Binûn

Tevbe Suresi — 9. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فَأَمَّا قَوْلُهُ: وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ فَفِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ: فِيكُمْ عُيُونٌ لَهُمْ يَنْقُلُونَ إِلَيْهِمْ مَا يَسْمَعُونَ مِنْكُمْ، وَهَذَا قَوْلُ مُجَاهِدٍ وَابْنِ زَيْدٍ. وَالثَّانِي: قَالَ قَتَادَةُ: فِيكُمْ مَنْ يَسْمَعُ كَلَامَهُمْ وَيَقْبَلُ قَوْلَهُمْ، فَإِذَا أَلْقَوْا إِلَيْهِمْ أَنْوَاعًا مِنَ الْكَلِمَاتِ الْمُوجِبَةِ لِضَعْفِ الْقَلْبِ قَبِلُوهَا وَفَتَرُوا بِسَبَبِهَا عَنِ الْقِيَامِ بِأَمْرِ الْجِهَادِ كَمَا يَنْبَغِي.

O'nun: { وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ } kavline gelince, bu hususta iki görüş vardır: Birincisi: Kastedilen, aranızda onlara haber taşıyan ve sizden işittiklerini onlara aktaran casuslar bulunmasıdır; bu, Mücâhid ve İbn Zeyd'in görüşüdür. İkincisi: Katâde şöyle demiştir: Aranızda onların sözünü dinleyen ve laflarını kabul eden kimseler vardır; nitekim onlar kalbi zayıflatan türden sözler fısıldadıklarında bunu kabul ederler ve bu yüzden gereği gibi cihad görevini yerine getirmede gevşeklik gösterirler.

فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ يَجُوزُ ذَلِكَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ مَعَ قُوَّةِ دِينِهِمْ وَنِيَّتِهِمْ فِي الْجِهَادِ؟

Şayet: “Müminlerin dinlerindeki ve cihattaki niyetlerindeki kuvvete rağmen bu durum onlar hakkında nasıl caiz olabilir?” denilirse,

قُلْنَا: لَا يَمْتَنِعُ فِيمَنْ قَرُبَ عَهْدُهُ بِالْإِسْلَامِ أَنْ يُؤَثِّرَ قَوْلُ الْمُنَافِقِينَ فِيهِمْ وَلَا يَمْتَنِعُ كَوْنُ بَعْضِ النَّاسِ مَجْبُولِينَ عَلَى الْجُبْنِ وَالْفَشَلِ وَضَعْفِ الْقَلْبِ، فَيُؤَثِّرُ قَوْلُهُمْ فِيهِمْ، وَلَا يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ بَعْضُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ أَقَارِبِ رُؤَسَاءِ الْمُنَافِقِينَ فَيَنْظُرُونَ إِلَيْهِمْ بِعَيْنِ الْإِجْلَالِ وَالتَّعْظِيمِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ يُؤَثِّرُ قَوْلُ هَؤُلَاءِ الْأَكَابِرِ مِنَ الْمُنَافِقِينَ فِيهِمْ، وَلَا يَمْتَنِعُ أَيْضًا أَنْ يُقَالَ: الْمُنَافِقُونَ عَلَى قِسْمَيْنِ: مِنْهُمْ مَنْ يَقْتَصِرُ عَلَى النِّفَاقِ وَلَا يَسْعَى فِي الْأَرْضِ بِالْفَسَادِ، ثُمَّ إِنَّ الْفَرِيقَ الثَّانِيَ مِنَ الْمُنَافِقِينَ يَحْمِلُونَهُمْ عَلَى السَّعْيِ بِالْفَسَادِ بِسَبَبِ إِلْقَاءِ الشُّبُهَاتِ وَالْأَرَاجِيفِ إِلَيْهِمْ.

Deriz ki: İslam'a yeni girmiş kimselerde münafıkların sözünün etkili olması imkânsız değildir; bazı insanların yaratılıştan korkak, yılgın ve zayıf yürekli olmaları ve bu yüzden onların sözlerinin kendilerine etki etmesi imkânsız değildir; bazı Müslümanların münafıkların reislerinin akrabası olup onlara saygı ve tazim gözüyle bakmaları ve bu sebeple münafıkların ileri gelenlerinin sözlerinin kendilerinde tesir bırakması da imkânsız değildir. Şöyle denilmesi de imkânsız değildir: Münafıklar iki kısımdır; bir kısmı nifakla yetinip yeryüzünde fesat peşinde koşmaz, sonra münafıkların ikinci grubu şüpheler ve asılsız haberler yayarak onları fesada sevk eder.

ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى خَتَمَ الْآيَةَ بِقَوْلِهِ: وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ بِسَبَبِ كُفْرِهِمْ وَنِفَاقِهِمْ، وَظَلَمُوا غَيْرَهُمْ بِسَبَبِ أَنَّهُمْ سَعَوْا فِي إِلْقَاءِ غَيْرِهِمْ فِي وُجُوهِ الْآفَاتِ والمخالفات. واللَّه أعلم.

Sonra Allah Teâlâ ayeti: { وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ } [sözüyle] bitirmiştir ki onlar, inkârları ve nifakları sebebiyle nefislerine zulmeden, başkalarını da her türlü felakete ve karşı gelmelere düşürmeye çalışmak suretiyle başkalarına zulmeden kimselerdir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

[سورة التوبة (٩) : الآيات ٤٨ الى ٤٩]

[Tevbe Suresi (9), Âyetler 48-49]

لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ وَقَلَّبُوا لَكَ الْأُمُورَ حَتَّى جاءَ الْحَقُّ وَظَهَرَ أَمْرُ اللَّهِ وَهُمْ كارِهُونَ (٤٨) وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ ائْذَنْ لِي وَلا تَفْتِنِّي أَلا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكافِرِينَ (٤٩)

{ لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ وَقَلَّبُوا لَكَ الْأُمُورَ حَتَّى جاءَ الْحَقُّ وَظَهَرَ أَمْرُ اللَّهِ وَهُمْ كارِهُونَ (٤٨) وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ ائْذَنْ لِي وَلا تَفْتِنِّي أَلا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكافِرِينَ (٤٩) } “Andolsun ki onlar daha önce de fitne çıkarmak istemişler ve senin aleyhine türlü işler çevirmişlerdi. Nihayet onlar istemedikleri halde hak geldi ve Allah'ın emri üstün geldi. Onlardan öylesi de vardır ki: «Bana izin ver, beni fitneye düşürme» der. İyi bilin ki onlar zaten fitnenin ta içine düşmüşlerdir. Şüphesiz cehennem, inkârcıları çepeçevre kuşatacaktır.”

اعْلَمْ أَنَّ الْمَذْكُورَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ نَوْعٌ آخَرُ مِنْ مَكْرِ الْمُنَافِقِينَ وخبث باطنهم فَقَالَ: لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ أَيْ مِنْ قَبْلِ وَاقِعَةِ تَبُوكَ. قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: هُوَ أَنَّ اثْنَيْ عَشَرَ رَجُلًا مِنَ الْمُنَافِقِينَ وَقَفُوا عَلَى ثَنِيَّةِ الْوَدَاعِ لَيْلَةَ الْعَقَبَةِ لِيَفْتِكُوا بِالنَّبِيِّ ﷺ، وَقِيلَ الْمُرَادُ مَا فَعَلَهُ عَبْدُ اللَّه بْنُ أُبَيٍّ يَوْمَ أُحُدٍ حِينَ انْصَرَفَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مَعَ أَصْحَابِهِ، وَقِيلَ: طَلَبُوا صَدَّ أَصْحَابِكَ عَنِ الدِّينِ وَرَدَّهُمْ إِلَى الْكُفْرِ وَتَخْذِيلَ النَّاسِ عَنْكَ، وَمَعْنَى الْفِتْنَةِ هُوَ الِاخْتِلَافُ الْمُوجِبُ لِلْفُرْقَةِ بَعْدَ الْأُلْفَةِ، وَهُوَ الَّذِي طَلَبَهُ الْمُنَافِقُونَ لِلْمُسْلِمِينَ وَسَلَّمَهُمُ اللَّه مِنْهُ، وَقَوْلُهُ: وَقَلَّبُوا لَكَ الْأُمُورَ تَقْلِيبُ الْأَمْرِ تَصْرِيفُهُ وَتَرْدِيدُهُ لِأَجْلِ التَّدَبُّرِ وَالتَّأَمُّلِ فِيهِ، يَعْنِي اجْتَهَدُوا فِي الْحِيلَةِ عَلَيْكَ وَالْكَيْدِ بِكَ.

Bil ki bu ayette zikredilen husus, münafıkların hilelerinden ve içlerinin kötülüğünden bir başka türdür. Nitekim şöyle buyurmuştur: { لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ } “Andolsun ki onlar daha önce de fitne çıkarmak istemişlerdi”, yani Tebük Gazvesi'nden önce. İbn Cüreyc şöyle demiştir: Bu, münafıklardan on iki adamın Akabe gecesinde Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)’e suikast düzenlemek üzere Seniyyetü'l-Vedâ'da durmaları olayıdır. Bir görüşe göre kastedilen, Uhud günü Abdullah b. Übeyy'in adamlarıyla birlikte Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)’den ayrıldığı sırada yaptığı şeydir. Bir diğer görüşe göre ise: Ashabını dinden çevirmeyi, onları inkâra döndürmeyi ve insanları senden yüz çevirtip yalnız bırakmayı istediler. Fitnenin anlamı ise, kaynaşmadan sonra ayrılığa yol açan ihtilaftır ki münafıkların Müslümanlar için istediği ve Allah'ın onları bundan koruduğu şey de budur. O'nun: { وَقَلَّبُوا لَكَ الْأُمُورَ } “ve senin aleyhine türlü işler çevirmişlerdi” kavline gelince; işi evirip çevirmek, üzerinde düşünüp taşınmak amacıyla onu bir o yana bir bu yana çevirmektir; yani sana hile yapmak ve sana tuzak kurmak için olanca güçlerini harcadılar, demektir.

يُقَالُ: فِي الرَّجُلِ الْمُتَصَرِّفِ فِي وُجُوهِ الْحِيَلِ فُلَانٌ حُوَّلٌ قُلَّبٌ، أَيْ يَتَقَلَّبُ فِي وُجُوهِ الْحِيَلِ.

Çeşitli hile yollarına başvuran adam hakkında “Filanca çok hilekâr ve evirip çevirendir” (فُلَانٌ حُوَّلٌ قُلَّبٌ), yani hile yolları arasında gidip gelir, denilir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: حَتَّى جاءَ الْحَقُّ وَظَهَرَ أَمْرُ اللَّهِ وَهُمْ كارِهُونَ وَالْمَعْنَى: أَنَّ هَؤُلَاءِ الْمُنَافِقِينَ كَانُوا مُوَاظِبِينَ عَلَى وَجْهِ الْكَيْدِ وَالْمَكْرِ وَإِثَارَةِ الْفِتْنَةِ وَتَنْفِيرِ النَّاسِ عَنْ قَبُولِ الدِّينِ حَتَّى جَاءَ الْحَقُّ الَّذِي كَانَ فِي حُكْمِ الْمَذَاهِبِ، وَالْمُرَادُ مِنْهُ الْقُرْآنُ وَدَعْوَةُ مُحَمَّدٍ، وَظَهَرَ أَمْرُ اللَّه الَّذِي كَانَ كَالْمَسْتُورِ وَالْمُرَادُ بِأَمْرِ اللَّه الْأَسْبَابُ الَّتِي أَظْهَرَهَا اللَّه تَعَالَى وَجَعَلَهَا مُؤَثِّرَةً فِي قُوَّةِ شَرْعِ محمد ﵊، وهم لها كَارِهُونَ أَيْ وَهُمْ لِمَجِيءِ هَذَا الْحَقِّ وَظُهُورِ أَمْرِ اللَّهِ كَارِهُونَ، وَفِيهِ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّهُ لَا أَثَرَ لِمَكْرِهِمْ وَكَيْدِهِمْ وَمُبَالَغَتِهِمْ فِي إِثَارَةِ الشَّرِّ، فَإِنَّهُمْ مُنْذُ كَانُوا فِي طَلَبِ هَذَا الْمَكْرِ وَالْكَيْدِ، واللَّه تَعَالَى رَدَّهُ فِي نَحْرِهِمْ وَقَلَبَ مُرَادَهُمْ وَأَتَى بِضِدِّ مَقْصُودِهِمْ، فَلَمَّا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فِي الْمَاضِي، فَهَذَا يَكُونُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ.

Sonra Allah Teâlâ: { حَتَّى جاءَ الْحَقُّ وَظَهَرَ أَمْرُ اللَّهِ وَهُمْ كارِهُونَ } “Nihayet onlar istemedikleri halde hak geldi ve Allah'ın emri üstün geldi” buyurmuştur. Bunun anlamı şudur: Bu münafıklar tuzak kurmaya, hile yapmaya, fitne çıkarmaya ve insanları dini kabul etmekten nefret ettirmeye sürekli devam ediyorlardı; nihayet mezhepler hükmünde olan hak geldi -ki bundan maksat Kur'an ve Muhammed'in davetidir- ve sanki örtülüymüş gibi olan Allah'ın emri açığa çıktı. Allah'ın emrinden kastedilen, Allah Teâlâ'nın açığa çıkardığı ve Muhammed (aleyhisselâm)’ın şeriatının güçlenmesinde etkili kıldığı sebeplerdir. { وَهُمْ كارِهُونَ } yani onlar bu hakkın gelmesinden ve Allah'ın emrinin üstün gelmesinden hoşlanmıyorlardı. Bunda, onların tuzaklarının, hilelerinin ve şer çıkarmadaki aşırılıklarının hiçbir etkisinin olmadığına dikkat çekilmektedir; zira onlar ne zaman bu hile ve tuzağın peşine düştülerse, Allah Teâlâ bunu kendi aleyhlerine çevirmiş, muratlarını altüst etmiş ve maksatlarının zıddını meydana getirmiştir. Geçmişte durum böyle olduğuna göre, gelecekte de böyle olacaktır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ ائْذَنْ لِي وَلا تَفْتِنِّي يُرِيدُ ائْذَنْ لِي فِي الْقُعُودِ وَلَا تَفْتِنِّي بِسَبَبِ الْأَمْرِ بِالْخُرُوجِ، وَذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: لَا تَفْتِنِّي أَيْ لَا تُوقِعْنِي فِي الْفِتْنَةِ وَهِيَ الْإِثْمُ بِأَنْ لَا تَأْذَنَ لِي، فَإِنَّكَ إِنْ مَنَعْتَنِي مِنَ الْقُعُودِ وَقَعَدْتُ بِغَيْرِ إِذْنِكَ وَقَعْتُ فِي الْإِثْمِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونُوا ذَكَرُوهُ عَلَى سَبِيلِ السُّخْرِيَةِ، وَأَنْ يَكُونُوا أَيْضًا ذَكَرُوهُ عَلَى سَبِيلِ الْجِدِّ، وَإِنْ كَانَ ذَلِكَ الْمُنَافِقُ مُنَافِقًا كَانَ يَغْلِبُ عَلَى ظَنِّهِ كَوْنُ مُحَمَّدٍ ﵇ صَادِقًا، وَإِنْ كَانَ غَيْرَ قَاطِعٍ بِذَلِكَ. وَالثَّانِي: لَا تَفْتِنِّي أَيْ لَا تُلْقِنِي فِي الْهَلَاكِ فَإِنَّ الزَّمَانَ زَمَانُ شِدَّةِ الْحَرِّ وَلَا طَاقَةَ لِي بِهَا. وَالثَّالِثُ: لَا تَفْتِنِّي فَإِنِّي إِنْ خَرَجْتُ مَعَكَ هَلَكَ مَالِي وَعِيَالِي. وَالرَّابِعُ: قَالَ الْجَدُّ بْنُ قَيْسٍ: قَدْ عَلِمَتِ الأنصار أني مغرم/ بانساء فَلَا تَفْتِنِّي بِبَنَاتِ الْأَصْفَرِ، يَعْنِي نِسَاءَ الرُّومِ، وَلَكِنِّي أُعِينُكَ بِمَالٍ فَاتْرُكْنِي، وَقُرِئَ وَلا تَفْتِنِّي مِنْ أَفْتَنَهُ أَلا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ يَحْتَرِزُونَ عَنِ الْوُقُوعِ فِي الْفِتْنَةِ، وَهُمْ فِي الْحَالِ مَا وَقَعُوا إِلَّا فِي الْفِتْنَةِ، فَإِنَّ أَعْظَمَ أَنْوَاعِ الْفِتْنَةِ الْكُفْرُ باللَّه وَرَسُولِهِ، وَالتَّمَرُّدُ عَنْ قَبُولِ التَّكْلِيفِ.

Sonra Allah Teâlâ: { وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ ائْذَنْ لِي وَلا تَفْتِنِّي } “Onlardan öylesi de vardır ki: «Bana izin ver, beni fitneye düşürme» der” buyurmuştur. Yani “Gitmeyip oturmama izin ver ve sefere çıkmayı emretmek suretiyle beni fitneye düşürme” demek ister. Bu hususta birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: { لا تَفْتِنِّي } yani “Bana izin vermeyerek beni fitneye, yani günaha düşürme; zira sen oturmamı yasaklarsan ve ben de iznin olmadan oturup kalırsam günaha düşmüş olurum.” Bu takdire göre, bunu alay yollu söylemiş olmaları da, ciddi olarak söylemiş olmaları da muhtemeldir; çünkü o münafık, münafık olmakla birlikte -kesin kanaati bulunmasa da- Muhammed (aleyhisselâm)’ın doğru sözlü olduğunu zannı galip ile düşünüyordu. İkincisi: { لا تَفْتِنِّي } yani “Beni helake atma, zira bu mevsim şiddetli sıcak mevsimidir ve buna benim gücüm yetmez.” Üçüncüsü: { لا تَفْتِنِّي } “Beni fitneye düşürme; zira seninle çıkarsam malım ve ailem helak olur.” Dördüncüsü: Ced b. Kays: “Ensar iyi bilir ki ben kadınlara düşkünümdür; beni Benî Asfar'ın (Bizanslıların) kızlarıyla fitneye düşürme; fakat sana malımla yardım edeyim, beni bırak” demiştir. [Kelime], ef'anehû (أَفْتَنَهُ) fiilinden { وَلا تَفْتِنِّي } şeklinde de okunmuştur. { أَلا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا } “İyi bilin ki onlar zaten fitnenin ta içine düşmüşlerdir”; anlamı şudur: Onlar fitneye düşmekten sakınmaktadırlar, oysa şu an fitnenin ta içine düşmüş durumdadırlar. Zira fitnenin en büyüğü, Allah'ı ve Resulü'nü inkâr etmek ve mükellefiyeti kabul etmeye karşı başkaldırmaktır.

وَأَيْضًا فَهُمْ يَبْقَوْنَ خَالِفِينَ عَنِ الْمُسْلِمِينَ، خَائِفِينَ مِنْ أَنْ يَفْضَحَهُمُ اللَّه، وَيُنْزِلَ آيَاتٍ فِي شَرْحِ نِفَاقِهِمْ وَفِي مُصْحَفِ أُبَيٍّ سَقَطَ لِأَنَّ لَفْظَ مَنْ مُوَحَّدُ اللَّفْظِ مَجْمُوعُ الْمَعْنَى. قَالَ أَهْلُ الْمَعَانِي: وَفِيهِ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ مَنْ عَصَى اللَّه لِغَرَضٍ مَا، فَإِنَّهُ تَعَالَى يَبْطُلُ عَلَيْهِ ذَلِكَ الْغَرَضُ، أَلَا تَرَى أَنَّ الْقَوْمَ إِنَّمَا اخْتَارُوا الْقُعُودَ لِئَلَّا يَقَعُوا فِي الْفِتْنَةِ،

Ayrıca onlar, Müslümanların gerisinde kalmakta, Allah'ın kendilerini rezil etmesinden ve nifaklarını açıklayan ayetler indirmesinden korkmaktadırlar. Übeyy'in Mushafı'nda [tekil olarak] { سَقَطَ } şeklindedir; çünkü { مَنْ } lafzı lafzen tekil, mana bakımından çoğuldur. Beyan âlimleri şöyle demiştir: Bunda, bir gaye uğruna Allah'a isyan eden kimsenin o gayesini Allah Teâlâ'nın boşa çıkaracağına dikkat çekilmektedir. Görmez misin ki o topluluk fitneye düşmemek için oturup kalmayı tercih etmiştir;

فاللَّه تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُمْ فِي عَيْنِ الْفِتْنَةِ وَاقِعُونَ سَاقِطُونَ.

Fakat Allah Teâlâ onların fitnenin ta ortasına düştüklerini ve yuvarlandıklarını beyan buyurmuştur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكافِرِينَ قِيلَ: إِنَّهَا تُحِيطُ بِهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. وَقِيلَ إِنَّ أَسْبَابَ تِلْكَ الْإِحَاطَةِ حَاصِلَةٌ فِي الْحَالِ، فَكَأَنَّهُمْ فِي وَسَطِهَا. وَقَالَ الْحُكَمَاءُ الإسلاميون: إِنَّهُمْ كَانُوا مَحْرُومِينَ مِنْ نُورِ مَعْرِفَةِ اللَّه وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ، وَمَا كَانُوا يَعْتَقِدُونَ لِأَنْفُسِهِمْ كَمَالًا وَسَعَادَةً سِوَى الدُّنْيَا وَمَا فِيهَا مِنَ الْمَالِ وَالْجَاهِ، ثُمَّ إِنَّهُمُ اشْتَهَرُوا بَيْنَ النَّاسِ بِالنِّفَاقِ وَالطَّعْنِ فِي الدِّينِ. وَقَصْدِ الرَّسُولِ بِكُلِّ سُوءٍ، وَكَانُوا يُشَاهِدُونَ أَنَّ دَوْلَةَ الْإِسْلَامِ أَبَدًا فِي التَّرَقِّي وَالِاسْتِعْلَاءِ وَالتَّزَايُدِ، وَكَانُوا فِي أَشَدِّ الْخَوْفِ عَلَى أَنْفُسِهِمْ، وَأَوْلَادِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ وَالْحَاصِلُ أَنَّهُمْ كَانُوا مَحْرُومِينَ عَنْ كُلِّ السَّعَادَاتِ الرُّوحَانِيَّةِ، فَكَانُوا فِي أَشَدِّ الْخَوْفِ، بِسَبَبِ الْأَحْوَالِ الْعَاجِلَةِ، وَالْخَوْفُ الشَّدِيدُ مَعَ الْجَهْلِ الشَّدِيدِ، أَعْظَمُ أَنْوَاعِ الْعُقُوبَاتِ الرُّوحَانِيَّةِ، فَعَبَّرَ اللَّه تَعَالَى عَنْ تِلْكَ الْأَحْوَالِ بِقَوْلِهِ: وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكافِرِينَ.

Sonra Allah Teâlâ: { وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكافِرِينَ } “Şüphesiz cehennem, inkârcıları çepeçevre kuşatacaktır” buyurmuştur. Kıyamet gününde onları kuşatacağı söylenmiştir. Bu kuşatmanın sebeplerinin şu anda mevcut olduğu, dolayısıyla onların sanki cehennemin ortasındaymış gibi oldukları da söylenmiştir. İslam felsefecileri/hükemâsı şöyle demiştir: Onlar Allah'ı, meleklerini, kitaplarını, peygamberlerini ve ahiret gününü bilmenin nurundan mahrumdular; kendileri için dünyadan ve dünyadaki mal ile makamdan başka bir kemal ve mutluluk kabul etmiyorlardı. Sonra insanlar arasında nifakla, dine dil uzatmakla ve Resul'e her türlü kötülüğü hedeflemekle meşhur oldular; İslam devletinin ise daima ilerlediğini, yüceldiğini ve arttığını görüyorlardı ve kendileri, çocukları ve malları için şiddetli bir korku içindeydiler. Kısacası onlar bütün ruhani mutluluklardan mahrumdular; peşin dünya halleri sebebiyle en şiddetli korku içindeydiler. Şiddetli cehaletle birlikte şiddetli korku ise ruhani azapların en büyüğüdür. İşte Allah Teâlâ bu durumları: { وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكافِرِينَ } “Şüphesiz cehennem, inkârcıları çepeçevre kuşatacaktır” kavliyle ifade buyurmuştur.

[سورة التوبة (٩) : الآيات ٥٠ الى ٥١]

[Tevbe Suresi (9), Âyetler 50-51]

إِنْ تُصِبْكَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكَ مُصِيبَةٌ يَقُولُوا قَدْ أَخَذْنا أَمْرَنا مِنْ قَبْلُ وَيَتَوَلَّوْا وَهُمْ فَرِحُونَ (٥٠) قُلْ لَنْ يُصِيبَنا إِلاَّ مَا كَتَبَ اللَّهُ لَنا هُوَ مَوْلانا وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (٥١)

{ إِنْ تُصِبْكَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكَ مُصِيبَةٌ يَقُولُوا قَدْ أَخَذْنا أَمْرَنا مِنْ قَبْلُ وَيَتَوَلَّوْا وَهُمْ فَرِحُونَ (٥٠) قُلْ لَنْ يُصِيبَنا إِلاَّ مَا كَتَبَ اللَّهُ لَنا هُوَ مَوْلانا وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (٥١) } “Sana bir iyilik erişirse bu onları üzer; şayet sana bir musibet dokunursa: «Biz işimizi önceden sağlama almıştık» derler ve sevinç içinde dönüp giderler. De ki: «Allah'ın bizim için yazdığından başkası bize asla isabet etmez. O bizim mevlamızdır. Müminler yalnızca Allah'a tevekkül etsinler.»”

اعْلَمْ أَنَّ هَذَا نَوْعٌ آخَرُ مِنْ كَيْدِ الْمُنَافِقِينَ وَمِنْ خُبْثِ بَوَاطِنِهِمْ، وَالْمَعْنَى: إِنْ تُصِبْكَ فِي بَعْضِ الْغَزَوَاتِ حَسَنَةٌ سَوَاءً كَانَ ظَفَرًا، أَوْ كَانَ غَنِيمَةً، أَوْ كَانَ انْقِيَادًا لِبَعْضِ مُلُوكِ الْأَطْرَافِ، يَسُؤْهُمْ ذَلِكَ، وَإِنْ تُصِبْكَ مُصِيبَةٌ مِنْ نَكْبَةٍ وَشِدَّةٍ وَمُصِيبَةٍ وَمَكْرُوهٍ يَفْرَحُوا بِهِ، وَيَقُولُوا قَدْ أَخَذْنَا أَمْرَنَا الَّذِي نَحْنُ مَشْهُورُونَ بِهِ، وَهُوَ الْحَذَرُ وَالتَّيَقُّظُ وَالْعَمَلُ بِالْحَزْمِ، مِنْ قَبْلُ أَيْ قَبْلَ مَا وَقَعَ وَتَوَلَّوْا عَنْ/ مَقَامِ التَّحَدُّثِ بِذَلِكَ، وَالِاجْتِمَاعِ لَهُ إِلَى أَهَالِيهِمْ، وَهُمْ فَرِحُونَ مَسْرُورُونَ، وَنُقِلَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ الْحَسَنَةَ فِي يَوْمِ بَدْرٍ، وَالْمُصِيبَةَ فِي يَوْمِ أُحُدٍ، فَإِنْ ثَبَتَ بِخَبَرٍ أَنَّ هَذَا هُوَ الْمُرَادُ وَجَبَ الْمَصِيرُ إِلَيْهِ، وَإِلَّا فَالْوَاجِبُ حَمْلُهُ عَلَى كُلِّ حَسَنَةٍ، وَعَلَى كُلِّ مُصِيبَةٍ، إِذِ الْمَعْلُومُ مِنْ حَالِ الْمُنَافِقِينَ أَنَّهُمْ فِي كُلِّ حَسَنَةٍ وَعِنْدَ كُلِّ مُصِيبَةٍ بالوصف الذي ذكره الله هاهنا.

Bil ki bu, münafıkların hilelerinden ve içlerinin kötülüğünden bir başka türdür. Anlamı şudur: Bazı gazvelerde sana bir zafer, ganimet veya çevre hükümdarlarından birinin boyun eğmesi gibi bir iyilik erişirse bu onları üzer; başına bir hezimet, sıkıntı, musibet ve hoşlanılmayan bir durum gelirse buna sevinirler ve: “Biz kendisiyle tanındığımız işimizi, yani tedbiri, uyanıklığı ve ihtiyatla amel etmeyi önceden, yani bu vuku bulmadan önce almıştık” derler; bunu konuştukları ve bunun için toplandıkları yerden ailelerine sevinçli ve neşeli olarak dönüp giderler. İbn Abbas'tan, iyiliğin Bedir günü, musibetin ise Uhud günü olduğu nakledilmiştir. Şayet bunun kastedildiğine dair bir rivayet sabit olursa buna uymak gerekir; aksi takdirde bunu her türlü iyiliğe ve her türlü musibete hamletmek vaciptir. Çünkü münafıkların durumundan bilinen şudur ki onlar her iyilikte ve her musibette Allah'ın burada zikrettiği vasıftadırlar.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى قُلْ لَنْ يُصِيبَنا إِلَّا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَنا وَفِيهِ أَقْوَالٌ:

Sonra Allah Teâlâ: { قُلْ لَنْ يُصِيبَنا إِلَّا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَنا } “De ki: «Allah'ın bizim için yazdığından başkası bize asla isabet etmez»” buyurmuştur. Bu hususta görüşler vardır:

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: إِنَّ الْمَعْنَى أَنَّهُ لَنْ يُصِيبَنَا خَيْرٌ وَلَا شَرٌّ، وَلَا خَوْفٌ وَلَا رَجَاءٌ، وَلَا شِدَّةٌ وَلَا رَخَاءٌ، إِلَّا وَهُوَ مُقَدَّرٌ عَلَيْنَا مَكْتُوبٌ عِنْدَ اللَّهِ، وَكَوْنُهُ مَكْتُوبًا عِنْدَ اللَّهِ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ مَعْلُومًا عِنْدَ اللَّهِ مَقْضِيًّا بِهِ عِنْدَ اللَّهِ، فَإِنَّ مَا سِوَاهُ مُمْكِنٌ، وَالْمُمْكِنُ لَا يَتَرَجَّحُ إِلَّا بِتَرْجِيحِ الْوَاجِبِ، وَالْمُمْكِنَاتُ بِأَسْرِهَا مُنْتَهِيَةٌ إِلَى قَضَائِهِ وَقَدَرِهِ.

Birinci görüş: Anlamı şudur: Bize hiçbir hayır ve şer, hiçbir korku ve ümit, hiçbir darlık ve genişlik isabet etmez ki o, aleyhimize takdir edilmiş ve Allah katında yazılmış olmasın. Onun Allah katında yazılmış olması, Allah katında bilindiğine ve Allah katında hükme bağlandığına delalet eder. Çünkü O'nun dışındaki her şey mümkündür ve mümkün olan ancak Vacib'in tercihiyle üstünlük kazanır; bütün mümkünler nihayetinde O'nun kaza ve kaderine varır.

وَاعْلَمْ أَنَّ أَصْحَابَنَا يَتَمَسَّكُونَ بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي أَنَّ قَضَاءَ اللَّهِ شَامِلٌ لِكُلِّ الْمُحْدَثَاتِ وَأَنَّ تَغَيُّرَ الشَّيْءِ عَمَّا قَضَى اللَّهُ بِهِ مُحَالٌ، وَتَقْرِيرُ هَذَا الْكَلَامِ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ الْمَوْجُودَ إِمَّا وَاجِبٌ وَإِمَّا مُمْكِنٌ، وَالْمُمْكِنُ يَمْتَنِعُ أَنْ يَتَرَجَّحَ أَحَدُ طَرَفَيْهِ عَلَى الْآخَرِ لِنَفْسِهِ، فَوَجَبَ انْتِهَاؤُهُ إِلَى تَرْجِيحِ الْوَاجِبِ لِذَاتِهِ، وَمَا سِوَاهُ فَوَاجِبٌ بِإِيجَادِهِ وَتَأْثِيرِهِ وَتَكْوِينِهِ. وَلِهَذَا الْمَعْنَى

Bil ki bizim ashabımız (Ehl-i Sünnet kelamcıları), Allah'ın kazasının bütün sonradan yaratılanları kuşattığına ve bir şeyin Allah'ın takdir ettiğinden başka bir şekle dönüşmesinin imkânsız olduğuna bu ayeti delil getirirler. Bu sözün açıklaması birkaç yöndendir: Birincisi: Varlık ya vaciptir ya da mümkündür; mümkün olanın iki tarafından birinin kendiliğinden diğerine üstün gelmesi imkânsızdır, dolayısıyla onun bizzat Vacib'in tercihine dayanması zorunludur. O'nun dışındaki her şey ise O'nun var etmesi, tesiri ve yaratmasıyla zorunlu (vacip) hale gelir. İşte bu manadan dolayı,

قَالَ النَّبِيُّ ﵇: «جَفَّ الْقَلَمُ بِمَا هُوَ كَائِنٌ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ»

Peygamber (aleyhisselâm): “Kalem, kıyamet gününe kadar olacak şeyleri yazıp kurumuştur” buyurmuştur.

وَثَانِيهَا: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا كَتَبَ جَمِيعَ الْأَحْوَالِ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ فَقَدْ عَلِمَهَا وَحَكَمَ بِهَا، فَلَوْ وَقَعَ الْأَمْرُ بِخِلَافِهَا لَزِمَ انْقِلَابُ الْعِلْمِ جَهْلًا وَالْحُكْمِ الصِّدْقِ كَذِبًا، وَكُلُّ ذَلِكَ مُحَالٌ، وَقَدْ أَطْنَبْنَا فِي شَرْحِ هَذِهِ الْمُنَاظَرَةِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى:

İkincisi: Allah Teâlâ bütün halleri Levh-i Mahfuz'da yazdığında onları bilmiş ve hükme bağlamıştır; şayet iş bunun aksine cereyan etseydi, ilmin cehalete ve doğru hükmün yalana dönüşmesi gerekirdi ki bunların hepsi imkânsızdır. Biz bu münazaranın açıklamasını Allah Teâlâ'nın şu kavlinin tefsirinde ayrıntılı olarak vermiştik:

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ [الْبَقَرَةِ: ٦] .

{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ } [el-Bakara: 6] “Şüphesiz inkâr edenleri uyarsan da uyarmasan da onlar için birdir, inanmazlar.”

فَإِنْ قِيلَ: إِنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا ذَكَرَ هَذَا الْكَلَامَ تَسْلِيَةً لِلرَّسُولِ فِي فَرَحِهِمْ بِحُزْنِهِ وَمَكَارِهِهِ فَأَيُّ تَعَلُّقِ لِهَذَا الْمَذْهَبِ بِذَلِكَ؟

Şayet: “Allah Teâlâ bu sözü, münafıkların Peygamber'in üzüntüsüne ve başına gelen hoşa gitmeyen şeylere sevinmelerine karşı Resul'e bir teselli olsun diye zikretmiştir; öyleyse bu mezhebin (kader görüşünün) bununla ne ilgisi vardır?” denilirse,

قُلْنَا: السَّبَبُ فِيهِ

Deriz ki: Bundaki sebep,

قَوْلُهُ ﷺ: «مَنْ عَلِمَ سِرَّ اللَّه فِي الْقَدَرِ هَانَتْ عَلَيْهِ الْمَصَائِبُ»

O'nun (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Kaderdeki Allah'ın sırrını bilen kimseye musibetler hafif gelir” hadisidir.

فَإِنَّهُ إِذَا عَلِمَ الْإِنْسَانُ أَنَّ الَّذِي وَقَعَ امْتَنَعَ أَنْ لَا يَقَعَ، زَالَتِ الْمُنَازَعَةُ عَنِ النَّفْسِ وَحَصَلَ الرِّضَا بِهِ.

Çünkü insan meydana gelen şeyin meydana gelmemesinin imkânsız olduğunu bildiğinde, nefisten çekişme kaybolur ve ona rıza hasıl olur.

الْقَوْلُ الثَّانِي: فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى لَنْ يُصِيبَنا إِلَّا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَنا أَيْ فِي عَاقِبَةِ أَمْرِنَا مِنَ الظَّفَرِ بِالْعَدُوِّ وَالِاسْتِيلَاءِ عَلَيْهِمْ، وَالْمَقْصُودُ أَنْ يَظْهَرَ لِلْمُنَافِقِينَ أَنَّ أَحْوَالَ الرَّسُولِ وَالْمُسْلِمِينَ وَإِنْ كَانَتْ مُخْتَلِفَةً فِي السُّرُورِ وَالْغَمِّ، إِلَّا أَنَّ فِي الْعَاقِبَةِ الدَّوْلَةَ لَهُمْ وَالْفَتْحَ وَالنَّصْرَ وَالظَّفَرَ مِنْ جَانِبِهِمْ، فَيَكُونُ ذَلِكَ اغْتِيَاظًا لِلْمُنَافِقِينَ وَرَدًّا عَلَيْهِمْ فِي ذَلِكَ الْفَرَحِ.

Bu ayetin tefsirindeki ikinci görüş: Anlamın: { لَنْ يُصِيبَنا إِلَّا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَنا } yani işimizin akıbetinde düşmana galip gelmek ve onlara üstünlük sağlamak bakımından [yazdığından başkası bize isabet etmez] şeklinde olmasıdır. Maksat, münafıklara Resul'ün ve Müslümanların durumları sevinç ve keder bakımından farklılık gösterse de akıbette üstünlüğün onlara ait olduğunu, fethin, yardımın ve zaferin kendi taraflarında bulunacağını göstermektir; böylece bu, münafıkları öfkelendiren ve o sevinçlerine bir reddiye olan bir durum olur.

وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: قَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى إِذَا صِرْنَا مَغْلُوبِينَ صِرْنَا مُسْتَحِقِّينَ لِلْأَجْرِ الْعَظِيمِ، / وَالثَّوَابِ الْكَثِيرِ، وَإِنْ صِرْنَا غَالِبِينَ، صِرْنَا مُسْتَحِقِّينَ لِلثَّوَابِ فِي الْآخِرَةِ، وَفُزْنَا بِالْمَالِ الْكَثِيرِ وَالثَّنَاءِ الْجَمِيلِ فِي الدُّنْيَا، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، صَارَتْ تِلْكَ الْمَصَائِبُ وَالْمُحْزِنَاتُ فِي جَنْبِ هَذَا الْفَوْزِ بِهَذِهِ الدَّرَجَاتِ الْعَالِيَةِ مُتَحَمَّلَةً، وَهَذِهِ الْأَقْوَالُ وَإِنْ كَانَتْ حَسَنَةً، إِلَّا أَنَّ الْحَقَّ الصَّحِيحَ هُوَ الْأَوَّلُ.

Üçüncü görüş: Zeccâc şöyle demiştir: Anlamı şudur: Mağlup olduğumuzda büyük bir ecri ve bol mükafatı hak ederiz; galip geldiğimizde ise ahirette sevaba müstahak olur, dünyada da bol mala ve güzel bir övgüye kavuşuruz. Durum böyle olunca, bu yüksek derecelere kavuşmanın yanında o musibetler ve üzücü şeyler katlanılabilir hale gelir. Bu görüşler güzel olmakla birlikte, sahih hakikat birinci görüştür.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: هُوَ مَوْلانا وَالْمُرَادُ بِهِ مَا يَقُولُهُ أَصْحَابُنَا أَنَّهُ سُبْحَانَهُ يَحْسُنُ مِنْهُ التَّصَرُّفُ فِي الْعَالَمِ كَيْفَ شَاءَ، وَأَرَادَ لِأَجْلِ أَنَّهُ مَالِكٌ لَهُمْ وَخَالِقٌ لَهُمْ، وَلِأَنَّهُ لَا اعْتِرَاضَ عَلَيْهِ فِي شَيْءٍ مِنْ أَفْعَالِهِ، فَهَذَا الْكَلَامُ يَنْطَبِقُ عَلَى مَا تَقَدَّمَ، وَلِذَا قُلْنَا إِنَّهُ تَعَالَى وَإِنْ أَوْصَلَ إِلَى بَعْضِ عَبِيدِهِ أَنْوَاعًا مِنَ الْمَصَائِبِ فَإِنَّهُ يَجِبُ الرِّضَا بِهَا لِأَنَّهُ تَعَالَى مَوْلَاهُمْ وَهُمْ عَبِيدُهُ، فَحَسُنَ مِنْهُ تَعَالَى تِلْكَ التَّصَرُّفَاتُ، بِمُجَرَّدِ كَوْنِهِ مَوْلًى لَهُمْ، وَلَا اعْتِرَاضَ لِأَحَدٍ عَلَيْهِ فِي شَيْءٍ مِنْ أَفْعَالِهِ.

Sonra Allah Teâlâ: { هُوَ مَوْلانا } “O bizim mevlamızdır” buyurmuştur. Bundan maksat bizim ashabımızın söylediğidir: O Sübhânehu, âlemin mâliki ve yaratıcısı olduğu için ve hiçbir fiilinde O'na itiraz edilemeyeceği için âlemde dilediği ve murat ettiği gibi tasarrufta bulunması O'na yaraşır. Dolayısıyla bu söz daha önce geçenlere uygundur. Bu yüzden dedik ki: Allah Teâlâ bazı kullarına türlü musibetler ulaştırsa bile bunlara razı olmak vaciptir; çünkü O Teâlâ onların mevlasıdır, onlar da O'nun kullarıdır. Sırf onların mevlası olması hasebiyle O Teâlâ'dan bu tasarruflar güzeldir ve hiçbir fiilinde hiç kimsenin O'na itiraz hakkı yoktur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ مَعْنَاهُ أَنَّهُ وَإِنْ لَمْ يَجِبْ عَلَيْهِ لِأَحَدٍ مِنَ الْعَبِيدِ شَيْءٌ مِنَ الْأَشْيَاءِ وَلَا أَمْرٌ مِنَ الْأُمُورِ إِلَّا أَنَّهُ مَعَ هَذَا عَظِيمُ الرَّحْمَةِ كَثِيرُ الْفَضْلِ وَالْإِحْسَانِ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَتَوَكَّلَ الْمُؤْمِنُ فِي الْأَصْلِ إِلَّا عَلَيْهِ، وَأَنْ يَقْطَعَ طَمَعَهُ إِلَّا مِنْ فَضْلِهِ وَرَحْمَتِهِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ يُفِيدُ الْحَصْرَ، وَهَذَا كَالتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ حَالَ الْمُنَافِقِينَ بِالضِّدِّ مِنْ ذَلِكَ وَأَنَّهُمْ لَا يَتَوَكَّلُونَ إِلَّا عَلَى الْأَسْبَابِ الدُّنْيَوِيَّةِ وَاللَّذَّاتِ الْعَاجِلَةِ الْفَانِيَةِ.

Sonra Allah Teâlâ: { وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ } “Müminler yalnızca Allah'a tevekkül etsinler” buyurmuştur. Bunun manası şudur: Her ne kadar kullardan hiçbir kimse için hiçbir şey ve hiçbir iş O'na vacip olmasa da, bununla birlikte O, rahmeti pek yüce, lütuf ve ihsanı pek bol olandır. Bu sebeple müminin temelde ancak O'na tevekkül etmesi ve O'nun lütuf ve rahmetinden başka hiçbir şeye tamah etmemesi vacip olmuştur. Zira O'nun: { وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ } kavli hasr (sınırlama) ifade eder. Bu, münafıkların durumunun bunun tam zıddı olduğuna ve onların ancak dünyevi sebeplere ve geçici peşin lezzetlere tevekkül ettiklerine bir uyarı niteliğindedir.

[سورة التوبة (٩) : آية ٥٢]

[Tevbe Suresi (9), Âyet 52]

قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنا إِلاَّ إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّهُ بِعَذابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَيْدِينا فَتَرَبَّصُوا إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ (٥٢)

{ قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنا إِلاَّ إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّهُ بِعَذابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَيْدِينا فَتَرَبَّصُوا إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ (٥٢) } “De ki: «Bizim için iki güzellikten birinden başkasını mı gözetliyorsunuz? Biz ise Allah'ın kendi katından bir azapla veya bizim ellerimizle size bir ceza vermesini gözetliyoruz. Haydi gözetleyedurun, biz de sizinle beraber gözetlemekteyiz.»”

اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ الْجَوَابُ الثَّانِي عَنْ فَرَحِ الْمُنَافِقِينَ بِمَصَائِبِ الْمُؤْمِنِينَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمُسْلِمَ إِذَا ذَهَبَ إِلَى الْغَزْوِ، فَإِنْ صَارَ مَغْلُوبًا مَقْتُولًا فَازَ بِالِاسْمِ الْحَسَنِ فِي الدُّنْيَا وَالثَّوَابِ الْعَظِيمِ الَّذِي أَعَدَّهُ اللَّه لِلشُّهَدَاءِ فِي الْآخِرَةِ، وَإِنْ صَارَ غَالِبًا فَازَ فِي الدُّنْيَا بِالْمَالِ الْحَلَالِ وَالِاسْمِ الْجَمِيلِ، وَهِيَ الرُّجُولِيَّةُ وَالشَّوْكَةُ وَالْقُوَّةُ، وَفِي الْآخِرَةِ، بِالثَّوَابِ الْعَظِيمِ. وَأَمَّا الْمُنَافِقُ إِذَا قَعَدَ فِي بَيْتِهِ فَهُوَ فِي الْحَالِ فِي بَيْتِهِ مَذْمُومًا مَنْسُوبًا إِلَى الْجُبْنِ وَالْفَشَلِ وَضَعْفِ الْقَلْبِ وَالْقَنَاعَةِ بِالْأُمُورِ الْخَسِيسَةِ مِنَ الدُّنْيَا عَلَى وَجْهٍ يُشَارِكُهُ فِيهَا النِّسْوَانُ وَالصِّبْيَانُ وَالْعَاجِزُونَ مِنَ النِّسَاءِ، ثُمَّ يَكُونُونَ أَبَدًا خَائِفِينَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَأَوْلَادِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ، وَفِي الْآخِرَةِ إِنْ مَاتُوا فَقَدِ انْتَقَلُوا إِلَى الْعَذَابِ الدَّائِمِ فِي

Bil ki bu, münafıkların müminlerin musibetlerine sevinmelerine karşı ikinci cevaptır. Çünkü Müslüman savaşa gittiğinde, şayet mağlup olup öldürülürse dünyada güzel bir ada, ahirette de Allah'ın şehitler için hazırladığı büyük mükafata kavuşur; şayet galip gelirse dünyada helal mala ve güzel ada -ki o yiğitlik, güç ve kuvvettir-, ahirette de büyük sevaba kavuşur. Münafığa gelince; o evinde oturup kaldığında, şu anda evinde kınanmış, korkaklığa, yılgınlığa, zayıf yürekliliğe ve kadınların, çocukların ve âciz kadınların ortak olduğu şekilde dünyanın adi şeylerine razı olmaya nispet edilmiş durumdadır; sonra da sürekli kendileri, çocukları ve malları için korku içindedirler. Ahirette ise şayet ölürlerse kıyamette daimi azaba geçmiş olurlar;

الْقِيَامَةِ، وَإِنْ أَذِنَ اللَّهُ فِي قَتْلِهِمْ/ وَقَعُوا فِي الْقَتْلِ وَالْأَسْرِ وَالنَّهْبِ، وَانْتَقَلُوا مِنَ الدُّنْيَا إِلَى عَذَابِ النَّارِ، فَالْمُنَافِقُ لَا يَتَرَبَّصُ بِالْمُؤْمِنِ إِلَّا إِحْدَى الْحَالَتَيْنِ الْمَذْكُورَتَيْنِ، وَكُلُّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا فِي غَايَةِ الْجَلَالَةِ وَالرِّفْعَةِ وَالشَّرَفِ، وَالْمُسْلِمُ يَتَرَبَّصُ بِالْمُنَافِقِ إِحْدَى الْحَالَتَيْنِ الْمَذْكُورَتَيْنِ، أَعْنِي الْبَقَاءَ فِي الدُّنْيَا مَعَ الْخِزْيِ وَالذُّلِّ وَالْهَوَانِ، ثُمَّ الِانْتِقَالَ إِلَى عَذَابِ الْقِيَامَةِ وَالْوُقُوعُ فِي الْقَتْلِ وَالنَّهْبِ مَعَ الْخِزْيِ وَالذُّلِّ، وَكُلُّ وَاحِدَةٍ مِنْ هَاتَيْنِ الْحَالَتَيْنِ فِي غَايَةِ الْخَسَاسَةِ وَالدَّنَاءَةِ، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى لِلْمُنَافِقِينَ: فَتَرَبَّصُوا بِنَا إِحْدَى الْحَالَتَيْنِ الشَّرِيفَتَيْنِ إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ وُقُوعَكُمْ فِي إِحْدَى الْحَالَتَيْنِ الْخَسِيسَتَيْنِ النَّازِلَتَيْنِ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: يُقَالُ فُلَانٌ يَتَرَبَّصُ بفلان الدوائر، وإذا كَانَ يَنْتَظِرُ وُقُوعَ مَكْرُوهٍ بِهِ، وَهَذَا قَدْ سَبَقَ الْكَلَامُ فِيهِ. وَقَالَ أَهْلُ الْمَعَانِي: التَّرَبُّصُ، التَّمَسُّكُ بِمَا يُنْتَظَرُ بِهِ مَجِيءُ حِينِهِ، وَلِذَلِكَ قِيلَ: فُلَانٌ يَتَرَبَّصُ بِالطَّعَامِ إِذَا تَمَسَّكَ بِهِ إِلَى حِينِ زِيَادَةِ سِعْرِهِ، وَالْحُسْنَى تَأْنِيثُ الْأَحْسَنِ.

Şayet Allah onların öldürülmesine izin verirse öldürülmeye, esarete ve yağmaya uğrar, dünyadan cehennem azabına geçerler. Dolayısıyla münafık, mümin için zikredilen iki durumdan başkasını gözetlemez ki bunların her biri son derece yüce, yüksek ve şereflidir; Müslüman ise münafık için zikredilen iki durumdan birini gözetler; yani dünyada rezillik, zillet ve aşağılanma içinde kalmayı, ardından kıyamet azabına geçmeyi ve rezillik ile zillet içinde öldürülmeye ve yağmaya uğramayı gözetler ki bu iki durumun her biri son derece alçak ve değersizdir. Sonra Allah Teâlâ münafıklara hitaben: Bizim için o iki şerefli durumdan birini gözetleyedurun; { إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ } biz de sizinle beraber o iki alçak ve zelil durumdan birine düşmenizi gözetlemekteyiz, buyurmuştur. Vâhidî şöyle demiştir: Bir kimsenin başına hoşlanılmayan bir durumun gelmesini beklediğinde “Filanca, filancanın aleyhine zamanın felaketlerini gözetliyor” (يَتَرَبَّصُ بفلان الدوائر) denilir; bu husustaki açıklama daha önce geçmişti. Beyan âlimleri ise şöyle demiştir: Terebbus (التَّرَبُّصُ), vaktinin gelmesi beklenen şeye tutunmaktır; bu sebeple bir kimse fiyatı artıncaya kadar yiyeceği elinde tuttuğunda “Filanca yiyeceği gözetliyor/bekletiyor” (يَتَرَبَّصُ بِالطَّعَامِ) denilir. el-Hüsnâ (الْحُسْنَى) ise el-Ahsen (الْأَحْسَن) kelimesinin müennesidir.

وَاخْتَلَفُوا فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: بِعَذابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَيْدِينا قِيلَ: مِنْ عِنْدِ اللَّهِ. أَيْ بِعَذَابٍ يُنْزِلُهُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ فِي الدُّنْيَا، أَوْ بِأَيْدِينَا بِأَنْ يَأْذَنَ لَنَا فِي قَتْلِكُمْ. وَقِيلَ: بِعَذَابٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، يَتَنَاوَلُ عَذَابَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، أَوْ بِأَيْدِينَا الْقَتْلُ.

O'nun: { بِعَذابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَيْدِينا } “kendi katından bir azapla veya bizim ellerimizle” kavlinin tefsirinde ihtilaf etmişlerdir: “Allah katından” yani dünyada Allah'ın onların üzerine indireceği bir azapla; “veya bizim ellerimizle” yani sizin öldürülmenize bize izin vermesiyle, denilmiştir. “Allah katından bir azapla” ifadesinin dünya ve ahiret azabını kapsadığı, “veya bizim ellerimizle” ifadesinin ise öldürülme olduğu da söylenmiştir.

فَإِنْ قِيلَ: إِذَا كَانُوا مُنَافِقِينَ لَا يَحِلُّ قَتْلُهُمْ مَعَ إِظْهَارِهِمُ الْإِيمَانَ، فَكَيْفَ يَقُولُ تَعَالَى ذَلِكَ؟

Şayet: “Onlar münafık olduklarında, imanı açığa vurdukları müddetçe öldürülmeleri helal olmadığına göre Allah Teâlâ bunu nasıl buyurmaktadır?” denilirse,

قُلْنَا قَالَ الْحَسَنُ: الْمُرَادُ بِأَيْدِينَا إِنْ ظَهَرَ نِفَاقُكُمْ، لِأَنَّ نِفَاقَهُمْ إِذَا ظَهَرَ كَانُوا كَسَائِرِ الْمُشْرِكِينَ فِي كَوْنِهِمْ حَرْبًا لِلْمُؤْمِنِينَ، وَقَوْلُهُ: فَتَرَبَّصُوا وَإِنْ كَانَ بِصِيغَةِ الْأَمْرِ، إِلَّا أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ التَّهْدِيدُ، كَمَا فِي قَوْلِهِ: ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ والله أعلم.

Deriz ki: Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: “Bizim ellerimizle” ifadesinden maksat, nifakınız açığa çıktığı takdirdedir; çünkü nifakları açığa çıktığında müminlerle savaş halinde olma bakımından diğer müşrikler gibi olurlar. O'nun: { فَتَرَبَّصُوا } “Haydi gözetleyedurun” kavli her ne kadar emir kipinde olsa da, maksat O'nun: { ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ } [ed-Duhân: 49] “Tat bakalım, hani sen güçlüydün, şerefliydin!” kavlinde olduğu gibi tehdittir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

[سورة التوبة (٩) : آية ٥٣]

[Tevbe Suresi (9), Âyet 53]

قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ إِنَّكُمْ كُنْتُمْ قَوْماً فاسِقِينَ (٥٣)

{ قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ إِنَّكُمْ كُنْتُمْ قَوْماً فاسِقِينَ (٥٣) } “De ki: «İster gönüllü ister gönülsüz harcayın, sizden asla kabul edilmeyecektir. Çünkü siz yoldan çıkmış bir topluluksunuz.»”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى أَنَّ عَاقِبَةَ هَؤُلَاءِ الْمُنَافِقِينَ هِيَ الْعَذَابُ فِي الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ، بَيَّنَ أَنَّهُمْ وَإِنْ أَتَوْا بِشَيْءٍ مِنْ أَعْمَالِ الْبِرِّ فَإِنَّهُمْ لَا يَنْتَفِعُونَ بِهِ فِي الْآخِرَةِ، وَالْمَقْصُودُ بَيَانُ أَنَّ أَسْبَابَ الْعَذَابِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ مُجْتَمِعَةٌ فِي حَقِّهِمْ، وَأَنَّ أَسْبَابَ الرَّاحَةِ وَالْخَيْرِ زَائِلَةٌ عَنْهُمْ فِي الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bil ki Allah Teâlâ önceki ayette bu münafıkların akıbetinin dünyada ve ahirette azap olduğunu beyan buyurunca, iyilik amellerinden bir şey getirseler bile ahirette bundan faydalanamayacaklarını beyan etmiştir. Maksat, dünya ve ahiretteki azap sebeplerinin onlar hakkında bir araya geldiğini, huzur ve hayır sebeplerinin ise dünyada ve ahirette onlardan zail olduğunu beyan etmektir. Bu ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ حَمْزَةُ والكسائي كرها بضم الكاف هاهنا، وَفِي النِّسَاءِ وَالْأَحْقَافِ، وَقَرَأَ عَاصِمٌ وَابْنُ عَامِرٍ فِي الْأَحْقَافِ بِالضَّمِّ مِنَ الْمَشَقَّةِ، وَفِي النِّسَاءِ وَالتَّوْبَةِ بِالْفَتْحِ مِنَ الْإِكْرَاهِ وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِ الْكَافِ فِي جَمِيعِ ذَلِكَ. فَقِيلَ: هُمَا لُغَتَانِ. وَقِيلَ: بِالضَّمِّ الْمَشَقَّةُ وَبِالْفَتْحِ مَا أُكْرِهْتَ عَلَيْهِ.

Birinci Mesele: Hamza ve Kisâî, burada ve Nisâ ile Ahkâf surelerinde kef harfinin ötresiyle { كُرْهًا } şeklinde okumuşlardır. Âsım ve İbn Âmir ise Ahkâf'ta meşakkat anlamında ötre ile ({ كُرْهًا }), Nisâ ve Tevbe'de ise zorlama anlamında üstün ile ({ كَرْهًا }) okumuşlardır; diğerleri ise bütün bunlarda kef harfini üstün ile okumuşlardır. Bunların iki ayrı lügat olduğu söylenmiştir. Ötre ile olanın meşakkat, üstün ile olanın ise zorlandığın şey anlamına geldiği de söylenmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: نَزَلَتْ فِي الْجَدِّ بْنِ قَيْسٍ حِينَ قَالَ لِلنَّبِيِّ ﷺ ائْذَنْ لِي فِي الْقُعُودِ وَهَذَا ما لي أُعِينُكَ بِهِ.

İkinci Mesele: İbn Abbas şöyle demiştir: Bu ayet, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)’e: “Gitmeyip oturmama izin ver, işte sana yardım edeceğim malım” diyen Ced b. Kays hakkında inmiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّ السَّبَبَ وَإِنْ كَانَ خَاصًّا إِلَّا أَنَّ الْحُكَمَ عَامٌّ، فَقَوْلُهُ: أَنْفِقُوا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً وَإِنْ كَانَ لَفْظُهُ لَفْظَ أَمْرٍ، إِلَّا أَنَّ مَعْنَاهُ مَعْنَى الشَّرْطِ وَالْجَزَاءِ. وَالْمَعْنَى: سَوَاءٌ أَنْفَقْتُمْ طَائِعِينَ أَوْ مُكْرَهِينَ فَلَنْ يُقْبَلَ ذَلِكَ مِنْكُمْ.

Bil ki nüzul sebebi hususi olsa da hüküm umumidir. Dolayısıyla O'nun: { أَنْفِقُوا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً } kavli lafız olarak emir lafzı olsa da manası şart ve ceza manasındadır. Anlamı şudur: İster gönüllü harcayın ister zorla, bu sizden asla kabul edilmeyecektir.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْخَبَرَ وَالْأَمْرَ يَتَقَارَبَانِ، فَيَحْسُنُ إِقَامَةُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مَقَامَ الْآخَرِ. أَمَّا إِقَامَةُ الْأَمْرِ مَقَامَ الْخَبَرِ، فَكَمَا هاهنا، وَكَمَا فِي قَوْلِهِ: اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ [التَّوْبَةِ: ٨٠] وَفِي قَوْلِهِ: قُلْ مَنْ كانَ فِي الضَّلالَةِ فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمنُ مَدًّا [مَرْيَمَ: ٧٥] وَأَمَّا إِقَامَةُ الْخَبَرِ مَقَامَ الْأَمْرِ، فَكَقَوْلِهِ: وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ [الْبَقَرَةِ: ٢٣٣] وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَ

Bil ki haber ile emir birbirine yakındır; bu sebeple birini diğerinin yerine koymak güzel olur. Emrin haber yerine konulmasına gelince; buradaki gibi, O'nun: { اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ } [et-Tevbe: 80] kavlindeki gibi ve O'nun: { قُلْ مَنْ كانَ فِي الضَّلالَةِ فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمنُ مَدًّا } [Meryem: 75] kavlindeki gibidir. Haberin emir yerine konulmasına gelince; O'nun: { وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ } [el-Bakara: 233] ve { وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَ }

[الْبَقَرَةِ: ٢٢٨] وَقَالَ كُثَيِّرٌ:

[el-Bakara: 228] kavilleri gibidir. Küseyyir şöyle demiştir:

أَسِيئِي بِنَا أَوْ أَحْسِنِي لَا مَلُومَةً ... لَدَيْنَا وَلَا مَقْلِيَّةٌ إِنْ تَقَلَّتِ

İster bize kötülük et ister iyilik, katımızda kınanacak değilsin; nefret etsen bile buğzedilecek değilsin.

وَقَوْلُهُ: طَوْعاً أَوْ كَرْهاً يُرِيدُ طَائِعِينَ أَوْ كَارِهِينَ. وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: طَائِعِينَ مِنْ غَيْرِ إِلْزَامٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ أَوْ مُكْرَهِينَ مِنْ قِبَلِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ، وَسَمَّى الْإِلْزَامَ إِكْرَاهًا لِأَنَّهُمْ مُنَافِقُونَ، فَكَانَ إِلْزَامُ اللَّهِ إِيَّاهُمُ الْإِنْفَاقَ شَاقًّا عَلَيْهِمْ كَالْإِكْرَاهِ، وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ: طَائِعِينَ مِنْ غَيْرِ إِكْرَاهٍ مِنْ رُؤَسَائِكُمْ، لِأَنَّ رُؤَسَاءَ أَهْلِ النِّفَاقِ كَانُوا يَحْمِلُونَ الِاتِّبَاعَ عَلَى الْإِنْفَاقِ لِمَا يَرَوْنَ مِنَ الْمَصْلَحَةِ فِيهِ أَوْ مُكْرَهِينَ مِنْ جِهَتِهِمْ.

O'nun: { طَوْعاً أَوْ كَرْهاً } kavli, gönüllü olarak veya istemeyerek demektir. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Allah ve Resulü'nün bir zorlaması olmadan gönüllü olarak veya Allah ve Resulü tarafından zorlanmış olarak. Zorunlu kılmayı kerahet/zorlama diye isimlendirmiştir; çünkü onlar münafıktırlar, dolayısıyla Allah'ın infakı onlara zorunlu kılması onlar için tıpkı bir zorlama gibi ağır geliyordu. İkincisi: Takdirin şöyle olmasıdır: Reislerinizin bir zorlaması olmadan gönüllü olarak veya onlar tarafından zorlanmış olarak; zira nifak ehlinin reisleri, onda bir maslahat gördükleri için kendilerine tabi olanları infak etmeye sevk ediyorlardı.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّ الرَّسُولَ ﷺ لَا يَتَقَبَّلُ تِلْكَ الْأَمْوَالَ مِنْهُمْ، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّهَا لَا تَصِيرُ مَقْبُولَةً عِنْدَ اللَّهِ.

Sonra Allah Teâlâ: { لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ } “sizden asla kabul edilmeyecektir” buyurmuştur. Bundan maksadın Resul (sallallâhu aleyhi ve sellem)’in o malları onlardan kabul etmeyeceği olması muhtemel olduğu gibi, Allah katında makbul olmayacağı olması da muhtemeldir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّكُمْ كُنْتُمْ قَوْماً فاسِقِينَ وَهَذَا إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ عَدَمَ الْقَبُولِ مُعَلَّلٌ بِكَوْنِهِمْ فَاسِقِينَ. قَالَ الْجُبَّائِيُّ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْفِسْقَ يُحْبِطُ الطَّاعَاتِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ نَفَقَتَهُمْ لَا تُقْبَلُ الْبَتَّةَ، وَعَلَّلَ ذَلِكَ بِكَوْنِهِمْ فَاسِقِينَ، وَمَعْنَى التَّقَبُّلِ هُوَ الثَّوَابُ وَالْمَدْحُ، وَإِذَا لَمْ يُتَقَبَّلْ ذَلِكَ كَانَ مَعْنَاهُ أَنَّهُ لَا ثَوَابَ وَلَا مَدْحَ، فَلَمَّا عَلَّلَ ذَلِكَ بِالْفِسْقِ دَلَّ عَلَى أَنَّ الْفِسْقَ يُؤَثِّرُ فِي إِزَالَةِ هَذَا الْمَعْنَى، ثُمَّ إِنَّ الْجُبَّائِيَّ أَكَّدَ ذَلِكَ بِدَلِيلِهِمُ الْمَشْهُورِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ، وَهُوَ أَنَّ الْفِسْقَ يُوجِبُ الذَّمَّ وَالْعِقَابَ الدَّائِمَيْنِ، وَالطَّاعَةَ تُوجِبُ الْمَدْحَ وَالثَّوَابَ الدَّائِمَيْنِ، وَالْجَمْعُ بَيْنَهُمَا مُحَالٌ.

Sonra Allah Teâlâ: { إِنَّكُمْ كُنْتُمْ قَوْماً فاسِقِينَ } “Çünkü siz yoldan çıkmış bir topluluksunuz” buyurmuştur. Bu, kabul edilmeyişin onların fasık olmalarıyla gerekçelendirildiğine bir işarettir. Cübbâî şöyle demiştir: Ayet, fıskın taatleri boşa çıkardığına (ihbat) delalet etmiştir; zira Allah Teâlâ onların infakının kesinlikle kabul edilmeyeceğini beyan buyurmuş ve bunu fasık olmalarıyla gerekçelendirmiştir. Kabul edilmenin manası ise sevap ve övgüdür; kabul edilmediğinde bunun manası ne sevap ne de övgü olacağıdır. Bunu fısk ile illetlendirince, fıskın bu manayı gidermede etkili olduğuna delalet etmiştir. Ardından Cübbâî bunu, bu meseledeki meşhur delilleriyle teyit etmiştir; o da şudur: Fısk sürekli yerilmeyi ve ebedi cezayı gerektirir, taat ise övgüyü ve ebedi sevabı gerektirir; bu ikisinin bir arada bulunması ise imkânsızdır.

فَكَانَ الْجَمْعُ بَيْنَ حُصُولِ اسْتِحْقَاقِهِمَا مُحَالًا.

Dolayısıyla bu ikisinin hak edilmesinin bir arada gerçekleşmesi imkânsız olmuştur.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ كَانَ الْوَاجِبُ عَلَيْهِ أَنْ لا يذكر هذا الاستدلال بعد ما أَزَالَ اللَّهُ هَذِهِ الشُّبْهَةَ عَلَى أَبْلَغِ الْوُجُوهِ، وَهُوَ قَوْلُهُ: وَما مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقاتُهُمْ إِلَّا أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ فَبَيَّنَ تَعَالَى/ بِصَرِيحِ هَذَا اللَّفْظِ أَنَّهُ لَا مُؤَثِّرَ فِي مَنْعِ قَبُولِ هَذِهِ الْأَعْمَالِ إِلَّا الْكُفْرُ، وَعِنْدَ هَذَا يَصِيرُ هَذَا الْكَلَامُ مِنْ أَوْضَحِ الدَّلَائِلِ عَلَى أَنَّ الْفِسْقَ لَا يُحْبِطُ الطَّاعَاتِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: إِنَّكُمْ كُنْتُمْ قَوْماً فاسِقِينَ فَكَأَنَّهُ سَأَلَ سَائِلٌ وَقَالَ: هَذَا الْحُكْمُ مُعَلَّلٌ بِعُمُومِ كَوْنِ تِلْكَ الْأَعْمَالِ فِسْقًا، أَوْ بِخُصُوصِ كَوْنِ تِلْكَ الْأَعْمَالِ مَوْصُوفَةً بِذَلِكَ الْفِسْقِ؟ فَبَيَّنَ تَعَالَى بِهِ مَا أَزَالَ هَذِهِ الشُّبْهَةَ، وَهُوَ أَنَّ عَدَمَ الْقَبُولِ غَيْرُ مُعَلَّلٍ بِعُمُومِ كَوْنِهِ فِسْقًا، بَلْ بِخُصُوصِ وَصْفِهِ وَهُوَ كَوْنُ ذَلِكَ الْفِسْقِ كُفْرًا.

Bil ki, Allah Teâlâ bu şüpheyi en beliğ bir şekilde giderdikten sonra onun bu delillendirmeyi zikretmemesi gerekirdi. Bu da O'nun şu buyruğudur: { وَما مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقاتُهُمْ إِلَّا أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ } “Harcamalarının kendilerinden kabul olunmasını engelleyen şey, sadece Allah'ı ve Resûlü'nü inkâr etmeleridir”. Allah Teâlâ bu lafzın sarih ifadesiyle, bu amellerin kabulünü engellemede küfürden başka hiçbir şeyin müessir olmadığını açıklamıştır. Bu durumda bu kelam, fıskın taatleri boşa çıkarmadığına (ihbat etmediğine) dair en açık delillerden biri olur. Zira Allah Teâlâ: { إِنَّكُمْ كُنْتُمْ قَوْماً فاسِقِينَ } “Çünkü siz yoldan çıkmış bir topluluksunuz” buyurunca, sanki birisi şöyle sormuş gibidir: Bu hüküm, o amellerin genel anlamda fısk olmasıyla mı gerekçelendirilmiştir, yoksa o amellerin bilhassa o fısk ile vasıflanmış olmasıyla mı? Bunun üzerine Allah Teâlâ bu şüpheyi gideren şeyi açıklamıştır; o da kabul edilmeyişin genel olarak fısk oluşuyla değil, aksine onun hususi bir vasfı olan o fıskın küfür oluşuyla gerekçelendirildiğidir.

فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا الِاسْتِدْلَالَ باطل.

Böylece bu delillendirmenin batıl olduğu sabit olmuştur.

[سورة التوبة (٩) : آية ٥٤]

[Tevbe Suresi (9) : Ayet 54]

وَما مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقاتُهُمْ إِلاَّ أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ وَلا يَأْتُونَ الصَّلاةَ إِلاَّ وَهُمْ كُسالى وَلا يُنْفِقُونَ إِلاَّ وَهُمْ كارِهُونَ (٥٤)

{ وَما مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقاتُهُمْ إِلاَّ أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ وَلا يَأْتُونَ الصَّلاةَ إِلاَّ وَهُمْ كُسالى وَلا يُنْفِقُونَ إِلاَّ وَهُمْ كارِهُونَ (٥٤) } “Harcamalarının kendilerinden kabul olunmasını engelleyen şey, sadece Allah'ı ve Resûlü'nü inkâr etmeleri, namaza ancak üşene üşene gelmeleri ve harcamalarını ancak istemeye istemeye yapmalarıdır.”

وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: دَلَّ صَرِيحُ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّهُ لَا تَأْثِيرَ لِلْفِسْقِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ فِسْقٌ فِي هَذَا الْمَنْعِ، وَذَلِكَ صَرِيحٌ فِي بُطْلَانِ قَوْلِ الْمُعْتَزِلَةِ عَلَى ما لحصناه وَبَيَّنَّاهُ.

Birinci Mesele: Bu ayetin sarih ifadesi, fısk olması bakımından fıskın bu engellemede bir tesiri olmadığına delalet etmiştir. Bu da özetleyip açıkladığımız üzere Mutezile'nin görüşünün batıl olduğunun açık bir delilidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ظَاهِرُ اللَّفْظِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَنْعَ الْقَبُولِ بِمَجْمُوعِ الْأُمُورِ الثَّلَاثَةِ، وَهِيَ الْكُفْرُ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ، وَعَدَمُ الْإِتْيَانِ بِالصَّلَاةِ إِلَّا عَلَى وَجْهِ الْكَسَلِ، وَالْإِنْفَاقُ عَلَى سَبِيلِ الْكَرَاهِيَةِ.

İkinci Mesele: Lafzın zahiri, kabulün engellenmesinin şu üç şeyin toplamı sebebiyle olduğuna delalet eder: Allah'ı ve Resulü'nü inkâr etmek, namaza ancak tembellik göstererek gelmek ve harcamayı istemeye istemeye yapmak.

وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: الْكُفْرُ بِاللَّهِ سَبَبٌ مُسْتَقِلٌّ فِي الْمَنْعِ مِنَ الْقَبُولِ، وَعِنْدَ حُصُولِ السَّبَبِ الْمُسْتَقِلِّ لَا يَبْقَى لِغَيْرِهِ أَثَرٌ، فَكَيْفَ يُمْكِنُ إِسْنَادُ هَذَا الْحُكَمِ إِلَى السَّبَبَيْنِ الْبَاقِيَيْنِ؟

Birisi şöyle diyebilir: Allah'ı inkâr etmek, kabulü engellemede müstakil bir sebeptir. Müstakil sebep mevcut olduğunda ise onun dışındakilerin hiçbir tesiri kalmaz. O halde bu hükmün geri kalan iki sebebe isnat edilmesi nasıl mümkün olabilir?

وَجَوَابُهُ: أَنَّ هَذَا الْإِشْكَالَ إِنَّمَا يَتَوَجَّهُ عَلَى قَوْلِ الْمُعْتَزِلَةِ، حَيْثُ قَالُوا: إِنَّ الْكُفْرَ لِكَوْنِهِ كُفْرًا يُؤَثِّرُ فِي هَذَا الْحُكْمِ، أَمَّا عِنْدَنَا فَإِنَّ شَيْئًا مِنَ الْأَفْعَالِ لَا يُوجِبُ ثَوَابًا وَلَا عِقَابًا الْبَتَّةَ، وَإِنَّمَا هِيَ مُعَرِّفَاتٌ وَاجْتِمَاعُ الْمُعَرِّفَاتِ الْكَثِيرَةِ عَلَى الشَّيْءِ الْوَاحِدِ مُحَالٌ، بَلْ نَقُولُ: إِنَّ هَذَا مِنْ أَقْوَى الدَّلَائِلِ الْيَقِينِيَّةِ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْأَفْعَالَ غَيْرُ مُؤَثِّرَةٍ فِي هَذِهِ الْأَحْكَامِ لِوُجُوهٍ عَائِدَةٍ إِلَيْهَا، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُ حَصَلَتْ هَذِهِ الْأُمُورُ الثَّلَاثَةُ فِي حَقِّهِمْ، فَلَوْ كَانَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهَا مُوجِبًا تَامًّا لِهَذَا الْحُكْمِ، لَزِمَ أَنْ يَجْتَمِعَ عَلَى الْأَثَرِ الْوَاحِدِ أَسْبَابٌ مُسْتَقِلَّةٌ، وَذَلِكَ مُحَالٌ، لِأَنَّ الْمَعْلُولَ يَسْتَغْنِي بِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا عَنْ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا، فَيَلْزَمُ افْتِقَارُهُ إِلَيْهَا بِأَسْرِهَا حَالَ اسْتِغْنَائِهِ عَنْهَا بِأَسْرِهَا، وَذَلِكَ/ مُحَالٌ، فَثَبَتَ أَنَّ الْقَوْلَ بِكَوْنِ هَذِهِ الْأَفْعَالِ مُؤَثِّرَةً فِي هَذِهِ الْأَحْكَامِ يُفْضِي إِلَى هَذَا الْمُحَالِ، فَكَانَ الْقَوْلُ بِهِ بَاطِلًا.

Bunun cevabı şudur: Bu itiraz ancak Mutezile'nin görüşüne yöneltilebilir; zira onlar küfrün, küfür olması hasebiyle bu hükümde müessir olduğunu söylemişlerdir. Bize göre ise hiçbir fiil kesinlikle sevap ve azap gerektirmez; onlar sadece alametlerdir (müarrifattır) ve pek çok alametin tek bir şey üzerinde toplanması imkânsız [değildir]. Hatta biz şöyle deriz: Bu, söz konusu fiillerin kendilerine dönen vecihlerden ötürü bu hükümlerde müessir olmadığına dair en güçlü yakînî delillerdendir. Bunun delili de şudur: Allah Teâlâ bu üç hususun onlar hakkında gerçekleştiğini beyan etmiştir. Eğer bunlardan her biri bu hüküm için tam bir gerektirici (mûcib) olsaydı, tek bir eser üzerinde müstakil sebeplerin toplanması gerekirdi. Bu ise imkânsızdır; çünkü malûl bunlardan her biri sebebiyle diğer her birinden müstağni olur, dolayısıyla hepsinden müstağni olduğu halde hepsine birden muhtaç olması gerekir ki bu da imkânsızdır. Böylece bu fiillerin bu hükümlerde müessir olduğunu söylemenin bu imkânsızlığa yol açtığı, dolayısıyla bu görüşün batıl olduğu sabit olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ شَيْئًا مِنْ أَعْمَالِ الْبِرِّ لَا يَكُونُ مَقْبُولًا عِنْدَ اللَّهِ مَعَ الْكُفْرِ بِاللَّهِ.

Üçüncü Mesele: Bu ayet, Allah'ı inkâr etmekle birlikte iyilik amellerinden hiçbirinin Allah katında makbul olmayacağına delalet etmiştir.

فَإِنْ قِيلَ: فَكَيْفَ الْجَمْعُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ قَوْلِهِ: فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ [الزَّلْزَلَةِ: ٧] .

Eğer: “Bununla O'nun: { فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ } [Zelzele: 7] “Artık kim zerre ağırlığınca bir hayır işlerse, onu görür” kavlinin arası nasıl uzlaştırılır?” denilirse,

قُلْنَا: وَجَبَ أَنْ يُصْرَفَ ذَلِكَ إِلَى تَأْثِيرِهِ فِي تَخْفِيفِ الْعِقَابِ، وَدَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الصَّلَاةَ لَازِمَةٌ لِلْكَافِرِ، وَلَوْلَا ذَلِكَ لَمَا ذَمَّهُمُ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى فِعْلِهَا عَلَى وَجْهِ الْكَسَلِ.

Biz deriz ki: Bunun azabın hafifletilmesindeki etkisine hamledilmesi vaciptir. Ayrıca ayet, namazın kâfire de gerekli olduğuna delalet etmiştir; şayet öyle olmasaydı Allah Teâlâ onları namazı tembellikle kılmalarından ötürü yermezdi.

فَإِنْ قَالُوا: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ الْمُوجِبُ لِلذَّمِّ لَيْسَ هُوَ تَرْكَ الصَّلَاةِ؟ بَلِ الْمُوجِبُ لِلذَّمِّ هُوَ الْإِتْيَانُ بِهَا عَلَى وَجْهِ الْكَسَلِ جَارِيًا مَجْرَى سَائِرِ تَصَرُّفَاتِهَا مِنْ قِيَامٍ وَقُعُودٍ، وَكَمَا لَا يَكُونُ قُعُودُهُمْ عَلَى وَجْهِ الْكَسَلِ مَانِعًا مِنْ تَقَبُّلِ طَاعَتِهِمْ، فَكَذَلِكَ كَانَ يَجِبُ فِي صَلَاتِهِمْ لَوْ لَمْ تَجِبْ عَلَيْهِمْ.

Eğer: “Yermeyi gerektiren şeyin namazı terk etmek olmadığı; bilakis yermeyi gerektiren şeyin, tıpkı kıyam ve kuûd gibi diğer davranışlarında olduğu üzere namazı tembellikle kılmaları olduğu neden söylenemez? Tembellikle oturmaları taatlerinin kabulüne engel olmadığı gibi, şayet namaz onlara vacip olmasaydı namazları hakkında da böyle olması gerekirdi” derlerse,

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: مَضَى تَفْسِيرُ الْكُسَالَى فِي سُورَةِ النِّسَاءِ. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : كُسالى بِالضَّمِّ وَالْفَتْحِ جَمْعُ الْكَسْلَانِ: نَحْوُ سُكَارَى وَحَيَارَى فِي سَكْرَانَ وَحَيْرَانَ. قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: هَذَا الْكَسَلُ مَعْنَاهُ أَنَّهُ إِنْ كَانَ فِي جَمَاعَةٍ صَلَّى، وَإِنْ كَانَ وَحْدَهُ لَمْ يُصَلِّ. قَالَ الْمُصَنِّفُ: إِنَّ هَذَا الْمَعْنَى إِنَّمَا أَثَّرَ فِي مَنْعِ قَبُولِ الطَّاعَاتِ، لِأَنَّ هَذَا الْمَعْنَى يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا يُصَلِّي طَاعَةً لِأَمْرِ اللَّهِ وَإِنَّمَا يُصَلِّي خَوْفًا مِنْ مَذَمَّةِ النَّاسِ، وَهَذَا الْقَدْرُ لَا يَدُلُّ عَلَى الْكُفْرِ. أَمَّا لَمَّا ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى بَعْدَ أَنْ وَصَفَهُمْ بِالْكُفْرِ، دَلَّ عَلَى أَنَّ الْكَسَلَ إِنَّمَا كَانَ لِأَنَّهُمْ يَعْتَقِدُونَ أَنَّهُ غَيْرُ وَاجِبٍ، وَذَلِكَ يُوجِبُ الْكُفْرَ.

Dördüncü Mesele: Küsâlâ kelimesinin tefsiri Nisâ Suresi'nde geçmişti. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { كُسالى } zamme ve fetha ile, tıpkı { سَكْرَانَ } ve { حَيْرَانَ } kelimelerinin çoğulunun { سُكَارَى } ve { حَيَارَى } gelmesi gibi { الْكَسْلَانِ } kelimesinin çoğuludur. Müfessirler şöyle demiştir: Bu tembelliğin manası; cemaatle birlikte olduğunda kılması, tek başına kaldığında ise kılmamasıdır. Musannif şöyle demiştir: Bu mana, taatlerin kabulünün engellenmesinde ancak şu sebepten ötürü etkili olmuştur: Zira bu mana onun namazı Allah'ın emrine itaat için değil, sadece insanların yermesinden korktuğu için kıldığına delalet eder; bu kadarı ise küfre delalet etmez. Fakat Allah Teâlâ bunu onları küfürle vasıfladıktan sonra zikredince, bu tembelliğin ancak namazın vacip olmadığına inanmalarından kaynaklandığına delalet etmiştir ki bu da küfrü gerektirir.

أَمَّا قَوْلُهُ: وَلا يُنْفِقُونَ إِلَّا وَهُمْ كارِهُونَ فَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ لَا يُنْفِقُونَ لِغَرَضِ الطَّاعَةِ، بَلْ رِعَايَةً لِلْمَصْلَحَةِ الظَّاهِرَةِ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ كَانُوا يَعُدُّونَ الْإِنْفَاقَ مَغْرَمًا وَضَيْعَةً بَيْنَهُمْ، وَهَذَا يُوجِبُ أَنْ تَكُونَ النَّفْسُ طَيِّبَةً عِنْدَ أَدَاءِ الزَّكَاةِ وَالْإِنْفَاقِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى ذَمَّ الْمُنَافِقِينَ بِكَرَاهَتِهِمُ الْإِنْفَاقَ، وَهَذَا مَعْنَى

O'nun: { وَلا يُنْفِقُونَ إِلَّا وَهُمْ كارِهُونَ } “harcamalarını ancak istemeye istemeye yaparlar” kavline gelince, bunun manası şudur: Onlar itaat maksadıyla değil, bilakis zahiri menfaati gözeterek harcarlar; çünkü onlar aralarında infakı bir ziyan ve kayıp sayıyorlardı. Bu durum, zekâtı verirken ve Allah yolunda infak ederken gönlün hoşnut olmasını gerektirir; çünkü Allah Teâlâ münafıkları infakı kerih görmelerinden ötürü yermiştir. İşte bu,

قَوْلِهِ ﵇: «أَدُّوا زَكَاةَ أَمْوَالِكُمْ طَيِّبَةً بِهَا نُفُوسُكُمْ»

Resul (aleyhisselâm)'ın: “Mallarınızın zekâtını gönül hoşluğuyla veriniz” buyruğunun manasıdır.

فَإِنْ أَدَّاهَا وَهُوَ كَارِهٌ لِذَلِكَ كَانَ مِنْ عَلَامَاتِ الْكُفْرِ وَالنِّفَاقِ. قَالَ الْمُصَنِّفُ ﵁: حَاصِلُ هَذِهِ الْمَبَاحِثِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ رُوحَ الطَّاعَاتِ الْإِتْيَانُ بِهَا لِغَرَضِ الْعُبُودِيَّةِ وَالِانْقِيَادِ فِي الطَّاعَةِ، فَإِنْ لَمْ يُؤْتَ بِهَا لِهَذَا الْغَرَضِ، فَلَا فَائِدَةَ فِيهِ، بَلْ رُبَّمَا صَارَتْ وَبَالًا عَلَى صَاحِبِهَا.

Eğer onu kerih görerek verirse bu, küfrün ve nifakın alametlerinden olur. Musannif (radıyallâhu anh) şöyle demiştir: Bu incelemelerin özeti gösteriyor ki taatlerin ruhu, onların kulluk ve itaate boyun eğme maksadıyla eda edilmesidir. Şayet bu maksatla yapılmazsa onda hiçbir fayda yoktur; hatta sahibine bir vebal bile olabilir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: وَما مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقاتُهُمْ قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ أَنْ يُقْبَلَ بِالْيَاءِ وَالْبَاقُونَ بِالتَّاءِ عَلَى التَّأْنِيثِ. وَجْهُ الْأَوَّلَيْنِ: أَنَّ النَّفَقَاتِ فِي مَعْنَى الْإِنْفَاقِ، كَقَوْلِهِ: فَمَنْ جاءَهُ/ مَوْعِظَةٌ وَوَجْهُ مَنْ قَرَأَ بِالتَّأْنِيثِ أَنَّ الْفِعْلَ مُسْنَدٌ إِلَى مُؤَنَّثٍ. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : قُرِئَ نَفَقاتُهُمْ ونفقتهم على الجمع

Beşinci Mesele: { وَما مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقاتُهُمْ } ifadesini Hamza ve Kisâî, ye harfiyle { أَنْ يُقْبَلَ } şeklinde; diğerleri ise müenneslik bildirerek te harfiyle [{ أَنْ تُقْبَلَ }] şeklinde okumuşlardır. İlk iki kıraat imamının gerekçesi şudur: { النَّفَقَاتِ }, tıpkı: { فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ } kavlinde olduğu gibi { الْإِنْفَاقِ } manasındadır. Müenneslikle okuyanların gerekçesi ise fiilin müennes bir kelimeye isnat edilmiş olmasıdır. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Çoğul olarak { نَفَقاتُهُمْ } ve tekil olarak [نَفَقَتَهُمْ] şeklinde okunmuştur.

وَالتَّوْحِيدِ. وَقَرَأَ السُّلَمِيُّ أَنْ يَقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقَاتِهِمْ عَلَى إِسْنَادِ الْفِعْلِ إِلَى اللَّهِ ﷿.

Sülemî ise fiili Allah (azze ve celle)'ye isnat ederek { أَنْ يَقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقَاتِهِمْ } şeklinde okumuştur.

[سورة التوبة (٩) : آية ٥٥]

[Tevbe Suresi (9) : Ayet 55]

فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كافِرُونَ (٥٥)

{ فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كافِرُونَ (٥٥) } “Onların malları da evlatları da seni imrendirmesin. Allah bunlarla ancak onları dünya hayatında cezalandırmayı ve kâfir olarak canlarının çıkmasını murat ediyor.”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَطَعَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى رَجَاءَ الْمُنَافِقِينَ عَنْ جَمِيعِ مَنَافِعِ الْآخِرَةِ، بَيَّنَ أَنَّ الْأَشْيَاءَ الَّتِي يَظُنُّونَهَا مِنْ بَابِ الْمَنَافِعِ فِي الدُّنْيَا، فَإِنَّهُ تَعَالَى جَعَلَهَا أَسْبَابَ تَعْظِيمِهِمْ فِي الدُّنْيَا، وَأَسْبَابَ اجْتِمَاعِ الْمِحَنِ وَالْآفَاتِ عَلَيْهِمْ، وَمَنْ تَأَمَّلَ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ عَرَفَ أَنَّهَا مُرَتَّبَةٌ عَلَى أَحْسَنِ الْوُجُوهِ، فَإِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ قَبَائِحَ أَفْعَالِهِمْ وَفَضَائِحَ أَعْمَالِهِمْ، بَيَّنَ مالهم في الآخرة من العذاب الشديد ومالهم فِي الدُّنْيَا مِنْ وُجُوهِ الْمِحْنَةِ وَالْبَلِيَّةِ، ثُمَّ بَيَّنَ بَعْدَ ذَلِكَ أَنَّ مَا يَفْعَلُونَهُ مِنْ أَعْمَالِ الْبِرِّ لَا يَنْتَفِعُونَ بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ الْبَتَّةَ. ثُمَّ بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ مَا يَظُنُّونَ أَنَّهُ مِنْ مَنَافِعِ الدُّنْيَا فَهُوَ فِي الْحَقِيقَةِ سَبَبٌ لِعَذَابِهِمْ وَبَلَائِهِمْ وَتَشْدِيدِ الْمِحْنَةِ عَلَيْهِمْ، وَعِنْدَ هَذَا يَظْهَرُ أَنَّ النِّفَاقَ جَالِبٌ لِجَمِيعِ الْآفَاتِ فِي الدِّينِ وَالدُّنْيَا، وَمُبْطِلٌ لِجَمِيعِ الْخَيْرَاتِ فِي الدِّينِ وَالدُّنْيَا، وَإِذَا وَقَفَ الْإِنْسَانُ عَلَى هَذَا التَّرْتِيبِ عَرَفَ أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ تَرْتِيبُ الْكَلَامِ عَلَى وَجْهٍ أَحْسَنَ مِنْ هَذَا. وَمِنَ اللَّهِ التَّوْفِيقُ. وَفِيهِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ } buyruğu hakkında] Bil ki Allah Teâlâ önceki ayette münafıkların bütün ahiret menfaatlerine dair ümidini kesince, dünyada menfaat nevinden zannettikleri şeyleri de dünyada onlar için büyüklük sebepleri [değil], üzerlerine mihnet ve afetlerin toplanma sebepleri kıldığını beyan buyurmuştur. Bu ayetleri düşünen kimse, bunların en güzel bir tertip üzere dizildiğini anlar. Zira Allah Teâlâ onların çirkin fiillerini ve rezil amellerini beyan edince, ahiretteki şiddetli azaplarını ve dünyadaki mihnet ve bela çeşitlerini açıklamış; ardından yaptıkları iyilik amellerinden kıyamet gününde kesinlikle faydalanamayacaklarını beyan etmiştir. Sonra bu ayette, dünya menfaati sandıkları şeylerin gerçekte onlar için bir azap, bela ve mihnetlerinin şiddetlenme sebebi olduğunu beyan buyurmuştur. İşte bu noktada nifakın, dinde ve dünyada bütün afetleri celbedici, dinde ve dünyada bütün hayırları yok edici olduğu açığa çıkar. İnsan bu tertibe vakıf olduğunda, kelamın bundan daha güzel bir vecih üzere tertip edilmesinin mümkün olmadığını anlar. Başarı Allah'tandır. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: هَذَا الْخِطَابُ، وَإِنْ كَانَ فِي الظَّاهِرِ مُخْتَصًّا بِالرَّسُولِ ﵇، إِلَّا أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ كُلُّ الْمُؤْمِنِينَ، أَيْ لَا يَنْبَغِي أَنْ تَعْجَبُوا بِأَمْوَالِ هَؤُلَاءِ الْمُنَافِقِينَ وَالْكَافِرِينَ، وَلَا بِأَوْلَادِهِمْ وَلَا بِسَائِرِ نِعَمِ اللَّهِ عَلَيْهِمْ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ [طه: ١٣١] الْآيَةَ.

Birinci Mesele: Bu hitap zahirde Resul (aleyhisselâm)'a mahsus olsa da bundan kastedilen bütün müminlerdir; yani bu münafıkların ve kâfirlerin mallarına, evlatlarına ve Allah'ın onlar üzerindeki diğer nimetlerine imrenmemeniz gerekir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu ayetidir: { وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ } [Tâhâ: 131] “Gözlerini dikme...”.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الإعجاب: السرور بالشيء كه مَعَ نَوْعِ الِافْتِخَارِ بِهِ، وَمَعَ اعْتِقَادِ أَنَّهُ لَيْسَ لِغَيْرِهِ مَا يُسَاوِيهِ، وَهَذِهِ الْحَالَةُ تَدُلُّ عَلَى اسْتِغْرَاقِ النَّفْسِ فِي ذَلِكَ الشَّيْءِ وَانْقِطَاعِهَا عَنِ اللَّهِ، فَإِنَّهُ لَا يَبْعُدُ فِي حُكْمِ اللَّهِ أَنْ يُزِيلَ ذَلِكَ الشَّيْءَ عَنْ ذَلِكَ الْإِنْسَانِ وَيَجْعَلَهُ لِغَيْرِهِ، وَالْإِنْسَانُ مَتَى كَانَ مُتَذَكِّرًا لِهَذَا الْمَعْنَى زَالَ إِعْجَابُهُ بِالشَّيْءِ، وَلِذَلِكَ

İkinci Mesele: İ'cab (إعجاب): Bir şeyle, onunla bir nevi övünme ve başkasının onun dengi bir şeye sahip olmadığı inancıyla birlikte sevinç duymaktır. Bu hal, nefsin o şeye dalıp gitmesine ve Allah'tan kopmasına delalet eder; çünkü Allah'ın hükmünde o şeyi o insandan giderip başkasına vermesi uzak bir ihtimal değildir. İnsan bu manayı hatırladığı müddetçe bir şeye imrenmesi ve onunla böbürlenmesi zail olur. Bundan dolayıdır ki,

قَالَ ﵇: «ثَلَاثٌ مُهْلِكَاتٌ شُحٌّ مُطَاعٌ وَهَوًى مُتَّبَعٌ وَإِعْجَابُ الْمَرْءِ بِنَفْسِهِ»

Resul (aleyhisselâm) şöyle buyurmuştur: “Üç şey helak edicidir: Boyun eğilen cimrilik, peşinden gidilen heva ve kişinin kendisini beğenmesi.”

وَكَانَ ﵇ يَقُولُ: «هَلَكَ الْمُكْثِرُونَ»

Yine Resul (aleyhisselâm) şöyle buyururdu: “Malı çok olanlar helak oldu.”

وَقَالَ ﵇: «مَا لَكَ مِنْ مَالِكَ/ إِلَّا مَا أَكَلْتَ فَأَفْنَيْتَ أَوْ لَبِسْتَ فَأَبْلَيْتَ أَوْ تَصَدَّقْتَ فَأَمْضَيْتَ»

Resul (aleyhisselâm) şöyle buyurmuştur: “Malından sana ait olan, ancak yiyip tükettiğin veya giyip eskittiğin yahut sadaka verip [ahirete] gönderdiğindir.”

وَذَكَرَ عُبَيْدُ بْنُ عُمَيْرٍ، وَرَفَعَهُ إِلَى الرَّسُولِ ﵇: «مَنْ كَثُرَ مَالُهُ اشْتَدَّ حِسَابُهُ، وَمَنْ كَثُرَ بَيْعُهُ كَثُرَتْ شَيَاطِينُهُ، وَمَنِ ازْدَادَ مِنَ السُّلْطَانِ قُرْبًا، ازْدَادَ مِنَ اللَّهِ بُعْدًا»

Ubeyd b. Umeyr zikredip Resul (aleyhisselâm)'a merfu olarak rivayet etmiştir: “Kimin malı çok olursa hesabı çetin olur; kimin alışverişi çok olursa şeytanları çok olur; kim sultana yakınlığını artırırsa Allah'tan uzaklığını artırmış olur.”

وَالْأَخْبَارُ الْمُنَاسِبَةُ لِهَذَا الْبَابِ كَثِيرَةٌ، وَالْمَقْصُودُ مِنْهَا الزَّجْرُ عَنِ الِارْتِكَانِ إِلَى الدُّنْيَا، وَالْمَنْعُ مِنَ التَّهَالُكِ فِي حُبِّهَا وَالِافْتِخَارِ بِهَا. قَالَ بَعْضُ الْمُحَقِّقِينَ: الْمَوْجُودَاتُ بِحَسَبِ الْقِسْمَةِ الْعَقْلِيَّةِ عَلَى أَرْبَعَةِ أَقْسَامٍ: الْأَوَّلُ: الَّذِي يَكُونُ أَزَلِيًّا أَبَدِيًّا، وَهُوَ اللَّهُ ﷻ وَالثَّانِي: الَّذِي لَا يَكُونُ أَزَلِيًّا وَلَا أَبَدِيًّا وَهُوَ الدُّنْيَا. وَالثَّالِثُ: الَّذِي يَكُونُ أَزَلِيًّا وَلَا يَكُونُ أَبَدِيًّا وَهَذَا مُحَالُ الْوُجُودِ، لِأَنَّهُ ثَبَتَ بِالدَّلِيلِ أَنَّ مَا ثَبَتَ قِدَمُهُ امْتَنَعَ عَدَمُهُ. وَالرَّابِعُ: الَّذِي يَكُونُ أَبَدِيًّا وَلَا يَكُونُ أَزَلِيًّا وَهُوَ الْآخِرَةُ وَجَمِيعُ الْمُكَلَّفِينَ، فَإِنَّ الْآخِرَةَ لَهَا أَوَّلٌ، لَكِنْ لَا آخِرَ لَهَا، وَكَذَلِكَ الْمُكَلَّفُ سَوَاءً كَانَ مُطِيعًا أَوْ كَانَ عَاصِيًا فَلِحَيَاتِهِ أَوَّلٌ، وَلَا آخِرَ لَهَا.

Bu bab ile münasebeti olan rivayetler pek çoktur; bunlardan maksat dünyaya bel bağlamaktan sakındırmak, onun sevgisinde aşırıya kaçmaktan ve onunla övünmekten menetmektir. Bazı muhakkikler şöyle demiştir: Varlıklar aklî taksime göre dört kısımdır: Birincisi: Ezelî ve ebedî olandır ki O da Allah Teâlâ'dır. İkincisi: Ne ezelî ne de ebedî olandır ki o da dünyadır. Üçüncüsü: Ezelî olup ebedî olmayandır; bunun varlığı ise imkânsızdır, zira kıdemi sabit olanın yokluğunun imkânsız olduğu delille sabittir. Dördüncüsü: Ebedî olup ezelî olmayandır ki o da ahiret ve bütün mükelleflerdir; zira ahiretin bir başlangıcı vardır fakat sonu yoktur. Aynı şekilde mükellef de ister muti ister asi olsun, hayatının bir başlangıcı vardır fakat sonu yoktur.

وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا ثَبَتَ أَنَّ الْمُنَاسَبَةَ الْحَاصِلَةَ بَيْنَ الْإِنْسَانِ الْمُكَلَّفِ وَبَيْنَ الْآخِرَةِ أَشَدُّ مِنَ الْمُنَاسَبَةِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الدُّنْيَا، وَيَظْهَرُ مِنْ هَذَا أَنَّهُ خُلِقَ لِلْآخِرَةِ لَا لِلدُّنْيَا، فَيَنْبَغِي أَنْ لَا يَشْتَدَّ عَجَبُهُ بِالدُّنْيَا، وَأَنْ لَا يَمِيلَ قَلْبُهُ إِلَيْهَا فَإِنَّ الْمَسْكَنَ الْأَصْلِيَّ لَهُ هُوَ الْآخِرَةُ لا الدنيا.

Bu sabit olunca, mükellef insan ile ahiret arasındaki münasebetin onunla dünya arasındaki münasebetten daha güçlü olduğu sabit olur. Bundan da onun dünya için değil ahiret için yaratıldığı açığa çıkar; öyleyse dünyaya karşı hayranlığının şiddetli olmaması ve kalbinin ona meyletmemesi gerekir, zira onun asıl meskeni dünya değil ahirettir.

أما قوله: إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الْحَياةِ الدُّنْيا ففيه مسائل:

O'nun: { إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } kavline gelince, bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ النَّحْوِيُّونَ: فِي الْآيَةِ مَحْذُوفٌ، كَأَنَّهُ قِيلَ: إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُمْلِيَ لَهُمْ فِيهَا لِيُعَذِّبَهُمْ، وَيَجُوزُ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ هَذَا اللَّامُ بِمَعْنَى «أَنْ» كَقَوْلِهِ: يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ [النِّسَاءِ: ٢٦] أَيْ أَنْ يُبَيِّنَ لَكُمْ.

Birinci Mesele: Nahivciler şöyle demiştir: Ayette hazfedilmiş bir ifade vardır; sanki şöyle denilmiştir: “Allah onlara orada kendilerini cezalandırmak için mühlet vermeyi murat ediyor”. Ayrıca bu lâm harfinin, O'nun: { يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ } [Nisâ: 26] yani { أَنْ يُبَيِّنَ لَكُمْ } kavlinde olduğu gibi “en (أن)” manasında olması da caizdir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ مُجَاهِدٌ وَالسُّدِّيُّ وَقَتَادَةُ: فِي الْآيَةِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ. وَالتَّقْدِيرُ: فَلَا تُعْجِبْكَ أَمْوَالُهُمْ وَلَا أَوْلَادُهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا، إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِهَا فِي الْآخِرَةِ. وَقَالَ الْقَاضِي: وَهَهُنَا سُؤَالَانِ: الْأَوَّلُ: وَهُوَ أَنْ يُقَالَ: الْمَالُ وَالْوَلَدُ لَا يَكُونَانِ عَذَابًا، بَلْ هُمَا مِنْ جُمْلَةِ النِّعَمِ الَّتِي مَنَّ اللَّهُ بِهَا عَلَى عِبَادِهِ، فَعِنْدَ هَذَا الْتَزَمَ هَؤُلَاءِ التَّقْدِيمَ وَالتَّأْخِيرَ، إِلَّا أَنَّ هَذَا الِالْتِزَامَ لَا يَدْفَعُ هَذَا السُّؤَالَ. لِأَنَّهُ يُقَالُ: بَعْدَ هَذَا التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ، فَكَيْفَ يَكُونُ الْمَالُ وَالْوَلَدُ عَذَابًا؟ فَلَا بُدَّ لَهُمْ مِنْ تَقْدِيرِ حَذْفٍ فِي الْكَلَامِ بِأَنْ يَقُولُوا أَرَادَ التَّعْذِيبَ بِهَا مِنْ حَيْثُ كَانَتْ سَبَبًا لِلْعَذَابِ، وَإِذَا قَالُوا ذَلِكَ فَقَدِ اسْتَغْنَوْا عَنِ التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ، لِأَنَّهُ يَصِحُّ أَنْ يُقَالَ يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُعَذِّبَهُمْ بِهَا فِي الدُّنْيَا مِنْ حَيْثُ كَانَتْ سَبَبًا لِلْعَذَابِ، وَأَيْضًا فَلَوْ أَنَّهُ قَالَ: (فَلَا تُعْجِبْكَ أَمْوَالُهُمْ وَلَا أَوْلَادُهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا) لَمْ يَكُنْ لِهَذِهِ الزِّيَادَةِ كَثِيرُ فَائِدَةٍ، لِأَنَّ مِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ الْإِعْجَابَ بِالْمَالِ وَالْوَلَدِ لَا يَكُونُ إِلَّا فِي الدُّنْيَا، وَلَيْسَ كَذَلِكَ حَالُ الْعَذَابِ، فَإِنَّهَا قَدْ تَكُونُ فِي الدُّنْيَا كَمَا تَكُونُ فِي الْآخِرَةِ، فَثَبَتَ أَنَّ الْقَوْلَ بِهَذَا التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ لَيْسَ بِشَيْءٍ.

İkinci Mesele: Mücâhid, Süddî ve Katâde şöyle demişlerdir: Ayette bir takdim ve tehir vardır. Takdiri şöyledir: “Dünya hayatında onların malları da evlatları da seni imrendirmesin; Allah bunlarla ancak ahirette onları cezalandırmayı murat ediyor.” Kâdı şöyle demiştir: Burada iki soru vardır: Birincisi: Şöyle denilmesidir: Mal ve evlat bir azap olmaz; aksine onlar Allah'ın kullarına lütfettiği nimetlerdendir. İşte bu sebeple onlar takdim ve tehiri benimsemişlerdir; fakat bu benimseme söz konusu soruyu defetmez. Çünkü bu takdim ve tehirden sonra: “Peki mal ve evlat nasıl azap olur?” denilir. O halde kelamda: “Onları, azaba sebep olmaları bakımından bunlarla cezalandırmayı murat etti” diyerek bir hazif takdir etmeleri kaçınılmazdır. Bunu söylediklerinde ise takdim ve tehirden müstağni kalmış olurlar; çünkü: “Allah onları dünyada, azaba sebep olmaları bakımından bunlarla cezalandırmayı murat ediyor” denilmesi de sahihtir. Ayrıca şayet: “Dünya hayatında onların malları da evlatları da seni imrendirmesin” buyursaydı, bu fazlalığın pek bir faydası olmazdı; zira mal ve evlada imrenmenin ancak dünyada olacağı malumdur. Azabın durumu ise böyle değildir, çünkü ahirette olduğu gibi dünyada da olabilir. Böylece bu takdim ve tehir görüşünün bir kıymeti olmadığı sabit olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْأَمْوَالُ وَالْأَوْلَادُ يَحْتَمِلُ أَنْ تَكُونَ سَبَبًا لِلْعَذَابِ فِي الدُّنْيَا، وَيَحْتَمِلُ أَنْ تَكُونَ سَبَبًا لِلْعَذَابِ فِي الْآخِرَةِ. أَمَّا كَوْنُهَا سَبَبًا لِلْعَذَابِ فِي الدُّنْيَا فَمِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ كُلَّ مَنْ كَانَ حُبُّهُ لِلشَّيْءِ أَشَدَّ وَأَقْوَى، كَانَ حُزْنُهُ وَتَأَلُّمُ قَلْبِهِ عَلَى فَوَاتِهِ أَعْظَمَ وَأَصْعَبَ، وَكَانَ خَوْفُهُ عَلَى فَوَاتِهِ أَشَدَّ وَأَصْعَبَ، فَالَّذِينَ حَصَلَتْ لَهُمُ الْأَمْوَالُ الْكَثِيرَةُ وَالْأَوْلَادُ إِنْ كَانَتْ تِلْكَ الْأَشْيَاءُ بَاقِيَةً عِنْدَهُمْ كَانُوا فِي أَلَمِ الْخَوْفِ الشَّدِيدِ مِنْ فَوَاتِهَا، وَإِنْ فَاتَتْ وَهَلَكَتْ كَانُوا فِي أَلَمِ الْحُزْنِ الشَّدِيدِ بِسَبَبِ فَوَاتِهَا. فَثَبَتَ أَنَّهُ بِحُصُولِ مُوجِبَاتِ السِّعَادَاتِ الْجُسْمَانِيَّةِ لَا يَنْفَكُّ عَنْ تِلْكَ الْقَلْبُ إِمَّا بِسَبَبِ خَوْفِ فَوَاتِهَا وَإِمَّا بِسَبَبِ الْحُزْنِ مِنْ وُقُوعِ فَوَاتِهَا. وَالثَّانِي: أَنَّ هَذِهِ يُحْتَاجُ فِي اكْتِسَابِهَا وَتَحْصِيلِهَا إِلَى تَعَبٍ شَدِيدٍ وَمَشَقَّةٍ عَظِيمَةٍ، ثُمَّ عِنْدَ حُصُولِهَا يَحْتَاجُ إِلَى مَتَاعِبَ أَشَدَّ وَأَشَقَّ وَأَصْعَبَ وَأَعْظَمَ فِي حِفْظِهَا، فَكَانَ حِفْظُ الْمَالِ بَعْدَ حُصُولِهِ أَصْعَبَ مِنِ اكْتِسَابِهِ، فَالْمَشْغُوفُ بِالْمَالِ وَالْوَلَدِ أَبَدًا يَكُونُ فِي تَعَبِ الْحِفْظِ وَالصَّوْنِ عَنِ الْهَلَاكِ، ثُمَّ إِنَّهُ لَا يَنْتَفِعُ إِلَّا بِالْقَلِيلِ مِنْ تِلْكَ الْأَمْوَالِ، فَالتَّعَبُ كَثِيرٌ وَالنَّفْعُ قَلِيلٌ.

Üçüncü Mesele: Malların ve evlatların dünyada azap sebebi olması muhtemel olduğu gibi, ahirette azap sebebi olması da muhtemeldir. Dünyada azap sebebi olmasına gelince, bu birkaç vecihledendir: Birincisi: Bir şeye sevgisi daha şiddetli ve daha güçlü olan kimsenin, onu kaybetmekten ötürü üzüntüsü ve kalbinin acısı daha büyük ve daha çetin, onu kaybetme korkusu da daha şiddetli ve daha zor olur. Dolayısıyla çok mal ve evlat sahibi olanlar, şayet bu şeyler yanlarında kalırsa onları kaybetmenin şiddetli korku acısı içinde olurlar; şayet elden çıkar ve yok olursa bu sefer onları kaybetmenin şiddetli üzüntü acısı içinde bulunurlar. Böylece cismanî mutluluk sebeplerinin elde edilmesiyle birlikte, kalbin ya onları kaybetme korkusu sebebiyle ya da kaybın vuku bulmasından doğan üzüntü sebebiyle bu dertten kurtulamadığı sabit olmuştur. İkincisi: Bunları kazanmak ve elde etmek için şiddetli bir yorgunluğa ve büyük bir meşakkate ihtiyaç duyulur; sonra elde edildiklerinde ise onları korumak için daha şiddetli, daha meşakkatli, daha zor ve daha büyük sıkıntılara ihtiyaç olur. Dolayısıyla malı elde ettikten sonra korumak, onu kazanmaktan daha zordur. Mala ve evlada düşkün olan kimse daima koruma ve helakten muhafaza etme yorgunluğu içindedir; üstelik o malların ancak pek azından yararlanır; yani yorgunluk çok, fayda ise azdır.

وَالثَّالِثُ: أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا عَظُمَ حُبُّهُ لِهَذِهِ الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ، فَإِمَّا أَنْ تَبْقَى عَلَيْهِ هَذِهِ الْأَمْوَالُ وَالْأَوْلَادُ إِلَى آخِرِ عُمُرِهِ، أَوْ لَا تَبْقَى، بَلْ تَهْلِكُ وَتَبْطُلُ. فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلُ، فَعِنْدَ الْمَوْتِ يَعْظُمُ حُزْنُهُ وَتَشْتَدُّ حَسْرَتُهُ، لِأَنَّ مُفَارَقَةَ الْمَحْبُوبِ شَدِيدَةٌ، وَتَرْكَ الْمَحْبُوبِ أَشَدُّ وَأَشَقُّ، وَإِنْ كَانَ الثَّانِي وَهُوَ أَنَّ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ تَهْلِكُ وَتَبْطُلُ حَالَ حَيَاةِ الْإِنْسَانِ عَظُمَ أَسَفُهُ عَلَيْهَا، وَاشْتَدَّ تَأَلُّمُ قَلْبِهِ بِسَبَبِهَا، فَثَبَتَ أَنَّ حُصُولَ الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ سَبَبٌ لِحُصُولِ الْعَذَابِ فِي الدُّنْيَا. الرَّابِعُ: أَنَّ الدُّنْيَا حُلْوَةٌ خَضِرَةٌ وَالْحَوَاسُّ مَائِلَةٌ إِلَيْهَا، فَإِذَا كَثُرَتْ وَتَوَالَتِ اسْتَغْرَقْتَ فِيهَا وَانْصَرَفَتِ النَّفْسُ بِكُلِّيَّتِهَا إِلَيْهَا، فَيَصِيرُ ذَلِكَ سَبَبًا لِحِرْمَانِهِ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ، ثُمَّ إِنَّهُ يَحْصُلُ فِي قَلْبِهِ نَوْعُ قَسْوَةٍ وَقُوَّةٍ وَقَهْرٍ، وَكُلَّمَا كَانَ الْمَالُ وَالْجَاهُ أَكْثَرَ. كَانَتْ تِلْكَ الْقَسْوَةُ أَقْوَى، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغى أَنْ رَآهُ اسْتَغْنى [الْعَلَقِ: ٦، ٧] فَظَهَرَ أَنَّ كَثْرَةَ الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ سَبَبٌ قَوِيٌّ فِي زَوَالِ حُبِّ اللَّهِ وَحُبِّ الْآخِرَةِ عَنِ الْقَلْبِ وَفِي حُصُولِ حُبِّ الدُّنْيَا وَشَهَوَاتِهَا فِي الْقَلْبِ، فَعِنْدَ الْمَوْتِ كَأَنَّ الْإِنْسَانَ يَنْتَقِلُ مِنَ الْبُسْتَانِ إِلَى السِّجْنِ وَمِنَ مُجَالَسَةِ الْأَقْرِبَاءِ وَالْأَحِبَّاءِ إِلَى مَوْضِعِ الْكُرْبَةِ وَالْغُرْبَةِ، فَيَعْظُمُ تَأَلُّمُهُ وَتَقْوَى حَسْرَتُهُ، ثُمَّ عِنْدَ الْحَشْرِ حَلَالُهَا حِسَابٌ، وَحَرَامُهَا عِقَابٌ. فَثَبَتَ أَنَّ كَثْرَةَ الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ سَبَبٌ لِحُصُولِ الْعَذَابِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ.

Üçüncüsü: İnsanın bu mallara ve evlatlara sevgisi büyüdüğünde, bu mallar ve evlatlar ya ömrünün sonuna kadar kendisinde kalır yahut kalmayıp helak olur ve yok olur. Şayet birincisi olursa, ölüm anında üzüntüsü büyür ve hasreti şiddetlenir; çünkü sevilenden ayrılmak çetindir, sevileni terk etmek ise daha şiddetli ve daha meşakkatlidir. Şayet ikincisi olur da bu şeyler insanın hayatı esnasında helak olup yok olursa, onlara karşı kederi büyür ve onlar yüzünden kalbinin acısı şiddetlenir. Böylece mal ve evlat sahibi olmanın dünyada azap sebebi olduğu sabit olmuştur. Dördüncüsü: Dünya tatlı ve çekicidir, duyular da ona meyyaldir; dolayısıyla bunlar çoğalıp peş peşe geldiğinde insan onlara dalar ve nefis bütünüyle ona yönelir; bu da onun Allah'ı zikretmekten mahrum kalmasına sebep olur. Sonra onun kalbinde bir nevi katılık, güç ve tahakküm hâsıl olur; mal ve makam ne kadar çok olursa o katılık da o kadar güçlü olur. Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغى أَنْ رَآهُ اسْتَغْنى } [Alak: 6-7] “Gerçek şu ki, insan kendini zengin gördüğü için azar” buyruğuyla işaret edilen husus da budur. Böylece mal ve evlat çokluğunun kalpten Allah sevgisi ve ahiret sevgisini gidermede, kalpte dünya ve şehvetleri sevgisini oluşturmada güçlü bir sebep olduğu açığa çıkmıştır. Bu sebeple insan ölüm anında sanki bir bahçeden zindana, akraba ve dostların meclisinden gam ve gurbet yerine intikal eder; dolayısıyla acısı büyür ve hasreti güçlenir. Sonra haşir gününde onun helali hesap, haramı ise azaptır. Böylece mal ve evlat çokluğunun dünyada ve ahirette azap sebebi olduğu sabit olmuştur.

فَإِنْ قِيلَ: هَذَا الْمَعْنَى حَاصِلٌ لِلْكُلِّ، فَمَا الْفَائِدَةُ فِي تَخْصِيصِ هَؤُلَاءِ الْمُنَافِقِينَ بِهَذَا الْعَذَابِ؟

Eğer: “Bu mana herkes için geçerlidir; o halde bu münafıkların bu azapla tahsis edilmesinin faydası nedir?” denilirse,

قُلْنَا: الْمُنَافِقُونَ مَخْصُوصُونَ بِزِيَادَاتٍ فِي هَذَا الْبَابِ: أَحَدُهَا: أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ عَلِمَ أَنَّهُ خُلِقَ لِلْآخِرَةِ لَا لِلدُّنْيَا، فَبِهَذَا الْعِلْمِ يَفْتُرُ حُبُّهُ لِلدُّنْيَا، وَأَمَّا الْمُنَافِقُ لَمَّا اعْتَقَدَ أَنَّهُ لَا سَعَادَةَ/ إِلَّا فِي هَذِهِ الْخَيْرَاتِ الْعَاجِلَةِ عَظُمَتْ رَغْبَتُهُ فِيهَا، وَاشْتَدَّ حُبُّهُ لَهَا، وَكَانَتِ الْآلَامُ الْحَاصِلَةُ بِسَبَبِ فَوَاتِهَا أَكْثَرَ فِي حَقِّهِ، وَتَقْوَى عِنْدَ قُرْبِ الْمَوْتِ وَظُهُورِ عَلَامَاتِهِ، فَهَذَا النَّوْعُ مِنَ الْعَذَابِ حَاصِلٌ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا بِسَبَبِ حُبِّ الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ.

Biz deriz ki: Münafıklar bu hususta birtakım fazlalıklara mahsusturlar: Bunlardan birincisi: Kişi Allah'a ve ahiret gününe iman ettiğinde dünya için değil ahiret için yaratıldığını bilir; bu bilgi sayesinde onun dünya sevgisi zayıflar. Münafık ise peşin olan bu hayırların dışında bir mutluluk olmadığına inandığı için bunlara karşı arzusu büyür, sevgisi şiddetlenir ve onları kaybetmek sebebiyle hâsıl olan acılar onun hakkında daha fazla olur; bu acılar ölüm yaklaştığında ve alametleri belirdiğinde daha da güçlenir. İşte bu tür bir azap, mal ve evlat sevgisi sebebiyle dünyada onlara hâsıl olur.

وَثَانِيهَا: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يُكَلِّفُهُمْ إِنْفَاقَ تِلْكَ الْأَمْوَالِ فِي وُجُوهِ الْخَيْرَاتِ، وَيُكَلِّفُهُمْ إِرْسَالَ أَمْوَالِهِمْ وَأَوْلَادِهِمْ إِلَى الْجِهَادِ وَالْغَزْوِ، وَذَلِكَ يُوجِبُ تَعْرِيضَ أَوْلَادِهِمْ لِلْقَتْلِ، وَالْقَوْمُ كَانُوا يَعْتَقِدُونَ أَنَّ مُحَمَّدًا لَيْسَ بِصَادِقٍ فِي كَوْنِهِ رَسُولًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَكَانُوا يَعْتَقِدُونَ أَنَّ إِنْفَاقَ تِلْكَ الْأَمْوَالِ تَضْيِيعٌ لَهَا مِنْ غَيْرِ فَائِدَةٍ، وَأَنَّ تَعْرِيضَ أَوْلَادِهِمْ لِلْقَتْلِ الْتِزَامٌ لِهَذَا الْمَكْرُوهِ الشَّدِيدِ مِنْ غَيْرِ فَائِدَةٍ، وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذَا أَشَقُّ عَلَى الْقَلْبِ جِدًّا، فَهَذِهِ الزِّيَادَةُ مِنَ التَّعْذِيبِ، كَانَتْ حَاصِلَةً لِلْمُنَافِقِينَ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُمْ كَانُوا يُبْغِضُونَ مُحَمَّدًا ﵊ بِقُلُوبِهِمْ، ثُمَّ كَانُوا يَحْتَاجُونَ إِلَى بَذْلِ أَمْوَالِهِمْ وَأَوْلَادِهِمْ وَنُفُوسِهِمْ فِي خِدْمَتِهِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذِهِ الْحَالَةَ شَاقَّةٌ شَدِيدَةٌ. وَرَابِعُهَا: أَنَّهُمْ كَانُوا خَائِفِينَ مِنْ أَنْ يَفْتَضِحُوا وَيَظْهَرَ نِفَاقُهُمْ وَكُفْرُهُمْ ظُهُورًا تَامًّا، فَيَصِيرُونَ أَمْثَالَ سَائِرِ أَهْلِ الْحَرْبِ مِنَ الْكُفَّارِ، وَحِينَئِذٍ يَتَعَرَّضُ الرَّسُولُ لَهُمْ بِالْقَتْلِ، وَسَبْيِ الْأَوْلَادِ وَنَهْبِ الْأَمْوَالِ، وَكُلَّمَا نَزَلَتْ آيَةٌ خَافُوا مِنْ ظُهُورِ الْفَضِيحَةِ، وَكُلَّمَا دَعَاهُمُ الرَّسُولُ خَافُوا مِنْ أَنَّهُ رُبَّمَا وَقَفَ عَلَى وَجْهٍ مِنْ وُجُوهِ مَكْرِهِمْ وَخُبْثِهِمْ وَكُلُّ ذَلِكَ مِمَّا يُوجِبُ تَأَلُّمَ الْقَلْبِ وَمَزِيدَ الْعَذَابِ. وَخَامِسُهَا: أَنَّ كَثِيرًا مِنَ الْمُنَافِقِينَ كَانَ لَهُمْ أَوْلَادٌ أَتْقِيَاءُ، كَحَنْظَلَةَ بْنِ أَبِي عَامِرٍ غَسَّلَتْهُ الْمَلَائِكَةُ، وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ، شَهِدَ بَدْرًا وَكَانَ مِنَ اللَّهِ بِمَكَانٍ، وَهُمْ خلق كثير مبرؤن عَنِ النِّفَاقِ وَهُمْ كَانُوا لَا يَرْتَضُونَ طَرِيقَةَ آبَائِهِمْ فِي النِّفَاقِ، وَيَقْدَحُونَ فِيهِمْ، وَيَعْتَرِضُونَ عَلَيْهِمْ، وَالِابْنُ إِذَا صَارَ هَكَذَا عَظُمَ تَأَذِّي الْأَبِ بِهِ وَاسْتِيحَاشُهُ مِنْهُ، فَصَارَ حُصُولُ تِلْكَ الْأَوْلَادِ سَبَبًا لِعَذَابِهِمْ. وَسَادِسُهَا: أَنَّ فُقَرَاءَ الصَّحَابَةِ وَضِعَافَهُمْ كَانُوا يَذْهَبُونَ فِي خِدْمَةِ الرَّسُولِ ﵊ إِلَى الْغَزَوَاتِ، ثُمَّ يَرْجِعُونَ مَعَ الِاسْمِ الشَّرِيفِ وَالثَّنَاءِ الْعَظِيمِ وَالْفَوْزِ بِالْغَنَائِمِ. وَهَؤُلَاءِ الْمُنَافِقُونَ مَعَ الْأَمْوَالِ الْكَثِيرَةِ وَالْأَوْلَادِ الْأَقْوِيَاءِ، كَانُوا يَبْقَوْنَ فِي زَوَايَا بُيُوتِهِمْ أَشْبَاهَ الزَّمْنَى وَالضُّعَفَاءِ مِنَ النَّاسِ، ثُمَّ إِنَّ الْخَلْقَ يَنْظُرُونَ إِلَيْهِمْ بِعَيْنِ الْمَقْتِ وَالِازْدِرَاءِ وَالسِّمَةِ بِالنِّفَاقِ، وَكَأَنَّ كَثْرَةَ الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ صَارَتْ سَبَبًا لِحُصُولِ هَذِهِ الْأَحْوَالِ، فَثَبَتَ بِهَذِهِ الْوُجُوهِ أَنَّ كَثْرَةَ أَمْوَالِهِمْ وَأَوْلَادِهِمْ صَارَتْ سَبَبًا لِمَزِيدِ الْعَذَابِ فِي الدُّنْيَا فِي حَقِّهِمْ.

İkincisi: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlara bu malları hayır yollarında harcamayı, mallarını ve evlatlarını cihada ve gazaya göndermeyi teklif ediyordu; bu ise evlatlarını öldürülmeye maruz bırakmayı gerektiriyordu. O topluluk ise Muhammed'in Allah katından bir elçi olduğu hususunda sadık olmadığına inanıyor; bu malları harcamanın hiçbir faydası olmaksızın onları zayi etmek olduğuna, evlatlarını öldürülmeye maruz bırakmanın da hiçbir fayda olmaksızın bu şiddetli hoşnutsuzluğu kabullenmek olduğuna inanıyorlardı. Şüphe yok ki bu durum kalbe son derece ağır geliyordu; işte bu fazla azap münafıklara hâsıl oluyordu. Üçüncüsü: Onlar kalpleriyle Muhammed (aleyhisselâm)'a buğzediyor, sonra da onun hizmetinde mallarını, evlatlarını ve canlarını feda etmeye mecbur kalıyorlardı; şüphe yok ki bu hal pek ağır ve çetindir. Dördüncüsü: Onlar rezil olmaktan, nifak ve küfürlerinin tamamen açığa çıkmasından, dolayısıyla kâfirlerden olan diğer harp ehli gibi olmaktan korkuyorlardı; bu takdirde Resul onların öldürülmesine, evlatlarının esir edilmesine ve mallarının yağmalanmasına yönelecekti. Her ayet indiğinde rezaletin ortaya çıkmasından korkuyorlar, Resul kendilerini her çağırdığında onun hile ve kötülüklerinin bir yönüne vakıf olabileceğinden endişe ediyorlardı. Bunların hepsi de kalbin acı duymasını ve azabın artmasını gerektiren şeylerdir. Beşincisi: Münafıkların birçoğunun muttaki evlatları vardı; meleklerin yıkadığı Hanzala b. Ebî Âmir ve Bedir'e katılan ve Allah katında yüksek bir mevkide bulunan Abdullah b. Abdullah b. Übeyy gibi. Onlar nifaktan beri olan pek kalabalık bir topluluktu ve babalarının nifaktaki tutumundan razı olmuyor, onları kötülüyor ve onlara itiraz ediyorlardı. Evlat böyle olunca babanın ondan dolayı eziyeti büyür ve ondan ürküntüsü artar; böylece bu evlatların varlığı onlar için bir azap sebebi olmuştur. Altıncısı: Sahabenin fakirleri ve zayıfları Resul (aleyhisselâm)'ın hizmetinde gazvelere gidiyor, sonra şerefli bir nam, büyük bir övgü ve ganimetlere kavuşmuş olarak dönüyorlardı. Bu münafıklar ise bunca mal ve güçlü evlatlara rağmen evlerinin köşelerinde kötürümler ve zayıf insanlar gibi kalıyorlardı. Üstelik insanlar onlara nefret, hakaret ve nifak damgası gözüyle bakıyorlardı. Sanki mal ve evlat çokluğu bu hallerin meydana gelmesine sebep olmuştur. İşte bu vecihlerle sabit olmuştur ki, onların mal ve evlat çokluğu haklarında dünyadaki azabın artmasına sebep olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا فِي إِثْبَاتِ أَنَّ كُلَّ مَا دَخَلَ فِي الْوُجُودِ فَهُوَ مُرَادُ اللَّهِ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كافِرُونَ قَالُوا: لِأَنَّ مَعْنَى الْآيَةِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَرَادَ إِزْهَاقَ أَنْفُسِهِمْ مَعَ الْكُفْرِ وَمَنْ أَرَادَ ذَلِكَ فَقَدْ أَرَادَ الْكُفْرَ.

Dördüncü Mesele: Ashabımız (Ehl-i Sünnet âlimleri), varlığa giren her şeyin Allah Teâlâ'nın muradı olduğuna dair O'nun: { وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كافِرُونَ } “kâfir olarak canlarının çıkmasını [murat ediyor]” buyruğuyla delil getirmişlerdir. Şöyle demişlerdir: Zira ayetin manası, Allah Teâlâ'nın onların canlarının küfür üzere çıkmasını murat ettiğidir; bunu murat eden kimse ise küfrü de murat etmiştir.

أَجَابَ الْجُبَّائِيُّ فَقَالَ: مَعْنَى الْآيَةِ أَنَّهُ تَعَالَى أَرَادَ إِزْهَاقَ أَنْفُسِهِمْ حَالَ مَا كَانُوا كَافِرِينَ، وَهَذَا لَا يَقْتَضِي كَوْنَهُ تَعَالَى مُرِيدًا لِلْكُفْرِ، أَلَا تَرَى أَنَّ الْمَرِيضَ قَدْ يَقُولُ لِلطَّبِيبِ: أُرِيدُ أَنْ تَدْخُلَ عَلَيَّ فِي وَقْتِ مَرَضِي، فَهَذِهِ الْإِرَادَةُ لَا تُوجِبُ كَوْنَهُ مُرِيدًا لِمَرَضِ نَفْسِهِ، وَقَدْ يَقُولُ لِلطَّبِيبِ: أُرِيدُ أَنْ تُطَيِّبَ جِرَاحَتِي، وَهَذَا لَا يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ مُرِيدًا لِحُصُولِ تِلْكَ الْجِرَاحَةِ، وَقَدْ يَقُولُ السُّلْطَانُ لِعَسْكَرِهِ: اقْتُلُوا الْبُغَاةَ، حَالَ إِقْدَامِهِمْ عَلَى الْحَرْبِ، وَهَذَا لَا يَدُلُّ عَلَى كونه مريدا لذلك الحرب، فكذا هاهنا.

Cübbâî buna şöyle cevap vermiştir: Ayetin manası, O'nun onların canlarını kâfir oldukları halde çıkarmayı murat ettiğidir; bu ise O'nun küfrü murat etmesini gerektirmez. Görmez misin ki hasta bir adam tabibe: “Benim yanıma hastalığım vaktinde girmeni istiyorum” diyebilir; bu irade onun kendi hastalığını murat etmesini gerektirmez. Yine tabibe: “Yaramı iyileştirmeni istiyorum” diyebilir; bu da o yaranın meydana gelmesini murat etmesini gerektirmez. Hükümdar da ordusuna: “İsyancıları savaşa giriştikleri sırada öldürün” diyebilir; bu da onun o savaşı murat ettiğine delalet etmez. Burada da durum böyledir.

وَالْجَوَابُ: أَنَّ الَّذِي قَالَهُ تَمْوِيهٌ عَجِيبٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّ جَمِيعَ الْأَمْثِلَةِ الَّتِي ذَكَرَهَا حَاصِلُهَا يَرْجِعُ إِلَى حَرْفٍ وَاحِدٍ، وَهُوَ أَنَّهُ يُرِيدُ إِزَالَةَ ذَلِكَ الشَّيْءِ، فَإِذَا قَالَ الْمَرِيضُ لِلطَّبِيبِ: أُرِيدُ أَنْ تَدْخُلَ عَلَيَّ فِي وَقْتِ مَرَضِي، كَانَ مَعْنَاهُ: أُرِيدُ أَنْ تَسْعَى فِي إِزَالَةِ مَرَضِي، وَإِذَا قَالَ لَهُ: أُرِيدُ أَنْ تُطَيِّبَ جِرَاحَتِي كَانَ مَعْنَاهُ: أُرِيدُ أَنْ تُزِيلَ عَنِّي هَذِهِ الْجِرَاحَةَ، وَإِذَا قَالَ السُّلْطَانُ: اقْتُلُوا الْبُغَاةَ حَالَ إِقْدَامِهِمْ عَلَى الْحَرْبِ، كَانَ مَعْنَاهُ: طَلَبَ إِزَالَةِ تِلْكَ الْمُحَارَبَةِ وَإِبْطَالِهَا وَإِعْدَامِهَا، فَثَبَتَ أَنَّ الْمُرَادَ وَالْمَطْلُوبَ فِي كُلِّ هَذِهِ الْأَمْثِلَةِ إِعْدَامُ ذَلِكَ الشَّيْءِ وَإِزَالَتُهُ فَيَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ وَجُودُهُ مُرَادًا بِخِلَافِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ إِزْهَاقَ نَفْسِ الْكَافِرِ لَيْسَ عِبَارَةً عَنْ إِزَالَةِ كُفْرِهِ، وَلَيْسَ أَيْضًا مُسْتَلْزِمًا لِتِلْكَ الْإِزَالَةِ، بَلْ هُمَا أَمْرَانِ مُتَنَاسِبَانِ، وَلَا مُنَافَاةَ بَيْنَهُمَا الْبَتَّةَ، فَلَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ أَرَادَ إِزْهَاقَ أَنْفُسِهِمْ حَالَ كَوْنِهِمْ كَافِرِينَ، وَجَبَ أَنْ يَكُونَ مُرِيدًا لِكَوْنِهِمْ كَافِرِينَ حَالَ حُصُولِ ذَلِكَ الْإِزْهَاقِ، كَمَا أَنَّهُ لَوْ قَالَ: أُرِيدُ أَنْ أَلْقَى فُلَانًا حَالَ كَوْنِهِ فِي الدَّارِ، فَإِنَّهُ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ قَدْ أَرَادَ كَوْنَهُ فِي الدَّارِ، وَتَمَامُ التَّحْقِيقِ فِي هَذَا التَّقْدِيرِ: أَنَّ الْإِزْهَاقَ فِي حَالِ الْكُفْرِ يَمْتَنِعُ حُصُولُهُ إِلَّا حَالَ حُصُولِ الْكُفْرِ، وَمُرِيدُ الشَّيْءِ مُرِيدٌ لِمَا هُوَ مِنْ ضَرُورَاتِهِ، فَلَمَّا أَرَادَ اللَّهُ الْإِزْهَاقَ حَالَ الْكُفْرِ، وَثَبَتَ أَنَّ مَنْ أَرَادَ شَيْئًا فَقَدْ أَرَادَ جَمِيعَ مَا هُوَ مِنْ ضَرُورَاتِهِ، لَزِمَ كَوْنُهُ تَعَالَى مُرِيدًا لِذَلِكَ الْكُفْرِ، فَثَبَتَ أَنَّ الأمثلة التي أوردها الجبائي محض التمويه.

Cevap şudur: Onun söylediği şey şaşırtıcı bir yanıltmacadır (temvihtir); çünkü zikrettiği bütün misallerin özü tek bir noktaya racidir; o da o şeyin zail olmasını murat ettiğidir. Hasta tabibe: “Benim yanıma hastalığım vaktinde girmeni istiyorum” dediğinde bunun manası: “Hastalığımı gidermeye çalışmanı istiyorum” demektir. Ona: “Yaramı iyileştirmeni istiyorum” dediğinde manası: “Bu yarayı benden gidermeni istiyorum” demektir. Hükümdar: “İsyancıları savaşa giriştikleri sırada öldürün” dediğinde manası: O savaşı gidermeyi, batıl kılmayı ve yok etmeyi talep etmektir. Böylece bütün bu misallerde murat edilen ve talep edilen şeyin o şeyi yok etmek ve gidermek olduğu sabit olur; dolayısıyla onun varlığının murat edilmiş olması imkânsızdır. Bu ayet ise bunun hilafınadır; çünkü kâfirin canının çıkması onun küfrünün giderilmesinden ibaret değildir ve bu gidermeyi zorunlu kılan bir şey de değildir; aksine bu ikisi birbiriyle münasebetli iki husustur ve aralarında hiçbir zıtlık yoktur. Allah bu ayette onların canlarını kâfir oldukları halde çıkarmayı murat ettiğini zikredince, bu can çıkarma vuku bulduğu sırada onların kâfir olmalarını da murat etmiş olması vacip olur; tıpkı bir kimsenin: “Filanca evdeyken onunla karşılaşmak istiyorum” demesi halinde, onun evde bulunmasını da murat etmiş olmasını gerektirdiği gibi. Bu takdirdeki tahkikin tamamı şudur: Küfür halindeki can çıkarma, ancak küfrün gerçekleşmesi halinde meydana gelebilir; bir şeyi murat eden kimse ise onun zorunlu gereklerini de murat etmiştir. Allah can çıkarmayı küfür halinde murat edince ve bir şeyi murat edenin onun bütün zorunlu gereklerini de murat ettiği sabit olunca, O'nun o küfrü de murat etmiş olması lazım gelir. Böylece Cübbâî'nin getirdiği misallerin sırf yanıltmaca olduğu sabit olmuştur.

[سورة التوبة (٩) : الآيات ٥٦ الى ٥٧]

[Tevbe Suresi (9) : Ayetler 56-57]

وَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ وَما هُمْ مِنْكُمْ وَلكِنَّهُمْ قَوْمٌ يَفْرَقُونَ (٥٦) لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغاراتٍ أَوْ مُدَّخَلاً لَوَلَّوْا إِلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ (٥٧)

{ وَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ وَما هُمْ مِنْكُمْ وَلكِنَّهُمْ قَوْمٌ يَفْرَقُونَ (٥٦) لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغاراتٍ أَوْ مُدَّخَلاً لَوَلَّوْا إِلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ (٥٧) } “Kesinlikle sizden olduklarına dair Allah'a yemin ederler; halbuki onlar sizden değillerdir, fakat onlar korkak bir topluluktur. Eğer sığınacak bir yer veya mağaralar yahut girilecek bir delik bulsalardı, başlarını alıp koşarak oraya yönelirlerdi.”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ كَوْنَهُمْ مُسْتَجْمِعِينَ لِكُلِّ مَضَارِّ الْآخِرَةِ وَالدُّنْيَا، خَائِبِينَ عَنْ جَمِيعِ مَنَافِعِ الْآخِرَةِ وَالدُّنْيَا، عَادَ إِلَى ذِكْرِ قَبَائِحِهِمْ وَفَضَائِحِهِمْ، وَبَيَّنَ إِقْدَامَهُمْ عَلَى الْأَيْمَانِ الْكَاذِبَةِ فَقَالَ: وَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ أَيِ الْمُنَافِقُونَ لِلْمُؤْمِنِينَ إِذَا جَالَسُوهُمْ إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ أَيْ عَلَى دِينِكُمْ.

Bil ki Allah Teâlâ onların ahiret ve dünyanın bütün zararlarını üzerlerinde topladıklarını, ahiret ve dünyanın bütün menfaatlerinden mahrum kaldıklarını beyan buyurunca, tekrar onların çirkin fiillerini ve rezilliklerini zikretmeye dönmüş ve yalan yere yemin etmeye cüret edişlerini açıklayarak şöyle buyurmuştur: { وَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ } “Allah'a yemin ederler”; yani münafıklar müminlerin yanına oturduklarında, { إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ } “kesinlikle sizden olduklarına” yani sizin dininiz üzere bulunduklarına [dair yemin ederler].

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَما هُمْ مِنْكُمْ أَيْ لَيْسُوا عَلَى دِينِكُمْ وَلكِنَّهُمْ قَوْمٌ يَفْرَقُونَ الْقَتْلَ، فَأَظْهَرُوا الْإِيمَانَ وَأَسَرُّوا النِّفَاقَ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا وَإِذا خَلَوْا إِلى شَياطِينِهِمْ قالُوا إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ [الْبَقَرَةِ: ١٤] وَالْفَرَقُ الْخَوْفُ، وَمِنْهُ يُقَالُ: رَجُلٌ فَرُوقٌ. وَهُوَ الشَّدِيدُ الْخَوْفِ، وَمِنْهَا: أَنَّهُمْ لَوْ وَجَدُوا مَفَرًّا يَتَحَصَّنُونَ فِيهِ آمِنِينَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ مِنْكُمْ لَفَرُّوا إِلَيْهِ وَلَفَارَقُوكُمْ، فَلَا تَظُنُّوا أَنَّ مُوَافَقَتَهُمْ إِيَّاكُمْ فِي الدَّارِ وَالْمَسْكَنِ عَنِ الْقَلْبِ، فَقَوْلُهُ: لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً الْمَلْجَأُ: الْمَكَانُ الَّذِي يُتَحَصَّنُ فِيهِ، وَمِثْلُهُ اللَّجَأُ مَقْصُورًا مَهْمُوزًا، وَأَصْلُهُ مِنْ لَجَأَ إِلَى كَذَا يَلْجَأُ لَجْأً بِفَتْحِ اللَّامِ وَسُكُونِ الْجِيمِ، وَمِثْلُهُ الْتَجَأَ وَأَلْجَأْتُهُ إِلَى كَذَا، أَيْ جَعَلْتُهُ مُضْطَرًّا إِلَيْهِ، وَقَوْلُهُ: أَوْ مَغاراتٍ هِيَ جَمْعُ مَغَارَةٍ، وَهِيَ الْمَوْضِعُ الَّذِي يَغُورُ الْإِنْسَانُ فِيهِ، أَيْ يَسْتَتِرُ. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: كُلُّ شَيْءٍ جُزْتَ فِيهِ فَغِبْتَ فَهُوَ مَغَارَةٌ لَكَ، وَمِنْهُ غَارَ الْمَاءُ فِي الْأَرْضِ وَغَارَتِ الْعَيْنُ. وَقَوْلُهُ: مُدَّخَلًا قَالَ الزَّجَّاجُ: أَصْلُهُ مُدْتَخَلٌ وَالتَّاءُ بَعْدَ الدَّالِ تُبْدَلُ دَالًا، لِأَنَّ التَّاءَ مهموسة، والدال مهجورة، وَهُمَا مِنْ مَخْرَجٍ وَاحِدٍ وَهُوَ مُفْتَعَلٌ مِنَ الدُّخُولِ، كَالْمُتَّلَجِ مِنَ الْوُلُوجِ. وَمَعْنَاهُ: الْمَسْلَكُ الَّذِي يُسْتَتَرُ بِالدُّخُولِ فِيهِ. قَالَ الْكَلْبِيُّ وَابْنُ زَيْدٍ: نفقا كنفق اليربوع. والمعنى: أنهم لوجدوا مَكَانًا عَلَى أَحَدِ هَذِهِ الْوُجُوهِ الثَّلَاثَةِ، مَعَ أَنَّهَا شَرُّ الْأَمْكِنَةِ لَوَلَّوْا إِلَيْهِ أَيْ رَجَعُوا إِلَيْهِ. يُقَالُ: وَلَّى بِنَفْسِهِ إِذَا انْصَرَفَ وَوَلَّى غَيْرَهُ إِذَا صَرَفَهُ وَقَوْلُهُ: وَهُمْ يَجْمَحُونَ أَيْ يُسْرِعُونَ إِسْرَاعًا لَا يَرُدُّ وُجُوهَهُمْ شَيْءٌ، وَمِنْ هَذَا يُقَالُ: جَمَحَ الْفَرَسُ وَهُوَ فَرَسٌ جَمُوحٌ، وَهُوَ الَّذِي إِذَا حَمَلَ لَمْ

Sonra Allah Teâlâ: { وَما هُمْ مِنْكُمْ } “halbuki onlar sizden değillerdir” yani sizin dininiz üzere değillerdir, { وَلكِنَّهُمْ قَوْمٌ يَفْرَقُونَ } “fakat onlar öldürülmekten korkan bir topluluktur” buyurmuştur. Bu yüzden imanı açığa vurmuş, nifakı ise gizlemişlerdir; bu da Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا وَإِذا خَلَوْا إِلى شَياطِينِهِمْ قالُوا إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ } [Bakara: 14] “İman edenlerle karşılaştıklarında: 'İman ettik' derler. Şeytanlarıyla baş başa kaldıklarında ise: 'Biz sizinleyiz, biz sadece alay etmekteyiz' derler” kavli gibidir. Farak (الْفَرَقُ), korku demektir; bundan dolayı çok korkak kimseye racülün ferûk (رَجُلٌ فَرُوقٌ) denir. Onların özelliklerinden biri de şudur: Kendilerini sizden yana emniyete alıp sığınacakları bir kaçış yeri bulsalardı, oraya kaçar ve sizden ayrılırlardı; sakın onların sizinle aynı yurtta ve meskende uyuşmalarının gönülden olduğunu zannetmeyiniz. O'nun: { لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً } kavlindeki melce (الْمَلْجَأُ): İçine sığınılan yerdir; sonu maksûr ve hemzeli olan el-lece' (اللَّجَأُ) de böyledir. Aslı “şuna sığındı” manasındaki lâmın fethası ve cimin sükûnu ile olan { لَجَأَ إِلَى كَذَا يَلْجَأُ لَجْأً } kökündendir; { الْتَجَأَ } ve “onu buna mecbur bıraktım” manasındaki { أَلْجَأْتُهُ إِلَى كَذَا } da böyledir. O'nun: { أَوْ مَغاراتٍ } kavli, mağara (مَغَارَةٌ) kelimesinin çoğuludur; o da insanın içine girip kaybolduğu, yani gizlendiği yerdir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: İçine girip kaybolduğun her şey senin için bir mağaradır; “su yere battı” ve “göz çukura kaçtı” manasındaki { غَارَ الْمَاءُ فِي الْأَرْضِ وَغَارَتِ الْعَيْنُ } ifadeleri de bundandır. O'nun: { مُدَّخَلًا } kavline gelince, Zeccâc şöyle demiştir: Aslı { مُدْتَخَلٌ } şeklindedir; daldan sonraki te harfi dala dönüştürülmüştür; çünkü te mehmûse (fısıltılı), dal ise mechûredir (tonlu) ve ikisinin mahreci birdir; bu kelime { الْوُلُوجِ } kökünden gelen { الْمُتَّلَجِ } gibi { الدُّخُولِ } kökünden gelen “müfteal” veznindedir. Manası: İçine girilerek gizlenilen geçittir. Kelbî ve İbn Zeyd: “Arap tavşanının deliği gibi bir delik” demişlerdir. Mana şudur: Şayet onlar bu üç şekilden biri üzere -en kötü yerler olmalarına rağmen- bir mekân bulsalardı, { لَوَلَّوْا إِلَيْهِ } yani oraya dönerlerdi. Kişi kendisi çekip gittiğinde { وَلَّى بِنَفْسِهِ }, başkasını geri çevirdiğinde ise { وَلَّى غَيْرَهُ } denir. O'nun: { وَهُمْ يَجْمَحُونَ } kavli ise; yüzlerini hiçbir şeyin geri çeviremeyeceği bir süratle koşarlar demektir. Bundan dolayı serkeşlik eden ata { جَمَحَ الْفَرَسُ } ve { فَرَسٌ جَمُوحٌ } denir ki o, hücum ettiğinde gem vurulamayan attır. Ayetten maksat,

يَرُدَّهُ اللِّجَامُ، وَالْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ أَنَّهُمْ مِنْ شِدَّةِ تَأَذِّيهِمْ مِنَ الرَّسُولِ وَمِنَ الْمُسْلِمِينَ صَارُوا بِهَذِهِ الْحَالَةِ.

onların Resul'den ve Müslümanlardan gördükleri aşırı rahatsızlıktan ötürü bu hale gelmiş olduklarıdır.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ ثَلَاثَةَ أَشْيَاءَ وَهِيَ: الْمَلْجَأُ، وَالْمَغَارَاتُ، وَالْمُدَّخَلُ، وَالْأَقْرَبُ أَنْ يُحْمَلَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهَا عَلَى غَيْرِ مَا يُحْمَلُ الْآخَرُ عَلَيْهِ، فَالْمَلْجَأُ يَحْتَمِلُ الْحُصُونَ، وَالْمَغَارَاتُ الْكُهُوفُ فِي الْجِبَالِ، وَالْمُدَّخَلُ السِّرْبُ تَحْتَ الْأَرْضِ نَحْوُ الْآبَارِ. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : قُرِئَ مُدَّخَلًا من دخل ومدخلا مِنْ أَدْخَلَ وَهُوَ مَكَانٌ يُدْخِلُونَ فِيهِ أَنْفُسَهُمْ، وقرأ أبي بن كعب متدخلا وقرأ لوألو إليه أي لالتجاؤا، وَقَرَأَ أَنَسٌ يَجْمِزُونَ فَسُئِلَ عَنْهُ فَقَالَ: يَجْمَحُونَ ويجمزون ويشتدون واحد.

Bil ki Allah Teâlâ üç şey zikretmiştir: Melce (sığınak), mağaralar ve müddehal (geçit/delik). En uygun olanı, bunlardan her birinin diğerinden farklı bir manaya hamledilmesidir. Buna göre melce kaleler, mağaralar dağlardaki kovuklar, müddehal ise kuyular gibi yer altındaki tüneller/menfezler olabilir. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Dahale (دخل) fiilinden { مُدَّخَلًا }, edhale (أدخل) fiilinden ise { مدخلا } şeklinde okunmuştur ki bu, kendilerini sokacakları yer demektir. Ubeyy b. Ka'b { متدخلا } şeklinde; yine { لوألو إليه } yani “oraya sığınırlardı” şeklinde okumuştur. Enes ise { يَجْمِزُونَ } şeklinde okumuş, kendisine bundan sorulunca da: “Yecmehûne (koşarlar), yecmizûne (hızlı yürürler) ve yeşteddûne (hızlanırlar) aynı manadadır” demiştir.

[سورة التوبة (٩) : الآيات ٥٨ الى ٥٩]

[Tevbe Suresi (9) : Ayetler 58-59]

وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْها رَضُوا وَإِنْ لَمْ يُعْطَوْا مِنْها إِذا هُمْ يَسْخَطُونَ (٥٨) وَلَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مَا آتاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ سَيُؤْتِينَا اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَرَسُولُهُ إِنَّا إِلَى اللَّهِ راغِبُونَ (٥٩)

{ وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْها رَضُوا وَإِنْ لَمْ يُعْطَوْا مِنْها إِذا هُمْ يَسْخَطُونَ (٥٨) وَلَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مَا آتاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ سَيُؤْتِينَا اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَرَسُولُهُ إِنَّا إِلَى اللَّهِ راغِبُونَ (٥٩) } “Onlardan sadakaların [bölüştürülmesi] hususunda seni ayıplayanlar da vardır. Şayet onlara o sadakalardan verilirse hoşnut olurlar; eğer kendilerine ondan verilmezse hemen öfkeleniverirler. Eğer onlar Allah'ın ve Resûlü'nün kendilerine verdiklerine razı olsalardı ve: 'Allah bize yeter; Allah bize lütfundan verecektir, Resûlü de. Doğrusu biz ancak Allah'a rağbet edenleriz' deselerdi [kendileri için çok hayırlı olurdu].”

اعْلَمْ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذَا شَرْحُ نَوْعٍ آخَرَ مِنْ قَبَائِحِهِمْ وَفَضَائِحِهِمْ، وَهُوَ طَعْنُهُمْ فِي الرَّسُولِ بِسَبَبِ أَخْذِ الصَّدَقَاتِ مِنَ الْأَغْنِيَاءِ وَيَقُولُونَ: إِنَّهُ يُؤْثِرُ بِهَا مَنْ يَشَاءُ مِنْ أَقَارِبِهِ وَأَهْلِ مَوَدَّتِهِ وَيَنْسُبُونَهُ إِلَى أَنَّهُ لَا يُرَاعِي العدل، وفي الآية مسائل:

Bil ki bundan maksat, onların çirkinlik ve rezilliklerinin başka bir türünü açıklamaktır; o da zenginlerden sadakaların alınması sebebiyle Resul'e dil uzatmalarıdır. Onlar: “O, sadakaları akrabalarından ve sevdiklerinden dilediğine tahsis ediyor” diyor ve adaleti gözetmediğini iddia ediyorlardı. Ayette birkaç mesele vardır: