآيَةُ صَارَتْ مَنْسُوخَةً بِقَوْلِهِ تَعَالَى: لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ [الفتح: ١٧ النور: ٦١] وَقَالَ عَطَاءٌ الْخُرَاسَانِيُّ: مَنْسُوخَةٌ بِقَوْلِهِ: وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً [التَّوْبَةِ: ١٢٢] .
Bil ki açıkladığımız bu görüşü benimseyenler şöyle demektedir: Bu ayet Allah Teâlâ'nın: { لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ } “Köre bir sorumluluk yoktur” [Fetih 48/17; Nûr 24/61] kavliyle neshedilmiştir. Atâ el-Horasânî ise şöyle demiştir: O'nun: { وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً } “Müminlerin hepsinin birden sefere çıkmaları doğru olmaz” [Tevbe 9/122] kavliyle neshedilmiştir.
وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ، وَاتَّفَقُوا عَلَى أَنَّهُ ﵊ خَلَّفَ النِّسَاءَ وَخَلَّفَ مِنَ الرِّجَالِ أَقْوَامًا، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذَا الْوُجُوبَ لَيْسَ عَلَى الْأَعْيَانِ، لَكِنَّهُ مِنْ فُرُوضِ الْكِفَايَاتِ، فَمَنْ أَمَرَهُ الرَّسُولُ بِأَنْ يَخْرُجَ، لَزِمَهُ ذَلِكَ خِفَافًا وَثِقَالًا، وَمَنْ أَمَرَهُ بِأَنْ يَبْقَى هُنَاكَ، لَزِمَهُ أَنْ يَبْقَى وَيَتْرُكَ النَّفْرَ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ: فَلَا حَاجَةَ إِلَى الْتِزَامِ النَّسْخِ.
Bir kimsenin şöyle demesi mümkündür: Bu ayetin Tebük Gazvesi'nde indiği hususunda ittifak etmişlerdir. Resûl'ün aleyhisselâm kadınları ve erkeklerden de birtakım kimseleri geride bıraktığı hususunda da ittifak etmişlerdir. Bu da göstermektedir ki bu vücub (farziyet) aynî değil, bilakis farz-ı kifâyelerdendir. Resûl kime çıkmasını emretmişse, gerek hafif gerek ağır olsun onun çıkması vacip olmuştur; kime de orada kalmasını emretmişse onun da kalması ve sefere çıkmayı terk etmesi gerekmiştir. Bu takdire göre nesh olduğunu kabul etmeye ihtiyaç kalmaz.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَجاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وفيه قولان:
Sonra Allah Teâlâ: { وَجاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “ve mallarınızla ve canlarınızla Allah yolunda cihad edin” buyurmuştur. Bunda iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْجِهَادَ إِنَّمَا يَجِبُ عَلَى مَنْ لَهُ الْمَالُ وَالنَّفْسُ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ مَنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ نَفْسٌ سَلِيمَةٌ صَالِحَةٌ لِلْجِهَادِ، وَلَا مَالٌ يَتَقَوَّى بِهِ عَلَى تَحْصِيلِ آلَاتِ الْجِهَادِ لَا يَجِبُ عَلَيْهِ الْجِهَادُ.
Birinci görüş: Bu, cihadın ancak hem mala hem de cana sahip olan kimseye vacip olduğuna delalet eder. Dolayısıyla cihada elverişli sağlam bir bedeni olmayan ve cihad aletlerini temin etmeye yarayacak bir malı bulunmayan kimseye cihadın vacip olmadığına delalet etmiştir.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْجِهَادَ يَجِبُ بِالنَّفْسِ إِذَا انْفَرَدَ وَقَوِيَ عَلَيْهِ، وَبِالْمَالِ إِذَا ضَعُفَ عَنِ الْجِهَادِ بِنَفْسِهِ، فَيَلْزَمُ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ أَنَّ مَنْ عَجَزَ أَنْ يُنِيبَ عَنْهُ نَفَرًا بِنَفَقَةٍ مِنْ عِنْدِهِ فَيَكُونُ مُجَاهِدًا/ بِمَالِهِ لَمَّا تَعَذَّرَ عَلَيْهِ بِنَفْسِهِ، وَقَدْ ذَهَبَ إِلَى هَذَا الْقَوْلِ كَثِيرٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ.
İkinci görüş: Cihad, [mal olmasa bile] tek başına kalındığında ve buna güç yetirildiğinde can ile; bizzat cihad etmekten aciz kalındığında ise mal ile vacip olur. Bu görüşe göre, bizzat çıkmaktan aciz olan kimsenin kendi kesesinden bir harcamayla yerine bir adamı göndermesi vacip olur; böylece bizzat yapamadığında malıyla cihad etmiş olur. Âlimlerin çoğu da bu görüşe meyletmiştir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ.
Sonra Allah Teâlâ: { ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Eğer bilirseniz bu sizin için daha hayırlıdır” buyurmuştur.