Binûn

Tevbe Suresi — 10. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

المسألة الأولى: [في شأن نزول الآية]

Birinci Mesele: [Ayetin İniş Sebebi Hakkında]

قَالَ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ ﵁: بَيْنَا النَّبِيُّ ﷺ يَقْسِمُ مَالًا إِذْ جَاءَهُ الْمِقْدَادُ بْنُ ذِي الْخُوَيْصِرَةِ التَّمِيمِيُّ، وَهُوَ حُرْقُوصُ بْنُ زُهَيْرٍ، أَصْلُ الْخَوَارِجِ فَقَالَ: اعْدِلْ يَا رَسُولَ اللَّهِ، فَقَالَ: «وَيْلَكَ وَمَنْ يَعْدِلُ إِذَا لَمْ أَعْدِلْ» فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ.

Ebû Saîd el-Hudrî radıyallâhu anh şöyle demiştir: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem bir mal taksim ederken Hâricîlerin aslı olan Mıkdâd b. Zü'l-Huveysıra et-Temîmî -ki o Hurkûs b. Züheyr'dir- gelip: “Adil ol ey Allah'ın Resulü!” dedi. Bunun üzerine [Resûlullah]: «Yazıklar olsun sana! Ben adil olmazsam kim adil olur?» buyurdu ve bu ayet indi.

قَالَ الْكَلْبِيُّ: قَالَ رَجُلٌ مِنَ الْمُنَافِقِينَ يُقَالُ لَهُ أَبُو الْجَوَّاظِ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ:

el-Kelbî şöyle demiştir: Münafıklardan Ebü'l-Cevvâz denilen bir adam, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle dedi:

تزعم أَنَّ اللَّهَ أَمَرَكَ أَنْ تَضَعَ الصَّدَقَاتِ فِي الْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَلَمْ تَضَعْهَا فِي رِعَاءِ الشَّاءِ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:

“Allah'ın sana sadakaları fakirlere ve miskinlere vermeni emrettiğini iddia ediyorsun da koyun çobanlarına vermiyor musun?” Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu:

«لَا أَبَا لَكَ أَمَا كَانَ مُوسَى رَاعِيًا أَمَا كَانَ دَاوُدُ رَاعِيًا» فَلَمَّا ذَهَبَ، قَالَ ﵊: «احْذَرُوا هَذَا وَأَصْحَابَهُ فَإِنَّهُمْ مُنَافِقُونَ»

«Anan baban olmasın (yazık sana)! Mûsâ çoban değil miydi? Dâvûd çoban değil miydi?» O gidince de [Resûlullah] aleyhisselâm: «Bundan ve arkadaşlarından sakının; zira onlar münafıktırlar» buyurdu.

وَرَوَى أَبُو بَكْرٍ الْأَصَمُّ ﵁ فِي «تَفْسِيرِهِ» : أَنَّهُ ﷺ قَالَ لِرَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِهِ: «مَا عِلْمُكَ بفلان» فقال: مالي بِهِ عِلْمٌ إِلَّا أَنَّكَ تُدْنِيهِ فِي الْمَجْلِسِ وَتُجْزِلُ لَهُ الْعَطَاءَ، فَقَالَ ﵊: «إِنَّهُ مُنَافِقٌ أُدَارِي عَنْ نِفَاقِهِ وَأَخَافُ أَنْ يُفْسِدَ عَلَى غَيْرِهِ» فَقَالَ: لَوْ أَعْطَيْتَ فُلَانًا بَعْضَ مَا تُعْطِيهِ، فَقَالَ ﵊:

Ebû Bekir el-Esam radıyallâhu anh «Tefsir»inde şöyle rivayet etmiştir: O sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından bir adama: «Filan hakkında ne biliyorsun?» dedi. Adam: “Senin onu mecliste yakınına oturtmandan ve ona bol ihsanda bulunmandan başka bir şey bilmiyorum” dedi. Bunun üzerine [Resûlullah] aleyhisselâm: «O bir münafıktır; nifakını idare ediyorum (savuşturuyorum) ve başkalarını ifsât etmesinden korkuyorum» buyurdu. Adam: “Keşke ona verdiklerinin bir kısmını filana verseydin” deyince [Resûlullah] aleyhisselâm şöyle buyurdu:

«إِنَّهُ مُؤْمِنٌ أَكِلُهُ إِلَى إِيمَانِهِ، وَأَمَّا هَذَا فَمُنَافِقٌ أُدَارِيهِ خَوْفَ إِفْسَادِهِ» .

«O mümindir, onu imanına havale ediyorum. Bu ise münafıktır, ifsât etmesinden korktuğum için onu idare ediyorum.»

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: يَلْمِزُكَ قَالَ اللَّيْثُ: اللَّمْزُ كَالْهَمْزِ فِي الْوَجْهِ. يُقَالُ: رَجُلٌ لُمَزَةٌ يَعِيبُكَ فِي وَجْهِكَ، وَرَجُلٌ هُمَزَةٌ يَعِيبُكَ بِالْغَيْبِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: يُقَالُ لَمَزْتُ الرَّجُلَ أَلْمِزُهُ بِالْكَسْرِ، وَأَلْمُزُهُ بِضَمِّ الْمِيمِ إِذَا عَيَّبْتَهُ، وَكَذَلِكَ هَمَزْتُهُ أَهْمِزُهُ هَمْزًا. إِذَا عَيَّبْتَهُ، وَالْهُمَزَةُ اللُّمَزَةُ: الَّذِي يَغْتَابُ النَّاسَ وَيَعِيبُهُمْ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الزَّجَّاجَ لَمْ يُفَرِّقْ بَيْنَ الْهَمْزِ وَاللَّمْزِ. قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: وَأَصْلُ الْهَمْزِ/ وَاللَّمْزِ الدَّفْعُ. يُقَالُ: هَمَزْتُهُ وَلَمَزْتُهُ إِذَا دَفَعْتَهُ، وَفَرَّقَ أَبُو بَكْرٍ الْأَصَمُّ بَيْنَهُمَا، فَقَالَ: اللَّمْزُ أَنْ يُشِيرَ إِلَى صَاحِبِهِ بِعَيْبِ جَلِيسِهِ، وَالْهَمْزُ أَنْ يَكْسِرَ عَيْنَهُ عَلَى جَلِيسِهِ إِلَى صَاحِبِهِ.

İkinci Mesele: Ayetteki { يَلْمِزُكَ } “seni ayıplar” ifadesidir. Leys şöyle demiştir: Lemz (لمز), yüze karşı hemy (همز) gibidir. Yüzüne karşı seni ayıplayana ‘racülün lümezeh’ (رَجُلٌ لُمَزَةٌ), gıyabında ayıplayana ise ‘racülün hümezeh’ (رَجُلٌ هُمَزَةٌ) denir. Zeccâc ise şöyle demiştir: Bir kimseyi ayıpladığında, mîm harfinin kesresiyle { لَمَزْتُ الرَّجُلَ أَلْمِزُهُ } veya zammesiyle { أَلْمُزُهُ } denir. Aynı şekilde ayıpladığında { هَمَزْتُهُ أَهْمِزُهُ هَمْزًا } denir. Hümeze lümeze ise insanları arkasından çekiştiren ve onları ayıplayandır. Bu da Zeccâc'ın hemz ile lemz arasında bir fark gözetmediğini gösterir. Ezherî ise şöyle demiştir: Hemz ile lemzin asıl kök anlamı itmektir (def‘). Onu ittiğinde { هَمَزْتُهُ } ve { لَمَزْتُهُ } denir. Ebû Bekir el-Esam ise ikisini birbirinden ayırarak şöyle demiştir: Lemz, bir kimsenin beraber oturduğu kişinin ayıbını yanındaki arkadaşına [kaş-gözle] işaret etmesidir; hemz ise beraber oturduğu kişi aleyhine yanındaki arkadaşına göz kırpmasıdır.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يَلْمِزُكَ يَغْتَابُكَ. وَقَالَ قَتَادَةُ: يَطْعَنُ عَلَيْكَ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: يَعِيبُكَ فِي أَمْرٍ مَا، وَلَا تَفَاوُتَ بَيْنَ هَذِهِ الرِّوَايَاتِ إِلَّا فِي الْأَلْفَاظِ. قَالَ أَبُو علي الفارسي: هاهنا مَحْذُوفٌ وَالتَّقْدِيرُ:

Bunu bildiğinde deriz ki: İbn Abbâs: «{ يَلْمِزُكَ } arkandan çekiştirir/gıybetini yapar» demiştir. Katâde: «Sana dil uzatır» demiştir. el-Kelbî ise: «Herhangi bir hususta seni ayıplar» demiştir. Bu rivayetler arasında lafızlar dışında bir fark yoktur. Ebû Alî el-Fârisî şöyle demiştir: Burada hazfedilmiş bir öge vardır, takdiri ise şöyledir:

يَعِيبُكَ فِي تَفْرِيقِ الصَّدَقَاتِ. قَالَ مَوْلَانَا الْعَلَّامَةُ الدَّاعِي إِلَى اللَّهِ: لَفْظُ الْقُرْآنِ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي

“Sadakaların dağıtılmasında seni ayıplar.” Mevlânâ el-Allâme ed-Dâî ilellâh şöyle demiştir: Kur'an'ın lafzı olan { وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي

الصَّدَقاتِ

الصَّدَقاتِ } “Onlardan sadakaların [bölüştürülmesi] hususunda seni ayıplayanlar da vardır” [lafzı],

لَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ اللَّمْزَ كَانَ لِهَذَا السَّبَبِ، إِلَّا أَنَّ الرِّوَايَاتِ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا دَلَّتْ أَنَّ سَبَبَ اللَّمْزِ هُوَ ذَلِكَ، وَلَوْلَا هَذِهِ الرِّوَايَاتِ لَكَانَ يَحْتَمِلُ وُجُوهًا أُخَرَ سِوَاهَا. فَأَحَدُهَا: أَنْ يَقُولُوا أَخْذُ الزَّكَوَاتِ مُطْلَقًا غَيْرُ جَائِزٍ، لِأَنَّ انْتِزَاعَ كَسْبِ الْإِنْسَانِ مِنْ يَدِهِ غَيْرُ جَائِزٍ. أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنْ يُقَالَ: يَأْخُذُهَا لِيَصْرِفَهَا إِلَى الْفُقَرَاءِ إِلَّا أَنَّ الْجُهَّالَ مِنْهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَغْنَى الْأَغْنِيَاءِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ هُوَ الْمُتَكَفِّلَ بِمَصَالِحِ عَبِيدِهِ الْفُقَرَاءِ: فَأَمَّا أَنْ يَأْمُرَنَا بِذَلِكَ فَهُوَ غَيْرُ مَعْقُولٍ. فَهَذَا هُوَ الَّذِي حَكَاهُ اللَّهُ تَعَالَى عَنْ بَعْضِ الْيَهُودِ، وَهُوَ أَنَّهُمْ قَالُوا: إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِياءُ وَثَانِيهَا: أَنْ يَقُولُوا هَبْ أَنَّكَ تَأْخُذُ الزَّكَوَاتِ إلا أن الذي تأخذه كثير، فَوَجَبَ أَنْ تَقْنَعَ بِأَقَلَّ مِنْ ذَلِكَ. وَثَالِثُهَا: أَنْ يَقُولُوا هَبْ أَنَّكَ تَأْخُذُ هَذَا الْكَثِيرَ إِلَّا أَنَّكَ تَصْرِفُهُ إِلَى غَيْرِ مَصْرِفِهِ. وَهَذَا هُوَ الَّذِي دَلَّتِ الْأَخْبَارُ عَلَى أَنَّ الْقَوْمَ أَرَادُوهُ. قَالَ أَهْلُ الْمَعَانِي: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى رَكَاكَةِ أَخْلَاقِ أُولَئِكَ الْمُنَافِقِينَ وَدَنَاءَةِ طِبَاعِهِمْ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لِشِدَّةِ شَرَهِهِمْ إِلَى أَخْذِ الصَّدَقَاتِ عَابُوا الرَّسُولَ فَنَسَبُوهُ إِلَى الْجَوْرِ فِي الْقِسْمَةِ، مَعَ أَنَّهُ كَانَ أَبْعَدَ خَلْقِ اللَّهِ تَعَالَى عَنِ الْمَيْلِ إِلَى الدُّنْيَا.

bu ayıplamanın sırf bu sebepten kaynaklandığına delalet etmez; ancak zikrettiğimiz rivayetler ayıplama sebebinin bu olduğunu göstermiştir. Şayet bu rivayetler olmasaydı ayet bundan başka vecihlere de ihtimalli olurdu. Bunlardan birincisi: Zekat almanın mutlak olarak caiz olmadığını söylemeleridir; zira insanın kazancını elinden çekip almak caiz değildir. Bu konuda en fazla denebilecek şey, onu fakirlere sarf etmek için aldığıdır; ancak onların cahilleri: “Allah Teâlâ zenginlerin en zenginidir; o halde fakir kullarının maslahatlarını bizzat Kendisinin üstlenmesi gerekirdi. Bize bunu emretmesi ise akla uygun değildir” diyorlardı. Bu durum, Allah Teâlâ'nın Yahudilerden bazısı hakkında naklettiği, onların: { إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِياءُ } “Allah fakirdir, biz ise zenginiz” demeleridir. İkincisi: “Farz edelim ki zekatları alıyorsun, fakat aldığın miktar çoktur; bundan daha azına kanaat etmen gerekirdi” demeleridir. Üçüncüsü: “Farz edelim ki bu çok miktarı alıyorsun, fakat sen onu sarf edilmesi gereken yerin dışına harcıyorsun” demeleridir. Rivayetlerin o topluluğun kastettiğini gösterdiği husus da işte budur. Meânî âlimleri şöyle demişlerdir: Bu ayet, o münafıkların ahlaklarının düşüklüğüne ve tabiatlarının bayağılığına delalet eder. Çünkü onlar sadakaları almaya yönelik aşırı hırslarından ötürü Resul'ü ayıplamış ve onu taksimatta haksızlık etmekle itham etmişlerdir; halbuki o, Allah Teâlâ'nın mahlukatı içinde dünyaya meyletmekten en uzak olanı idi.

قَالَ الضَّحَّاكُ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَقْسِمُ بَيْنَهُمْ مَا آتَاهُ اللَّهُ مِنْ قَلِيلِ الْمَالِ وَكَثِيرِهِ، وَكَانَ الْمُؤْمِنُونَ يَرْضَوْنَ بِمَا أُعْطُوا وَيَحْمَدُونَ اللَّهَ عَلَيْهِ.

Dahhâk şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Allah'ın kendisine verdiği az veya çok malı aralarında taksim ederdi. Müminler kendilerine verilene razı olur ve bundan ötürü Allah'a hamdederlerdi.

وَأَمَّا الْمُنَافِقُونَ: فَإِنْ أُعْطُوا كَثِيرًا فَرِحُوا وَإِنْ أُعْطُوا قَلِيلًا سَخِطُوا، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ رِضَاهُمْ وَسُخْطَهُمْ لِطَلَبِ النَّصِيبِ لَا لِأَجْلِ الدِّينِ. وَقِيلَ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يَسْتَعْطِفُ قُلُوبَ أَهْلِ مَكَّةَ يَوْمَئِذٍ بِتَوَفُّرِ الْغَنَائِمِ عَلَيْهِمْ، فَسَخِطَ الْمُنَافِقُونَ. وَقَوْلُهُ: إِذا هُمْ يَسْخَطُونَ كَلِمَةُ إِذا لِلْمُفَاجَأَةِ، أَيْ وإن لم يعطوا منها فاجؤا السخط.

Münafıklara gelince: Şayet kendilerine çok verilirse sevinirler, az verilirse öfkelenirlerdi. Bu da onların rıza ve öfkelerinin din için değil, pay elde etmek için olduğunu gösterir. Denildi ki: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem o gün ganimetleri bolca vererek Mekke ehlinin kalplerini [İslam'a] ısındırıyordu; münafıklar da buna öfkelendiler. Ayetteki { إِذا هُمْ يَسْخَطُونَ } “hemen öfkeleniverirler” ifadesindeki { إِذا } sürpriz/ansızın olma (müfâceet) bildirir; yani onlara bundan verilmediğinde hemen ansızın öfkelenirler.

ثُمَّ قَالَ: وَلَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا الْآيَةَ وَالْمَعْنَى: وَلَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا بِمَا أَعْطَاهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مِنَ الْغَنِيمَةِ وَطَابَتْ نُفُوسُهُمْ وَإِنْ قَلَّ، وَقَالُوا: كَفَانَا ذَلِكَ وَسَيَرْزُقُنَا اللَّهُ غَنِيمَةً أُخْرَى، فَيُعْطِينَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَكْثَرَ مِمَّا أَعْطَانَا الْيَوْمَ، إِنَّا إِلَى طَاعَةِ اللَّهِ وَإِفْضَالِهِ وَإِحْسَانِهِ لَرَاغِبُونَ.

Sonra [Allah Teâlâ] { وَلَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا } “Eğer onlar razı olsalardı...” ayetini buyurmuştur. Manası şudur: Eğer onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendilerine verdiği ganimete razı olup az da olsa gönülleri hoşnut olsaydı ve: “Bu bize yeter, Allah bize başka bir ganimet rızıklandıracak ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de bize bugün verdiğinden daha fazlasını verecektir; doğrusu biz Allah'ın itaatine, lütfuna ve ihsanına rağbet edenleriz” deselerdi [onlar için pek hayırlı olurdu].

وَاعْلَمْ أَنَّ جَوَابَ «لَوْ» مَحْذُوفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ وَأَعْوَدَ عَلَيْهِمْ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ غَلَبَ/ عَلَيْهِمُ النِّفَاقُ وَلَمْ يَحْضُرِ الْإِيمَانُ فِي قُلُوبِهِمْ، فَيَتَوَكَّلُوا عَلَى اللَّهِ حَقَّ تَوَكُّلِهِ، وَتَرْكُ الْجَوَابِ فِي هَذَا الْمَعْرِضِ أَدَلُّ عَلَى التَّعْظِيمِ وَالتَّهْوِيلِ، وَهُوَ كَقَوْلِكَ لِلرَّجُلِ: لَوْ جِئْتَنَا، ثُمَّ لَا تَذْكُرُ الْجَوَابَ، أَيْ لَوْ فَعَلْتَ ذَلِكَ لَرَأَيْتَ أمرا عظيما.

Bil ki «Lev» (لَوْ) şart edatının cevabı mahzuftur; takdiri ise şöyledir: “Kendileri için daha hayırlı ve daha faydalı olurdu.” Çünkü onlara nifak galip gelmiş, kalplerine iman yerleşmemiştir ki Allah'a hakkıyla tevekkül etsinler. Bu makamda cevabın zikredilmemesi, durumun büyüklüğünü ve vahametini bildirmeye daha çok delalet eder. Bu, bir adama: “Bize gelseydin...” deyip de cevabı söylememen gibidir; yani “Bunu yapsaydın büyük bir şey görürdün” demektir.

المسألة الثالثة: الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَنْ طَلَبَ الدُّنْيَا آلَ أَمْرُهُ فِي الدِّينِ إِلَى النِّفَاقِ. وَأَمَّا مَنْ طَلَبَ الدُّنْيَا بِقَدْرِ مَا أَذِنَ اللَّهُ فِيهِ، وَكَانَ غَرَضُهُ مِنَ الدُّنْيَا أَنْ يَتَوَسَّلَ إِلَى مَصَالِحِ الدِّينِ فَهَذَا هُوَ الطَّرِيقُ الْحَقُّ، وَالْأَصْلُ فِي هَذَا الْبَابِ أَنْ يَكُونَ رَاضِيًا بِقَضَاءِ اللَّهِ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ قَالَ: وَلَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مَا آتاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ سَيُؤْتِينَا اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَرَسُولُهُ إِنَّا إِلَى اللَّهِ راغِبُونَ فَذَكَرَ فِيهِ مَرَاتِبَ أَرْبَعَةً:

Üçüncü Mesele: Ayet, dünyayı talep edenin dindeki akıbetinin nifaka varacağına delalet eder. Dünyayı Allah'ın izin verdiği ölçüde talep eden ve dünyadan maksadı dinin maslahatlarına vesile kılmak olan kimseye gelince, doğru yol işte budur. Bu konudaki asıl esas, kişinin Allah'ın kazasına razı olmasıdır. Görmez misin ki Allah şöyle buyurmuştur: { وَلَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مَا آتاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ سَيُؤْتِينَا اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَرَسُولُهُ إِنَّا إِلَى اللَّهِ راغِبُونَ } “Eğer onlar Allah'ın ve Resûlü'nün kendilerine verdiklerine razı olsalardı ve: 'Allah bize yeter; Allah bize lütfundan verecektir, Resûlü de. Doğrusu biz ancak Allah'a rağbet edenleriz' deselerdi [kendileri için çok hayırlı olurdu].” Burada dört mertebe zikretmiştir:

الْمَرْتَبَةُ الْأُولَى: الرِّضَا بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ لِعِلْمِهِ بِأَنَّهُ تَعَالَى حَكِيمٌ مُنَزَّهٌ عَنِ الْعَبَثِ وَالْخَطَأِ، وَحَكِيمٌ بِمَعْنَى أَنَّهُ عَلِيمٌ بِعَوَاقِبِ الْأُمُورِ، وَكُلُّ مَا كَانَ حُكْمًا لَهُ وَقَضَاءً كَانَ حَقًّا وَصَوَابًا وَلَا اعْتِرَاضَ عَلَيْهِ.

Birinci mertebe: Allah Teâlâ'nın abesten ve hatadan münezzeh bir Hakîm olduğunu, işlerin akıbetini çok iyi bilen bir Hakîm olması hasebiyle O'nun her hükmünün ve kazasının hak ve doğru olup asla itiraz kabul etmeyeceğini bildiği için Allah ve Resulü'nün verdiğine razı olmaktır.

وَالْمَرْتَبَةُ الثَّانِيَةُ: أَنْ يَظْهَرَ آثَارُ ذَلِكَ الرِّضَا عَلَى لِسَانِهِمْ، وَهُوَ قَوْلُهُ: وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ يَعْنِي أَنَّ غَيْرَنَا أَخَذُوا الْمَالَ وَنَحْنُ لَمَّا رَضِينَا بِحُكْمِ اللَّهِ وَقَضَائِهِ فَقَدْ فُزْنَا بِهَذِهِ الْمَرْتَبَةِ العظيمة في العبودية، فحسبنا الله.

İkinci mertebe: O rızanın eserlerinin dillerinde zuhur etmesidir; bu da { وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ } “Ve: 'Allah bize yeter' dediler” ayetidir. Yani: “Başkaları malı aldı; biz ise Allah'ın hükmüne ve kazasına razı olduğumuzda kulluktaki bu yüce mertebeye nail olduk, dolayısıyla Allah bize yeter” demeleridir.

المرتبة الثَّالِثَةُ: وَهِيَ أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا لَمْ يَبْلُغْ إِلَى تِلْكَ الدَّرَجَةِ الْعَالِيَةِ الَّتِي عِنْدَهَا يَقُولُ: حَسْبُنَا اللَّهُ نَزَلَ

Üçüncü mertebe: İnsan { حَسْبُنَا اللَّهُ } “Allah bize yeter” diyeceği o yüce dereceye ulaşamadığı zaman,

مِنْهَا إِلَى مَرْتَبَةٍ أُخْرَى وَهِيَ أَنْ يَقُولَ: سَيُؤْتِينَا اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَرَسُولُهُ إِمَّا فِي الدُّنْيَا إِنِ اقْتَضَاهُ التَّقْدِيرُ، وَإِمَّا فِي الْآخِرَةِ وَهِيَ أَوْلَى وَأَفْضَلُ.

oradan diğer bir mertebeye iner ki o da: { سَيُؤْتِينَا اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَرَسُولُهُ } “Allah bize lütfundan verecektir, Resûlü de” demesidir; bu da ya takdir gerektirirse dünyada, ya da daha evla ve daha faziletli olan ahirettedir.

وَالْمَرْتَبَةُ الرَّابِعَةُ: أَنْ يَقُولَ: إِنَّا إِلَى اللَّهِ راغِبُونَ فَنَحْنُ لَا نَطْلُبُ مِنَ الْإِيمَانِ وَالطَّاعَةِ أَخْذَ الْأَمْوَالِ وَالْفَوْزَ بِالْمَنَاصِبِ فِي الدُّنْيَا، وَإِنَّمَا الْمُرَادُ إِمَّا اكْتِسَابُ سَعَادَاتِ الْآخِرَةِ. وَإِمَّا الِاسْتِغْرَاقُ فِي الْعُبُودِيَّةِ عَلَى مَا دَلَّ لَفْظُ الْآيَةِ عَلَيْهِ فَإِنَّهُ قَالَ: إِنَّا إِلَى اللَّهِ راغِبُونَ وَلَمْ يَقُلْ: إِنَّا إِلَى ثَوَابِ اللَّهِ رَاغِبُونَ.

Dördüncü mertebe: { إِنَّا إِلَى اللَّهِ راغِبُونَ } “Doğrusu biz ancak Allah'a rağbet edenleriz” demesidir. Yani biz imandan ve itaatten mallar almayı ve dünyada makamlar kazanmayı talep etmiyoruz; asıl maksat ya ahiret saadetlerini kazanmaktır ya da ayetin lafzının delalet ettiği üzere kullukta fani/müstağrak olmaktır. Zira Allah: { إِنَّا إِلَى اللَّهِ راغِبُونَ } “Biz ancak Allah'a rağbet edenleriz” buyurmuş, “Biz ancak Allah'ın sevabına rağbet edenleriz” dememiştir.

وَنُقِلَ أَنَّ عِيسَى ﵇ مَرَّ بِقَوْمٍ يَذْكُرُونَ اللَّهَ تَعَالَى فَقَالَ: مَا الَّذِي يَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ؟ قَالُوا: الْخَوْفُ مِنْ عِقَابِ اللَّهِ، فَقَالَ: أَصَبْتُمْ ثُمَّ مَرَّ عَلَى قَوْمٍ آخَرِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ، فَقَالَ: مَا الَّذِي يَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ، فَقَالُوا: الرَّغْبَةُ فِي الثَّوَابِ، فَقَالَ: أَصَبْتُمْ، ثُمَّ مَرَّ عَلَى قَوْمٍ ثَالِثٍ مُشْتَغِلِينَ بِالذِّكْرِ فَسَأَلَهُمْ فَقَالُوا: لَا نَذْكُرُهُ لِلْخَوْفِ مِنَ الْعِقَابِ، وَلَا لِلرَّغْبَةِ فِي الثَّوَابِ، بَلْ لِإِظْهَارِ ذِلَّةِ الْعُبُودِيَّةِ، وَعِزَّةِ الرُّبُوبِيَّةِ وَتَشْرِيفِ الْقَلْبِ بِمَعْرِفَتِهِ، وَتَشْرِيفِ اللِّسَانِ بِالْأَلْفَاظِ الدَّالَّةِ عَلَى صِفَاتِ قُدْسِهِ وعزته.

Nakledildiğine göre Îsâ aleyhisselâm Allah Teâlâ'yı zikreden bir topluluğa uğrayıp: “Sizi buna sevk eden nedir?” diye sordu. Onlar: “Allah'ın azabından korkmaktır” dediler. O da: “Doğru yaptınız” buyurdu. Sonra Allah'ı zikreden başka bir topluluğa uğrayıp: “Sizi buna sevk eden nedir?” dedi. Onlar: “Sevaba rağbettir” dediler. O da: “Doğru yaptınız” buyurdu. Sonra zikirle meşgul olan üçüncü bir topluluğa uğrayıp onlara sordu. Onlar: “Biz O'nu azap korkusundan veya sevap rağbetinden dolayı zikretmiyoruz; bilakis kulluğun zilletini ve rubûbiyetin izzetini izhar etmek, kalbi O'nun marifetiyle şereflendirmek ve dili O'nun kudsiyet ve izzet sıfatlarına delalet eden lafızlarla şereflendirmek için zikrediyoruz” dediler.

فقال: أنتم المحقون المحققون.

Bunun üzerine [Îsâ]: “Siz hak üzere olan hakiki [kullarsınız]” buyurdu.

[سورة التوبة (٩) : آية ٦٠]

[Tevbe Suresi (9) : Ayet 60]

إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَالْمَساكِينِ وَالْعامِلِينَ عَلَيْها وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقابِ وَالْغارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٦٠)

{ إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَالْمَساكِينِ وَالْعامِلِينَ عَلَيْها وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقابِ وَالْغارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٦٠) } “Sadakalar (zekatlar) ancak fakirler, miskinler, zekat toplayan memurlar, kalpleri [İslam'a] ısındırılacak olanlar, [hürriyetine kavuşturulacak] köleler, borçlular, Allah yolunda olanlar ve yolda kalmışlar içindir. Bu, Allah tarafından belirlenmiş bir farzdır. Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.”

اعْلَمْ أَنَّ الْمُنَافِقِينَ لَمَّا لَمَزُوا الرَّسُولَ ﷺ فِي الصَّدَقَاتِ، بَيَّنَ لَهُمْ أَنَّ مَصْرِفَ الصَّدَقَاتِ هَؤُلَاءِ، وَلَا تَعَلُّقَ لِي بِهَا، وَلَا آخُذُ لِنَفْسِي نَصِيبًا مِنْهَا، فَلَمْ يَبْقَ لَهُمْ طَعْنٌ فِي الرَّسُولِ بِسَبَبِ أخذ الصدقات. وهاهنا مَقَامَاتٌ:

Bil ki münafıklar Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'i sadakalar konusunda ayıpladıklarında, [Allah Teâlâ] onlara sadakaların sarf yerinin bunlar olduğunu, [Resul'ün] onlarla bir ilgisinin bulunmadığını ve kendisi için ondan bir pay almadığını açıkladı. Böylece sadakaların alınması sebebiyle Resul'e dil uzatacakları bir yer kalmadı. Burada birkaç makam vardır:

الْمَقَامُ الْأَوَّلُ: بَيَانُ الْحِكْمَةِ فِي أَخْذِ الْقَلِيلِ مِنْ أَمْوَالِ الْأَغْنِيَاءِ، وَصَرْفِهَا إِلَى الْمُحْتَاجِينَ مِنَ النَّاسِ.

Birinci Makam: Zenginlerin mallarından az bir kısmının alınıp insanlardan muhtaç olanlara sarf edilmesindeki hikmetin beyanıdır.

وَالْمَقَامُ الثَّانِي: بَيَانُ حَالِ هَؤُلَاءِ الْأَصْنَافِ الثَّمَانِيَةِ الْمَذْكُورِينَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ.

İkinci Makam: Bu ayette zikredilen bu sekiz sınıfın durumunun beyanıdır.

أَمَّا الْمَقَامُ الْأَوَّلُ: فَنَقُولُ: الْحِكْمَةُ فِي إِيجَابِ الزَّكَاةِ أُمُورٌ، بَعْضُهَا مَصَالِحُ عَائِدَةٌ إِلَى مُعْطِي الزَّكَاةِ.

Birinci Makama gelince, deriz ki: Zekatın farz kılınmasındaki hikmet birtakım hususlardır; bunların bir kısmı zekat verene dönük maslahatlardır,

وَبَعْضُهَا عَائِدَةٌ إِلَى آخِذِ الزَّكَاةِ.

bir kısmı da zekat alana dönük [maslahatlardır].

أَمَّا الْقِسْمُ الْأَوَّلُ: فَهُوَ أُمُورٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمَالَ مَحْبُوبٌ بِالطَّبْعِ، وَالسَّبَبُ فِيهِ أَنَّ الْقُدْرَةَ صِفَةٌ مِنْ صِفَاتِ الْكَمَالِ مَحْبُوبَةٌ لِذَاتِهَا، وَلِعَيْنِهَا لَا لِغَيْرِهَا لِأَنَّهُ لَا يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ كُلَّ شَيْءٍ فَهُوَ مَحْبُوبٌ لِمَعْنًى آخَرَ وَإِلَّا لَزِمَ، إِمَّا التَّسَلْسُلُ وَإِمَّا الدَّوْرُ، وَهُمَا مُحَالَانِ، فَوَجَبَ الِانْتِهَاءُ فِي الْأَشْيَاءِ الْمَحْبُوبَةِ إِلَى مَا يَكُونُ مَحْبُوبًا لِذَاتِهِ.

Birinci kısma gelince, o birkaç husustur: Birincisi: Mal tabiatı gereği sevilir. Bunun sebebi ise şudur: Kudret kemal sıfatlarından bir sıfattır; başkası için değil, bizzat zatı ve kendisi için sevilir. Çünkü her şeyin başka bir manadan ötürü sevildiği söylenemez, aksi takdirde ya teselsül ya da devir (kısır döngü) gerekir ki her ikisi de muhaldir. Dolayısıyla sevilen şeylerde bizzat zatı için sevilen bir şeye ulaşılması zorunludur.

وَالْكَمَالُ مَحْبُوبٌ لِذَاتِهِ، وَالنُّقْصَانُ مَكْرُوهٌ لِذَاتِهِ فَلَمَّا كَانَتِ الْقُدْرَةُ صِفَةَ كَمَالٍ، وَصِفَةُ الْكَمَالِ مَحْبُوبَةٌ لِذَاتِهَا، كَانَتِ الْقُدْرَةُ مَحْبُوبَةً لِذَاتِهَا. وَالْمَالُ سَبَبٌ لِحُصُولِ تِلْكَ الْقُدْرَةِ، وَلِكَمَالِهَا فِي حَقِّ الْبَشَرِ فَكَانَ أَقْوَى أَسْبَابِ الْقُدْرَةِ فِي حَقِّ الْبَشَرِ هُوَ الْمَالَ، وَالَّذِي يَتَوَقَّفُ عَلَيْهِ الْمَحْبُوبُ فَهُوَ مَحْبُوبٌ، فَكَانَ الْمَالُ مَحْبُوبًا، فَهَذَا هُوَ السَّبَبُ فِي كَوْنِهِ مَحْبُوبًا إِلَّا أَنَّ الاستغراق في حبه يذهل النَّفْسَ عَنْ حُبِّ اللَّهِ وَعَنِ التَّأَهُّبِ لِلْآخِرَةِ فَاقْتَضَتْ حِكْمَةُ الشَّرْعِ تَكْلِيفَ مَالِكِ الْمَالِ بِإِخْرَاجِ طَائِفَةٍ مِنْهُ مِنْ يَدِهِ، لِيَصِيرَ ذَلِكَ الْإِخْرَاجُ كَسْرًا مِنْ شِدَّةِ الْمَيْلِ إِلَى الْمَالِ، وَمَنْعًا مِنِ انْصِرَافِ النَّفْسِ بِالْكُلِّيَّةِ إِلَيْهَا وَتَنْبِيهًا لَهَا عَلَى أَنَّ سَعَادَةَ الْإِنْسَانِ لَا تَحْصُلُ عِنْدَ الِاشْتِغَالِ بِطَلَبِ الْمَالِ وَإِنَّمَا تَحْصُلُ/ بِإِنْفَاقِ الْمَالِ فِي طَلَبِ مَرْضَاةِ اللَّهِ تَعَالَى فَإِيجَابُ الزَّكَاةِ عِلَاجٌ صَالِحٌ مُتَعَيِّنٌ لِإِزَالَةِ مَرَضِ حُبِّ الدُّنْيَا عَنِ الْقَلْبِ، فَاللَّهُ سُبْحَانَهُ أَوْجَبَ الزَّكَاةَ لِهَذِهِ الْحِكْمَةِ. وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِها [التَّوْبَةِ: ١٠٣] أَيْ تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ عَنِ الِاسْتِغْرَاقِ فِي طَلَبِ الدُّنْيَا.

Kemal bizzat zatı için sevilir, noksanlık ise bizzat zatı için sevilmez (kerih görülür). Kudret bir kemal sıfatı olup kemal sıfatı da bizzat zatı için sevildiğine göre kudret bizzat zatı için sevilendir. Mal ise beşer hakkında bu kudretin hasıl olmasının ve kemale ermesinin sebebidir. Dolayısıyla insan hakkında kudretin en güçlü sebebi mal olmuştur; sevilen şeyin kendisine bağlı olduğu şey de sevildiğine göre mal da sevilir olmuştur. İşte malın sevilir olmasının sebebi budur. Ancak mal sevgisine dalıp gitmek nefsi Allah sevgisinden ve ahirete hazırlanmaktan gafil kılar. Bu sebeple şeriatın hikmeti, mal sahibini malının bir kısmını elinden çıkarmakla mükellef kılmayı gerektirmiştir; ta ki bu çıkarma işlemi mala karşı aşırı meyli kırsın, nefsin tamamen ona yönelmesine engel olsun ve insana saadetinin mal talebiyle meşgul olmakla değil, ancak malı Allah Teâlâ'nın rızasını kazanma yolunda infak etmekle hasıl olacağını hatırlatsın. Dolayısıyla zekatın farz kılınması, dünya sevgisi hastalığını kalpten gidermek için elverişli ve kaçınılmaz bir tedavidir. İşte Allah Sübhânehu zekatı bu hikmetten ötürü farz kılmıştır. O'nun: { خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِها } [Tevbe: 103] “Onların mallarından bir sadaka (zekat) al ki, onunla kendilerini temizleyip arındırasın” kavlinden murat da budur; yani onları dünya talebine dalıp gitmekten temizler ve arındırırsın.

وَالْوَجْهُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّ كَثْرَةَ الْمَالِ، تُوجِبُ شِدَّةَ الْقُوَّةِ وَكَمَالَ الْقُدْرَةِ، وَتَزَايُدَ الْمَالِ يُوجِبُ تَزَايُدَ الْقُدْرَةِ، وَتَزَايُدَ الْقُدْرَةِ يُوجِبُ تَزَايُدَ الِالْتِذَاذِ بِتِلْكَ الْقُدْرَةِ، وَتَزَايُدَ تِلْكَ اللَّذَّاتِ، يَدْعُو الْإِنْسَانَ إِلَى أَنْ يَسْعَى فِي تَحْصِيلِ الْمَالِ الَّذِي صَارَ سَبَبًا لِحُصُولِ هَذِهِ اللَّذَّاتِ الْمُتَزَايِدَةِ، وَبِهَذَا الطَّرِيقِ تَصِيرُ الْمَسْأَلَةُ مَسْأَلَةَ الدَّوْرِ، لِأَنَّهُ إِذَا بَالَغَ فِي السَّعْيِ ازْدَادَ الْمَالُ وَذَلِكَ يُوجِبُ ازْدِيَادَ الْقُدْرَةِ، وَهُوَ يُوجِبُ ازْدِيَادَ اللَّذَّةِ وَهُوَ يَحْمِلُ الْإِنْسَانَ عَلَى أَنْ يَزِيدَ فِي طَلَبِ الْمَالِ، وَلَمَّا صَارَتِ الْمَسْأَلَةُ مَسْأَلَةَ الدَّوْرِ، لَمْ يَظْهَرْ لَهَا مَقْطَعٌ وَلَا آخَرُ، فَأَثْبَتَ الشَّرْعُ لها مقطعا وآخرا وَهُوَ أَنَّهُ أَوْجَبَ عَلَى صَاحِبِهِ صَرْفَ طَائِفَةٍ مِنْ تِلْكَ الْأَمْوَالِ إِلَى الْإِنْفَاقِ فِي طَلَبِ مَرْضَاةِ اللَّهِ تَعَالَى لِيَصْرِفَ النَّفْسَ عَنْ ذَلِكَ الطَّرِيقِ الظَّلْمَانِيِّ الَّذِي لَا آخِرَ لَهُ وَيَتَوَجَّهَ إِلَى عَالَمِ عُبُودِيَّةِ اللَّهِ وَطَلَبِ رِضْوَانِهِ.

İkinci vecih: Malın çokluğu kuvvetin şiddetlenmesini ve kudretin kemale ermesini gerektirir; malın artması kudretin artmasını gerektirir; kudretin artması o kudretten alınan lezzetin artmasını gerektirir; bu lezzetlerin artması ise insanı bu artan lezzetlerin hasıl olmasına sebep olan malı elde etme yolunda çabalamaya sevk eder. Bu yolla mesele bir devir (kısır döngü) halini alır; çünkü insan çabalamayı artırdıkça mal artar, bu kudretin artmasını gerektirir, bu da lezzetin artmasını gerektirir, bu ise insanı mal talebini daha da artırmaya sevk eder. Mesele bir devir halini alınca onun için bir kesinti ve bir son ortaya çıkmaz. İşte şeriat onun için bir kesinti ve bir son belirlemiştir ki o da sahibine bu malların bir kısmını Allah Teâlâ'nın rızasını kazanma yolunda infaka harcamayı farz kılmasıdır; ta ki nefsi sonu olmayan o karanlık yoldan çevirsin de Allah'a kulluk ve O'nun rızasını talep etme alemine yöneltsin.

وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّ كَثْرَةَ الْمَالِ سَبَبٌ لِحُصُولِ الطُّغْيَانِ وَالْقَسْوَةِ فِي الْقَلْبِ، وَسَبَبُهُ مَا ذَكَرْنَا مِنْ أَنَّ كَثْرَةَ الْمَالِ سَبَبٌ لِحُصُولِ الْقُدْرَةِ، وَالْقُدْرَةُ مَحْبُوبَةٌ لِذَاتِهَا، وَالْعَاشِقُ إِذَا وَصَلَ لِمَعْشُوقِهِ اسْتَغْرَقَ فِيهِ، فَالْإِنْسَانُ يَصِيرُ غَرِقًا فِي طَلَبِ الْمَالِ، فَإِنْ عَرَضَ لَهُ مَانِعٌ يَمْنَعُهُ عَنْ طَلَبِهِ اسْتَعَانَ بِمَالِهِ وَقُدْرَتِهِ عَلَى دَفْعِ ذَلِكَ الْمَانِعِ، وَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ بِالطُّغْيَانِ، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ ﷾: إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغى أَنْ رَآهُ اسْتَغْنى [الْعَلَقِ: ٦، ٧] فَإِيجَابُ الزَّكَاةِ يُقَلِّلُ الطُّغْيَانَ وَيَرُدُّ الْقَلْبَ إِلَى طَلَبِ رِضْوَانِ الرَّحْمَنِ.

Üçüncü vecih: Malın çokluğu azgınlığın ve kalpte katılaşmanın meydana gelmesine sebeptir. Bunun sebebi ise zikrettiğimiz üzere mal çokluğunun kudretin hasıl olmasına sebep olması ve kudretin bizzat zatı için sevilmesidir. Âşık mâşukuna kavuştuğunda onda fani olur/kendini kaybeder; insan da mal talebine gömülüp kalır. Şayet onu talebinden alıkoyan bir engel çıkarsa, o engeli savuşturmak için malından ve kudretinden yardım alır. İşte azgınlıktan (tuğyan) maksat budur; Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغى أَنْ رَآهُ اسْتَغْنى } [el-Alak: 6-7] “Gerçek şu ki, insan kendini kendine yeterli gördüğü için muhakkak azar” kavliyle işaret edilen de budur. Dolayısıyla zekatın farz kılınması azgınlığı azaltır ve kalbi Rahmân'ın rızasını talep etmeye döndürür.

وَالْوَجْهُ الرَّابِعُ: أَنَّ النَّفْسَ النَّاطِقَةَ لَهَا قُوَّتَانِ، نَظَرِيَّةٌ وَعَمَلِيَّةٌ، فَالْقُوَّةُ النَّظَرِيَّةُ كَمَالُهَا فِي التَّعْظِيمِ لِأَمْرِ اللَّهِ، وَالْقُوَّةُ الْعَمَلِيَّةُ كَمَالُهَا فِي الشَّفَقَةِ عَلَى خَلْقِ اللَّهِ، فَأَوْجَبَ اللَّهُ الزَّكَاةَ لِيَحْصُلَ لِجَوْهَرِ الرُّوحِ هَذَا الْكَمَالُ وَهُوَ اتِّصَافُهُ بِكَوْنِهِ مُحْسِنًا إِلَى الْخَلْقِ سَاعِيًا فِي إِيصَالِ الْخَيْرَاتِ إِلَيْهِمْ دَافِعًا لِلْآفَاتِ عَنْهُمْ، وَلِهَذَا السِّرِّ

Dördüncü vecih: Nâtık nefsin nazari ve ameli olmak üzere iki kuvveti vardır. Nazari kuvvetin kemali Allah'ın emrine tazimdedir; ameli kuvvetin kemali ise Allah'ın mahlukatına şefkattedir. Allah, ruhun cevherine bu kemalin hasıl olması için zekatı farz kılmıştır ki o da ruhun mahlukata ihsanda bulunan, onlara hayırları ulaştırmaya çalışan ve afetleri onlardan defeden bir nitelik kazanmasıdır. İşte bu sırdan dolayıdır ki

قَالَ ﵊: «تَخَلَّقُوا بِأَخْلَاقِ اللَّهِ» .

[Resûlullah] aleyhisselâm: «Allah'ın ahlakıyla ahlaklanınız» buyurmuştur.

وَالْوَجْهُ الْخَامِسُ: أَنَّ الْخَلْقَ إِذَا عَلِمُوا فِي الْإِنْسَانِ كَوْنَهُ سَاعِيًا فِي إِيصَالِ الْخَيْرَاتِ إِلَيْهِمْ، وَفِي دَفْعِ الْآفَاتِ عَنْهُمْ أَحَبُّوهُ بِالطَّبْعِ وَمَالَتْ نُفُوسُهُمْ إِلَيْهِ لَا مَحَالَةَ، عَلَى مَا

Beşinci vecih: İnsanlar bir kimsede kendilerine hayırları ulaştırmaya ve onlardan afetleri defetmeye çalıştığını bildiklerinde, tabiatları gereği onu severler ve nefisleri kaçınılmaz olarak ona meyleder; nitekim

قَالَهُ ﵊: «جُبِلَتِ الْقُلُوبُ عَلَى حُبِّ مَنْ أَحْسَنَ إِلَيْهَا وَبُغْضِ مَنْ أَسَاءَ إِلَيْهَا»

[Resûlullah] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Kalpler, kendilerine iyilik edeni sevmek ve kendilerine kötülük edene buğzetmek üzere yaratılmıştır.»

فَالْفُقَرَاءُ إِذَا عَلِمُوا أَنَّ الرَّجُلَ الْغَنِيَّ يَصْرِفُ إِلَيْهِمْ طَائِفَةً مِنْ مَالِهِ، وَأَنَّهُ كُلَّمَا كَانَ مَالُهُ أَكْثَرَ كَانَ الَّذِي يَصْرِفُهُ إِلَيْهِمْ مِنْ ذَلِكَ الْمَالِ أَكْثَرَ، أَمَدُّوهُ بِالدُّعَاءِ وَالْهِمَّةِ، وَلِلْقُلُوبِ آثَارٌ وَلِلْأَرْوَاحِ حَرَارَةٌ فَصَارَتْ تِلْكَ الدَّعَوَاتُ سَبَبًا لِبَقَاءِ ذَلِكَ/ الْإِنْسَانِ فِي الْخَيْرِ وَالْخِصْبِ، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَمَّا مَا يَنْفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ [الرَّعْدِ: ١٧]

Fakirler, zengin bir adamın malının bir kısmını kendilerine sarf ettiğini ve malı ne kadar çok olursa kendilerine o maldan sarf edeceği miktarın da o kadar çok olacağını bildiklerinde, ona dua ve himmetle destek olurlar. Kalplerin tesirleri ve ruhların harareti vardır; böylece o dualar o insanın hayır ve bereket içinde kalmasına sebep olur. Allah Teâlâ'nın: { وَأَمَّا مَا يَنْفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ } [er-Ra'd: 17] “İnsanlara fayda veren şey ise yeryüzünde kalır” kavliyle

وَبِقَوْلِهِ ﵊: «حَصِّنُوا أَمْوَالَكُمْ بِالزَّكَاةِ» .

ve [Resûlullah] aleyhisselâm'ın: «Mallarınızı zekat ile koruyunuz» hadisiyle işaret edilen de budur.

وَالْوَجْهُ السَّادِسُ: أَنَّ الِاسْتِغْنَاءَ عَنِ الشَّيْءِ أَعْظَمُ مِنَ الِاسْتِغْنَاءِ بِالشَّيْءِ، فَإِنَّ الِاسْتِغْنَاءَ بِالشَّيْءِ يُوجِبُ الِاحْتِيَاجَ إِلَيْهِ، إِلَّا أَنَّهُ يُتَوَسَّلُ بِهِ إِلَى الِاسْتِغْنَاءِ عَنْ غَيْرِهِ، فَأَمَّا الِاسْتِغْنَاءُ عَنِ الشَّيْءِ فَهُوَ الْغِنَى التَّامُّ، وَلِذَلِكَ فَإِنَّ الِاسْتِغْنَاءَ عَنِ الشَّيْءِ صِفَةُ الْحَقِّ، وَالِاسْتِغْنَاءَ بِالشَّيْءِ صِفَةُ الْخَلْقِ، فَاللَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا أَعْطَى بَعْضَ عَبِيدِهِ أَمْوَالًا كَثِيرَةً فَقَدْ رَزَقَهُ نَصِيبًا وَافِرًا مِنْ بَابِ الِاسْتِغْنَاءِ بِالشَّيْءِ. فَإِذَا أَمَرَهُ بِالزَّكَاةِ كَانَ الْمَقْصُودُ أَنْ يَنْقُلَهُ مِنْ دَرَجَةِ الِاسْتِغْنَاءِ بِالشَّيْءِ، إِلَى الْمَقَامِ الَّذِي هُوَ أَعْلَى مِنْهُ، وَأَشْرَفُ مِنْهُ وَهُوَ الِاسْتِغْنَاءُ عَنِ الشَّيْءِ.

Altıncı vecih: Bir şeye ihtiyaç duymamak (istiğnâ ani'ş-şey'), bir şey ile zenginleşmekten (istiğnâ bi'ş-şey') daha büyüktür. Zira bir şey ile zenginleşmek ona muhtaç olmayı gerektirir; ne var ki onunla başkasına muhtaç olmamaya vesile kılınır. Bir şeye ihtiyaç duymamak ise tam zenginliktir. Bu sebepledir ki bir şeye ihtiyaç duymamak Hakk'ın sıfatı, bir şey ile zenginleşmek ise mahlukatın sıfatıdır. Allah Sübhânehu bazı kullarına çok mal verdiğinde ona bir şey ile zenginleşmek babından bol bir pay rızıklandırmış olur. Ona zekatı emrettiğinde ise maksat, onu bir şey ile zenginleşme derecesinden ondan daha üstün ve daha şerefli olan makama, yani bir şeye ihtiyaç duymama [makamına] nakletmektir.

وَالْوَجْهُ السَّابِعُ: أَنَّ الْمَالَ سُمِّيَ مَالًا لِكَثْرَةِ مَيْلِ كُلِّ أَحَدٍ إِلَيْهِ، فَهُوَ غَادٍ وَرَائِحٌ، وَهُوَ سَرِيعُ الزَّوَالِ مُشْرِفٌ عَلَى التَّفَرُّقِ، فَمَا دَامَ يَبْقَى فِي يَدِهِ كَانَ كَالْمُشْرِفِ عَلَى الْهَلَاكِ وَالتَّفَرُّقِ. فَإِذَا أَنْفَقَهُ الْإِنْسَانُ فِي وُجُوهِ الْبِرِّ وَالْخَيْرِ وَالْمَصَالِحِ بَقِيَ بَقَاءً لَا يُمْكِنُ زَوَالُهُ، فَإِنَّهُ يوجب المدح الدائم فِي الدُّنْيَا وَالثَّوَابَ الدَّائِمَ فِي الْآخِرَةِ، وَسَمِعْتُ

Yedinci vecih: Mala, herkesin ona çokça meyli (meyelan) sebebiyle 'mâl' denilmiştir; o sabah gelir akşam gider, zevali pek hızlıdır ve dağılmaya yüz tutmuştur. İnsanın elinde kaldığı müddetçe helak olmaya ve dağılmaya yüz tutmuş gibidir. İnsan onu iyilik, hayır ve maslahat yollarında infak ettiğinde ise zevali mümkün olmayan bir bekâ ile baki kalır; zira o dünyada daimi övgüyü, ahirette de daimi sevabı gerektirir. Nitekim duydum ki

وَاحِدًا يَقُولُ: الْإِنْسَانُ لَا يَقْدِرُ أَنْ يَذْهَبَ بِذَهَبِهِ إِلَى الْقَبْرِ، فَقُلْتُ بَلْ يُمْكِنُهُ ذَلِكَ فَإِنَّهُ إِذَا أَنْفَقَهُ فِي طَلَبِ الرِّضْوَانِ الْأَكْبَرِ فَقَدْ ذَهَبَ بِهِ إِلَى الْقَبْرِ وَإِلَى الْقِيَامَةِ.

biri şöyle diyordu: “İnsan altınıyla kabre gitmeye muktedir olamaz.” Ben de dedim ki: “Bilakis bunu yapması mümkündür; zira o malını en büyük rızayı talep uğrunda infak ettiğinde onu kabre ve kıyamete götürmüş olur.”

وَالْوَجْهُ الثَّامِنُ: وَهُوَ أَنَّ بَذْلَ الْمَالِ تَشَبُّهٌ بِالْمَلَائِكَةِ وَالْأَنْبِيَاءِ، وَإِمْسَاكُهُ تَشَبُّهٌ بِالْبُخَلَاءِ الْمَذْمُومِينَ، فَكَانَ الْبَذْلُ أَوْلَى.

Sekizinci vecih: Malı sarf etmek meleklere ve peygamberlere benzemektir; onu tutmak ise yerilmiş cimrilere benzemektir. Dolayısıyla sarf etmek daha evladır.

وَالْوَجْهُ التَّاسِعُ: أَنَّ إِفَاضَةَ الْخَيْرِ وَالرَّحْمَةِ مِنْ صِفَاتِ الْحَقِّ ﷾، وَالسَّعْيُ فِي تَحْصِيلِ هَذِهِ الصِّفَةِ بِقَدْرِ الْقُدْرَةِ تَخَلُّقٌ بِأَخْلَاقِ اللَّهِ، وَذَلِكَ مُنْتَهَى كَمَالَاتِ الْإِنْسَانِيَّةِ.

Dokuzuncu vecih: Hayrı ve rahmeti bolca akıtmak Hak Teâlâ'nın sıfatlarındandır. Güç yettiğince bu sıfatı elde etmeye çalışmak Allah'ın ahlakıyla ahlaklanmaktır ki bu da insanlığın en son kemalat mertebesidir.

وَالْوَجْهُ الْعَاشِرُ: أَنَّ الْإِنْسَانَ لَيْسَ لَهُ إِلَّا ثَلَاثَةُ أَشْيَاءَ: الرُّوحُ وَالْبَدَنُ وَالْمَالُ. فَإِذَا أُمِرَ بِالْإِيمَانِ فَقَدْ صَارَ جَوْهَرُ الرُّوحِ مُسْتَغْرِقًا فِي هَذَا التَّكْلِيفِ. وَلَمَّا أُمِرَ بِالصَّلَاةِ فَقَدْ صَارَ اللِّسَانُ مُسْتَغْرِقًا بِالذِّكْرِ وَالْقِرَاءَةِ، وَالْبَدَنُ مُسْتَغْرِقًا فِي تِلْكَ الْأَعْمَالِ، بَقِيَ الْمَالُ، فَلَوْ لَمْ يَصِرِ الْمَالُ مَصْرُوفًا إِلَى أَوْجُهِ الْبِرِّ وَالْخَيْرِ لَزِمَ أَنْ يَكُونَ شُحُّ الْإِنْسَانِ بِمَالِهِ فَوْقَ شُحِّهِ بِرُوحِهِ وبدنه، وذلك جهل، لأن مراتب السعادات ثلاثة: أولها: السِّعَادَاتُ الرُّوحَانِيَّةُ.

Onuncu vecih: İnsanın ancak üç şeyi vardır: Ruh, beden ve mal. İman ile emrolunduğunda ruhun cevheri bu mükellefiyete dalmış olur. Namaz ile emrolunduğunda dil zikir ve kıraate, beden de o amellere dalmış olur. Geriye mal kalır; şayet mal iyilik ve hayır yollarına sarf edilmezse, insanın malına karşı cimriliği ruhuna ve bedenine karşı cimriliğinden daha üstün olmuş olur ki bu da bir cehalettir. Zira saadetlerin mertebeleri üçtür: İlki: Ruhani saadetlerdir.

وَثَانِيهَا: السِّعَادَاتُ الْبَدَنِيَّةُ وَهِيَ الْمَرْتَبَةُ الْوُسْطَى. وَثَالِثُهَا: السَّعَادَاتُ الْخَارِجِيَّةُ وَهِيَ الْمَالُ وَالْجَاهُ. فَهَذِهِ الْمَرَاتِبُ تَجْرِي مَجْرَى خَادِمِ السَّعَادَاتِ النَّفْسَانِيَّةِ، فَإِذَا صَارَ الرُّوحُ مَبْذُولًا فِي مَقَامِ الْعُبُودِيَّةِ، ثُمَّ حَصَلَ الشُّحُّ بِبَذْلِ الْمَالِ لَزِمَ جَعْلُ الْخَادِمِ فِي مَرْتَبَةٍ أَعْلَى مِنَ الْمَخْدُومِ الْأَصْلِيِّ، وَذَلِكَ جَهْلٌ. فَثَبَتَ أَنَّهُ يَجِبُ عَلَى الْعَاقِلِ أَيْضًا بَذْلُ الْمَالِ فِي طَلَبِ مَرْضَاةِ اللَّهِ تَعَالَى.

İkincisi: Bedeni saadetlerdir ki bu orta mertebedir. Üçüncüsü: Harici saadetlerdir ki o da mal ve makamdır. Bu mertebeler nefsi (ruhi) saadetlerin hizmetçisi konumundadır. Dolayısıyla ruh kulluk makamında feda edildiği halde malı sarf etmede cimrilik edilirse, hizmetçiyi asıl efendiden daha üstün bir mertebeye koymak gerekir ki bu da bir cehalettir. Böylece akıl sahibinin malını da Allah Teâlâ'nın rızasını talep uğrunda sarf etmesinin vacip olduğu sabit olmuştur.

وَالْوَجْهُ الْحَادِيَ عَشَرَ: أَنَّ الْعُلَمَاءَ قَالُوا: شُكْرُ النِّعْمَةِ عِبَارَةٌ عَنْ صَرْفِهَا إِلَى طَلَبِ مَرْضَاةِ الْمُنْعِمِ، وَالزَّكَاةُ شُكْرُ النِّعْمَةِ، فَوَجَبَ الْقَوْلُ بِوُجُوبِهَا لِمَا ثَبَتَ أَنَّ شُكْرَ الْمُنْعِمِ وَاجِبٌ.

On birinci vecih: Âlimler şöyle demiştir: Nimetin şükrü, onu Nimeti Veren'in (Mün'im) rızasını talep etme yoluna sarf etmekten ibarettir. Zekat da nimetin şükrüdür; Nimeti Veren'e şükretmenin vacip olduğu sabit olduğuna göre [zekatın] vacip olduğunu söylemek de zorunludur.

وَالْوَجْهُ الثَّانِيَ عَشَرَ: أَنَّ إِيجَابَ الزَّكَاةِ يُوجِبُ حُصُولَ الْأُلْفِ بِالْمَوَدَّةِ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ، وَزَوَالَ الْحِقْدِ وَالْحَسَدِ عَنْهُمْ، وَكُلُّ ذَلِكَ مِنَ الْمُهِمَّاتِ، فَهَذِهِ وُجُوهٌ مُعْتَبَرَةٌ فِي بَيَانِ الْحِكْمَةِ النَّاشِئَةِ مِنْ إيجاب الزكاة العائدة إلى معطي الزكاة، [القسم الثاني] فَأَمَّا الْمَصَالِحُ الْعَائِدَةُ مِنْ إِيجَابِ الزَّكَاةِ إِلَى مَنْ يَأْخُذُ الزَّكَاةَ فَهِيَ كَثِيرَةٌ، الْأَوَّلُ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَقَ الْأَمْوَالَ، وَلَيْسَ الْمَطْلُوبُ مِنْهَا أَعْيَانَهَا وَذَوَاتِهَا. فَإِنَّ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ لَا يُمْكِنُ الِانْتِفَاعُ بِهِمَا فِي أَعْيَانِهِمَا إِلَّا فِي الْأَمْرِ الْقَلِيلِ، بَلِ الْمَقْصُودُ مِنْ خَلْقِهِمَا أَنْ يُتَوَسَّلَ بِهِمَا إِلَى تَحْصِيلِ الْمَنَافِعِ وَدَفْعِ الْمَفَاسِدِ، فَالْإِنْسَانُ إِذَا حَصَلَ لَهُ مِنَ الْمَالِ بِقَدْرِ حَاجَتِهِ كَانَ هُوَ أَوْلَى بِإِمْسَاكِهِ لِأَنَّهُ يُشَارِكُهُ سَائِرَ الْمُحْتَاجِينَ فِي صِفَةِ الْحَاجَةِ، وَهُوَ مُمْتَازٌ عَنْهُمْ بِكَوْنِهِ سَاعِيًا فِي تَحْصِيلِ ذَلِكَ الْمَالِ، فَكَانَ اخْتِصَاصُهُ بِذَلِكَ الْمَالِ أَوْلَى مِنِ اخْتِصَاصِ غَيْرِهِ، وَأَمَّا إِذَا فَضَلَ الْمَالُ عَلَى قَدْرِ الْحَاجَةِ، وَحَضَرَ إِنْسَانٌ آخَرُ مُحْتَاجٌ، فَهَهُنَا حَصَلَ سَبَبَانِ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا يُوجِبُ تَمَلُّكَ ذَلِكَ الْمَالِ. أَمَّا فِي حَقِّ الْمَالِكِ، فَهُوَ أَنَّهُ سَعَى فِي اكْتِسَابِهِ وَتَحْصِيلِهِ، وَأَيْضًا شِدَّةُ تَعَلُّقِ قَلْبِهِ بِهِ، فَإِنَّ ذَلِكَ التَّعَلُّقَ أَيْضًا نَوْعٌ مِنْ أَنْوَاعِ الْحَاجَةِ. وَأَمَّا فِي حَقِّ الْفَقِيرِ، فَاحْتِيَاجُهُ إِلَى ذَلِكَ الْمَالِ يُوجِبُ تَعَلُّقَهُ بِهِ، فَلَمَّا وُجِدَ هَذَانِ السَّبَبَانِ الْمُتَدَافِعَانِ اقْتَضَتِ الْحِكْمَةُ الْإِلَهِيَّةُ رِعَايَةَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ هَذَيْنِ السَّبَبَيْنِ بِقَدْرِ الْإِمْكَانِ. فَيُقَالُ حَصَلَ لِلْمَالِكِ حَقُّ الِاكْتِسَابِ وَحَقُّ تَعَلُّقِ قَلْبِهِ بِهِ، وَحَصَلَ لِلْفَقِيرِ حَقُّ الِاحْتِيَاجِ، فَرَجَّحْنَا جَانِبَ الْمَالِكِ، وَأَبْقَيْنَا عَلَيْهِ الْكَثِيرَ وَصَرَفْنَا إِلَى الْفَقِيرِ يَسِيرًا مِنْهُ تَوْفِيقًا بَيْنَ الدَّلَائِلِ بِقَدْرِ الْإِمْكَانِ. الثَّانِي: أَنَّ الْمَالَ الْفَاضِلَ عَنِ الْحَاجَاتِ الْأَصْلِيَّةِ إِذَا أَمْسَكَهُ الْإِنْسَانُ فِي بَيْتِهِ بقي مُعَطَّلًا عَنِ الْمَقْصُودِ الَّذِي لِأَجْلِهِ خُلِقَ الْمَالُ، وَذَلِكَ سَعْيٌ فِي الْمَنْعِ مِنْ ظُهُورِ حِكْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَهُوَ غَيْرُ جَائِزٍ، فَأَمَرَ اللَّهُ بِصَرْفِ طَائِفَةٍ مِنْهُ إِلَى الْفَقِيرِ حَتَّى لَا تَصِيرَ تِلْكَ الْحِكْمَةُ مُعَطَّلَةً بِالْكُلِّيَّةِ. الثَّالِثُ:

On ikinci vecih: Zekatın farz kılınması Müslümanlar arasında sevgi ile kaynaşmanın meydana gelmesini, onlardan kin ve hasedin zail olmasını gerektirir; bütün bunlar da mühim hususlardandır. İşte zekatın farz kılınmasından doğan ve zekat verene dönük hikmetin beyanında muteber olan vecihler bunlardır. [İkinci Kısım:] Zekatın farz kılınmasından zekat alana dönük maslahatlara gelince, onlar pek çoktur: Birincisi: Allah Teâlâ malları yaratmıştır; mallardan talep edilen şey ise onların bizzat kendileri ve zatları değildir. Zira altın ve gümüşün zatlarından pek az şey dışında doğrudan yararlanmak mümkün değildir; bilakis onların yaratılmasındaki maksat menfaatlerin elde edilmesine ve mefsedetlerin defedilmesine vesile kılınmalarıdır. İnsan ihtiyacı miktarınca mala sahip olduğunda onu tutmaya kendisi daha layıktır; zira ihtiyaç sıfatında diğer muhtaçlar ona ortak olsa da o, o malı elde etmek için çabalamış olmasıyla onlardan ayrılır. Dolayısıyla o mala onun tahsis edilmesi başkasının tahsis edilmesinden daha evladır. Fakat mal ihtiyaç miktarından fazla olup muhtaç başka bir insan da hazır bulunduğunda, burada her biri o mala sahip olmayı gerektiren iki sebep ortaya çıkar. Mal sahibi açısından sebep, onu kazanmaya ve elde etmeye çabalamış olması, bir de kalbinin ona aşırı bağlılığıdır; zira bu bağlılık da bir nevi ihtiyaçtır. Fakir açısından ise, o mala olan ihtiyacı ona bağlanmasını gerektirir. Birbirini defeden bu iki sebep var olunca, ilahi hikmet bu iki sebepten her birinin imkan ölçüsünde gözetilmesini gerektirmiştir. Bu durumda şöyle denilir: Mal sahibine kazanma hakkı ve kalbinin ona bağlılığı hakkı hasıl olmuş, fakire ise ihtiyaç hakkı hasıl olmuştur. Biz de deliller arasını imkan nispetinde uzlaştırmak için mal sahibinin tarafını tercih edip çok olanı ona bıraktık, az bir kısmını da fakire sarf ettik. İkincisi: Asli ihtiyaçlardan arta kalan malı insan evinde tuttuğu zaman, o mal yaratılış maksadından atıl kalır. Bu da Allah Teâlâ'nın hikmetinin zuhur etmesine engel olmaya çalışmaktır ki caiz değildir. Bu yüzden Allah, o hikmet tamamen atıl kalmasın diye onun bir kısmının fakire sarf edilmesini emretmiştir. Üçüncüsü:

أَنَّ الْفُقَرَاءَ عِيَالُ اللَّهِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُها [هُودٍ: ٦] وَالْأَغْنِيَاءُ خُزَّانُ اللَّهِ لِأَنَّ الْأَمْوَالَ الَّتِي فِي أَيْدِيهِمْ أَمْوَالُ اللَّهِ، وَلَوْلَا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَلْقَاهَا فِي أَيْدِيهِمْ وَإِلَّا لَمَا مَلَكُوا مِنْهَا حَبَّةً، فَكَمْ مِنْ عَاقِلٍ ذَكِيٍّ يَسْعَى أَشَدَّ السَّعْيِ، وَلَا يَمْلِكُ مِلْءَ بَطْنِهِ طَعَامًا، وَكَمْ مِنْ أَبْلَهٍ جِلْفٍ تَأْتِيهِ الدُّنْيَا عَفْوًا صَفْوًا.

Allah Teâlâ'nın { وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُها } “Yeryüzünde hiçbir canlı yoktur ki rızkı Allah'a ait olmasın” [Hûd 6] buyurması sebebiyle fakirler Allah'ın ıyâli (bakmakla yükümlü olduğu kulları), zenginler ise Allah'ın hazinedarlarıdır. Çünkü ellerindeki mallar Allah'ın mallarıdır; şayet Allah Teâlâ o malları onların ellerine bırakmış olmasaydı ondan tek bir habbeye (taneye) bile sahip olamazlardı. Zira nice akıllı ve zeki kimse vardır ki var gücüyle çabalar da karnını doyuracak kadar bir yiyeceğe sahip olamaz; nice ahmak ve kaba kimse de vardır ki dünya ona zahmetsizce ve tertemiz gelir.

إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَلَيْسَ بِمُسْتَبْعَدٍ أَنْ يَقُولَ الْمَلِكُ لِخَازِنِهِ: اصْرِفْ طَائِفَةً مِمَّا فِي تِلْكَ الْخِزَانَةِ إِلَى الْمُحْتَاجِينَ مِنْ عَبِيدِي.

Bu sabit olunca, bir hükümdarın hazinedarına: "O hazinede bulunan şeylerin bir kısmını kullarımdan muhtaç olanlara sarf et!" demesi uzak bir ihtimal değildir.

الْوَجْهُ الرَّابِعُ: أَنْ يُقَالَ: الْمَالُ بِالْكُلِّيَّةِ فِي يَدِ الْغَنِيِّ مَعَ أَنَّهُ غَيْرُ مُحْتَاجٍ إِلَيْهِ، وَإِهْمَالُ جَانِبِ الْفَقِيرِ/ الْعَاجِزِ عَنِ الْكَسْبِ بِالْكُلِّيَّةِ، لَا يَلِيقُ بِحِكْمَةِ الْحَكِيمِ الرَّحِيمِ، فَوَجَبَ أَنْ يَجِبَ عَلَى الْغَنِيِّ صَرْفُ طَائِفَةٍ مِنْ ذَلِكَ الْمَالِ إِلَى الْفَقِيرِ.

Dördüncü Vecih: Şöyle denilmesidir: Mala muhtaç olmadığı halde malın tamamının zenginin elinde olması ve kazanmaktan aciz fakir tarafının tamamen ihmal edilmesi, Hakîm ve Rahîm olan [Allah]'ın hikmetine yakışmaz. Dolayısıyla zengine o malın bir kısmını fakire sarf etmesinin farz olması vacip olmuştur.

الْوَجْهُ الْخَامِسُ: أَنَّ الشَّرْعَ لَمَّا أَبْقَى فِي يَدِ الْمَالِكِ أَكْثَرَ ذَلِكَ المال وصرف إلى الفقير منه جزأ قَلِيلًا، تَمَكَّنَ الْمَالِكُ مِنْ جَبْرِ ذَلِكَ النُّقْصَانِ بِسَبَبِ أَنْ يَتَّجِرَ بِمَا بَقِيَ فِي يَدِهِ مِنْ ذَلِكَ الْمَالِ وَيَرْبَحَ وَيَزُولَ ذَلِكَ النُّقْصَانُ.

Beşinci Vecih: Şeriat o malın çoğunu mal sahibinin elinde bırakıp fakire ondan az bir pay sarf edince, mal sahibi elinde kalan o malla ticaret yapıp kâr elde etmek suretiyle bu eksilmeyi telafi etme imkânı bulmuş ve o eksilme zeval bulmuştur.

أَمَّا الْفَقِيرُ لَيْسَ لَهُ شَيْءٌ أَصْلًا، فَلَوْ لَمْ يُصْرَفْ إِلَيْهِ طَائِفَةٌ مِنْ أَمْوَالِ الْأَغْنِيَاءِ لَبَقِيَ مُعَطَّلًا وَلَيْسَ لَهُ مَا يَجْبُرُهُ، فَكَانَ ذَلِكَ أَوْلَى.

Fakire gelince, onun hiçbir şeyi yoktur; şayet ona zenginlerin mallarından bir miktar sarf edilmeseydi, o büsbütün çaresiz kalır ve durumunu düzeltecek hiçbir şeyi olmazdı. Dolayısıyla bu [uygulama] daha evla olmuştur.

الْوَجْهُ السَّادِسُ: أَنَّ الْأَغْنِيَاءَ لَوْ لَمْ يَقُومُوا بِإِصْلَاحِ مُهِمَّاتِ الْفُقَرَاءِ فَرُبَّمَا حَمَلَهُمْ شِدَّةُ الْحَاجَةِ وَمَضَرَّةُ الْمَسْكَنَةِ عَلَى الِالْتِحَاقِ بِأَعْدَاءِ الْمُسْلِمِينَ، أَوْ عَلَى الْإِقْدَامِ عَلَى الْأَفْعَالِ الْمُنْكَرَةِ كَالسَّرِقَةِ وَغَيْرِهَا فَكَانَ إِيجَابُ الزَّكَاةِ يُفِيدُ هَذِهِ الْفَائِدَةَ فَوَجَبَ الْقَوْلُ بِوُجُوبِهَا.

Altıncı Vecih: Şayet zenginler fakirlerin temel ihtiyaçlarını karşılamasalardı, şiddetli ihtiyaç ve yoksulluğun zararı onları Müslümanların düşmanlarına katılmaya yahut hırsızlık ve benzeri münker fiillere girişmeye sevk edebilirdi. Dolayısıyla zekatın farz kılınması bu faydayı sağlamaktadır; bu sebeple de onun farziyetine hükmetmek vacip olmuştur.

الْوَجْهُ السَّابِعُ:

Yedinci Vecih:

قَالَ ﵊: «الْإِيمَانُ نِصْفَانِ، نِصْفُ صَبْرٌ وَنِصْفٌ شُكْرٌ»

[Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: { الْإِيمَانُ نِصْفَانِ، نِصْفُ صَبْرٌ وَنِصْفٌ شُكْرٌ } “İman iki yarımdır: yarısı sabır, yarısı şükürdür.”

وَالْمَالُ مَحْبُوبٌ بِالطَّبْعِ، فَوِجْدَانُهُ يُوجِبُ الشُّكْرَ وَفُقْدَانُهُ يُوجِبُ الصَّبْرَ، وَكَأَنَّهُ قِيلَ: أَيُّهَا الْغَنِيُّ أَعْطَيْتُكَ الْمَالَ فَشَكَرْتَ فَصِرْتَ مِنَ الشَّاكِرِينَ، فَأَخْرِجْ مِنْ يَدِكَ نَصِيبًا مِنْهُ حَتَّى تَصْبِرَ عَلَى فُقْدَانِ ذَلِكَ الْمِقْدَارِ فَتَصِيرَ بِسَبَبِهِ مِنَ الصَّابِرِينَ، وَأَيُّهَا الْفَقِيرُ مَا أَعْطَيْتُكَ الْأَمْوَالَ الْكَثِيرَةَ فصبرت فصرت من الصابرين، ولكني أُوجِبُ عَلَى الْغَنِيِّ أَنْ يَصْرِفَ إِلَيْكَ طَائِفَةً من ذلك المال حتى إذا دخل ذَلِكَ الْمِقْدَارُ فِي مِلْكِكَ شَكَرْتَنِي، فَصِرْتَ مِنَ الشَّاكِرِينَ، فَكَانَ إِيجَابُ الزَّكَاةِ سَبَبًا فِي جَعْلِ جَمِيعِ الْمُكَلَّفِينَ مَوْصُوفِينَ بِصِفَةِ الصَّبْرِ وَالشُّكْرِ مَعًا.

Mal tabiatı gereği sevilir; dolayısıyla ona kavuşmak şükrü, ondan yoksun kalmak ise sabrı gerektirir. Sanki şöyle denilmiştir: "Ey zengin! Sana mal verdim, sen de şükrettin ve şükredenlerden oldun. Şimdi o miktarın yokluğuna sabredip bu vesileyle sabredenlerden de olasın diye elinden onun bir payını çıkar! Ey fakir! Sana çok mal vermedim, sen de sabrettin ve sabredenlerden oldun. Fakat o miktar senin mülkiyetine girdiğinde bana şükredip şükredenlerden de olasın diye zengine o malın bir kısmını sana sarf etmesini farz kılıyorum." Böylece zekatın farz kılınması, bütün mükelleflerin sabır ve şükür sıfatıyla birlikte vasıflanmalarına bir sebep olmuştur.

الْوَجْهُ الثَّامِنُ: كَأَنَّهُ سُبْحَانَهُ يَقُولُ لِلْفَقِيرِ إِنْ كُنْتُ قَدْ مَنَعْتُكَ الْأَمْوَالَ الْكَثِيرَةَ، وَلَكِنِّي جَعَلْتُ نَفْسِي مَدْيُونًا مِنْ قِبَلِكَ، وَإِنْ كُنْتُ قَدْ أَعْطَيْتُ الْغَنِيَّ أَمْوَالًا كَثِيرَةً لَكِنِّي كَلَّفْتُهُ أَنْ يعدوا خَلْفَكَ، وَأَنْ يَتَضَرَّعَ إِلَيْكَ حَتَّى تَأْخُذَ ذَلِكَ الْقَدْرَ مِنْهُ، فَتَكُونَ كَالْمُنْعِمِ عَلَيْهِ بِأَنْ خَلَّصْتَهُ مِنَ النَّارِ.

Sekizinci Vecih: Sanki [Allah] Sübhânehu fakire şöyle demektedir: "Sana çok mal vermediysem de kendimi senin adına borçlu kıldım. Zengine de çok mal verdiysem de, o miktarı ondan alasın da onu cehennemden kurtarmak suretiyle ona lütufta bulunan konumunda olasın diye onu senin peşinden koşmak ve sana yalvarmakla mükellef tuttum."

فَإِنْ قَالَ الْغَنِيُّ: قَدْ أَنْعَمْتُ عَلَيْكَ بِهَذَا الدِّينَارِ، فَقُلْ أَيُّهَا الْفَقِيرُ بَلْ أَنَا الْمُنْعِمُ عَلَيْكَ حَيْثُ خَلَّصْتُكَ فِي الدُّنْيَا مِنَ الذَّمِّ وَالْعَارِ، وَفِي الْآخِرَةِ مِنْ عَذَابِ النَّارِ، فَهَذِهِ جُمْلَةٌ مِنَ الْوُجُوهِ فِي حِكْمَةِ إِيجَابِ الزَّكَاةِ بَعْضُهَا يَقِينِيَّةٌ، وَبَعْضُهَا إِقْنَاعِيَّةٌ، وَالْعَالِمُ بِأَسْرَارِ حُكْمِ اللَّهِ وَحِكْمَتِهِ لَيْسَ إِلَّا اللَّهَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Eğer zengin: "Ben bu dinarla sana lütufta bulundum" derse, sen de ey fakir, şöyle de: "Bilakis seni dünyada yerilmekten ve ayıptan, ahirette de cehennem azabından kurtarmış olmam hasebiyle asıl ben sana lütufta bulundum." İşte zekatın farz kılınış hikmetine dair kimi yakînî (kesin), kimi iknâî (ikna edici) olan vecihlerin bir özeti bunlardır. Allah'ın hükmünün ve hikmetinin sırlarını hakkıyla bilen ise ancak Allah'tır. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَقَامُ الثَّانِي: فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

İkinci Makam: Bu ayetin tefsiri hakkındadır ve burada birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا حَقَّ فِي الصَّدَقَاتِ/ لِأَحَدٍ إِلَّا لِهَذِهِ الْأَصْنَافِ الثَّمَانِيَةِ، وَذَلِكَ مُجْمَعٌ عَلَيْهِ، وَأَيْضًا فَلَفْظَةُ (إِنَّمَا) تُفِيدُ الْحَصْرَ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ كلمة

Birinci Mesele: { إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ } “Sadakalar (zekatlar) ancak fakirler içindir...” ayeti, bu sekiz sınıf dışında hiç kimsenin sadakalarda bir hakkı olmadığına delalet eder; bu husus icma ile sabittir. Ayrıca “innemâ” (إِنَّمَا) lafzı hasr (sınırlama) ifade eder; buna şu vecihler delalet eder: Birincisi:

(إِنَّمَا) مُرَكَّبَةٌ مِنْ «إِنَّ» وَ «مَا» وَكَلِمَةُ إِنَّ لِلْإِثْبَاتِ وَكَلِمَةُ مَا لِلنَّفْيِ، فَعِنْدَ اجْتِمَاعِهِمَا وَجَبَ بَقَاؤُهُمَا عَلَى هَذَا الْمَفْهُومِ، فَوَجَبَ أَنْ يفيدا ثبوت الْمَذْكُورَ، وَعَدَمَ مَا يُغَايِرُهُ. الثَّانِي: أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ تَمَسَّكَ فِي نَفْيِ رِبَا الْفَضْلِ

“İnnemâ” (إِنَّمَا) kelimesi “inne” (إِنَّ) ve “mâ” (مَا) kelimelerinden mürekkeptir. “İnne” kelimesi ispat (olumlama), “mâ” kelimesi ise nefy (olumsuzlama) içindir. Bu ikisi bir araya geldiğinde bu anlamları üzere kalmaları gerekir; dolayısıyla zikredilenin sabit olduğunu ve onun dışındakilerin bulunmadığını ifade etmeleri vacip olur. İkincisi: İbn Abbâs'ın fazlalık faizini (ribe'l-fazl) nefyetmekte

بِقَوْلِهِ ﵊: «إِنَّمَا الرِّبَا فِي النَّسِيئَةِ»

[Peygamber] aleyhisselâm'ın: { إِنَّمَا الرِّبَا فِي النَّسِيئَةِ } “Faiz ancak veresiyededir” sözüne dayanmasıdır.

وَلَوْلَا أَنَّ هَذَا اللَّفْظَ يُفِيدُ الْحَصْرَ، وَإِلَّا لَمَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، وَأَيْضًا تَمَسَّكَ بَعْضُ الصَّحَابَةِ فِي أَنَّ الْإِكْسَالَ لَا يُوجِبُ الِاغْتِسَالَ

Şayet bu lafız hasr ifade etmemiş olsaydı durum böyle olmazdı. Keza bazı sahabîlerin, inzal olmaksızın cinsel ilişkide bulunmanın (iksâl) guslü gerektirmediği hususunda

بِقَوْلِهِ ﵊: «إِنَّمَا الْمَاءُ مِنَ الْمَاءِ»

[Peygamber] aleyhisselâm'ın: { إِنَّمَا الْمَاءُ مِنَ الْمَاءِ } “Su (gusül) ancak sudan (meniden) dolayıdır” hadisine tutunmalarıdır.

وَلَوْلَا أَنَّ هَذِهِ الْكَلِمَةَ تُفِيدُ الْحَصْرَ وَإِلَّا لَمَا كَانَ كَذَلِكَ. وَقَالَ تَعَالَى: إِنَّمَا اللَّهُ إِلهٌ واحِدٌ [النِّسَاءِ: ١٧١] وَالْمَقْصُودُ بَيَانُ نَفْيِ الْإِلَهِيَّةِ لِلْغَيْرِ وَالثَّالِثُ: الشِّعْرُ. قَالَ الْأَعْشَى:

Şayet bu kelime hasr ifade etmemiş olsaydı böyle olmazdı. Allah Teâlâ da: { إِنَّمَا اللَّهُ إِلهٌ واحِدٌ } “Allah ancak tek bir ilahtır” [Nisâ 171] buyurmuştur; buradaki maksat ise başkasından ilahlığı nefyetmeyi beyandır. Üçüncüsü: Şiirdir. el-A'şâ şöyle demiştir:

وَلَسْتُ بِالْأَكْثَرِ مِنْهُمْ حَصًى ... وَإِنَّمَا الْعِزَّةُ لِلْكَاثِرِ

Ben çakıl taşı (sayı) bakımından onlardan çok değilim ... / İzzet (üstünlük) ise ancak sayısı çok olana aittir.

وَقَالَ الْفَرَزْدَقِ:

el-Ferazdak da şöyle demiştir:

أَنَا الذَّائِدُ الْحَامِي الذِّمَارَ وَإِنَّمَا ... يُدَافِعُ عَنْ أَحْسَابِهِمْ أَنَا أَوْ مِثْلِي

Korunması gerekeni savunan ve himaye eden benim; / Onların şereflerini savunan ise ancak ben veya benim gibisidir.

فَثَبَتَ بِهَذِهِ الْوُجُوهِ أَنَّ كَلِمَةَ (إِنَّمَا) لِلْحَصْرِ، وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الصَّدَقَاتِ لَا تُصْرَفُ إِلَّا لِهَذِهِ الْأَصْنَافِ الثَّمَانِيَةِ

Bu vecihlerle sabit olmuştur ki “innemâ” (إِنَّمَا) kelimesi hasr içindir. Sadakaların ancak bu sekiz sınıfa sarf edileceğine delalet eden delillerden biri de

أَنَّهُ ﵊ قَالَ لِرَجُلٍ: «إِنْ كُنْتَ مِنَ الْأَصْنَافِ الثَّمَانِيَةِ فَلَكَ فِيهَا حَقٌّ وَإِلَّا فَهُوَ صُدَاعٌ فِي الرَّأْسِ، وَدَاءٌ فِي الْبَطْنِ»

[Peygamber] aleyhisselâm'ın bir adama şöyle buyurmuş olmasıdır: { إِنْ كُنْتَ مِنَ الْأَصْنَافِ الثَّمَانِيَةِ فَلَكَ فِيهَا حَقٌّ وَإِلَّا فَهُوَ صُدَاعٌ فِي الرَّأْسِ، وَدَاءٌ فِي الْبَطْنِ } “Eğer bu sekiz sınıftan isen onda senin bir hakkın vardır; aksi takdirde o, başta bir ağrı ve karında bir derttir.”

وَقَالَ: «لَا تَحِلُّ الصَّدَقَةُ لِغَنِيٍّ وَلَا لِذِي مِرَّةٍ سَوِيٍّ» .

Yine şöyle buyurmuştur: { لَا تَحِلُّ الصَّدَقَةُ لِغَنِيٍّ وَلَا لِذِي مِرَّةٍ سَوِيٍّ } “Sadaka zengine ve gücü kuvveti yerinde, eli ayağı düzgün kimseye helal olmaz.”

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَخْبَرَ عَنِ الْمُنَافِقِينَ أَنَّهُمْ يَلْمِزُونَ الرَّسُولَ ﵇ فِي أَخْذِ الصَّدَقَاتِ، بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ إِنَّمَا يَأْخُذُهَا لِهَؤُلَاءِ الْأَصْنَافِ الثَّمَانِيَةِ، وَلَا يَأْخُذُهَا لِنَفْسِهِ وَلَا لِأَقَارِبِهِ وَمُتَّصِلِيهِ، وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ أَخْذَ الْقَلِيلِ مِنْ مَالِ الْغَنِيِّ لِيُصْرَفَ إِلَى الْفَقِيرِ فِي دَفْعِ حَاجَتِهِ هُوَ الْحِكْمَةُ الْمُعَيَّنَةُ، وَالْمَصْلَحَةُ اللَّازِمَةُ، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ كَانَ هَمْزُ الْمُنَافِقِينَ وَلَمْزُهُمْ عَيْنَ السَّفَهِ وَالْجَهَالَةِ.

İkinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ, münafıkların sadakaları alması hususunda Resûl'ü aleyhisselâm ayıpladıklarını haber verince, onun bu sadakaları ancak bu sekiz sınıf için aldığını; kendisi, akrabaları ve yakınları için almadığını beyan etmiştir. Zaten zenginin malından az bir kısmının alınıp ihtiyacını gidermesi için fakire verilmesinin bizzat hikmetin kendisi ve gerekli bir maslahat olduğunu açıklamıştık. Durum böyle olunca münafıkların arkadan çekiştirmeleri ve ayıplamaları tam bir beyinsizlik ve cehalet olmuştur.

فَكَانَ ﵊ يَقُولُ: «مَا أُوتِيكُمْ شَيْئًا وَلَا أَمْنَعُكُمْ، إِنَّمَا أَنَا خَازِنٌ أَضَعُ حَيْثُ أُمِرْتُ» .

Nitekim [Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmaktaydı: { مَا أُوتِيكُمْ شَيْئًا وَلَا أَمْنَعُكُمْ، إِنَّمَا أَنَا خَازِنٌ أَضَعُ حَيْثُ أُمِرْتُ } “Ben size kendiliğimden bir şey vermiyor ve sizden bir şeyi esirgemiyorum; ben ancak bir hazinedarım, emrolunduğum yere koyarım.”

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: مَذْهَبُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀: أَنَّهُ يَجُوزُ صَرْفُ الصَّدَقَةِ إِلَى بَعْضِ هَؤُلَاءِ الْأَصْنَافِ فَقَطْ، وَهُوَ قَوْلُ عُمَرَ وَحُذَيْفَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَأَبِي الْعَالِيَةِ وَالنَّخَعِيِّ، وَعَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ لَوْ نَظَرْتُ إِلَى أَهْلِ بَيْتٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فُقَرَاءَ مُتَعَفِّفِينَ فَحَبَوْتُهُمْ بِهَا كَانَ أَحَبَّ إِلَيَّ، وَقَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: لَا بُدَّ مِنْ صَرْفِهَا إِلَى الْأَصْنَافِ الثَّمَانِيَةِ، وَهُوَ قَوْلُ عِكْرِمَةَ وَالزُّهْرِيِّ وَعُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ: وَاحْتَجَّ بِأَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ هَذِهِ الْقِسْمَةَ فِي نَصِّ الْكِتَابِ. ثُمَّ أَكَّدَهَا بِقَوْلِهِ: فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ قَالَ: / وَلَا بُدَّ فِي كُلِّ صِنْفٍ مِنْ ثَلَاثَةٍ، لِأَنَّ أَقَلَّ الْجَمْعِ ثَلَاثَةٌ، فَإِنْ دَفَعَ سَهْمَ الْفُقَرَاءِ إِلَى فَقِيرَيْنِ ضَمِنَ نَصِيبَ الثَّالِثِ وَهُوَ ثُلُثُ سَهْمِ الْفُقَرَاءِ. قَالَ: وَلَا بُدَّ مِنَ التَّسْوِيَةِ فِي أَنْصِبَاءِ هَذِهِ الْأَصْنَافِ الثَّمَانِيَةِ، مِثْلُ أَنَّكَ إِنْ وَجَدْتَ خَمْسَةَ أَصْنَافٍ وَلَزِمَكَ أَنْ تَتَصَدَّقَ بِعَشَرَةِ دَرَاهِمَ، جُعِلَتِ الْعَشَرَةُ خَمْسَةَ أَسْهُمٍ كُلُّ سَهْمٍ دِرْهَمَانِ، وَلَا يَجُوزُ التَّفَاضُلُ. ثُمَّ يَلْزَمُكَ أَنْ تَدْفَعَ إِلَى كُلِّ صِنْفٍ دِرْهَمَيْنِ وَأَقَلُّ عَدَدِهِمْ ثَلَاثَةٌ، وَلَا يَلْزَمُكَ التَّسْوِيَةُ بَيْنَهُمْ، فَلَكَ أَنْ تُعْطِيَ فَقِيرًا دِرْهَمًا وَفَقِيرًا خَمْسَةَ أَسْدَاسِ دِرْهَمٍ وَفَقِيرًا سُدُسَ دِرْهَمٍ، هَذِهِ صِفَةُ قِسْمَةِ الصَّدَقَاتِ عَلَى مَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ ﵀. قَالَ الْمُصَنِّفُ الدَّاعِي إِلَى اللَّهِ ﵁:

Üçüncü Mesele: Ebû Hanîfe rahimehullâh'ın mezhebi şudur: Sadakayı sadece bu sınıfların bir kısmına sarf etmek caizdir. Bu görüş Ömer, Huzeyfe, İbn Abbâs, Saîd b. Cübeyr, Ebü'l-Âliye ve en-Nahaî'nin de kavlidir. Saîd b. Cübeyr'den şöyle rivayet edilmiştir: "Müslümanlardan iffetli ve fakir bir ev halkını görüp zekatı onlara bağışlamam bana daha sevimlidir." eş-Şâfiî rahimehullâh ise şöyle demiştir: Zekatın mutlaka sekiz sınıfa dağıtılması gerekir. Bu da İkrime, ez-Zührî ve Ömer b. Abdilazîz'in kavlidir. [Şâfiî], Allah Teâlâ'nın bu taksimatı Kitab'ın nassında zikretmiş olmasını, ardından da bunu { فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan bir farz olarak” buyruğuyla pekiştirmesini delil getirmiştir. O şöyle demiştir: Çoğulun en azı üç olduğu için her sınıftan en az üç kişinin bulunması şarttır. Şayet fakirlerin payını iki fakire verirse, üçüncü kişinin payını -ki bu fakirlerin payının üçte biridir- tazmin eder. Yine şöyle demiştir: Bu sekiz sınıfın hisseleri arasında eşitlik şarttır; meselâ beş sınıf bulsan ve sana on dirhem sadaka vermek vacip olsa, o on dirhem her biri ikişer dirhem olmak üzere beş paya bölünür ve [sınıflar arasında] farklılık gözetmek caiz olmaz. Sonra her sınıfa iki dirhem vermen gerekir ve bunların asgari sayısı üçtür; aralarında eşitlik gözetmen ise şart değildir. Dolayısıyla bir fakire bir dirhem, bir fakire dirhemin altıda beşini, bir fakire de dirhemin altıda birini verebilirsin. Şâfiî rahimehullâh'ın mezhebine göre sadakaların taksim şekli böyledir. Allah'a davet eden musannif rahıyehullâh (Allah kendisinden razı olsun) dedi ki:

الْآيَةُ لَا دَلَالَةَ فِيهَا عَلَى قَوْلِ الشَّافِعِيِّ ﵀، لِأَنَّهُ تَعَالَى جعل جملة الصَّدَقَاتِ لِهَؤُلَاءِ الْأَصْنَافِ الثَّمَانِيَةِ، وَذَلِكَ لَا يَقْتَضِي فِي صَدَقَةِ زَيْدٍ بِعَيْنِهِ أَنْ تَكُونَ لِجُمْلَةِ هَؤُلَاءِ الثَّمَانِيَةِ. وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ الْعَقْلُ وَالنَّقْلُ.

Ayette Şâfiî rahimehullâh'ın görüşüne bir delalet yoktur; zira Allah Teâlâ sadakaların tamamını bu sekiz sınıfa tahsis etmiştir, bu ise bizzat Zeyd'in verdiği sadakanın bu sekiz sınıfın tamamına verilmesini gerektirmez. Bunun delili akıl ve nakildir.

أَمَّا النَّقْلُ: فَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ [الْأَنْفَالِ: ٤١] الْآيَةَ، فَأَثْبَتَ خُمُسَ الْغَنِيمَةِ لِهَؤُلَاءِ الطَّوَائِفِ الْخَمْسِ، ثُمَّ لَمْ يَقُلْ أَحَدٌ إِنَّ كُلَّ شَيْءٍ يُغْنَمُ بِعَيْنِهِ فَإِنَّهُ يَجِبُ تَفْرِقَتُهُ عَلَى هَذِهِ

Nakle gelince: Allah Teâlâ'nın: { وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ } “Bilin ki, ganimet olarak aldığınız herhangi bir şeyin beşte biri mutlaka Allah'a ve Resûl'e aittir...” [Enfâl 41] ayetidir. Burada ganimetin beşte birini bu beş zümreye tahsis etmiştir; bununla beraber hiç kimse bizzat ganimet alınan her bir şeyin mutlaka bu

الطَّوَائِفِ، بَلِ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ إِثْبَاتُ مَجْمُوعِ الْغَنِيمَةِ لِهَؤُلَاءِ الْأَصْنَافِ، فَأَمَّا أَنْ يَكُونَ كُلُّ جُزْءٍ مِنْ أَجْزَاءِ الْغَنِيمَةِ مُوَزَّعًا عَلَى كل هؤلاء فلا، فكذا هاهنا مَجْمُوعُ الصَّدَقَاتِ تَكُونُ لِمَجْمُوعِ هَذِهِ الْأَصْنَافِ الثَّمَانِيَةِ. فَأَمَّا أَنْ يُقَالَ: إِنَّ صَدَقَةَ زَيْدٍ بِعَيْنِهَا يَجِبُ تَوْزِيعُهَا عَلَى هَذِهِ الْأَصْنَافِ الثَّمَانِيَةِ، فَاللَّفْظُ لَا يَدُلُّ عَلَيْهِ الْبَتَّةَ.

zümrelere dağıtılmasının vacip olduğunu söylememiştir. Bilakis muradın, ganimetin toplamının bu sınıflara tahsis edilmesi olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Yoksa ganimetin her bir cüzünün bütün bunlara dağıtılması söz konusu değildir. İşte burada da böyledir; sadakaların toplamı bu sekiz sınıfın toplamına aittir. Yoksa "Bizzat Zeyd'in sadakasının bu sekiz sınıfa dağıtılması vaciptir" denilmesine gelince, lafız buna asla delalet etmez.

وَأَمَّا الْعَقْلُ: فَهُوَ أَنَّ الْحُكْمَ الثَّابِتَ فِي مَجْمُوعٍ لَا يُوجَبُ ثُبُوتُهُ فِي كُلِّ جُزْءٍ مِنْ أَجْزَاءِ ذَلِكَ الْمَجْمُوعِ، وَلَا يَلْزَمُ أَنْ لَا يَبْقَى فَرْقٌ بَيْنَ الْكُلِّ وَبَيْنَ الْجُزْءِ. فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ لَفْظَ الْآيَةِ لَا دَلَالَةَ فِيهِ عَلَى مَا ذَكَرَهُ، وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ قَوْلِنَا وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الرَّجُلَ الَّذِي لَا يَمْلِكُ إِلَّا عِشْرِينَ دِينَارًا لَمَّا وَجَبَ عَلَيْهِ إِخْرَاجُ نِصْفُ دِينَارٍ، فَلَوْ كَلَّفْنَاهُ أَنْ نَجْعَلَهُ عَلَى أَرْبَعَةٍ وَعِشْرِينَ قِسْمًا لَصَارَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ تِلْكَ الْأَقْسَامِ حَقِيرًا صَغِيرًا غَيْرَ مُنْتَفَعٍ بِهِ فِي مُهِمٍّ مُعْتَبَرٍ. الثَّانِي: أَنَّ هَذَا التَّوْقِيفَ لَوْ كَانَ مُعْتَبَرًا لَكَانَ أَوْلَى النَّاسِ بِرِعَايَتِهِ أَكَابِرُ الصَّحَابَةِ، وَلَوْ كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لَوَصَلَ هَذَا الْخَبَرُ إِلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَإِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ وَحُذَيْفَةَ وَسَائِرِ الْأَكَابِرِ، وَلَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَمَا خَالَفُوا فِيهِ، وَحَيْثُ خَالَفُوا فِيهِ عَلِمْنَا أَنَّهُ غَيْرُ مُعْتَبَرٍ. الثَّالِثُ: وَهُوَ أَنَّ الشَّافِعِيَّ ﵀ لَهُ اخْتِلَافُ رَأْيٍ فِي جَوَازِ نَقْلِ الصَّدَقَاتِ أَمَّا لَمْ يَقُلْ أَحَدٌ بِوُجُوبِ نَقْلِ الصَّدَقَاتِ، فَالْإِنْسَانُ إِذَا كَانَ فِي بَعْضِ الْقُرَى وَلَا يَكُونُ هُنَاكَ مُكَاتَبٌ وَلَا مُجَاهِدٌ غَازٍ وَلَا عَامِلٌ وَلَا أَحَدٌ مِنَ الْمُؤَلَّفَةِ، وَلَا يَمُرُّ بِهِ أَحَدٌ مِنَ الْغُرَبَاءِ، وَاتَّفَقَ أَنَّهُ لَمْ يَحْضُرْ فِي تِلْكَ الْقَرْيَةِ مَنْ كَانَ مَدْيُونًا فَكَيْفَ تَكْلِيفُهُ؟ فَإِنْ قُلْنَا: وَجَبَ عَلَيْهِ أَنْ يُسَافِرَ بِمَا وَجَبَ عَلَيْهِ/ مِنَ الزَّكَاةِ إِلَى بَلَدٍ يَجِدُ هَذِهِ الْأَصْنَافَ فِيهِ، فَذَاكَ قَوْلٌ لَمْ يَقُلْ بِهِ أَحَدٌ! وَإِذَا أَسْقَطْنَا عَنْهُ ذَلِكَ فَحِينَئِذٍ يَصِحُّ قَوْلُنَا فَهَذَا مَا نَقُولُهُ فِي هَذَا الْبَابِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Akla gelince: Bir bütün için sabit olan bir hükmün o bütünün her bir parçasında da sabit olması gerekmez ve bütün ile parça arasında hiçbir farkın kalmaması da lazım gelmez. Zikrettiğimiz hususlarla ayetin lafzında onun söylediğine dair bir delalet olmadığı sabit olmuştur. Bizim kavlimizin sıhhatine delalet eden hususlar ise birtakım vecihlerdir: Birincisi: Sadece yirmi dinara sahip olan bir adama yarım dinar çıkarmak vacip olduğunda, şayet onu bunu yirmi dört kısma bölmekle mükellef tutsaydık, bu kısımların her biri son derece önemsiz ve küçük kalır, muteber hiçbir işte kendisinden yararlanılamazdı. İkincisi: Şayet bu sınırlama (tevfik) muteber olsaydı, onu gözetmeye insanların en layığı sahabenin büyükleri olurdu. Durum böyle olsaydı bu haber Ömer b. el-Hattâb'a, İbn Abbâs'a, Huzeyfe'ye ve diğer büyüklere ulaşırdı; öyle olsaydı onlar buna muhalefet etmezlerdi. Onlar muhalefet ettiklerine göre anladık ki bu muteber değildir. Üçüncüsü: Şâfiî rahimehullâh'ın sadakaların naklinin caiz olup olmadığı konusunda farklı görüşleri vardır; ancak sadakaları nakletmenin vacip olduğunu hiç kimse söylememiştir. İnsan köylerin birinde bulunsa ve orada mükâteb (özgürlük sözleşmesi yapmış köle), gazi mücahid, zekat memuru, müellefe-i kulûbtan kimse bulunmasa, oradan hiçbir yabancı yolcu geçmese ve tesadüfen o köyde borçlu kimse de hazır bulunmasa, bu adam neyle mükellef tutulacaktır? Şayet: "Üzerine vacip olan zekatla birlikte bu sınıfları bulacağı bir beldeye seyahat etmesi vaciptir" dersek, bu hiç kimsenin söylemediği bir sözdür! Şayet bunu ondan düşürürsek, o vakit bizim kavlimiz sahih olur. İşte bu konuda söyleyeceklerimiz bunlardır. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: فِي تَعْرِيفِ الْأَصْنَافِ الثَّمَانِيَةِ، فَالْأَوَّلُ وَالثَّانِي هُمُ الْفُقَرَاءُ وَالْمَسَاكِينُ، وَلَا شَكَّ أَنَّهُمْ هُمُ الْمُحْتَاجُونَ الَّذِي لَا يَفِي خَرْجُهُمْ بِدَخْلِهِمْ. ثُمَّ اخْتَلَفُوا فَقَالَ بَعْضُهُمْ: الَّذِي يَكُونُ أَشَدَّ حَاجَةً هُوَ الْفَقِيرُ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ ﵀ وَأَصْحَابِهِ. وَقَالَ آخَرُونَ: الَّذِي أَشَدُّ حَاجَةً هُوَ الْمِسْكِينُ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ وَأَصْحَابِهِ ﵏، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: لَا فَرْقَ بَيْنَ الْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ، وَاللَّهُ تَعَالَى وَصَفَهُمْ بِهَذَيْنِ الْوَصْفَيْنِ، وَالْمَقْصُودُ شَيْءٌ وَاحِدٌ وَهُوَ قَوْلُ أَبِي يُوسُفَ وَمُحَمَّدٌ رَحِمَهُمَا اللَّهُ، وَاخْتِيَارُ أَبِي عَلِيٍّ الْجُبَّائِيِّ، وَفَائِدَتُهُ تَظْهَرُ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ، وَهُوَ أَنَّهُ لَوْ أَوْصَى لِفُلَانٍ وَلِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ، فَالَّذِينَ قَالُوا: الْفُقَرَاءُ غَيْرُ الْمَسَاكِينِ قَالُوا لِفُلَانٍ الثُّلُثَ، وَالَّذِينَ قَالُوا: الْفُقَرَاءُ هُمُ الْمَسَاكِينُ قالوا الفلان النِّصْفُ. وَقَالَ الْجُبَّائِيُّ: إِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَهُمْ بِاسْمَيْنِ لِتَوْكِيدِ أَمْرِهِمْ فِي الصَّدَقَاتِ لِأَنَّهُمْ هُمُ الْأُصُولُ فِي الْأَصْنَافِ الثَّمَانِيَةِ. وَأَيْضًا الْفَائِدَةُ فِيهِ أَنْ يُصْرَفَ إِلَيْهِمْ مِنَ الصَّدَقَاتِ سَهْمَانِ لَا كَسَائِرِهِمْ.

Dördüncü Mesele: Sekiz sınıfın tarifindedir. Birincisi ve ikincisi fakirler ve miskinlerdir. Şüphe yok ki bunlar gelirleri giderlerini karşılamayan muhtaç kimselerdir. Sonra ihtilaf ettiler; bazısı: "İhtiyacı daha şiddetli olan fakirdir" dedi ki bu Şâfiî rahimehullâh ve ashabının kavlidir. Başkaları: "İhtiyacı daha şiddetli olan miskindir" dedi ki bu Ebû Hanîfe ve ashabının rahımehumullâh kavlidir. İnsanlardan bir kısmı da: "Fakirler ile miskinler arasında fark yoktur; Allah Teâlâ onları bu iki vasıfla nitelemiştir ama kastedilen tek bir şeydir" demiştir ki bu Ebû Yûsuf ve Muhammed rahimehumallâh'ın kavli ve Ebû Ali el-Cübbâî'nin tercihidir. Bunun faydası şu meselede ortaya çıkar: Bir kimse falan kişiye, fakirlere ve miskinlere vasiyette bulunsa; "Fakirler miskinlerden başkadır" diyenler: "Falan kişiye üçte bir verilir" demişler; "Fakirler miskinlerin ta kendisidir" diyenler ise: "Falan kişiye yarısı verilir" demişlerdir. el-Cübbâî şöyle demiştir: Allah Teâlâ, sadakalardaki durumlarını pekiştirmek için onları iki isimle zikretmiştir; çünkü onlar sekiz sınıfın asıllarıdır. Ayrıca bundaki fayda, diğerleri gibi olmayıp sadakalardan kendilerine iki hisse sarf edilmesidir.

وَاعْلَمْ أَنَّ فَائِدَةَ هَذَا الِاخْتِلَافِ لَا تَظْهَرُ فِي تَفْرِقَةِ الصَّدَقَاتِ وَإِنَّمَا تَظْهَرُ فِي الْوَصَايَا، وَهُوَ أَنَّ رَجُلًا لَوْ قَالَ:

Bil ki bu ihtilafın faydası sadakaların dağıtılmasında değil, ancak vasiyetlerde ortaya çıkar. Şöyle ki, bir adam:

أَوْصَيْتُ لِلْفُقَرَاءِ بِمِائَتَيْنِ وَلِلْمَسَاكِينِ بِخَمْسِينَ، وَجَبَ دَفْعُ الْمِائَتَيْنِ عِنْدَ الشافعي ﵀ مَنْ كَانَ أَشَدَّ حَاجَةً، وَعِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀ إِلَى مَنْ كَانَ أَقَلَّ حَاجَةً، وَحُجَّةُ الشَّافِعِيِّ ﵀ وُجُوهٌ:

"Fakirlere iki yüz [dirhem], miskinlere de elli [dirhem] vasiyet ettim" dese; Şâfiî rahimehullâh'a göre iki yüzün ihtiyacı daha şiddetli olana, Ebû Hanîfe rahimehullâh'a göre ise ihtiyacı daha az olana verilmesi gerekir. Şâfiî rahimehullâh'ın delili birtakım vecihlerdir:

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أنه تعالى إنما أثبت الصدقات لهولاء الْأَصْنَافِ دَفْعًا لِحَاجَتِهِمْ وَتَحْصِيلًا لِمَصْلَحَتِهِمْ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الَّذِي وَقَعَ الِابْتِدَاءُ بِذِكْرِهِ يَكُونُ أَشَدَّ حَاجَةً، لِأَنَّ الظَّاهِرَ وُجُوبُ تَقْدِيمِ الْأَهَمِّ عَلَى الْمُهِمِّ أَلَا تَرَى أَنَّهُ يُقَالُ: أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَمَنْ فَضَّلَ عُثْمَانَ عَلَى عَلِيٍّ ﵇ قَالَ فِي ذِكْرِهِمَا عُثْمَانُ وَعَلِيٌّ، وَمَنْ فَضَّلَ عَلِيًّا عَلَى عُثْمَانَ يَقُولُ عَلِيٌّ وَعُثْمَانُ، وَأَنْشَدَ عُمَرُ قَوْلَ الشَّاعِرِ:

Birinci Vecih: Allah Teâlâ sadakaları bu sınıflara ancak onların ihtiyaçlarını defetmek ve maslahatlarını elde etmek için tahsis etmiştir. Bu da kendisiyle başlamış olanın ihtiyacının daha şiddetli olduğuna delalet eder; çünkü zahir olan, daha mühim olanın mühim olana takdim edilmesinin gerekliliğidir. Görmez misin ki: "Ebû Bekir ve Ömer" denilir; Osman'ı Ali'den aleyhimesselâm üstün gören onların zikrinde "Osman ve Ali" der, Ali'yi Osman'dan üstün gören ise "Ali ve Osman" der. Ömer şairin şu sözünü okumuş:

كَفَى الشَّيْبُ وَالْإِسْلَامُ لِلْمَرْءِ نَاهِيًا

Saçın ağarması ve İslam, kişiye engelleyici olarak yeter!

فَقَالَ هَلَّا قَدَّمَ الْإِسْلَامَ عَلَى الشَّيْبِ؟ فَلَمَّا وَقَعَ الِابْتِدَاءُ بِذِكْرِ الْفُقَرَاءِ وَجَبَ أَنْ تَكُونَ حَاجَتُهُمْ أَشَدَّ مِنْ حَاجَةِ الْمَسَاكِينِ.

Ve: "İslam'ı saçın ağarmasının önüne geçirseydi ya!" demiştir. Fakirlerin zikriyle başlanmış olunca, onların ihtiyacının miskinlerin ihtiyacından daha şiddetli olması gerekmiştir.

الْوَجْهُ الثَّانِي: قَالَ أَحْمَدُ بْنُ عُبَيْدٍ الْفَقِيرُ أَسْوَأُ حَالًا مِنَ الْمِسْكِينِ، لِأَنَّ الْفَقِيرَ أَصْلُهُ فِي اللُّغَةِ الْمَفْقُورُ الَّذِي نُزِعَتْ فِقْرَةٌ مِنْ فِقَارِ ظَهْرِهِ، فَصُرِفَ عَنْ مَفْقُورٍ إِلَى فَقِيرٍ كَمَا قِيلَ: مَطْبُوخٌ وَطَبِيخٌ، وَمَجْرُوحٌ وَجَرِيحٌ، فَثَبَتَ أَنَّ الْفَقِيرَ إِنَّمَا سُمِّيَ فَقِيرًا لِزَمَانَتِهِ مَعَ حَاجَتِهِ الشَّدِيدَةِ وَتَمْنَعُهُ الزَّمَانَةُ مِنَ/ التَّقَلُّبِ فِي الْكَسْبِ وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَا حَالَ فِي الْإِقْلَالِ وَالْبُؤْسِ آكَدُ مِنْ هَذِهِ الْحَالِ وَأَنْشَدُوا لِلَبِيدٍ:

İkinci Vecih: Ahmed b. Ubeyd şöyle demiştir: Fakirin durumu miskinden daha kötüdür. Çünkü lügatte fakirin aslı, bel kemiklerinden (omurlarından) biri sökülmüş olan “mefkûr” (مَفْقُور) demektir; nitekim “matbûh” (مَطْبُوخ) yerine “tabîh” (طَبِيخ) ve “mecrûh” (مَجْرُوح) yerine “cerîh” (جَرِيح) denildiği gibi “mefkûr”dan “fakîr”e dönüştürülmüştür. Böylece sabit olmuştur ki fakire, şiddetli ihtiyacıyla beraber kötürümlüğü/kronik illeti bulunduğu ve bu illet onun kazanmak için dolaşıp çabalamasına engel olduğu için fakir denilmiştir. Fakirlikte ve sefalette bu durumdan daha vahim bir durumun olmadığı ise malumdur. Lebîd'in şu beytini inşad etmişlerdir:

لَمَّا رَأَى لُبَدُ النُّسُورَ تَطَايَرَتْ ... رَفَعَ الْقَوَادِمَ كَالْفَقِيرِ الْأَعْزَلِ

Lübed (son kartal), diğer kartalların uçup gittiğini görünce ... / Kanat uçlarını beli kırık ve silahsız bir adam gibi kaldırdı.

قَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ فِي هَذَا الْبَيْتِ الْفَقِيرُ الْمَكْسُورُ الْفَقَارِ، يُضْرَبُ مَثَلًا لِكُلِّ ضَعِيفٍ لَا يَتَقَلَّبُ فِي الْأُمُورِ، وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى إِشْعَارِ لفظ الفقير بالشدة العظيمة قوله تعالى: وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ باسِرَةٌ تَظُنُّ أَنْ يُفْعَلَ بِها فاقِرَةٌ [الْقِيَامَةِ: ٢٤، ٢٥] جَعَلَ لَفْظَ الْفَاقِرَةِ كِنَايَةً عَنْ أَعْظَمِ أَنْوَاعِ الشَّرِّ وَالدَّوَاهِي.

İbnü'l-A'râbî bu beyit hakkında şöyle demiştir: "Fakîr, beli kırık kimsedir; işlerde tutunamayan her zayıf için darbımesel olarak kullanılır." Fakir lafzının büyük bir şiddet hissettirdiğine delalet eden hususlardan biri de Allah Teâlâ'nın: { وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ باسِرَةٌ تَظُنُّ أَنْ يُفْعَلَ بِها فاقِرَةٌ } “O gün birtakım yüzler asıktır; kendilerine beli büken büyük bir felaketin (fâkire) yapılacağını anlarlar” [Kıyâme 24-25] buyruğudur; burada "fâkire" lafzını şerrin ve felaketlerin en büyük türlerinden kinaye kılmıştır.

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: مَا

Üçüncü Vecih:

رُوِيَ أَنَّهُ ﵊، كَانَ يَتَعَوَّذُ مِنَ الْفَقْرِ، وَقَالَ: «كَادَ الْفَقْرُ أَنْ يَكُونَ كُفْرًا»

[Peygamber] aleyhisselâm'ın fakirlikten Allah'a sığındığı ve: { كَادَ الْفَقْرُ أَنْ يَكُونَ كُفْرًا } “Fakirlik neredeyse küfür olacaktı” buyurduğu,

ثُمَّ

ardından da

قَالَ: «اللَّهُمَّ أَحْيِنِي مِسْكِينًا وَأَمِتْنِي مِسْكِينًا وَاحْشُرْنِي فِي زُمْرَةِ الْمَسَاكِينِ»

{ اللَّهُمَّ أَحْيِنِي مِسْكِينًا وَأَمِتْنِي مِسْكِينًا وَاحْشُرْنِي فِي زُمْرَةِ الْمَسَاكِينِ } “Allahım! Beni miskin olarak yaşat, miskin olarak öldür ve miskinler zümresiyle birlikte haşret!” dediği rivayetidir.

فَلَوْ كَانَ الْمِسْكِينُ أَسْوَأَ حَالًا مِنَ الْفَقِيرِ لَتَنَاقَضَ الْحَدِيثَانِ، لِأَنَّهُ تَعَوَّذَ مِنَ الْفَقْرِ، ثُمَّ سَأَلَ حَالًا أَسْوَأَ مِنْهُ، أَمَّا إِذَا قُلْنَا الْفَقْرُ أَشَدُّ مِنَ الْمَسْكَنَةِ فَلَا تَنَاقُضَ الْبَتَّةَ.

Şayet miskinin durumu fakirden daha kötü olsaydı, iki hadis birbiriyle çelişirdi; çünkü fakirlikten Allah'a sığınmış, sonra da ondan daha kötü bir hâli talep etmiş olurdu. Fakat fakirlik miskinlikten daha şiddetlidir dersek hiçbir çelişki kalmaz.

الْوَجْهُ الرَّابِعُ: أَنَّ كَوْنَهُ مِسْكِينًا، لَا يُنَافِي كَوْنَهُ مَالِكًا لِلْمَالِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَمَّا السَّفِينَةُ فَكانَتْ لِمَساكِينَ [الْكَهْفِ: ٧٩] فَوَصَفَ بِالْمَسْكَنَةِ مَنْ لَهُ سَفِينَةٌ مِنْ سُفُنِ الْبَحْرِ تُسَاوِي جُمْلَةً مِنَ الدَّنَانِيرِ، وَلَمْ نَجِدْ فِي كِتَابِ اللَّهِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْإِنْسَانَ سُمِّيَ فَقِيرًا مَعَ أَنَّهُ يَمْلِكُ شَيْئًا.

Dördüncü Vecih: Miskin olmak mal sahibi olmaya mani değildir; bunun delili Allah Teâlâ'nın: { أَمَّا السَّفِينَةُ فَكانَتْ لِمَساكِينَ } “Gemiye gelince, o miskinlere aitti...” [Kehf 79] buyruğudur. Burada bir miktar dinar değerinde deniz gemisi olan kimseleri miskinlikle nitelemiştir. Allah'ın Kitabı'nda ise bir insanın bir şeye malik olduğu halde fakir olarak isimlendirildiğine delalet eden bir şey bulamadık.

فَإِنْ قَالُوا: الدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاللَّهُ الْغَنِيُّ وَأَنْتُمُ الْفُقَراءُ [مُحَمَّدٍ: ٣٨] فَوَصَفَ الْكُلَّ بِالْفَقْرِ مَعَ أَنَّهُمْ يَمْلِكُونَ أَشْيَاءَ.

Şayet: "Bunun delili Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ الْغَنِيُّ وَأَنْتُمُ الْفُقَراءُ } “Allah zengindir, siz ise fakirlersiniz” [Muhammed 38] buyruğudur; zira bir şeylere sahip oldukları halde herkesi fakirlikle nitelemiştir" derlerse;

قُلْنَا: هَذَا بِالضِّدِّ أَوْلَى لِأَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَهُمْ بِكَوْنِهِمْ فُقَرَاءَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، فَإِنَّ أَحَدًا سِوَى اللَّهِ تَعَالَى لَا يَمْلِكُ الْبَتَّةَ شَيْئًا بِالنِّسْبَةِ إِلَى اللَّهِ فَصَحَّ قَوْلُنَا.

Deriz ki: Bu zıddına daha uygundur; çünkü Allah Teâlâ onları Kendisine nispetle fakir olmakla nitelemiştir; zira Allah Teâlâ'ya nispetle O'ndan başka hiç kimse asla hiçbir şeye sahip değildir. Dolayısıyla bizim kavlimiz sahih olmuştur.

الْوَجْهُ الْخَامِسُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: أَوْ إِطْعامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ يَتِيماً ذَا مَقْرَبَةٍ أَوْ مِسْكِيناً ذَا مَتْرَبَةٍ [البلد: ١٤- ١٦] والمراد منه الْمِسْكِينِ ذِي الْمَتْرَبَةِ الْفَقِيرُ الَّذِي قَدْ أُلْصِقَ بِالتُّرَابِ مِنْ شِدَّةِ الْفَقْرِ، فَتَقْيِيدُ الْمِسْكِينِ بِهَذَا الْقَيْدِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ قَدْ يَحْصُلُ مِسْكِينٌ خَالٍ عَنْ وَصْفِ كَوْنِهِ ذَا مَتْرَبَةٍ وَإِنَّمَا يَكُونُ كَذَلِكَ بِتَقْدِيرِ أَنْ يَمْلِكَ شَيْئًا، فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كَوْنَهُ مِسْكِينًا لَا يُنَافِي كَوْنَهُ مَالِكًا لِبَعْضِ الْأَشْيَاءِ.

Beşinci Vecih: Allah Teâlâ'nın: { أَوْ إِطْعامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ يَتِيماً ذَا مَقْرَبَةٍ أَوْ مِسْكِيناً ذَا مَتْرَبَةٍ } “Yahut açlık gününde yakını olan bir yetimi veya toprağa serilmiş (muhtaç) bir miskini doyurmaktır” [Beled 14-16] buyruğudur. Buradaki “ze'l-metrebe” olan miskinden murat, fakirliğin şiddetinden toprağa yapışmış yoksuldur. Miskinin bu kayıtla kayıtlanması göstermektedir ki "ze'l-metrebe" vasfından hali olan bir miskin de bulunabilir; bu da ancak bir şeylere malik olması durumunda böyledir. Bu da kişinin miskin olmasının bazı şeylere malik olmasına mani olmadığına delalet eder.

الْوَجْهُ السَّادِسُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄، الْفَقِيرُ هُوَ الْمُحْتَاجُ الَّذِي لَا يَجِدُ شَيْئًا، قَالَ: وَهُمْ أَهْلُ الصُّفَّةِ، صُفَّةِ مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَكَانُوا نَحْوَ أَرْبَعِمِائَةِ رَجُلٍ لَا مَنْزِلَ لَهُمْ، فَمَنْ كَانَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ عِنْدَهُ فَضْلٌ أَتَاهُمْ بِهِ إِذَا أَمْسَوْا، وَالْمَسَاكِينُ هُمُ الطَّوَّافُونَ الَّذِينَ يَسْأَلُونَ النَّاسَ.

Altıncı Vecih: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Fakir, hiçbir şey bulamayan muhtaç kimsedir. Dedi ki: Bunlar, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescidinin suffesinde kalan Suffe ehlidir. Onlar hiçbir evi barkı olmayan yaklaşık dört yüz kişiydiler; Müslümanlardan yanında fazla bir şeyi olan akşam olduğunda bunu onlara getirirdi. Miskinler ise insanlardan dilenen, kapı kapı dolaşan kimselerdir.