Binûn

Tevbe Suresi — 8. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ يَصِحُّ أَنْ يُقَالَ: الْجِهَادُ خَيْرٌ مِنَ الْقُعُودِ عَنْهُ، وَلَا خَيْرَ فِي الْقُعُودِ عَنْهُ.

Eğer: “Cihada katılmamakta hiçbir hayır yokken, cihadın savaşa katılmamaktan daha hayırlı olduğu nasıl söylenebilir?” denilirse,

قُلْنَا: الْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ:

Biz deriz ki: Bunun cevabı iki vecihledir:

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّ لَفْظَ خَيْرٌ يُسْتَعْمَلُ فِي مَعْنَيَيْنِ: أَحَدُهُمَا: بِمَعْنَى هَذَا خَيْرٌ مِنْ ذَاكَ. وَالثَّانِي: بِمَعْنَى أَنَّهُ فِي نَفْسِهِ خَيْرٌ كَقَوْلِهِ: إِنِّي لِما أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ [الْقَصَصِ: ٢٤] وَقَوْلِهِ: وَإِنَّهُ لِحُبِّ الْخَيْرِ لَشَدِيدٌ [الْعَادِيَاتِ: ٨] وَيُقَالُ: الثَّرِيدُ خَيْرٌ مِنَ اللَّهِ، أَيْ هُوَ خَيْرٌ فِي نَفْسِهِ، وَقَدْ حَصَلَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، فَقَوْلُهُ: ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ الْمُرَادُ هَذَا الثَّانِي، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ يَسْقُطُ السُّؤَالُ.

Birinci vecih: Hayır (خَيْرٌ) lafzı iki anlamda kullanılır: Birincisi: “Bu, şundan daha hayırlıdır” anlamında [ism-i tafdil]. İkincisi: O'nun: { إِنِّي لِما أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ } “Rabbim! Doğrusu bana indireceğin her hayra muhtacım” [Kasas 28/24] ve O'nun: { وَإِنَّهُ لِحُبِّ الْخَيْرِ لَشَدِيدٌ } “Gerçekten o, mal sevgisine de pek düşkündür” [Âdiyât 100/8] kavillerinde olduğu gibi bizzat kendisinde hayır bulunması anlamında. Nitekim “Tirit Allah'tan bir hayırdır” denilir ki bu, “O bizzat hayırdır ve Allah Teâlâ'dan hâsıl olmuştur” demektir. İşte O'nun: { ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ } “Bu sizin için daha hayırlıdır” kavlinde kastedilen bu ikinci anlamdır. Bu vecihle soru düşer.

الْوَجْهُ الثَّانِي: سَلَّمْنَا أَنَّ الْمُرَادَ كَوْنُهُ خَيْرًا مِنْ غَيْرِهِ، إِلَّا أَنَّ التَّقْدِيرَ: أَنَّ مَا يُسْتَفَادُ بِالْجِهَادِ مِنْ نَعِيمِ الْآخِرَةِ خَيْرٌ مِمَّا يَسْتَفِيدُهُ الْقَاعِدُ عَنْهُ مِنَ الرَّاحَةِ وَالدَّعَةِ وَالتَّنَعُّمِ بِهِمَا، وَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى: إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ لِأَنَّ مَا يَحْصُلُ مِنَ الْخَيْرَاتِ فِي الْآخِرَةِ عَلَى الْجِهَادِ لَا يُدْرَكُ إِلَّا بِالتَّأَمُّلِ، وَلَا يَعْرِفُهُ إِلَّا الْمُؤْمِنُ الَّذِي عَرَفَ بِالدَّلِيلِ أَنَّ الْقَوْلَ بِالْقِيَامَةِ حَقٌّ، وَأَنَّ الْقَوْلَ بِالثَّوَابِ وَالْعِقَابِ حق وصدق.

İkinci vecih: Kastedilenin başkasından daha hayırlı olması olduğunu kabul etsek bile takdir şöyledir: Cihad ile elde edilen âhiret nimeti, cihada katılmayanın elde ettiği rahatlık, huzur ve bu ikisiyle nimetlenmekten daha hayırlıdır. Bundan dolayı Allah Teâlâ: { إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Eğer bilirseniz” buyurmuştur. Çünkü cihad karşılığında âhirette elde edilecek hayırlar ancak düşünmekle kavranır ve bunu ancak kıyamet haberinin hak olduğunu, sevap ve ceza haberinin hak ve doğru olduğunu deliliyle bilen mümin kimse bilir.

[سورة التوبة (٩) : آية ٤٢]

[Tevbe Suresi (9), Âyet 42]

لَوْ كانَ عَرَضاً قَرِيباً وَسَفَراً قاصِداً لاتَّبَعُوكَ وَلكِنْ بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشُّقَّةُ وَسَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَوِ اسْتَطَعْنا لَخَرَجْنا مَعَكُمْ يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ (٤٢)

{ لَوْ كانَ عَرَضاً قَرِيباً وَسَفَراً قاصِداً لاتَّبَعُوكَ وَلكِنْ بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشُّقَّةُ وَسَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَوِ اسْتَطَعْنا لَخَرَجْنا مَعَكُمْ يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ } “Eğer yakın bir dünya menfaati ve orta yollu bir sefer olsaydı mutlaka senin peşinden gelirlerdi. Fakat meşakkatli mesafe onlara uzak geldi. Bununla beraber: “Eğer gücümüz yetseydi mutlaka sizinle beraber çıkardık” diye Allah'a yemin edecekler. Kendilerini helake sürüklüyorlar. Allah onların kesinlikle yalancı olduklarını bilmektedir.” (42)

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَالَغَ فِي تَرْغِيبِهِمْ فِي الْجِهَادِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وكان قد ذكر قوله: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَا لَكُمْ إِذا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ [التَّوْبَةِ: ٣٨] عَادَ إِلَى تَقْرِيرِ كَوْنِهِمْ مُتَثَاقِلِينَ، وَبَيَّنَ أَنَّ أَقْوَامًا، مَعَ كُلِّ مَا تَقَدَّمَ مِنَ الْوَعِيدِ وَالْحَثِّ عَلَى الْجِهَادِ، تَخَلَّفُوا فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ، وَبَيَّنَ أَنَّهُ لَوْ كانَ عَرَضاً قَرِيباً وَسَفَراً قاصِداً لَاتَّبَعُوكَ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bil ki Allah Teâlâ, onları Allah yolunda cihada kuvvetle teşvik edip daha önce: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَا لَكُمْ إِذا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ } “Ey iman edenler! Size ne oldu ki, “Allah yolunda sefere çıkın” denilince yere çakılıp kaldınız?” [Tevbe 9/38] kavlini zikrettikten sonra, onların ağırdan aldıklarını tespite geri dönmüş ve birtakım toplulukların, cihada dair bunca tehdit ve teşviklere rağmen Tebük Gazvesi'nde geri kaldıklarını açıklamıştır. Ayrıca: { لَوْ كانَ عَرَضاً قَرِيباً وَسَفَراً قاصِداً لَاتَّبَعُوكَ } “Eğer yakın bir dünya menfaati ve orta yollu bir sefer olsaydı mutlaka senin peşinden gelirlerdi” buyurarak [durumu] beyan etmiştir. Bu ayette birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْعَرَضُ مَا عَرَضَ لَكَ مِنْ مَنَافِعِ الدُّنْيَا، يُقَالُ: الدُّنْيَا عَرَضٌ حَاضِرٌ يَأْكُلُ مِنْهُ الْبَرُّ وَالْفَاجِرُ.

Birinci Mesele: Araz (الْعَرَضُ), sana arız olan dünya menfaatleridir. Nitekim “Dünya, iyinin de kötünün de kendisinden yediği hazır bir arazdır (geçici metadır)” denilir.

قَالَ الزَّجَّاجُ: فِيهِ مَحْذُوفٌ وَالتَّقْدِيرُ: لَوْ كَانَ الْمَدْعُوُّ إِلَيْهِ سَفَرًا قَاصِدًا، فَحُذِفَ/ اسْمُ (كَانَ) لِدَلَالَةِ مَا تَقَدَّمَ عليه. وقوله: سَفَراً قاصِداً قَالَ الزَّجَّاجُ: أَيْ سَهْلًا قَرِيبًا. وَإِنَّمَا قِيلَ لِمِثْلِ هَذَا قَاصِدًا، لِأَنَّ الْمُتَوَسِّطَ، بَيْنَ الْإِفْرَاطِ، وَالتَّفْرِيطِ، يُقَالُ لَهُ: مُقْتَصِدٌ. قَالَ تَعَالَى: فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ [فَاطِرٍ: ٣٢] وَتَحْقِيقُهُ أَنَّ الْمُتَوَسِّطَ بَيْنَ الْكَثْرَةِ وَالْقِلَّةِ يَقْصِدُهُ كُلُّ أَحَدٍ، فَسُمِّيَ قَاصِدًا، وَتَفْسِيرُ الْقَاصِدِ: ذُو قَصْدٍ، كَقَوْلِهِمْ لَابِنٌ وَتَامِرٌ وَرَابِحٌ. قَوْلُهُ: وَلكِنْ بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشُّقَّةُ قَالَ اللَّيْثُ: الشُّقَّةُ بُعْدُ مَسِيرِهِ إِلَى أَرْضٍ بَعِيدَةٍ يُقَالُ: شُقَّةٌ شَاقَّةٌ، وَالْمَعْنَى: بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشَّاقَّةُ الْبَعِيدَةُ، وَالسَّبَبُ فِي هَذَا الِاسْمِ أَنَّهُ شَقَّ عَلَى الْإِنْسَانِ سُلُوكُهَا. وَنَقَلَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» عَنْ عِيسَى بْنِ عُمَرَ: أَنَّهُ قَرَأَ بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشُّقَّةُ

Zeccâc şöyle demiştir: Ayette bir hazif (gizli öge) vardır; takdiri ise şöyledir: “Eğer davet edilen şey orta yollu bir sefer olsaydı...” Daha önceki söz buna delalet ettiği için (كان) fiilinin ismi hazfedilmiştir. O'nun: { سَفَراً قاصِداً } kavli hakkında Zeccâc: “Yani kolay ve yakın bir sefer” demiştir. Böylesi bir sefere kasıd (قاصد) denilmesinin sebebi şudur: Çünkü aşırılık (ifrat) ile gevşeklik (tefrit) arasında orta yolu tutana muktesıd (مُقْتَصِد) denilir. Nitekim Allah Teâlâ: { فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ } “Onlardan kimi nefsine zulmedendir, kimi de orta yolu tutandır” [Fâtır 35/32] buyurmuştur. Bunun tahkiki şudur: Çokluk ile azlık arasındaki orta yolu herkes kasteder (arzu eder), bu sebeple orta yollu olana kâsıd (قاصد) denilmiştir. Kâsıdın tefsiri: “Kasıt sahibi” demektir; nitekim süt sahibi için lâbin (لَابِن), hurma sahibi için tâmir (تَامِر) ve kâr sahibi için râbih (رَابِح) denmesi gibidir. O'nun: { وَلكِنْ بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشُّقَّةُ } “Fakat meşakkatli mesafe onlara uzak geldi” kavli hakkında Leys şöyle demiştir: Şukka (الشُّقَّةُ), uzak bir diyara yapılan yolculuğun uzaklığıdır. “Zorlu bir mesafe” (شُقَّةٌ شَاقَّةٌ) denilir. Anlamı ise: “Meşakkatli ve uzak mesafe onlara uzak geldi” demektir. Bu ismin verilmesinin sebebi, o mesafeyi katetmenin insana meşakkatli (şâkk) gelmesidir. Keşşâf sahibi, Îsâ b. Ömer'den nakletmiştir ki o, { بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشُّقَّةُ } kavlini

بِكَسْرِ الْعَيْنِ وَالشِّينِ.

Ayn (ع) ve şın (ش) harflerini kesre ile [Bi'idet aleyhimu'ş-şikkatü şeklinde] okumuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ نَزَلَتْ فِي الْمُنَافِقِينَ الَّذِينَ تَخَلَّفُوا عَنْ غَزْوَةِ تَبُوكَ، وَمَعْنَى الْكَلَامِ أَنَّهُ لَوْ كَانَتِ الْمَنَافِعُ قَرِيبَةً وَالسَّفَرُ قَرِيبًا لَاتَّبَعُوكَ طَمَعًا مِنْهُمْ فِي الْفَوْزِ بِتِلْكَ الْمَنَافِعِ، وَلَكِنْ طَالَ السَّفَرُ فَكَانُوا كَالْآيِسِينَ مِنَ الْفَوْزِ بِالْغَنِيمَةِ، بِسَبَبِ أَنَّهُمْ كَانُوا يَسْتَعْظِمُونَ غَزْوَ الرُّومِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ تَخَلَّفُوا. ثُمَّ أَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى أنه إذا رجع من الجهاد يجدهم يحلفون باللَّه لو استطعنا لخرجنا معكم إما عند ما يُعَاتِبُهُمْ بِسَبَبِ التَّخَلُّفِ، وَإِمَّا ابْتِدَاءً عَلَى طَرِيقَةِ إِقَامَةِ الْعُذْرِ فِي التَّخَلُّفِ، ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُمْ يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ بِسَبَبِ ذَلِكَ الْكَذِبِ وَالنِّفَاقِ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْأَيْمَانَ الْكَاذِبَةَ تُوجِبُ الْهَلَاكَ، وَلِهَذَا

İkinci Mesele: Bu ayet, Tebük Gazvesi'nden geri kalan münafıklar hakkında inmiştir. Sözün anlamı şudur: Eğer menfaatler yakın ve sefer de kısa/kolay olsaydı, o menfaatleri elde etme hırsıyla sana uyarlardı. Fakat yolculuk uzadı, bu sebeple de Bizans'la savaşmayı gözlerinde büyüttükleri için ganimeti elde etmekten ümitlerini kesmiş gibi oldular ve bu yüzden geri kaldılar. Sonra Allah Teâlâ, [Peygamber] cihaddan döndüğünde onları, ya geri kaldıkları için onları azarladığında ya da geri kalışlarına doğrudan mazeret beyan etme kabilinden olmak üzere: “Eğer gücümüz yetseydi mutlaka sizinle beraber çıkardık” diye Allah'a yemin ederken bulacağını haber vermiştir. Sonra Allah Teâlâ onların bu yalan ve nifak sebebiyle kendilerini helake sürüklediklerini açıklamıştır. Bu da yalan yeminlerin helake sebep olduğuna delalet eder. Bundan dolayıdır ki

قَالَ ﵊: «الْيَمِينُ الْغَمُوسُ تَدَعُ الدِّيَارَ بَلَاقِعَ» .

O aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Yemin-i gamûs (bilerek yapılan yalan yemin), yurtları ıssız bırakır.»

ثُمَّ قَالَ: وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ فِي قَوْلِهِمْ مَا كُنَّا نَسْتَطِيعُ الْخُرُوجَ، فَإِنَّهُمْ كَانُوا مُسْتَطِيعِينَ الْخُرُوجَ.

Sonra: { وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ } “Allah onların kesinlikle yalancı olduklarını bilmektedir” buyurmuştur; yani “Çıkmaya gücümüz yetmiyordu” şeklindeki sözlerinde [yalancıdırlar], zira onların çıkmaya güçleri yetiyordu.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ: انْفِرُوا خِفافاً وَثِقالًا إِنَّمَا يَتَنَاوَلُ مَنْ كَانَ قَادِرًا مُتَمَكِّنًا، إِذْ عَدَمُ الِاسْتِطَاعَةِ عُذْرٌ فِي التَّخَلُّفِ.

Üçüncü Mesele: Bu ayet, O'nun: { انْفِرُوا خِفافاً وَثِقالًا } “Gerek hafif gerek ağır olarak sefere çıkın” kavlinin sadece güç yetiren ve imkânı olan kimseleri kapsadığına delalet etmiştir; çünkü güç yetirememek (istitaatsizlik), savaşa katılmamak için bir mazerettir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اسْتَدَلَّ أَبُو عَلِيٍّ الْجُبَّائِيُّ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى بُطْلَانِ أَنَّ الِاسْتِطَاعَةَ مَعَ الْفِعْلِ، فَقَالَ: لَوْ كَانَتْ الِاسْتِطَاعَةُ مَعَ الْفِعْلِ لَكَانَ مَنْ يَخْرُجُ إِلَى الْقِتَالِ لَمْ يَكُنْ مُسْتَطِيعًا إِلَى الْقِتَالِ، وَلَوْ كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لَكَانُوا صَادِقِينَ فِي قَوْلِهِمْ: مَا كُنَّا نَسْتَطِيعُ ذَلِكَ، وَلَمَّا كَذَّبَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذَا الْقَوْلِ، عَلِمْنَا أَنَّ الِاسْتِطَاعَةَ قَبْلَ الْفِعْلِ.

Dördüncü Mesele: Ebû Ali el-Cübbâî, bu ayetle “istitaat fiille beraberdir” görüşünün batıl olduğuna istidlal ederek şöyle demiştir: “Eğer istitaat fiille beraber olsaydı, savaşa çıkmayan kimse savaşa güç yetiremeyen biri olurdu. Eğer durum böyle olsaydı, onların: “Buna gücümüz yetmiyordu” şeklindeki sözlerinde doğru sözlü olmaları gerekirdi. Allah Teâlâ bu sözlerinde onları yalanladığına göre bildik ki istitaat fiilden öncedir.”

وَاسْتَدَلَّ الْكَعْبِيُّ بِهَذَا الْوَجْهِ أَيْضًا لَهُ، وَسَأَلَ نَفْسَهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِهِ: مَا كَانَ لَهُمْ زَادٌ وَلَا رَاحِلَةٌ، وَمَا أَرَادُوا بِهِ نَفْسَ الْقُدْرَةِ.

Kâ‘bî de kendi görüşü lehine bu vecihle istidlal etmiş ve kendi kendine: “Bununla kastedilenin, onların azık ve bineklerinin bulunmaması olması ve bizzat kudreti kastetmemiş olmaları caiz değil midir?” sorusunu yöneltmiştir.

وَأَجَابَ: إِنْ كَانَ مَنْ لَا رَاحِلَةَ لَهُ يُعْذَرُ فِي تَرْكِ الْخُرُوجِ، فَمَنْ لَا اسْتِطَاعَةَ لَهُ أَوْلَى بِالْعُذْرِ. وَأَيْضًا الظَّاهِرُ مِنَ الِاسْتِطَاعَةِ قُوَّةُ الْبَدَنِ دُونَ وُجُودِ الْمَالِ، وَإِذَا أُرِيدَ بِهِ الْمَالُ، فَإِنَّمَا يُرَادُ لِأَنَّهُ يُعِينُ عَلَى مَا يَفْعَلُهُ الْإِنْسَانُ بِقُوَّةِ الْبَدَنِ، فَلَا مَعْنَى لِتَرْكِ الْحَقِيقَةِ مِنْ غَيْرِ ضَرُورَةٍ.

Ve şöyle cevap vermiştir: “Şayet bineği olmayan kimse savaşa çıkmamakta mazur sayılıyorsa, gücü yetmeyen kimse mazeret sahibi olmaya daha layıktır. Ayrıca istitaat lafzından zahiren anlaşılan, malın varlığı değil bedenî kuvvettir. Bununla mal kastedildiğinde ise ancak insanın beden gücüyle yapacağı şeye yardımcı olduğu için kastedilir. Dolayısıyla bir zaruret olmaksızın hakiki anlamı terk etmenin bir manası yoktur.”

وَأَجَابَ أَصْحَابُنَا: بِأَنَّ الْمُعْتَزِلَةَ سَلَّمُوا أَنَّ الْقُدْرَةَ عَلَى الْفِعْلِ لَا تَتَقَدَّمُ عَلَى الْفِعْلِ، إِلَّا بِوَقْتٍ/ وَاحِدٍ، فَأَمَّا أَنْ تَتَقَدَّمَ عَلَيْهِ بِأَوْقَاتٍ كَثِيرَةٍ فَذَلِكَ مُمْتَنِعٌ، فَإِنَّ الْإِنْسَانَ الْجَالِسَ فِي الْمَكَانِ لَا يَكُونُ قَادِرًا فِي هَذَا الزَّمَانِ أَنْ يَفْعَلَ فِعْلًا فِي مَكَانٍ بَعِيدٍ عَنْهُ، بَلْ إِنَّمَا يَقْدِرُ عَلَى أَنْ يَفْعَلَ فِعْلًا فِي الْمَكَانِ الْمُلَاصِقِ لِمَكَانِهِ فَإِذَا ثَبَتَ أَنَّ الْقُدْرَةَ عِنْدَ الْقَوْمِ لَا تَتَقَدَّمُ الْفِعْلَ إِلَّا بِزَمَانٍ وَاحِدٍ، فَالْقَوْمُ الَّذِينَ تَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مَا كَانُوا قَادِرِينَ عَلَى أُصُولِ الْمُعْتَزِلَةِ، فَيَلْزَمُهُمْ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ مَا أَلْزَمُوهُ عَلَيْنَا، وَعِنْدَ هَذَا يَجِبُ عَلَيْنَا وَعَلَيْهِمْ، أَنْ نَحْمِلَ الِاسْتِطَاعَةَ عَلَى الزَّادِ وَالرَّاحِلَةِ وَحِينَئِذٍ يَسْقُطُ الِاسْتِدْلَالُ.

Bizim ashabımız ise şöyle cevap vermiştir: Mutezile, fiile olan kudretin fiilden ancak tek bir vakit önce bulunabileceğini, fakat fiilden çok vakitler önce bulunmasının ise imkânsız olduğunu kabul etmiştir. Zira bir mekânda oturan insan, bu zamanda kendisinden uzaktaki bir mekânda bir fiil yapmaya kadir olamaz; bilakis o ancak kendi mekânına bitişik mekânda bir fiil yapmaya kadir olur. Bu topluluğa göre kudretin fiilden ancak bir zaman önce olabileceği sabit olunca, Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem geri kalan bu topluluk da Mutezile'nin usulüne göre [uzak olan Tebük'e gitmeye o anda] kadir değillerdi. Dolayısıyla bize yönelttikleri bağlayıcı itiraz bu ayetten kendilerine de yönelir. Bu durumda hem bizim hem de onların istitaati azık ve bineğe hamletmemiz zorunlu olur ve bu takdirde [onların] istidlali düşer.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَالُوا الرَّسُولُ ﵊ أَخْبَرَ عَنْهُمْ أَنَّهُمْ سَيَحْلِفُونَ، وَهَذَا إِخْبَارٌ عَنْ غَيْبٍ يَقَعُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، وَالْأَمْرُ لَمَّا وَقَعَ كَمَا أَخْبَرَ، كَانَ هَذَا إِخْبَارًا عَنِ الْغَيْبِ، فَكَانَ مُعْجِزًا. وَاللَّهُ أعلم.

Beşinci Mesele: Âlimler şöyle demiştir: Resûl aleyhisselâm onların yemin edeceklerini haber vermiştir; bu ise gelecekte meydana gelecek gaybî bir olaydan haber vermektir. İş de haber verdiği gibi gerçekleştiğine göre bu bir gayb haberi olmuş ve böylece bir mucize teşkil etmiştir. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة التوبة (٩) : آية ٤٣]

[Tevbe Suresi (9), Âyet 43]

عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَتَعْلَمَ الْكاذِبِينَ (٤٣)

{ عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَتَعْلَمَ الْكاذِبِينَ } “Allah seni affetsin! Doğru söyleyenler sana iyice belli olmadan ve yalancıları bilmeden önce niçin onlara izin verdin?” (43)

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ بِقَوْلِهِ: لَوْ كانَ عَرَضاً قَرِيباً وَسَفَراً قاصِداً لَاتَّبَعُوكَ [التوبة: ٤٢] أَنَّهُ تَخَلَّفَ قَوْمٌ مِنْ ذَلِكَ الْغَزْوِ، وَلَيْسَ فِيهِ بَيَانُ أَنَّ ذَلِكَ التَّخَلُّفَ، كَانَ بِإِذْنِ الرَّسُولِ أَمْ لَا؟ فَلَمَّا قَالَ بَعْدَهُ: عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ دَلَّ هَذَا، عَلَى أَنَّ فِيهِمْ مَنْ تَخَلَّفَ بِإِذْنِهِ وَفِيهِ مسائل:

Bil ki Allah Teâlâ: { لَوْ كانَ عَرَضاً قَرِيباً وَسَفَراً قاصِداً لَاتَّبَعُوكَ } “Eğer yakın bir dünya menfaati ve orta yollu bir sefer olsaydı mutlaka senin peşinden gelirlerdi” [Tevbe 9/42] kavliyle bir topluluğun o gazveden geri kaldığını beyan etmiş; fakat bu geri kalışın Resûl'ün izniyle mi yoksa izinsiz mi olduğunu açıklamamıştır. Ardından: { عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ } “Allah seni affetsin! Niçin onlara izin verdin?” buyurunca bu, içlerinde onun izniyle geri kalanların da bulunduğuna delalet etmiştir. Bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: احْتَجَّ بَعْضُهُمْ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى صُدُورِ الذَّنْبِ عَنِ الرَّسُولِ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: عَفَا اللَّهُ عَنْكَ وَالْعَفْوُ يَسْتَدْعِي سَابِقَةَ الذَّنْبِ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ وَهَذَا اسْتِفْهَامٌ بِمَعْنَى الْإِنْكَارِ، فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْإِذْنَ كَانَ مَعْصِيَةً وَذَنْبًا. قَالَ قَتَادَةُ وَعَمْرُو بْنُ مَيْمُونٍ: اثْنَانِ فَعَلَهُمَا الرَّسُولُ، لَمْ يُؤْمَرْ بِشَيْءٍ فِيهِمَا، إِذْنُهُ لِلْمُنَافِقِينَ، وَأَخْذُهُ الْفِدَاءَ مِنَ الْأَسَارَى، فَعَاتَبَهُ اللَّهُ كَمَا تَسْمَعُونَ.

Birinci Mesele: Bazıları bu ayetle Peygamber'den günah sadır olduğuna iki vecihle delil getirmişlerdir: Birincisi: Allah Teâlâ: { عَفَا اللَّهُ عَنْكَ } “Allah seni affetsin” buyurmuştur; af ise öncesinde bir günahın bulunmasını gerektirir. İkincisi: Allah Teâlâ: { لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ } “Niçin onlara izin verdin?” buyurmuştur; bu ise inkâr (kınama ve hesaba çekme) anlamında bir soru (istifham)dır. Bu da söz konusu iznin bir masiyet ve günah olduğuna delalet eder. Katâde ve Amr b. Meymûn şöyle demişlerdir: “Resûlullah'ın yaptığı iki fiil vardır ki onlarda kendisine hiçbir şey emredilmemişti: Münafıklara izin vermesi ve esirlerden fidye alması. İşte işittiğiniz üzere Allah Teâlâ onu bu yüzden azarlamıştır.”

وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: لَا نُسَلِّمُ أَنَّ قَوْلَهُ: عَفَا اللَّهُ عَنْكَ يُوجِبُ الذَّنْبَ، وَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى مُبَالَغَةِ اللَّهِ فِي تَعْظِيمِهِ وَتَوْقِيرِهِ، كَمَا يَقُولُ الرَّجُلُ لِغَيْرِهِ إِذَا كَانَ مُعَظَّمًا عِنْدَهُ، عَفَا اللَّهُ عَنْكَ مَا صَنَعْتَ فِي أَمْرِي وَرَضِيَ اللَّهُ عَنْكَ، مَا جَوَابُكَ عَنْ كَلَامِي؟ وَعَافَاكَ اللَّهُ مَا عَرَفْتَ حَقِّي فَلَا يَكُونُ غَرَضُهُ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ، إِلَّا مَزِيدَ التَّبْجِيلِ وَالتَّعْظِيمِ. وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ الْجَهْمِ: فِيمَا يُخَاطِبُ بِهِ الْمُتَوَكِّلَ وَقَدْ أَمَرَ بِنَفْيِهِ:

Birinciye cevap şudur: O'nun: { عَفَا اللَّهُ عَنْكَ } “Allah seni affetsin” kavlinin günahı gerektirdiğini kabul etmiyoruz. Bunun, Allah'ın onu tazim ve tevkir etmesindeki mübalağaya delalet ettiği niçin söylenemez? Nitekim bir kimse, yanında çok yüce tuttuğu birisine: “Allah seni affetsin, benim işimde ne yaptın?” yahut “Allah senden razı olsun, sözüme cevabın nedir?” ya da “Allah sana afiyet versin, hakkımı bilmedin” dediğinde bu sözden maksadı sırf daha fazla hürmet ve tazim göstermekten ibarettir. Nitekim Ali b. el-Cehm, kendisini sürgüne göndermesini emreden Mütevekkil'e hitaben şöyle demiştir:

عَفَا اللَّهُ عَنْكَ أَلَا حُرْمَةٌ ... تَعُودُ بِعَفْوِكَ أَنْ أُبْعَدَا

Allah seni affetsin! Beni uzaklaştırılmaktan koruyacak senin affına vesile bir hürmet (hakkım) yok mudur?

أَلَمْ تَرَ عَبْدًا عَدَا طَوْرَهُ ... وَمَوْلًى عَفَا وَرَشِيدًا هَدَى

Haddini aşmış bir kulu ve affeden bir efendiyi, doğru yola ileten bir rehberi görmedin mi?

أَقِلْنِي أَقَالَكَ مَنْ لَمْ يَزَلْ ... يَقِيكَ وَيَصْرِفُ عَنْكَ الرَّدَى

Beni bağışla! Seni daima koruyan ve helaki senden savan [Allah] da seni bağışlasın.

وَالْجَوَابُ عَنِ الثَّانِي أَنْ نَقُولَ: لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ الْإِنْكَارُ لِأَنَّا نَقُولُ: إِمَّا أَنْ يَكُونَ صَدَرَ عَنِ الرَّسُولِ ذَنْبٌ فِي هَذِهِ الْوَاقِعَةِ أَوْ لَمْ يَصْدُرْ عَنْهُ ذَنْبٌ، فَإِنْ قُلْنَا: إِنَّهُ مَا صَدَرَ عَنْهُ ذَنْبٌ، امْتَنَعَ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ أن يكون قوله: لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ إنكار عَلَيْهِ، وَإِنْ قُلْنَا: إِنَّهُ كَانَ قَدْ صَدَرَ عَنْهُ ذَنْبٌ، فَقَوْلُهُ:

İkinciye cevabımız ise şudur: O'nun: { لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ } “Niçin onlara izin verdin?” kavliyle kastedilenin inkâr (kınama) olduğu söylenemez. Zira biz deriz ki: Bu hadisede Resûl'den ya bir günah sadır olmuştur ya da günah sadır olmamıştır. Şayet: “Ondan bir günah sadır olmamıştır” dersek, bu takdire göre O'nun: { لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ } “Niçin onlara izin verdin?” kavlinin ona yönelik bir inkâr/kınama olması imkânsızdır. Eğer: “Ondan bir günah sadır olmuştur” dersek, bu takdirde O'nun:

عَفَا اللَّهُ عَنْكَ يَدُلُّ عَلَى حُصُولِ الْعَفْوِ عَنْهُ، وَبَعْدَ حُصُولِ الْعَفْوِ عَنْهُ يَسْتَحِيلُ أَنْ يَتَوَجَّهَ الْإِنْكَارُ عَلَيْهِ، فَثَبَتَ أَنَّهُ عَلَى جَمِيعِ التَّقَادِيرِ يَمْتَنِعُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ قَوْلَهُ: لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِ الرَّسُولِ مُذْنِبًا، وَهَذَا جَوَابٌ شَافٍ قَاطِعٌ. وَعِنْدَ هَذَا، يُحْمَلُ قَوْلُهُ: لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ عَلَى تَرْكِ الْأَوْلَى وَالْأَكْمَلِ، لَا سِيَّمَا وَهَذِهِ الْوَاقِعَةُ كَانَتْ مِنْ جِنْسِ مَا يَتَعَلَّقُ بِالْحُرُوبِ وَمَصَالِحِ الدُّنْيَا.

{ عَفَا اللَّهُ عَنْكَ } “Allah seni affetsin” kavli, affın hâsıl olduğuna delalet eder. Affın gerçekleşmesinden sonra ise ona bir inkâr ve kınamanın yöneltilmesi imkânsızdır. Böylece sabit oldu ki bütün ihtimallere göre O'nun: { لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ } “Niçin onlara izin verdin?” kavlinin Resûl'ün günahkâr olduğuna delalet ettiğini söylemek imkânsızdır; bu da tatmin edici ve kesin bir cevaptır. Bu durumda O'nun: { لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ } “Niçin onlara izin verdin?” kavli, evlâ ve en mükemmel olanı terk etmeye hamledilir; bilhassa bu hadise savaşlara ve dünya maslahatlarına taalluk eden türden bir durumdur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: أَنَّ الرَّسُولَ ﷺ، كَانَ يَحْكُمُ بِمُقْتَضَى الِاجْتِهَادِ فِي بَعْضِ الْوَقَائِعِ.

İkinci Mesele: İnsanlardan bazıları: “Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem birtakım hadiselerde ictihadın gereğine göre hüküm verirdi” demişlerdir.

واحتج عليه بأن قوله: فَاعْتَبِرُوا يا أُولِي الْأَبْصارِ [الْحَشْرِ: ٢] أَمْرٌ لِأُولِي الْأَبْصَارِ بِالِاعْتِبَارِ وَالِاجْتِهَادِ، وَالرَّسُولُ كَانَ سَيِّدًا لَهُمْ، فَكَانَ دَاخِلًا تَحْتَ هَذَا الْأَمْرِ، ثُمَّ أَكَّدُوا ذَلِكَ بِهَذِهِ الْآيَةِ فَقَالُوا: إِمَّا أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ تَعَالَى أَذِنَ لَهُ فِي ذَلِكَ الْإِذْنِ أَوْ مَنَعَهُ عَنْهُ، أَوْ مَا أَذِنَ لَهُ فِيهِ وَمَا مَنَعَهُ عَنْهُ وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ، وَإِلَّا امْتَنَعَ أَنْ يَقُولَ لَهُ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ وَالثَّانِي بَاطِلٌ أَيْضًا، لِأَنَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَلْزَمُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ حَكَمَ بِغَيْرِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَيَلْزَمُ دُخُولُهُ تَحْتَ قَوْلِهِ:

Buna dair şu delili getirmişlerdir: O'nun: { فَاعْتَبِرُوا يا أُولِي الْأَبْصارِ } “Ey basiret sahipleri, ibret alın” [Haşr 59/2] kavli, basiret sahiplerine ibret alma ve ictihad etme emridir. Resûl ise onların efendisi idi, dolayısıyla bu emrin kapsamına giriyordu. Sonra bunu bu ayetle teyit ederek şöyle dediler: Ya Allah Teâlâ'nın o izin verme fiilinde ona izin verdiği söylenecektir, ya bunu ona yasakladığı ya da ne izin verip ne de yasakladığı söylenecektir. Birincisi batıldır; aksi takdirde ona: { لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ } “Niçin onlara izin verdin?” demesi imkânsız olurdu. İkincisi de batıldır; çünkü bu takdire göre onun Allah'ın indirdiğinden başkasıyla hükmettiğini söylemek gerekir, bu durumda da O'nun şu kavillerinin altına girmesi gerekirdi:

وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ [المائدة: ٤٤] فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ [المائدة: ٤٥] فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ [الْمَائِدَةِ: ٤٧] وَذَلِكَ بَاطِلٌ بِصَرِيحِ الْقَوْلِ فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا الْقِسْمُ الثَّالِثُ، وَهُوَ أَنَّهُ ﵊ أَذِنَ فِي تِلْكَ الْوَاقِعَةِ مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِهِ، فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ مَبْنِيًّا عَلَى الِاجْتِهَادِ أَوْ مَا كَانَ كَذَلِكَ، وَالثَّانِي بَاطِلٌ، لِأَنَّهُ حُكْمٌ بِمُجَرَّدِ التَّشَهِّي وَهُوَ بَاطِلٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضاعُوا الصَّلاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَواتِ [مَرْيَمَ: ٥٩] فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا أَنَّهُ ﵊ أَذِنَ فِي تِلْكَ الْوَاقِعَةِ، بِنَاءً عَلَى الِاجْتِهَادِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ ﵊، كَانَ يَحْكُمُ بِمُقْتَضَى الِاجْتِهَادِ.

{ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ } “Kim Allah'ın indirdiği ile hükmetmezse işte onlar kâfirlerin ta kendileridir” [Mâide 5/44], { فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “İşte onlar zalimlerin ta kendileridir” [Mâide 5/45], { فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ } “İşte onlar fasıkların ta kendileridir” [Mâide 5/47]. Bu ise açık bir şekilde kesinlikle batıldır. Geriye sadece üçüncü kısım kalmıştır; o da O'nun aleyhisselâm o hadisede kendi tarafından izin vermiş olmasıdır. Bu ise ya ictihada dayalıdır ya da öyle değildir. İkincisi batıldır; çünkü bu sırf nefsin arzusuna göre hüküm vermek olur, oysa bu Allah Teâlâ'nın: { فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضاعُوا الصَّلاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَواتِ } “Onlardan sonra öyle bir nesil geldi ki namazı zayi ettiler ve şehvetlerine uydular” [Meryem 19/59] kavli gereğince batıldır. Geriye sadece O'nun aleyhisselâm bu hadisede ictihada dayanarak izin verdiği kalmaktadır. Bu da göstermektedir ki O aleyhisselâm ictihadın gereğine göre hüküm verirdi.

فَإِنْ قِيلَ: فَهَذَا بِأَنْ يَدُلَّ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ لَهُ الْحُكْمُ بِالِاجْتِهَادِ أَوْلَى، لِأَنَّهُ تَعَالَى مَنَعَهُ مِنْ هَذَا الْحُكْمِ بِقَوْلِهِ: لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ.

Eğer: “Bunun, ictihad ile hükmetmenin ona caiz olmadığına delalet etmesi daha uygundur; çünkü Allah Teâlâ: { لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ } “Niçin onlara izin verdin?” kavliyle onu bu hükümden nehyetmiştir” denilirse,

قُلْنَا: إِنَّهُ تَعَالَى مَا مَنَعَهُ مِنْ ذَلِكَ الْإِذْنِ مُطْلَقًا لِأَنَّهُ قَالَ: حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَتَعْلَمَ الْكاذِبِينَ وَالْحُكْمُ الْمَمْدُودُ إِلَى غَايَةٍ بِكَلِمَةِ حَتَّى يَجِبُ انْتِهَاؤُهُ عِنْدَ حُصُولِ تِلْكَ الْغَايَةِ، فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ قَوْلِنَا.

Biz deriz ki: Allah Teâlâ ona o izni mutlak olarak yasaklamamıştır; zira: { حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَتَعْلَمَ الْكاذِبِينَ } “Doğru söyleyenler sana iyice belli olmadan ve yalancıları bilmeden önce” buyurmuştur. { حَتَّى } “-e kadar” edatıyla bir gayeye bağlanan bir hükmün o gaye gerçekleştiğinde son bulması vaciptir. Bu da bizim sözümüzün sıhhatine delalet eder.

فَإِنْ قَالُوا: فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ ذَلِكَ التَّبَيُّنِ هُوَ التَّبَيُّنَ بِطَرِيقِ الْوَحْيِ؟

Eğer: “Bu beyan ve açıklıktan kastın vahiy yoluyla beyan olması niçin caiz olmasın?” derlerse,

قُلْنَا: مَا ذَكَرْتُمُوهُ مُحْتَمَلٌ إِلَّا أَنَّ عَلَى التَّقْدِيرِ الَّذِي ذَكَرْتُمْ، يَصِيرُ تَكْلِيفُهُ، أَنْ لَا يَحْكُمَ الْبَتَّةَ، وَأَنْ يَصْبِرَ حَتَّى يَنْزِلَ الْوَحْيُ وَيَظْهَرَ النَّصُّ، فَلَمَّا تَرَكَ ذَلِكَ، كَانَ ذَلِكَ كَبِيرَةً، وَعَلَى التَّقْدِيرِ الَّذِي ذَكَرْنَا كَانَ ذَلِكَ الْخَطَأُ خَطَأً وَاقِعًا فِي الِاجْتِهَادِ، فَدَخَلَ تَحْتَ

Biz deriz ki: Zikrettiğiniz şey muhtemeldir; ancak zikrettiğiniz takdire göre onun mükellefiyeti, hiçbir şekilde hüküm vermemek ve vahiy inip nass ortaya çıkıncaya kadar sabretmek olurdu. Bunu terk ettiğinde ise bu büyük bir günah olurdu. Bizim zikrettiğimiz takdire göre ise söz konusu hata, ictihadda meydana gelen bir hata olur ve böylece

قَوْلِهِ: «وَمَنِ اجْتَهَدَ فَأَخْطَأَ فَلَهُ أَجْرٌ وَاحِدٌ» ،

O'nun: «Kim ictihad eder de hata yaparsa ona bir ecir vardır» hadisinin kapsamına girer;

فَكَانَ حَمْلُ الْكَلَامِ عَلَيْهِ أَوْلَى.

dolayısıyla sözü buna hamletmek daha evlâdır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى وُجُوبِ الِاحْتِرَازِ عَنِ الْعَجَلَةِ، وَوُجُوبِ التَّثَبُّتِ وَالتَّأَنِّي وَتَرْكِ الِاغْتِرَارِ بِظَوَاهِرِ الْأُمُورِ وَالْمُبَالَغَةِ فِي التَّفَحُّصِ، حَتَّى يُمْكِنَهُ أَنْ يُعَامِلَ كُلَّ فَرِيقٍ بِمَا يَسْتَحِقُّهُ مِنَ التَّقْرِيبِ أَوِ الْإِبْعَادِ.

Üçüncü Mesele: Bu ayet acelecilikten sakınmanın, teenni ve temkinli davranmanın, işlerin dış görünüşüne aldanmayı terk etmenin ve her bir fırkaya hak ettiği yakınlaştırma veya uzaklaştırma muamelesini yapabilmesi için etraflıca araştırmada mübalağa göstermenin vacip olduğuna delalet etmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ قَتَادَةُ: عَاتَبَهُ اللَّهُ كَمَا تَسْمَعُونَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، ثُمَّ رَخَّصَ لَهُ فِي سُورَةِ النُّورِ فَقَالَ:

Dördüncü Mesele: Katâde şöyle demiştir: İşittiğiniz üzere bu ayette Allah Teâlâ onu azarlamış, sonra Nûr Suresi'nde ona ruhsat vererek şöyle buyurmuştur:

فَإِذَا اسْتَأْذَنُوكَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ [النُّورِ: ٦٢] .

{ فَإِذَا اسْتَأْذَنُوكَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ } “Kendi bazı işleri için senden izin istediklerinde, onlardan dilediğine izin ver” [Nûr 24/62].

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيُّ: قَوْلُهُ: لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ لَيْسَ فِيهِ ما يدل على أن ذلك الإذن فيما ذا؟ فَيَحْتَمِلُ أَنَّ بَعْضَهُمُ اسْتَأْذَنَ فِي الْقُعُودِ فَأَذِنَ لَهُ، وَيَحْتَمِلُ أَنَّ بَعْضَهُمُ اسْتَأْذَنَ فِي الْخُرُوجِ فَأَذِنَ لَهُ، مَعَ أَنَّهُ مَا كَانَ خُرُوجُهُمْ مَعَهُ صَوَابًا، لِأَجْلِ أَنَّهُمْ كَانُوا عُيُونًا لِلْمُنَافِقِينَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ، فَكَانُوا يُثِيرُونَ الْفِتَنَ وَيَبْغُونَ الْغَوَائِلَ فَلِهَذَا السَّبَبِ، مَا كَانَ فِي خُرُوجِهِمْ مَعَ الرَّسُولِ مَصْلَحَةٌ. قَالَ الْقَاضِي: هَذَا بَعِيدٌ لِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ عَلَى وَجْهِ الذَّمِّ لِلْمُتَخَلِّفِينَ وَالْمَدْحِ لِلْمُبَادِرِينَ، وَأَيْضًا مَا بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى ذَمِّ الْقَاعِدِينَ وبيان حالهم.

Beşinci Mesele: Ebû Müslim el-İsfahânî şöyle demiştir: O'nun: { لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ } “Niçin onlara izin verdin?” kavlinde, bu iznin ne hakkında olduğuna dair bir delalet yoktur. Dolayısıyla onlardan bazısının savaşa katılmamak için izin isteyip ona izin vermiş olması muhtemel olduğu gibi, bazısının sefere çıkmak için izin isteyip ona izin vermiş olması da muhtemeldir; zira onların Peygamber'le beraber çıkmaları doğru değildi. Çünkü onlar Müslümanlar aleyhine münafıkların casusları idiler; fitne çıkarıyor ve felaketler kolluyorlardı. Bu sebeple onların Resûl ile birlikte çıkmalarında bir maslahat yoktu. Kâdî şöyle demiştir: Bu uzaktır; çünkü bu ayet Tebük Gazvesi'nde savaştan geri kalanları yermek ve öne atılanları övmek sadedinde inmiştir. Ayrıca bu ayetten sonrası da savaşa katılmayanların yerilmesine ve onların durumlarının beyanına delalet etmektedir.

[سورة التوبة (٩) : الآيات ٤٤ الى ٤٦]

[Tevbe Suresi (9), Âyetler 44-46]

لَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أَنْ يُجاهِدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ (٤٤) إِنَّما يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَارْتابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ (٤٥) وَلَوْ أَرادُوا الْخُرُوجَ لَأَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً وَلكِنْ كَرِهَ اللَّهُ انْبِعاثَهُمْ فَثَبَّطَهُمْ وَقِيلَ اقْعُدُوا مَعَ الْقاعِدِينَ (٤٦)

{ لَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أَنْ يُجاهِدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ (٤٤) إِنَّما يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَارْتابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ (٤٥) وَلَوْ أَرادُوا الْخُرُوجَ لَأَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً وَلكِنْ كَرِهَ اللَّهُ انْبِعاثَهُمْ فَثَبَّطَهُمْ وَقِيلَ اقْعُدُوا مَعَ الْقاعِدِينَ (٤٦) } “Allah'a ve âhiret gününe inananlar; mallarıyla ve canlarıyla cihad etmekten [geri kalmak için] senden izin istemezler. Allah takva sahiplerini çok iyi bilendir. (44) Senden ancak Allah'a ve âhiret gününe inanmayan, kalpleri şüpheye düşüp de şüpheleri içinde bocalayıp duranlar izin ister. (45) Eğer onlar çıkmak isteselerdi elbette bunun için bir hazırlık yaparlardı. Fakat Allah onların sefere çıkışlarını hoş görmedi de onları alıkoydu ve “Oturanlarla beraber siz de oturun!” denildi. (46)”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى لَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أَنْ يُجاهِدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ] فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { لَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أَنْ يُجاهِدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ } “Allah'a ve âhiret gününe inananlar; mallarıyla ve canlarıyla cihad etmekten [geri kalmak için] senden izin istemezler. Allah takva sahiplerini çok iyi bilendir” kavli hakkında] Bu ayette birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: قَوْلُهُ: لَا يَسْتَأْذِنُكَ أَيْ بَعْدَ غَزْوَةِ تَبُوكَ، وَقَالَ الْبَاقُونَ: هَذَا لَا يَجُوزُ، لِأَنَّ مَا قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ وَمَا بَعْدَهَا وَرَدَتْ فِي قِصَّةِ تَبُوكَ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ تَمْيِيزُ الْمُؤْمِنِينَ عَنِ الْمُنَافِقِينَ، فَإِنَّ الْمُؤْمِنِينَ مَتَى أُمِرُوا بِالْخُرُوجِ إِلَى الْجِهَادِ تَبَادَرُوا إِلَيْهِ وَلَمْ يَتَوَقَّفُوا، وَالْمُنَافِقُونَ يَتَوَقَّفُونَ وَيَتَبَلَّدُونَ وَيَأْتُونَ بِالْعِلَلِ وَالْأَعْذَارِ. وَهَذَا الْمَقْصُودُ حَاصِلٌ سَوَاءٌ عَبَّرَ عَنْهُ بِلَفْظِ الْمُسْتَقْبَلِ أَوِ الْمَاضِي، وَالْمَقْصُودُ أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ علامة النفاق في ذلك لوقت الِاسْتِئْذَانَ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Birinci Mesele: İbn Abbâs: O'nun: { لَا يَسْتَأْذِنُكَ } “Senden izin istemezler” kavli, yani “Tebük Gazvesi'nden sonra” demektir, demiştir. Diğerleri ise şöyle demiştir: Bu caiz değildir; çünkü bu ayetin öncesi ve sonrası Tebük kıssası hakkında vârid olmuştur. Bu sözden maksat ise müminleri münafıklardan ayırt etmektir. Zira müminler cihada çıkmakla emrolunduklarında ona koşarlar ve tereddüt etmezler; münafıklar ise tereddüt eder, gevşeklik gösterir ve mazeretler ile bahaneler öne sürerler. Bu maksat, ister gelecek zaman ister geçmiş zaman lafzıyla ifade edilsin hâsıl olmaktadır. Maksat, Allah Teâlâ'nın o vakitte izin istemeyi nifak alameti kılmış olmasıdır. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: لَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أَنْ يُجاهِدُوا فِيهِ مَحْذُوفٌ،

İkinci Mesele: O'nun: { لَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أَنْ يُجاهِدُوا } “Allah'a ve âhiret gününe inananlar cihad etmekten [geri kalmak için] senden izin istemezler” kavlinde bir hazif vardır.

وَالتَّقْدِيرُ: فِي أَنْ يُجَاهِدُوا إِلَّا أَنَّهُ حَسُنَ الْحَذْفُ لِظُهُورِهِ، ثُمَّ هَاهُنَا قَوْلَانِ:

Takdiri: “Cihad etme hususunda” (فِي أَنْ يُجَاهِدُوا) şeklindedir; ancak açıkça anlaşıldığı için hazfedilmesi güzel olmuştur. Burada iki görüş vardır:

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: إِجْرَاءُ هَذَا الْكَلَامِ عَلَى ظَاهِرِهِ مِنْ غَيْرِ إِضْمَارٍ آخَرَ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَالْمَعْنَى أَنَّهُ لَيْسَ مِنْ عَادَةِ الْمُؤْمِنِينَ أَنْ يَسْتَأْذِنُوكَ فِي أَنْ يُجَاهِدُوا، وَكَانَ الْأَكَابِرُ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ يَقُولُونَ لَا نَسْتَأْذِنُ النَّبِيِّ ﷺ فِي الْجِهَادِ، فَإِنَّ رَبَّنَا نَدَبَنَا إِلَيْهِ مَرَّةً بَعْدَ أُخْرَى، فَأَيُّ فَائِدَةٍ فِي الِاسْتِئْذَانِ؟ وَكَانُوا بِحَيْثُ لَوْ أَمَرَهُمُ الرَّسُولُ بِالْقُعُودِ لَشَقَّ عَلَيْهِمْ ذَلِكَ، أَلَا تَرَى

Birinci görüş: Bu sözü başka bir takdir yapmaksızın zahirine göre icra etmektir. Bu takdire göre anlam şöyledir: Müminlerin âdeti cihad etmek için senden izin istemek değildir. Muhacir ve Ensar'ın ileri gelenleri: “Biz cihada çıkmak için Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem izin istemeyiz; çünkü Rabbimiz bizi defalarca buna teşvik etmiştir, o halde izin istemenin ne faydası vardır?” derlerdi. Onlar öyle bir durumda idiler ki Resûl onlara savaşa katılmayıp kalmalarını emretse bu onlara pek ağır gelirdi. Görmez misin

أَنَّ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ لَمَّا أَمَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِأَنْ يَبْقَى فِي الْمَدِينَةِ شَقَّ عَلَيْهِ ذَلِكَ وَلَمْ يَرْضَ إِلَى أَنْ قَالَ لَهُ الرَّسُولُ: «أَنْتَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَى» .

Ali b. Ebî Tâlib, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kendisine Medine'de kalmasını emrettiğinde bu ona pek ağır gelmiş ve Resûl ona: «Sen bana, Hârûn'un Mûsâ'ya olan konumu gibisin» buyuruncaya kadar buna razı olmamıştı.

الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُ لَا بُدَّ هاهنا من إضمار آخر، وقالوا لِأَنَّ تَرْكَ اسْتِئْذَانِ الْإِمَامِ فِي الْجِهَادِ غَيْرُ جَائِزٍ، وَهَؤُلَاءِ ذَمَّهُمُ اللَّهُ فِي تَرْكِ هَذَا الِاسْتِئْذَانِ، فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ الْإِضْمَارِ، وَالتَّقْدِيرُ: لَا يَسْتَأْذِنُكَ هَؤُلَاءِ فِي أَنْ لَا يجاهدوا، إلا أنه حذف حرف النفي، ونظير قَوْلُهُ: يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا [النِّسَاءِ: ١٧٦] وَالَّذِي دَلَّ عَلَى هَذَا الْمَحْذُوفِ أَنَّ مَا قَبْلَ الْآيَةِ وَمَا بَعْدَهَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ حُصُولَ هَذَا الذَّمِّ إِنَّمَا كَانَ عَلَى الِاسْتِئْذَانِ فِي الْقُعُودِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

İkinci görüş: Burada mutlaka başka bir takdirin bulunması gerektiğidir. Şöyle demişlerdir: Çünkü cihadda devlet başkanından izin almayı terk etmek caiz değildir; halbuki Allah onları bu izin istemeyi terk etmelerinden dolayı yermiştir. Dolayısıyla takdirin zorunlu olduğu sabit olur. Takdiri de şöyledir: “Onlar cihada çıkmamak için senden izin istemezler.” Ancak olumsuzluk harfi hazfedilmiştir. Bunun benzeri O'nun: { يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا } [en-Nisâ: 176] kavlidir. Bu mahzufa delalet eden şey ise ayetin öncesi ve sonrasının, bu yerginin savaşa katılmayıp oturmak için izin isteme üzerine vâkî olduğuna delalet etmesidir. En doğrusunu Allah bilir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّما يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَارْتابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنَّما يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَارْتابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ } “Senden ancak Allah'a ve âhiret gününe inanmayan, kalpleri şüpheye düşüp şüpheleri içinde bocalayanlar izin ister.” Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: بَيَّنَ أَنَّ هَذَا الِانْتِقَالَ لَا يَصْدُرُ إِلَّا عِنْدَ عَدَمِ الْإِيمَانِ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ثُمَّ لَمَّا كَانَ عَدَمُ الْإِيمَانِ قَدْ يَكُونُ بِسَبَبِ الشَّكِّ فِيهِ، وَقَدْ يَكُونُ بِسَبَبِ الْجَزْمِ وَالْقَطْعِ بِعَدَمِهِ، بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ عَدَمَ إِيمَانِ هَؤُلَاءِ إِنَّمَا كَانَ بِسَبَبِ الشَّكِّ وَالرَّيْبِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الشَّاكَّ الْمُرْتَابَ غَيْرُ مُؤْمِنٍ بِاللَّهِ. وَهَاهُنَا سُؤَالَانِ:

Birinci Mesele: [Allah Teâlâ], bu [izin isteme durumunun] ancak Allah'a ve âhiret gününe iman bulunmadığı zaman meydana geleceğini beyan etmiştir. Sonra, imanın bulunmayışı bazen şüphe sebebiyle bazen de kesin bir inkâr sebebiyle olduğundan, Allah Teâlâ onların iman etmeyişlerinin sırf şek ve şüphe sebebiyle olduğunu beyan buyurmuştur. Bu da şüphe edip tereddüde düşen kimsenin Allah'a iman etmiş olmadığını gösterir. Burada iki soru vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْعِلْمَ إِذَا كَانَ اسْتِدْلَالِيًّا كَانَ وُقُوعُ الشَّكِّ فِي الدَّلِيلِ يُوجِبُ وُقُوعَ الشَّكِّ في المدلول، ووقع الشَّكِّ فِي مُقَدِّمَةٍ وَاحِدَةٍ مِنْ مُقَدِّمَاتِ الدَّلِيلِ يَكْفِي فِي حُصُولِ الشَّكِّ فِي صِحَّةِ الدَّلِيلِ، فَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ الرَّجُلَ الْمُؤْمِنَ إِذَا وَقَعَ لَهُ سُؤَالٌ وَإِشْكَالٌ فِي مُقَدِّمَةٍ مِنْ مُقَدِّمَاتِ دَلِيلِهِ أَنْ يَصِيرَ شَاكًّا فِي الْمَدْلُولِ، وَهَذَا يَقْتَضِي أَنْ يَخْرُجَ الْمُؤْمِنُ عَنْ إِيمَانِهِ فِي كُلِّ لَحْظَةٍ، بِسَبَبِ أَنَّهُ خَطَرَ بِبَالِهِ سُؤَالٌ وَإِشْكَالٌ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ ذَلِكَ بَاطِلٌ، فَثَبَتَ أَنَّ بِنَاءَ الْإِيمَانِ لَيْسَ عَلَى الدَّلِيلِ بَلْ عَلَى التَّقْلِيدِ فَصَارَتْ هَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةً عَلَى أَنَّ الْأَصْلَ فِي الْإِيمَانِ هُوَ التَّقْلِيدُ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ.

Birinci Soru: İlim istidlâlî (akıl yürütmeye dayalı) olduğunda, delilde şüphenin meydana gelmesi delil getirilen hususta da (medlûl) şüphenin meydana gelmesini gerektirir. Delilin öncüllerinden tek bir öncülde şüphenin meydana gelmesi, delilin sıhhatinde şüphenin hâsıl olması için yeterlidir. Bu da mümin bir kimsenin, delilinin öncüllerinden birinde bir soru ve işkâl belirdiğinde medlûlde şüpheye düşmesini gerektirir. Bu durum ise zihnine bir soru ve işkâl geldiği için müminin her an imanından çıkmasını iktiza eder. Halbuki bunun bâtıl olduğu malumdur. Böylece imanın bina edilişinin delile değil taklide dayalı olduğu sabit olur; dolayısıyla bu ayet bu yönden imanda aslolanın taklit olduğuna delalet etmiş olur.

وَالْجَوَابُ: أَنَّ الْمُسْلِمَ وَإِنَّ عَرَضَ لَهُ الشَّكُّ فِي صِحَّةِ بَعْضِ مُقَدِّمَاتِ دَلِيلٍ وَاحِدٍ إِلَّا أَنَّ سَائِرَ الدَّلَائِلِ سَلِيمَةٌ عِنْدَهُ مِنَ الطَّعْنِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ بَقِيَ إِيمَانُهُ دَائِمًا مُسْتَمِرًّا.

Cevap: Müslüman kimse, tek bir delilin bazı öncüllerinin sıhhatinde şüpheye düşse bile, diğer bütün deliller onun nezdinde her türlü itirazdan uzaktır. İşte bu sebeple onun imanı daima devam eder.

السُّؤَالُ الثَّانِي: أَلَيْسَ أَنَّ أَصْحَابَكُمْ يَقُولُونَ: إِنَّا مؤمن إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى، وَذَلِكَ يَقْتَضِي حُصُولَ الشَّكِّ؟

İkinci Soru: Sizin mezhep mensuplarınız “İnşâallâhu Teâlâ ben müminim” demiyorlar mı? Bu da şüphenin hâsıl olmasını gerektirmez mi?

وَالْجَوَابُ: أَنَّا اسْتَقْصَيْنَا فِي تَحْقِيقِ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ فِي سُورَةِ الْأَنْفَالِ، فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: أُولئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا [الْأَنْفَالِ: ٧٤] .

Cevap: Biz bu meselenin tahkikini Enfâl Suresi'nde, O'nun: { أُولئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا } “İşte onlar gerçek müminlerin ta kendileridir” [el-Enfâl: 74] kavlinin tefsirinde eksiksiz olarak açıkladık.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَتِ الْكَرَّامِيَّةُ: الْإِيمَانُ هُوَ مُجَرَّدُ الْإِقْرَارِ مَعَ أَنَّهُ تَعَالَى شَهِدَ عَلَيْهِمْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِأَنَّهُمْ لَيْسُوا مُؤْمِنِينَ.

İkinci Mesele: Kerrâmiyye, “İman yalnızca ikrardan ibarettir” demiştir; halbuki Allah Teâlâ bu ayette onların mümin olmadıklarına şahitlik etmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: وَارْتابَتْ قُلُوبُهُمْ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَحَلَّ الرَّيْبِ هُوَ الْقَلْبُ فَقَطْ، وَمَتَى كَانَ مَحَلُّ الرَّيْبِ هُوَ الْقَلْبَ كَانَ مَحَلُّ الْمَعْرِفَةِ، وَالْإِيمَانِ أَيْضًا هُوَ الْقَلْبَ، لِأَنَّ مَحَلَّ أَحَدِ الضِّدَّيْنِ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ هُوَ مَحَلًّا

Üçüncü Mesele: O'nun: { وَارْتابَتْ قُلُوبُهُمْ } “Kalpleri şüpheye düşmüştür” kavli, şüphenin mahallinin yalnızca kalp olduğuna delalet eder. Şüphenin mahalli kalp olunca, marifet ve imanın mahalli de kalp olur; çünkü zıt iki şeyden birinin mahalli, zorunlu olarak

لِلضِّدِّ الْآخَرِ، وَلِهَذَا السَّبَبِ قَالَ تَعَالَى: أُولئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمانَ [الْمُجَادَلَةِ: ٢٢] وَإِذَا كَانَ مَحَلُّ الْمَعْرِفَةِ وَالْكُفْرِ الْقَلْبَ، كَانَ الْمُثَابُ وَالْمُعَاقَبُ فِي الْحَقِيقَةِ هُوَ الْقَلْبَ وَالْبَوَاقِي تَكُونُ تَبَعًا لَهُ.

diğer zıddın da mahallidir. İşte bu sebeple Allah Teâlâ: { أُولئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمانَ } “İşte onların kalplerine O, imanı yazmıştır” [el-Mücâdele: 22] buyurmuştur. Marifet ve küfrün mahalli kalp olunca, hakikatte sevap kazanan ve cezalandırılan da kalp olur; diğer organlar ise ona tâbi olur.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ مَعْنَاهُ أَنَّ الشَّاكَّ الْمُرْتَابَ يَبْقَى مُتَرَدِّدًا بَيْنَ النَّفْيِ وَالْإِثْبَاتِ، غَيْرَ حَاكِمٍ بِأَحَدِ الْقِسْمَيْنِ وَلَا جَازِمٍ بِأَحَدِ النَّقِيضَيْنِ وَتَقْرِيرُهُ: أَنَّ الِاعْتِقَادَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ جَازِمًا أَوْ لَا يَكُونُ، فَالْجَازِمُ إِنْ كَانَ غَيْرَ مُطَابِقٍ فَهُوَ الْجَهْلُ وإن كان مطابقا، فإن كان غير يَقِينٍ فَهُوَ الْعِلْمُ، وَإِلَّا فَهُوَ اعْتِقَادُ الْمُقَلِّدِ وَإِنْ كَانَ غَيْرَ جَازِمٍ، فَإِنْ كَانَ أَحَدُ الطَّرَفَيْنِ رَاجِحًا فَالرَّاجِحُ هُوَ الظَّنُّ وَالْمَرْجُوحُ هُوَ الْوَهْمُ وَإِنِ اعْتَدَلَ الطَّرَفَانِ فَهُوَ الرَّيْبُ وَالشَّكُّ، وَحِينَئِذٍ يَبْقَى الْإِنْسَانُ مُتَرَدِّدًا بَيْنَ الطَّرَفَيْنِ.

Dördüncü Mesele: O'nun: { فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ } “Onlar şüpheleri içinde bocalayıp dururlar” kavlinin anlamı şudur: Şüpheye düşen kimse, olumsuzluk ile olumluluk arasında bocalayıp durur; iki taraftan birine hükmedemez ve iki çelişik durumdan birini kesinleştiremez. Bunun açıklaması şudur: İtikat ya kesin olur ya da olmaz. Kesin olan itikat, şayet gerçeğe uygun değilse cehalettir; şayet gerçeğe uygunsa, yakîne dayalı ise ilimdir, aksi takdirde mukallidin itikadıdır. Şayet kesin değilse, iki taraftan biri üstün geliyorsa üstün gelen taraf zan, zayıf kalan taraf ise vehimdir. Şayet iki taraf eşit olursa bu da rayb ve şüphedir. Bu durumda insan iki taraf arasında tereddüt edip bocalayarak kalır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلَوْ أَرادُوا الْخُرُوجَ لَأَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً وقرئ عُدَّتَهُ وَقُرِئَ أَيْضًا عِدَّةً بِكَسْرِ الْعَيْنِ بِغَيْرِ إِضَافَةٍ وَبِإِضَافَةٍ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ مِنَ الزَّادِ وَالْمَاءِ وَالرَّاحِلَةِ، لِأَنَّ سَفَرَهُمْ بَعِيدٌ وَفِي زَمَانٍ شَدِيدٍ، وَتَرْكَهُمُ الْعُدَّةَ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُمْ أَرَادُوا التَّخَلُّفَ. وَقَالَ آخَرُونَ: هَذَا إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُمْ كَانُوا مَيَاسِيرَ قَادِرِينَ عَلَى تَحْصِيلِ الْأُهْبَةِ وَالْعُدَّةِ.

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلَوْ أَرادُوا الْخُرُوجَ لَأَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً } “Eğer [savaşa] çıkmak isteselerdi, elbette onun için bir hazırlık yaparlardı.” Bu kelime { عُدَّتَهُ } şeklinde de okunmuştur. Ayn harfinin kesresiyle izafetsiz olarak { عِدَّةً } ve izafetle de okunmuştur. İbn Abbâs: “Azık, su ve binit hazırlarlardı; çünkü onların yolculuğu uzaktı ve çetin bir zamandaydı. Hazırlığı terk etmeleri, savaştan geri kalmak istediklerinin delilidir” demiştir. Diğerleri ise: “Bu, onların mühimmat ve hazırlığı elde etmeye güç yetiren varlıklı kimseler olduğuna bir işarettir” demişlerdir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلكِنْ كَرِهَ اللَّهُ انْبِعاثَهُمْ فَثَبَّطَهُمْ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلكِنْ كَرِهَ اللَّهُ انْبِعاثَهُمْ فَثَبَّطَهُمْ } “Fakat Allah onların savaşa çıkışlarını hoş görmedi de onları engelledi.” Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الِانْبِعَاثُ: الِانْطِلَاقُ فِي الْأَمْرِ، يُقَالُ بَعَثْتُ الْبَعِيرَ فَانْبَعَثَ وَبَعَثْتُهُ لِأَمْرِ كَذَا فَانْبَعَثَ، وَبَعَثَهُ لِأَمْرِ كَذَا أي نفذه فيه، والتثبيط رد الإنسان على الْفِعْلِ الَّذِي هَمَّ بِهِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ تَعَالَى كَرِهَ خُرُوجَهُمْ مَعَ الرَّسُولِ ﷺ فَصَرَفَهُمْ عَنْهُ.

Birinci Mesele: İnbias (الِانْبِعَاثُ), bir işe yönelip harekete geçmektir. “Deveyi kaldırdım, o da kalkıp yürüdü” (بَعَثْتُ الْبَعِيرَ فَانْبَعَثَ) ve “Onu falanca iş için sevk ettim, o da harekete geçti” (بَعَثْتُهُ لِأَمْرِ كَذَا فَانْبَعَثَ) denilir. Onu falanca işe sevk etti, yani o işte görevlendirdi demektir. Tesbît (التَّثْبِيطُ) ise insanı niyetlendiği fiilden alıkoymaktır. Anlam şudur: Allah Teâlâ onların Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte sefere çıkmalarını hoş görmedi de onları bundan alıkoydu.

فَإِنْ قِيلَ: إِنَّ خُرُوجَهُمْ مَعَ الرَّسُولِ إِمَّا أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ كَانَ مَفْسَدَةً وَإِمَّا أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ كَانَ مَصْلَحَةً.

Eğer: “Onların Resûl ile birlikte sefere çıkışlarının ya bir fesat olduğu söylenecektir ya da bir maslahat olduğu söylenecektir.

فَإِنْ قُلْنَا: إِنَّهُ كَانَ مَفْسَدَةً، فَلِمَ عَاتَبَ الرَّسُولَ فِي إِذْنِهِ إِيَّاهُمْ فِي الْقُعُودِ؟ وَإِنْ قُلْنَا: إِنَّهُ كَانَ مَصْلَحَةً، فَلِمَ قَالَ إِنَّهُ تَعَالَى كَرِهَ انْبِعَاثَهُمْ وَخُرُوجَهُمْ؟

Şayet fesat olduğunu söylersek, [Allah Teâlâ] savaşa katılmayıp oturmaları hususunda onlara izin vermesinden ötürü Peygamber'i niçin azarlamıştır? Şayet maslahat olduğunu söylersek, Allah Teâlâ onların harekete geçişlerini ve çıkışlarını hoş görmediğini niçin buyurmuştur?” denilirse,

وَالْجَوَابُ الصَّحِيحُ: أَنَّ خُرُوجَهُمْ مَعَ الرَّسُولِ مَا كَانَ مَصْلَحَةً، بِدَلِيلِ أَنَّهُ تَعَالَى صَرَّحَ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ وَشَرَحَ تِلْكَ الْمَفَاسِدَ وَهُوَ قَوْلُهُ: لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مَا زادُوكُمْ إِلَّا خَبالًا [التَّوْبَةِ: ٤٧] بَقِيَ أَنْ يُقَالَ فَلَمَّا كَانَ الْأَصْوَبُ الْأَصْلَحُ أَنْ لَا يَخْرُجُوا، فَلِمَ عَاتَبَ الرَّسُولَ فِي الْإِذْنِ؟ فَنَقُولُ: قَدْ حَكَيْنَا عَنْ أَبِي مُسْلِمٍ أَنَّهُ قَالَ: ليس في قوله لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ [التوبة: ٤٣] أَنَّهُ ﵊ كَانَ قَدْ أَذِنَ لَهُمْ فِي الْقُعُودِ، بَلْ يَحْتَمِلُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُمُ اسْتَأْذَنُوهُ فِي الْخُرُوجِ مَعَهُ فَأَذِنَ لَهُمْ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَإِنَّهُ يَسْقُطُ السُّؤَالُ، قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ وَالدَّلِيلُ عَلَى صِحَّةِ مَا قُلْنَا أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ خُرُوجَهُمْ مَعَهُ كَانَ مَفْسَدَةً، فَوَجَبَ حَمْلُ ذَلِكَ الْعِتَابِ عَلَى أَنَّهُ ﵊ أَذِنَ لَهُمْ فِي الْخُرُوجِ مَعَهُ، وَتَأَكَّدَ ذَلِكَ بِسَائِرِ الْآيَاتِ، مِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلى طائِفَةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَداً [التَّوْبَةِ: ٨٣] وَمِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: سَيَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ إِذَا انْطَلَقْتُمْ إِلَى قوله: قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونا [الفتح: ١٥] فَهَذَا دَفْعُ هَذَا السُّؤَالِ عَلَى طَرِيقَةِ أَبِي مُسْلِمٍ.

Doğru cevap şudur: Onların Resûl ile birlikte çıkmaları bir maslahat değildi. Bunun delili, Allah Teâlâ'nın bu ayetten sonra açıkça ifade edip o fesatları açıkladığı şu kavlidir: { لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مَا زادُوكُمْ إِلَّا خَبالًا } “Eğer içinizde [savaşa] çıkmış olsalardı, size bozgunculuktan başka bir şey katmazlardı” [et-Tevbe: 47]. Geriye şöyle demek kalır: Mademki en doğru ve en maslahatlı olan onların sefere çıkmamalarıydı, o halde [Allah Teâlâ] izin vermesinden dolayı Peygamber'i niçin azarlamıştır? Biz de deriz ki: Ebû Müslim'den nakletmiştik ki o şöyle demiştir: { لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ } [et-Tevbe: 43] kavlinde onun aleyhisselâm oturup kalmaları hususunda onlara izin verdiği yer almamaktadır; aksine kendisiyle birlikte sefere çıkmaları hususunda ondan izin istedikleri ve onun da kendilerine izin verdiği söylenebilir. Bu takdire göre soru düşer. Ebû Müslim şöyle demiştir: Söylediğimiz şeyin doğruluğunun delili, bu ayetin onların kendisiyle birlikte çıkışlarının bir fesat olduğuna delalet etmesidir; dolayısıyla o itabın, Peygamber'in aleyhisselâm kendisiyle birlikte çıkmalarına izin vermiş olmasına hamledilmesi vacip olmuştur. Bu durum diğer ayetlerle de teyit edilmiştir; onlardan biri Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلى طائِفَةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَداً } “Eğer Allah seni onlardan bir topluluğun yanına döndürür de [savaşa] çıkmak için senden izin isterlerse, de ki: Benimle asla çıkmayacaksınız” [et-Tevbe: 83]. Diğeri de Allah Teâlâ'nın: { سَيَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ إِذَا انْطَلَقْتُمْ } kavlinden O'nun: { قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونا } [el-Feth: 15] kavline kadar olan kısımdır. İşte Ebû Müslim'in metoduna göre bu sorunun defedilmesi böyledir.

وَالْوَجْهُ الثَّانِي: مِنَ الْجَوَابِ أَنْ نُسَلِّمَ أَنَّ الْعِتَابَ فِي قَوْلِهِ: لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ إِنَّمَا تَوَجَّهَ لِأَنَّهُ ﵊ أَذِنَ لَهُمْ فِي الْقُعُودِ، فَنَقُولُ: ذَلِكَ الْعِتَابُ مَا كَانَ لِأَجْلِ أَنَّ ذَلِكَ الْقُعُودَ كَانَ مَفْسَدَةً، بَلْ لِأَجْلِ أَنَّ إِذْنَهُ ﵊ بِذَلِكَ الْقُعُودِ كَانَ مَفْسَدَةً وَبَيَانُهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ ﵊ أَذِنَ قَبْلَ إِتْمَامِ التَّفَحُّصِ وَإِكْمَالِ التَّأَمُّلِ وَالتَّدَبُّرِ، وَلِهَذَا السَّبَبِ قَالَ تَعَالَى: لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَتَعْلَمَ

Cevabın ikinci yönü: O'nun: { لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ } kavlindeki itabın, Peygamber'in aleyhisselâm savaşa katılmayıp oturmaları hususunda onlara izin vermiş olmasından dolayı yöneldiğini kabul etmektir. Şöyle deriz: Bu itab, o oturuşun fesat olmasından dolayı değil, aksine Peygamber'in aleyhisselâm o oturuşa izin vermesinin bir fesat olmasından ötürü idi. Bunun beyanı birkaç yöndendir: Birincisi: Peygamber aleyhisselâm tam bir araştırmayı bitirmeden ve etraflıca düşünüp taşınmayı tamamlamadan önce izin vermiştir. İşte bu sebeple Allah Teâlâ: { لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَتَعْلَمَ } “Doğru söyleyenler sana iyice belli olup

الْكاذِبِينَ

{ الْكاذِبِينَ } yalancıları bilinceye kadar onlara niçin izin verdin?” buyurmuştur.

وَالثَّانِي: أَنَّ بِتَقْدِيرِ أَنَّهُ ﵊ مَا كَانَ يَأْذَنُ لَهُمْ فِي الْقُعُودِ فَهُمْ كَانُوا يَقْعُدُونَ مِنْ تِلْقَاءِ أَنْفُسِهِمْ، وَكَانَ يَصِيرُ ذَلِكَ الْقُعُودُ؟ عَلَامَةً عَلَى نِفَاقِهِمْ، وَإِذَا ظَهَرَ نِفَاقُهُمُ احْتَرَزَ الْمُسْلِمُونَ مِنْهُمْ وَلَمْ يَغْتَرُّوا بِقَوْلِهِمْ، فَلَمَّا أَذِنَ الرَّسُولُ فِي الْقُعُودِ بَقِيَ نِفَاقُهُمْ مَخْفِيًّا وَفَاتَتْ تِلْكَ الْمَصَالِحُ. وَالثَّالِثُ: أَنَّهُمْ لَمَّا اسْتَأْذَنُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ غَضِبَ عَلَيْهِمْ وَقَالَ: اقْعُدُوا مَعَ الْقاعِدِينَ عَلَى سَبِيلِ الزَّجْرِ كَمَا حَكَاهُ اللَّهُ فِي آخِرِ هَذِهِ الْآيَةِ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَقِيلَ اقْعُدُوا مَعَ الْقاعِدِينَ ثُمَّ إِنَّهُمُ اغْتَنَمُوا هَذِهِ اللَّفْظَةَ وَقَالُوا: قَدْ أَذِنَ لَنَا فَقَالَ تَعَالَى: لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ أَيْ لِمَ ذَكَرْتَ عِنْدَهُمْ هَذَا اللَّفْظَ الَّذِي أَمْكَنَهُمْ أَنْ يَتَوَسَّلُوا بِهِ إِلَى تَحْصِيلِ غَرَضِهِمْ؟ الرَّابِعُ: أَنَّ الَّذِينَ يَقُولُونَ الِاجْتِهَادُ غَيْرُ جَائِزٍ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ ﵈ قَالُوا: إِنَّهُ إِنَّمَا أَذِنَ بِمُقْتَضَى الِاجْتِهَادِ، وَذَلِكَ غَيْرُ جَائِزٍ، لِأَنَّهُمْ لَمَّا تَمَكَّنُوا مِنَ الْوَحْيِ وَكَانَ الْإِقْدَامُ عَلَى الِاجْتِهَادِ مَعَ التَّمَكُّنِ مِنَ الْوَحْيِ جَارِيًا مَجْرَى الْإِقْدَامِ عَلَى الِاجْتِهَادِ مَعَ حُصُولِ النَّصِّ، فَكَمَا أَنَّ هَذَا غَيْرُ جَائِزٍ فَكَذَا ذَاكَ.

İkincisi: Şayet Peygamber aleyhisselâm onların savaşa katılmayıp kalmalarına izin vermemiş olsaydı, onlar kendiliklerinden kalacaklardı ve bu kalış onların nifakına bir alamet olacaktı. Nifakları açığa çıktığında ise Müslümanlar onlardan sakınacak ve sözlerine aldanmayacaklardı. Resûl kalmalarına izin verince nifakları gizli kaldı ve o maslahatlar kaçırılmış oldu. Üçüncüsü: Onlar Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem izin istediklerinde, [Resûlullah] onlara öfkelendi ve Allah'ın bu ayetin sonunda: { وَقِيلَ اقْعُدُوا مَعَ الْقاعِدِينَ } “ve onlara: Oturanlarla beraber oturun, denildi” kavlinde naklettiği gibi bir azarlama kabilinden: “Oturanlarla beraber oturun” buyurdu. Sonra onlar bu lafzı fırsat bilip: “Bize izin verdi” dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: “Onlara niçin izin verdin?”, yani “Amaçlarına ulaşmak için vesile edinebilecekleri bu lafzı onların yanında niçin söyledin?” buyurdu. Dördüncüsü: Peygamberler aleyhimüsselâm hakkında ictihadın caiz olmadığını söyleyenler şöyle demişlerdir: O ancak ictihadın gereği olarak izin vermiştir, bu ise caiz değildir. Çünkü onlar vahye imkân bulduklarında, vahye imkân varken ictihada kalkışmak, nassın varlığıyla birlikte ictihada kalkışmak mesabesinde olur. Nasıl ki bu caiz değilse, o da caiz değildir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ الْبَصْرِيَّةُ: الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى كَمَا هُوَ مَوْصُوفٌ بِصِفَةِ الْمُرِيدِيَّةِ هُوَ مَوْصُوفٌ بِصِفَةِ الْكَارِهِيَّةِ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلكِنْ كَرِهَ اللَّهُ انْبِعاثَهُمْ قَالَ أَصْحَابُنَا: مَعْنَى كَرِهَ اللَّهُ أَرَادَ عَدَمَ ذَلِكَ الشيء. قال الْبَصْرِيَّةُ: الْعَدَمُ لَا يَصْلُحُ أَنْ يَكُونَ مُتَعَلِّقًا، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْإِرَادَةَ عِبَارَةٌ عَنْ صِفَةٍ تَقْتَضِي تَرْجِيحَ أَحَدِ طَرَفَيِ الْمُمْكِنِ عَلَى الْآخَرِ، وَالْعَدَمُ نَفْيٌ مَحْضٌ، وَأَيْضًا فَالْعَدَمُ الْمُسْتَمِرُّ لَا تَعَلُّقَ لِلْإِرَادَةِ بِالْعَدَمِ بِهِ، لِأَنَّ تَحْصِيلَ الْحَاصِلِ مُحَالٌ، وَجَعْلَ الْعَدَمِ عَدَمًا مُحَالٌ، فَثَبَتَ أَنَّ تَعَلُّقَ الْإِرَادَةِ بِالْعَدَمِ مُحَالٌ، فَامْتَنَعَ الْقَوْلُ بِأَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْكَرَاهَةِ إِرَادَةُ الْعَدَمِ.

İkinci Mesele: Basra Mûtezilesi şöyle demiştir: Ayet, Allah Teâlâ'nın irade edicilik (mürîd) sıfatıyla nitelendiği gibi, Allah Teâlâ'nın: { وَلكِنْ كَرِهَ اللَّهُ انْبِعاثَهُمْ } “Fakat Allah onların sefere çıkışlarını hoş görmedi” kavli deliliyle hoş görmeyicilik (kârih) sıfatıyla da nitelenmiş olduğuna delalet eder. Bizim âlimlerimiz ise: “Allah'ın hoş görmemesi (keriha), o şeyin ademini (yokluğunu) irade etmesi demektir” demişlerdir. Basralılar şöyle demiştir: Adem (yokluk) taalluk mahalli olmaya elverişli değildir. Zira irade, mümkünün iki tarafından birini diğerine tercih etmeyi gerektiren bir sıfattan ibarettir; adem ise sırf yokluktur. Ayrıca süreklilik arz eden ademe, iradenin onun adem olması yönüyle taalluku yoktur; çünkü hâsıl olanı hâsıl etmek (tahsîl-i hâsıl) imkânsızdır, yokluğu yokluk kılmak da imkânsızdır. Böylece iradenin ademe taallukunun imkânsız olduğu sabit olur. Dolayısıyla kerahetten maksadın ademi irade etmek olduğu söylenemez.

أَجَابَ أَصْحَابُنَا: بِأَنَّا نُفَسِّرُ الْكَرَاهَةَ فِي حَقِّ اللَّه بِإِرَادَةِ ضِدِّ ذَلِكَ الشَّيْءِ، فَهُوَ تَعَالَى أَرَادَ مِنْهُمُ السُّكُونَ، فَوَقَعَ التَّعْبِيرُ عَنْ هَذِهِ الْإِرَادَةِ بِكَوْنِهِ تَعَالَى كَارِهًا لِخُرُوجِهِمْ مَعَ الرَّسُولِ.

Bizim âlimlerimiz şöyle cevap vermişlerdir: Biz Allah hakkında keraheti o şeyin zıddını irade etmekle tefsir ederiz. Dolayısıyla O Teâlâ onlardan yerlerinde durmalarını irade etmiş, bu iradeden de O Teâlâ'nın onların Resûl ile birlikte çıkışlarını hoş görmemesi şeklinde ifade edilerek bahsedilmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا فِي مَسْأَلَةِ الْقَضَاءِ وَالْقَدَرِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَثَبَّطَهُمْ أَيْ فَكَسَّلَهُمْ وَضَعَّفَ رَغْبَتَهُمْ فِي الِانْبِعَاثِ، وَحَاصِلُ الْكَلَامِ فِيهِ لَا يَتِمُّ إِلَّا إِذَا صَرَّحْنَا بِالْحَقِّ، وَهُوَ أَنَّ صُدُورَ الْفِعْلِ يَتَوَقَّفُ عَلَى حُصُولِ الدَّاعِي إِلَيْهِ، فَإِذَا صَارَتِ الدَّاعِيَةُ فَاتِرَةً مَرْجُوحَةً امْتَنَعَ صُدُورُ الْفِعْلِ عَنْهُ، ثُمَّ إِنَّ صَيْرُورَةَ تِلْكَ الدَّاعِيَةِ جَازِمَةٌ أَوْ فَاتِرَةٌ، إِنْ كَانَتْ مِنَ الْعَبْدِ لَزِمَ التَّسَلْسُلُ، وَإِنْ كَانَتْ مِنَ اللَّه فَحِينَئِذٍ لَزِمَ الْمَقْصُودُ لِأَنَّ تَقْوِيَةَ الدَّاعِيَةِ لَيْسَتْ إِلَّا مِنَ اللَّه، وَمَتَى حَصَلَتْ تِلْكَ التَّقْوِيَةُ لَزِمَ حُصُولُ الْفِعْلِ، وَحِينَئِذٍ يَصِحُّ قَوْلُنَا فِي مَسْأَلَةِ الْقَضَاءِ وَالْقَدَرِ.

Üçüncü Mesele: Bizim âlimlerimiz kaza ve kader meselesinde Allah Teâlâ'nın: { فَثَبَّطَهُمْ } “onları alıkoydu” yani onları tembelleştirdi ve sefere çıkma arzularını zayıflattı kavlini delil getirmişlerdir. Bu konudaki sözün özü ancak hakkı açıkça söylediğimizde tamamlanır ki o da şudur: Fiilin meydana gelmesi ona sevk eden bir saikin (dâiye) bulunmasına bağlıdır. Saik gevşek ve zayıf kalınca fiilin meydana gelmesi imkânsızlaşır. Sonra o saikin kesin veya gevşek olması şayet kuldan kaynaklanıyorsa teselsül lazım gelir; şayet Allah'tan kaynaklanıyorsa o zaman maksat hâsıl olur; çünkü saiki kuvvetlendirmek ancak Allah'tandır. Bu kuvvetlendirme hâsıl olduğu zaman ise fiilin meydana gelmesi zorunlu olur. İşte o vakit kaza ve kader meselesindeki sözümüzün doğruluğu tebeyyün eder.

ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى خَتَمَ الْآيَةَ بِقَوْلِهِ: وَقِيلَ اقْعُدُوا مَعَ الْقاعِدِينَ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Sonra Allah Teâlâ ayeti: { وَقِيلَ اقْعُدُوا مَعَ الْقاعِدِينَ } “ve onlara: Oturanlarla beraber oturun, denildi” kavliyle bitirmiştir. Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْمَقْصُودُ مِنْهُ التَّنْبِيهُ عَلَى ذَمِّهِمْ وَإِلْحَاقِهِمْ بِالنِّسَاءِ وَالصِّبْيَانِ وَالْعَاجِزِينَ الَّذِينَ شَأْنُهُمُ الْقُعُودُ فِي الْبُيُوتِ، وَهُمُ الْقَاعِدُونَ وَالْخَالِفُونَ وَالْخَوَالِفُ عَلَى مَا ذَكَرَهُ فِي قَوْلِهِ: رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوالِفِ.

Birinci Mesele: Bundan maksat, onları yermeye ve evlerde oturmak şanlarından olan kadınlara, çocuklara ve âcizlere onları ilhak etmeye dikkat çekmektir. O'nun: { رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوالِفِ } “Geride kalan [kadın]larla beraber olmaya razı oldular” kavlinde zikrettiği üzere

[التَّوْبَةِ: ٨٧، ٩٣] .

[et-Tevbe: 87, 93] oturanlar (el-kâidûn), arkada kalanlar (el-hâlifûn) ve geridekiler (el-havâlif) bunlardır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ مِمَّنْ كَانَ؟ فَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْقَائِلُ بِذَلِكَ هُوَ الشَّيْطَانُ عَلَى سَبِيلِ الْوَسْوَسَةِ، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ بَعْضُهُمْ قَالَ ذَلِكَ لِبَعْضٍ لَمَّا أَرَادُوا الِاجْتِمَاعَ عَلَى التَّخَلُّفِ، لِأَنَّ مَنْ يَتَوَلَّى الْفَسَادَ يُحِبُّ التَّكَثُّرَ بِأَشْكَالِهِ، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْقَائِلُ هُوَ الرَّسُولَ ﷺ لَمَّا أَذِنَ لَهُمْ فِي التَّخَلُّفِ فَعَاتَبَهُ اللَّه، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْقَائِلُ هُوَ اللَّه سُبْحَانَهُ لِأَنَّهُ قَدْ كَرِهَ خُرُوجَهُمْ لِلْإِفْسَادِ، وَكَانَ الْمُرَادُ إِذَا كُنْتُمْ مُفْسِدِينَ فَقَدْ كَرِهَ اللَّه انْبِعَاثَكُمْ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ فَأَمَرَكُمْ بِالْقُعُودِ عَنْ هَذَا الْخُرُوجِ المخصوص.

İkinci Mesele: Bu sözün kim tarafından söylendiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bu sözü söyleyenin vesvese yoluyla şeytan olması muhtemeldir. Savaştan geri kalmak üzere birleşmek istediklerinde bazılarının diğerlerine bunu söylemiş olması muhtemeldir; çünkü fesadı üstlenen kimse kendi benzerlerinin çoğalmasını sever. Söyleyenin, savaştan geri kalmalarına izin verdiği zaman -ki Allah bundan ötürü onu azarlamıştı- Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem olması muhtemeldir. Söyleyenin Allah Sübhânehu olması da muhtemeldir; zira O, onların fesat çıkarmak için sefere çıkmalarını hoş görmemiştir. Maksat da şöyle olur: Mademki siz fesatçılarsınız, Allah sizin bu şekilde sefere çıkışınızı hoş görmemiş ve bu özel sefere çıkmayıp oturmanızı emretmiştir.

[سورة التوبة (٩) : آية ٤٧]

[Tevbe Suresi (9): Ayet 47]

لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مَا زادُوكُمْ إِلاَّ خَبالاً وَلَأَوْضَعُوا خِلالَكُمْ يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ (٤٧)

{ لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مَا زادُوكُمْ إِلاَّ خَبالاً وَلَأَوْضَعُوا خِلالَكُمْ يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ (٤٧) } “Eğer içinizde [savaşa] çıkmış olsalardı, size bozgunculuktan başka bir şey katmazlardı ve aranıza fitne sokmak isteyerek mutlaka aranızda koşarlardı. İçinizde onlara kulak verenler de vardı. Allah o zalimleri çok iyi bilendir. (47)”

[في قوله تَعَالَى لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مَا زادُوكُمْ إِلَّا خَبالًا وَلَأَوْضَعُوا خِلالَكُمْ يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنْوَاعَ الْمَفَاسِدِ الْحَاصِلَةِ مِنْ خُرُوجِهِمْ وَهِيَ ثَلَاثَةٌ: الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مَا زادُوكُمْ إِلَّا خَبالًا وَفِيهِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مَا زادُوكُمْ إِلَّا خَبالًا وَلَأَوْضَعُوا خِلالَكُمْ يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ } kavli hakkında] Bil ki Allah Teâlâ bu ayette onların sefere çıkışlarından doğacak olan fesat türlerini beyan buyurmuştur ki bunlar üçtür: Birincisi: O'nun: { لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مَا زادُوكُمْ إِلَّا خَبالًا } “Eğer içinizde [savaşa] çıkmış olsalardı, size bozgunculuktan başka bir şey katmazlardı” kavlidir. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْخَبَالُ والشر وَالْفَسَادُ فِي كُلِّ شَيْءٍ، وَمِنْهُ يُسَمَّى الْعَتَهُ بِالْخَبَلِ، وَالْمَعْتُوهُ بِالْمَخْبُولِ، وَلِلْمُفَسِّرِينَ عِبَارَاتٌ قَالَ الْكَلْبِيُّ: إِلَّا شَرًّا، وَقَالَ يَمَانٌ: إِلَّا مَكْرًا، وَقِيلَ: إِلَّا غَيًّا، وَقَالَ الضَّحَّاكُ: إِلَّا غَدْرًا، وَقِيلَ: الْخَبَالُ الِاضْطِرَابُ فِي الرَّأْيِ، وَذَلِكَ بِتَزْيِينِ أَمْرٍ لِقَوْمٍ وَتَقْبِيحِهِ لِقَوْمٍ آخَرِينَ، لِيَخْتَلِفُوا وَتَفْتَرِقَ كَلِمَتُهُمْ.

Birinci Mesele: Habâl (الْخَبَالُ), her şeydeki şer ve fesattır. Aklın noksanlığına bu kökten hareketle habel (الْخَبَل), aklı noksan olana da mahbûl (الْمَخْبُول) denilir. Müfessirlerin farklı ifadeleri vardır: Kelbî: “Şerden başka”, Yemân: “Hileden başka”, “Azgınlıktan başka” denilmiş; Dahhâk ise: “Hıyanetten başka” demiştir. Habâl'in (الْخَبَالُ) fikirde karışıklık olduğu da söylenmiştir; bu da bir işi bir topluluğa güzel gösterip başka bir topluluğa çirkin göstermek suretiyle ihtilafa düşmelerini ve birliklerinin bozulmasını sağlamaktır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ بَعْضُ النَّحْوِيِّينَ قَوْلُهُ: إِلَّا خَبالًا مِنَ الِاسْتِثْنَاءِ الْمُنْقَطِعِ وَهُوَ أَنْ لَا يَكُونَ الْمُسْتَثْنَى مِنْ جِنْسِ الْمُسْتَثْنَى مِنْهُ، كَقَوْلِكَ: ما زادوكم خيرا إلا خبالا، وهاهنا الْمُسْتَثْنَى مِنْهُ غَيْرُ مَذْكُورٍ وَإِذَا لَمْ يُذْكَرْ وَقَعَ الِاسْتِثْنَاءُ مِنَ الْأَعَمِّ وَالْعَامُّ هُوَ الشَّيْءُ، فَكَانَ الِاسْتِثْنَاءُ مُتَّصِلًا، وَالتَّقْدِيرُ: مَا زَادُوكُمْ شَيْئًا إِلَّا خَبَالًا.

İkinci Mesele: Bazı nahivciler O'nun: { إِلَّا خَبالًا } kavlinin munkatı istisnadan olduğunu söylemişlerdir; bu da “Size habâlden başka hayır artırmadılar” sözün gibi müstesnanın müstesnâ minh cinsinden olmamasıdır. Burada müstesnâ minh zikredilmemiştir; zikredilmediği zaman ise istisna en genel olandan yapılmış olur, genel olan da “şey” lafzıdır; böylece istisna muttasıl olur. Takdiri: “Size habâlden başka hiçbir şey artırmadılar” şeklindedir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى أَنَّهُ كَرِهَ انْبِعَاثَهُمْ، وَبَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ إِنَّمَا كَرِهَ ذَلِكَ الِانْبِعَاثَ لِكَوْنِهِ مُشْتَمِلًا عَلَى هَذَا الْخَبَالِ وَالشَّرِّ وَالْفِتْنَةِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يَكْرَهُ الشَّرَّ وَالْفِتْنَةَ وَالْفَسَادَ عَلَى الْإِطْلَاقِ، وَلَا يَرْضَى إِلَّا بِالْخَيْرِ، وَلَا يُرِيدُ إِلَّا الطاعة.

Üçüncü Mesele: Mûtezile şöyle demiştir: Allah Teâlâ birinci ayette onların sefere çıkışlarını hoş görmediğini beyan etmiş, bu ayette ise o çıkışı ancak bu habâli, şerri ve fitneyi içerdiği için hoş görmediğini beyan buyurmuştur. Bu da Allah Teâlâ'nın şerri, fitneyi ve fesadı mutlak olarak hoş görmediğine, sadece hayırdan razı olduğuna ve yalnız itaati irade ettiğine delalet eder.

النوع الثاني: من المفساد النَّاشِئَةِ مِنْ خُرُوجِهِمْ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَأَوْضَعُوا خِلالَكُمْ يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ وفي الإيضاح قَوْلَانِ نَقَلَهُمَا الْوَاحِدِيُّ.

Onların sefere çıkışlarından doğacak fesatların ikinci türü: Allah Teâlâ'nın: { وَلَأَوْضَعُوا خِلالَكُمْ يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ } “ve aranıza fitne sokmak isteyerek mutlaka aranızda koşarlardı” kavlidir. Îzâ‘ (الإيضاح) hususunda Vâhidî'nin naklettiği iki görüş vardır:

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ أَهْلِ اللُّغَةِ، أَنَّ الْإِيضَاعَ حَمْلُ الْبَعِيرِ عَلَى الْعَدْوِ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ:

Birinci görüş: Dil ehlinin çoğunluğunun görüşüdür ki îzâ‘ (الْإِيضَاعُ), deveyi hızlı koşturmaktır. Kişinin bizzat kendisi hızlı yürüdüğünde

أَوْضَعَ الرَّجُلُ إِذَا سَارَ بِنَفْسِهِ سَيْرًا حَثِيثًا. يُقَالُ: وَضَعَ الْبَعِيرُ إِذَا عَدَا وَأَوْضَعَهُ الرَّاكِبُ إِذَا حَمَلَهُ عَلَيْهِ قَالَ الْفَرَّاءُ:

“Adam hızlandı” (أَوْضَعَ الرَّجُلُ) denilmesi caiz değildir. Deve hızla koştuğunda “Deve koştu” (وَضَعَ الْبَعِيرُ), süvari onu koşturduğunda “Onu koşturdu” (أَوْضَعَهُ الرَّاكِبُ) denilir. Ferrâ şöyle demiştir:

الْعَرَبُ تَقُولُ: وَضَعَتِ النَّاقَةُ، وَأَوْضَعَ الرَّاكِبُ، وَرُبَّمَا قَالُوا لِلرَّاكِبِ وَضَعَ.

Araplar: “Dişi deve hızlı koştu” (وَضَعَتِ النَّاقَةُ) ve “Süvari deveyi koşturdu” (أَوْضَعَ الرَّاكِبُ) derler; bazen süvari için de “Hızlı gitti” (وَضَعَ) derler.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ الْأَخْفَشِ وَأَبِي عُبَيْدٍ أَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: أَوْضَعَ الرَّجُلُ إِذَا سَارَ بِنَفْسِهِ سَيْرًا حَثِيثًا مِنْ غَيْرِ أَنْ يُرَادَ أَنَّهُ وَضَعَ نَاقَتَهُ، رَوَى أَبُو عُبَيْدٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَفَاضَ مِنْ عَرَفَةَ وَعَلَيْهِ السَّكِينَةُ وَأَوْضَعَ فِي وَادِي مُحَسِّرٍ وَقَالَ لَبِيدٌ:

İkinci görüş: Ahfeş ile Ebû Ubeyd'in görüşüdür; devesini koşturduğu kastedilmeksizin kişinin bizzat kendisi hızlı yürüdüğünde de “Adam hızlı yürüdü” (أَوْضَعَ الرَّجُلُ) denilmesi caizdir. Ebû Ubeyd, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Arafat'tan vakar içinde akıp geldiğini ve Muhassir Vadisi'nde ise hızlı yürüdüğünü (أَوْضَعَ) rivayet etmiştir. Lebîd de şöyle demiştir:

أُرَانَا مُوضِعِينَ لِحُكْمِ غَيْبٍ ... وَنَسْخُو بِالطَّعَامِ وَبِالشَّرَابِ

Görürüm ki bizler gaybın hükmüne doğru hızla koşanlarız (mûdı‘în) ... ve cömertçe harcarız yiyecekten ve içecekten.

أَرَادَ مُسْرِعِينَ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ يُرِيدُ مُوضِعِينَ الْإِبِلَ لِأَنَّهُ لَمْ يُرِدِ السَّيْرَ فِي الطَّرِيقِ، وَقَالَ عُمَرُ بْنُ أَبِي رَبِيعَةَ:

Burada acele edenleri (müsri‘în) kastetmiştir; develeri koşturanları kastetmiş olması caiz değildir; çünkü yolda yürümeyi kastetmemiştir. Ömer b. Ebî Rebîa da şöyle demiştir:

تَبَالَهْنَ بِالْعُدْوَانِ لَمَّا عَرَفْنَنِي ... وَقُلْنَ امْرُؤٌ بَاغٍ أَكَلَّ وَأَوْضَعَا

Beni tanıdıklarında düşmanmış gibi bilmezlikten geldiler ... ve dediler ki: Bu arzulayan bir kimsedir, yoruldu ve koşturdu (evda‘a).

قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَالْآيَةُ تَشْهَدُ لِقَوْلِ الْأَخْفَشِ وَأَبِي عُبَيْدٍ.

Vâhidî: “Ayet, Ahfeş ve Ebû Ubeyd'in kavline şahitlik etmektedir” demiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّ عَلَى الْقَوْلَيْنِ: فَالْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ السَّعْيُ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ بِالتَّضْرِيبِ وَالنَّمَائِمِ، فَإِنِ اعْتَبَرْنَا الْقَوْلَ الْأَوَّلَ كَانَ الْمَعْنَى: وَلَأَوْضَعُوا رَكَائِبَهُمْ بَيْنَكُمْ، وَالْمُرَادُ الْإِسْرَاعُ بِالنَّمَائِمِ، لِأَنَّ الرَّاكِبَ أَسْرَعُ مِنَ الْمَاشِي، وَإِنِ اعْتَبَرْنَا الْقَوْلَ الثَّانِيَ كَانَ الْمُرَادُ أَنَّهُمْ يُسْرِعُونَ فِي هَذَا التَّضْرِيبِ.

Bil ki her iki görüşe göre de ayetten maksat, Müslümanların arasını fitne sokarak ve laf taşıyarak bozmaya çalışmaktır. Birinci görüşü dikkate alırsak anlam: “Bineklerini aranızda koştururlardı” şeklinde olur; maksat ise laf taşımada acele etmeleridir; çünkü binitli olan yürüyenden daha hızlıdır. İkinci görüşü dikkate alırsak maksat, onların bu fitne ve fesatta acele etmeleri olur.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: نَقَلَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» عَنِ ابْنِ الزُّبَيْرِ أَنَّهُ قَرَأَ وَلَأَوْقَصُوا مِنْ وَقَصَتِ النَّاقَةُ وَقْصًا إِذَا أَسْرَعَتْ وَأَوْقَصْتُهَا، وَقُرِئَ وَلَأَرْفَضُوا.

Dördüncü Mesele: Keşşâf sahibi, İbnü'z-Zübeyr'den onun bu kelimeyi; devenin hızlanması anlamına gelen “vekasat en-nâkatu veksan” (وَقَصَتِ النَّاقَةُ وَقْصًا) ve “onu hızlandırdım” (أَوْقَصْتُهَا) kökünden { وَلَأَوْقَصُوا } şeklinde okuduğunu nakletmiştir. Ayrıca { وَلَأَرْفَضُوا } şeklinde de okunmuştur.

فَإِنْ قيل: كيف كتب في المصحف (ولا أوضعوا) بِزِيَادَةِ الْأَلِفِ؟

Eğer: “Mushaf'ta elif ilavesiyle nasıl (ولا أوضعوا) şeklinde yazılmıştır?” denilirse,

أَجَابَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» بِأَنَّ الْفَتْحَةَ كَانَتْ أَلِفًا قَبْلَ الْخَطِّ الْعَرَبِيِّ وَالْخَطُّ الْعَرَبِيُّ اخْتُرِعَ قَرِيبًا مِنْ نُزُولِ الْقُرْآنِ وَقَدْ بَقِيَ في ذَلِكَ الْأَلِفِ أَثَرٌ فِي الطِّبَاعِ، فَكَتَبُوا صُورَةَ الْهَمْزَةِ أَلِفًا وَفَتْحَتَهَا أَلِفًا أُخْرَى وَنَحْوُهُ (أَوْ لأذبحنه) .

Keşşâf sahibi şöyle cevap vermiştir: Arap hattından önce fetha bir elif idi; Arap hattı ise Kur'an'ın inişine yakın bir zamanda icat edilmiştir ve o eliften tabiatlarda bir iz kalmıştı. Bu sebeple hemzenin suretini elif olarak, fethasını da başka bir elif olarak yazdılar. Bunun benzeri (أَوْ لأذبحنه) [en-Neml: 21] lafzıdır.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَوْلُهُ: خِلالَكُمْ أَيْ فِيمَا بَيْنَكُمْ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ: وَفَجَّرْنا خِلالَهُما نَهَراً [الْكَهْفِ:

Beşinci Mesele: O'nun: { خِلالَكُمْ } kavli, yani “aranızda” demektir. O'nun: { وَفَجَّرْنا خِلالَهُما نَهَراً } [el-Kehf:

٣٣] وَقَوْلُهُ: فَجاسُوا خِلالَ الدِّيارِ [الْإِسْرَاءِ: ٥] وَأَصْلُهُ مِنَ الْخَلَلِ، وَهُوَ الْفُرْجَةُ بَيْنَ الشَّيْئَيْنِ وَجَمْعُهُ خِلَالٌ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ: فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ [النُّورِ: ٤٣] وَقُرِئَ مِنْ خَلَلِهِ وَهِيَ مَخَارِجُ مَصَبِّ الْقَطْرِ، وَقَالَ الْأَصْمَعِيُّ: تَخَلَّلْتُ الْقَوْمَ إِذَا دَخَلْتَ بَيْنَ خَلَلِهِمْ وَخِلَالِهِمْ. وَيُقَالُ: جَلَسْنَا خِلَالَ بُيُوتِ الْحَيِّ وَخِلَالَ دُورِهِمْ أَيْ جَلَسْنَا بَيْنَ الْبُيُوتِ وَوَسَطَ الدُّورِ.

33] “İkisinin arasından bir de nehir fışkırttık” kavli ile { فَجاسُوا خِلالَ الدِّيارِ } “Evlerin aralarına girip araştırdılar” [el-İsrâ: 5] kavli bundandır. Bunun aslı, iki şey arasındaki açıklık olan halel (الْخَلَل) kelimesindendir ve çoğulu hilâl (خِلَال) gelir. O'nun: { فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ } “Yağmurun onun aralarından çıktığını görürsün” [en-Nûr: 43] kavli de bundandır; bu kelime damlanın dökülüş yerleri anlamına gelen { مِنْ خَلَلِهِ } şeklinde de okunmuştur. Asmaî şöyle demiştir: Bir topluluğun aralarına girdiğinde “insanların arasına girdim” (تَخَلَّلْتُ الْقَوْمَ) denilir. “Kabilenin evlerinin ve yurtlarının arasına oturduk” (جَلَسْنَا خِلَالَ بُيُوتِ الْحَيِّ وَخِلَالَ دُورِهِمْ), yani evlerin arasında ve yurtların ortasında oturduk denilir.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَوْلُهُ: وَلَأَوْضَعُوا خِلالَكُمْ أَيْ بِالنَّمِيمَةِ وَالْإِفْسَادِ وَقَوْلُهُ: يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ أَيْ يَبْغُونَ لَكُمْ، وَقَالَ الْأَصْمَعِيُّ: ابْغِنِي كَذَا أَيْ اطْلُبْهُ لِي، وَمَعْنَى ابْغِنِي وَابْغِ لِي، سَوَاءٌ، وَإِذَا قَالَ ابْغِنِي، فَمَعْنَاهُ: أَعِنِّي عَلَى ما بغيته، ومعنى الْفِتْنَةَ هاهنا افْتِرَاقُ الْكَلِمَةِ وَظُهُورُ التَّشْوِيشِ.

Bunu bildiğinde deriz ki: O'nun: { وَلَأَوْضَعُوا خِلالَكُمْ } kavli, yani laf taşımakla ve fesat çıkarmakla demektir. O'nun: { يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ } kavli ise “sizin için fitne ararlar” demektir. Asmaî: “Bana şunu ara” (ابْغِنِي كَذَا), yani “onu benim için talep et” demektir; “ibğınî” (ابْغِنِي) ile “ibği lî” (ابْغِ لِي) aynı anlamdadır, demiştir. “İbğınî” dediğinde anlamı: “Aradığım şey hususunda bana yardım et” olur. Buradaki el-fitne (الْفِتْنَةَ) kelimesinin anlamı ise birliğin bozulması ve kargaşanın ortaya çıkmasıdır.

وَاعْلَمْ أَنَّ حَاصِلَ الْكَلَامِ هُوَ أَنَّهُمْ لَوْ خَرَجُوا فِيهِمْ مَا زَادُوهُمْ إِلَّا خَبَالًا، وَالْخَبَالُ هُوَ الْإِفْسَادُ الَّذِي يُوجِبُ اخْتِلَافَ الرَّأْيِ وَهُوَ مِنْ أَعْظَمِ الْأُمُورِ الَّتِي يَجِبُ الِاحْتِرَازُ عَنْهَا فِي الْحُرُوبِ لِأَنَّ عِنْدَ حُصُولِ الِاخْتِلَافِ فِي الرَّأْيِ يَحْصُلُ الِانْهِزَامُ وَالِانْكِسَارُ عَلَى أَسْهَلِ الْوُجُوهِ. ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُمْ لَا يَقْتَصِرُونَ عَلَى ذَلِكَ بَلْ يَمْشُونَ بَيْنَ الْأَكَابِرِ بِالنَّمِيمَةِ فَيَكُونُ الْإِفْسَادُ أَكْثَرَ، وَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَلَأَوْضَعُوا خِلالَكُمْ.

Bil ki sözün özü şudur: Onlar aralarında sefere çıkmış olsalardı, onlara fesattan başka bir şey artırmazlardı; fesat (habâl) ise görüş ayrılığına yol açan bozgunculuktur ki bu, savaşlarda sakınılması gereken en büyük işlerdendir. Çünkü görüş ayrılığı meydana geldiğinde hezimet ve kırılma en kolay şekilde gerçekleşir. Sonra Allah Teâlâ onların bununla yetinmeyip ileri gelenler arasında laf taşıyacaklarını, böylece fesadın daha da artacağını beyan buyurmuştur; O'nun: { وَلَأَوْضَعُوا خِلالَكُمْ } kavliyle kastedilen de budur.