وَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ: أَنَّ شِدَّةَ فَقْرِ أَهْلِ الصُّفَّةِ مَعْلُومَةٌ بِالتَّوَاتُرِ، فَلَمَّا فَسَّرَ ابْنُ عَبَّاسٍ الْفُقَرَاءَ بِهِمْ وَفَسَّرَ المساكين
İstidlâl (delil getirme) yönü şudur: Suffe ehlinin fakirliğinin şiddeti tevatürle bilinmektedir. İbn Abbâs fakirleri onlarla tefsir edip miskinleri de
بِالطَّوَّافِينَ، ثُمَّ ثَبَتَ أَنَّ أَحْوَالَ الْمُحْتَاجِ الَّذِي لَا يَسْأَلُ أَحَدًا شَيْئًا أَشَدُّ مِنْ أَحْوَالِ مَنْ يَحْتَاجُ، ثُمَّ يَسْأَلُ النَّاسَ وَيَطُوفُ عَلَيْهِمْ، ظَهَرَ أَنَّ الْفَقِيرَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ أَسْوَأَ حَالًا مِنَ الْمِسْكِينِ.
kapı kapı dolaşan dilencilerle tefsir ettiğinde; ayrıca kimseden bir şey istemeyen muhtacın halinin, muhtaç olup da insanlardan isteyen ve onların kapılarını çalan kimseden daha şiddetli olduğu sabit olunca, fakirin durumunun miskinden daha kötü olması gerektiği ortaya çıkmıştır.
الْوَجْهُ السَّابِعُ: أَنَّ الْمَسْكَنَةَ لَفْظٌ مَأْخُوذٌ مِنَ السُّكُونِ، فَالْفَقِيرُ إِذَا سَأَلَ النَّاسَ وَتَضَرَّعَ إِلَيْهِمْ وَعَلِمَ أَنَّهُ مَتَى تَضَرَّعَ إِلَيْهِمْ أَعْطَوْهُ شَيْئًا فَقَدْ سَكَنَ قَلْبُهُ، وَزَالَ عَنْهُ الْخَوْفُ وَالْقَلَقُ، وَيَحْتَمِلُ أَنَّهُ سُمِّيَ بِهَذَا الِاسْمِ، لِأَنَّهُ إِذَا أُجِيبَ بِالرَّدِّ وَمُنِعَ سَكَنَ وَلَمْ يَضْطَرِبْ وَأَعَادَ السُّؤَالَ، فَلِهَذَا السَّبَبِ جَعَلَ الْتَمَسْكُنَ كِنَايَةً عَنِ السُّؤَالِ وَالتَّضَرُّعِ عِنْدَ الْغَيْرِ، وَيُقَالُ: تَمَسْكَنَ الرَّجُلُ إِذَا لَانَ وَتَوَاضَعَ، وَمِنْهُ
Yedinci Vecih: Meskenet (yoksulluk/miskinlik), sükûn (durgunluk/huzur) kökünden türemiş bir kelimedir. Fakir insanlardan bir şey isteyip onlara yalvardığında ve onlara yalvardığı takdirde kendisine bir şey vereceklerini bildiğinde kalbi sükûnet bulur, korkusu ve endişesi zail olur. Yine bu isimle isimlendirilmesi şu ihtimalden de kaynaklanabilir: Kendisine ret cevabı verilip engellendiğinde sakinleşir, taşkınlık yapmaz ve talebini tekrarlar. İşte bu sebeple temeskün (miskinleşmek), başkasından istemekten ve ona yalvarmaktan kinaye kılınmıştır. Bir kimse yumuşayıp tevazu gösterdiğinde “temeskene’r-racul” (adam tevazu gösterdi/miskinleşti) denilir. Nitekim
قَوْلُهُ ﵊ لِلْمُصَلِّي: «تَأَنَّ وَتَمَسْكَنْ»
[Peygamber] aleyhisselâm'ın namaz kılana: «Ağırbaşlı ve mütevazı ol (teannâ ve temesken)»
يريد تَوَاضَعْ وَتَخَشَّعْ، فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ الْمِسْكِينَ هُوَ السَّائِلُ.
buyruğu, "tevazu göster ve huşu duy" demektir. Bu da miskinin, [ihtiyacını] isteyen (dilenen) kimse olduğuna delalet eder.
إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي آيَةٍ أُخْرَى: وَفِي أَمْوالِهِمْ حَقٌّ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ [الذَّارِيَاتِ:
Bu sabit olunca deriz ki: Allah Teâlâ başka bir ayette şöyle buyurmuştur: { وَفِي أَمْوالِهِمْ حَقٌّ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ } “Onların mallarında isteyen ve mahrum olan için bir hak vardır” [Zâriyât
١٩] فَلَمَّا ثَبَتَ بِمَا ذكرنا هاهنا أَنَّ الْمِسْكِينَ هُوَ السَّائِلُ، وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمَحْرُومُ هُوَ الْفَقِيرَ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْمَحْرُومَ مُبَالَغَةٌ فِي تَقْرِيرِ أَمْرِ الْحِرْمَانِ، فَثَبَتَ أَنَّ الْفَقِيرَ أَسْوَأُ حَالًا مِنَ الْمِسْكِينِ.
19]. Burada zikrettiğimiz üzere miskinin “isteyen (sâil)” olduğu sabit olunca, “mahrum” olanın da fakir olması zorunlu olur. Şüphe yok ki mahrum, mahrumiyet halini pekiştirmede mübalağa [ifade eder]. Böylece fakirin durumunun miskinden daha kötü olduğu sabit olmuştur.
الْوَجْهُ الثَّامِنُ:
Sekizinci Vecih:
أَنَّهُ ﵊ قَالَ: «أَحْيِنِي مِسْكِينًا» الْحَدِيثَ،
[Peygamber] aleyhisselâm'ın: «Beni miskin olarak yaşat...» hadisidir.
وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ تَعَالَى أَجَابَ دُعَاءَهُ فَأَمَاتَهُ مِسْكِينًا، وَهُوَ ﵊ حِينَ تُوُفِّيَ كَانَ يَمْلِكُ أَشْيَاءَ كَثِيرَةً فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ كَوْنَهُ مِسْكِينًا لَا يُنَافِي كَوْنَهُ مَالِكًا لِبَعْضِ الْأَشْيَاءِ، أَمَّا الْفَقِيرُ فَإِنَّهُ يَدُلُّ عَلَى الْحَاجَةِ الشَّدِيدَةِ
Zahir olan şudur ki Allah Teâlâ onun duasını kabul etmiş ve onu miskin olarak vefat ettirmiştir. Oysa o aleyhisselâm vefat ettiğinde pek çok şeye malikti. Bu da kişinin miskin olmasının bazı şeylere malik olmasına mani olmadığına delalet eder. Fakire gelince, o şiddetli ihtiyaca delalet eder;
لِقَوْلِهِ ﵊: «كَادَ الْفَقْرُ أَنْ يَكُونَ كُفْرًا»
zira [Peygamber] aleyhisselâm: «Fakirlik neredeyse küfür olacaktı» buyurmuştur.
فَثَبَتَ بِهَذَا أَنَّ الْفَقْرَ أَشَدُّ حَالًا مِنَ الْمَسْكَنَةِ.
Bununla da fakirliğin durumunun miskinlikten daha şiddetli olduğu sabit olmuştur.
الْوَجْهُ التَّاسِعُ: أَنَّ النَّاسَ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ الْفَقْرَ وَالْغِنَى ضِدَّانِ، كَمَا أَنَّ السَّوَادَ وَالْبَيَاضَ ضِدَّانِ وَلَمْ يَقُلْ أَحَدٌ إِنَّ الْغِنَى وَالْمَسْكَنَةَ ضِدَّانِ بَلْ قَالُوا: التَّرَفُّعُ وَالتَّمَسُكُنَ ضِدَّانِ، فَمَنْ كَانَ مُنْقَادًا لِكُلِّ أَحَدٍ خَائِفًا مِنْهُمْ مُتَحَمِّلًا لِشَرِّهِمْ سَاكِتًا عَنْ جَوَابِهِمْ مُتَضَرِّعًا إِلَيْهِمْ. قَالُوا: إِنَّ فُلَانًا يُظْهِرُ الذُّلَّ وَالْمَسْكَنَةَ، وَقَالُوا: إِنَّهُ مِسْكِينٌ عَاجِزٌ، وَأَمَّا الْفَقِيرُ فَجَعَلُوهُ عِبَارَةً عَنْ ضِدِّ الْغَنِيِّ، وَعَلَى هَذَا فَقَدَ يَصِفُونَ الرَّجُلَ الْغَنِيَّ بِكَوْنِهِ مِسْكِينًا، إِذَا كَانَ يُظْهِرُ مِنْ نَفْسِهِ الْخُضُوعَ وَالطَّاعَةَ وَتَرْكَ الْمُعَارَضَةِ، وَقَدْ يَصِفُونَ الرَّجُلَ الْفَقِيرَ بِكَوْنِهِ مُتَرَفِّعًا عَنِ التَّوَاضُعِ وَالْمَسْكَنَةِ، فَثَبَتَ أَنَّ الْفَقْرَ عِبَارَةٌ عَنْ عَدَمِ الْمَالِ وَالْمَسْكَنَةَ عِبَارَةٌ عَنْ إِظْهَارِ التَّوَاضُعِ، وَالْأَوَّلُ يُنَافِي حُصُولَ الْمَالِ، وَالثَّانِي لَا يُنَافِي حُصُولَهُ.
Dokuzuncu Vecih: İnsanlar, siyah ile beyazın zıt olması gibi fakirlik ile zenginliğin de zıt olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Hiç kimse zenginlik ile miskinliğin zıt olduğunu söylememiş, bilakis kibirlenip büyüklük taslamak (teraffu‘) ile tevazu gösterip boyun eğmenin (temeskün) zıt olduğunu söylemişlerdir. Herkese boyun eğen, onlardan korkan, kötülüklerine katlanan, cevap vermeyip susan ve onlara yalvaran kimse hakkında: "Filanca zillet ve meskenet sergiliyor" derler ve: "O aciz bir miskindir" derler. Fakiri ise zenginin zıddından ibaret kılmışlardır. Buna göre, şayet bir kimse kendisinden boyun eğme, itaat ve itirazı terk etme hali gösteriyorsa, zengin bir adamı da miskin olmakla niteleyebilirler; bazen de tevazu ve meskenetten uzak durması sebebiyle fakir bir adamı büyüklenen (mütereffi‘) olarak niteleyebilirler. Böylece fakirliğin malın bulunmamasından, meskenetin ise tevazu göstermekten ibaret olduğu sabit olmuştur. Birincisi malın varlığına manidir, ikincisi ise varlığına mani değildir.
الْوَجْهُ الْعَاشِرُ:
Onuncu Vecih:
قَوْلُهُ ﵊ لِمُعَاذٍ فِي الزَّكَاةِ: «خُذْهَا مِنْ أَغْنِيَائِهِمْ، وَرُدَّهَا عَلَى فُقَرَائِهِمْ»
[Peygamber] aleyhisselâm'ın zekât hakkında Muâz'a: «Onu zenginlerinden al, fakirlerine ver» buyurmasıdır.
وَلَوْ كَانَتِ الْحَاجَةُ فِي الْمَسَاكِينِ أَشَدَّ، لَوَجَبَ أَنْ يَقُولَ: وَرُدَّهَا عَلَى مَسَاكِينِهِمْ، لِأَنَّ ذِكْرَ الْأَهَمِّ أَوْلَى، فَهَذِهِ الْوُجُوهُ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الفقير أسوأ حالا مِنَ الْمِسْكِينِ، وَاحْتَجَّ الْقَائِلُونَ بِأَنَّ الْمِسْكِينَ أَسْوَأُ حَالًا مِنَ الْفَقِيرِ بِوُجُوهٍ:
Şayet miskinlerdeki ihtiyaç daha şiddetli olsaydı: "Onu miskinlerine ver" demesi gerekirdi; zira daha mühim olanı zikretmek evladır. Zikrettiğimiz bu vecihler, fakirin durumunun miskinden daha kötü olduğuna delalet eder. Miskinin durumunun fakirden daha kötü olduğunu söyleyenler ise birtakım vecihlerle delil getirmişlerdir:
الْأَوَّلُ: احْتَجُّوا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: أَوْ مِسْكِيناً ذَا مَتْرَبَةٍ [الْبَلَدِ: ١٦] وَصَفَ الْمِسْكِينَ بِكَوْنِهِ ذَا مَتْرَبَةٍ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى نِهَايَةِ الضُّرِّ وَالشِّدَّةِ، وَأَيْضًا أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ الْكَفَّارَاتِ مِنَ الْأَطْعِمَةِ لَهُ، وَلَا فَاقَةَ أَعْظَمُ مِنَ الْحَاجَةِ إِلَى إِزَالَةِ الْجُوعِ. الثَّانِي: احْتَجُّوا بِقَوْلِ الرَّاعِي:
Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { أَوْ مِسْكِيناً ذَا مَتْرَبَةٍ } “Yahut toprağa serilmiş (muhtaç) bir miskini...” [Beled 16] buyruğuyla delil getirdiler. [Burada] miskini “ze'l-metrebe” (toprağa yapışmış) olmakla nitelemiştir; bu da zaruret ve sıkıntının son noktasına delalet eder. Ayrıca Allah Teâlâ yiyeceklerden olan kefaretleri ona tahsis etmiştir; açlığı giderme ihtiyacından daha büyük bir yoksulluk da yoktur. İkincisi: Râî'nin şu beytiyle delil getirdiler:
أَمَّا الْفَقِيرُ الَّذِي كَانَتْ حَلُوبَتُهُ ... وفق العيال فلم يترك له سيد
Sağmal devesi çoluk çocuğuna yeten fakire gelince... Efendi ona hiçbir şey bırakmadı.
سَمَّاهُ فَقِيرًا وَلَهُ حَلُوبَةٌ. الثَّالِثُ: قَالُوا الْمِسْكِينُ هُوَ الَّذِي يَسْكُنُ حَيْثُ يَحْضُرُ لِأَجْلِ أَنَّهُ لَيْسَ لَهُ بَيْتٌ يَسْكُنُ فِيهِ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى نِهَايَةِ الضُّرِّ وَالْبُؤْسِ. الرَّابِعُ: نَقَلُوا عَنِ الْأَصْمَعِيِّ وَعَنْ أَبِي عَمْرِو بْنِ الْعَلَاءِ أَنَّهُمَا
Sağmal devesi olduğu halde onu fakir olarak isimlendirmiştir. Üçüncüsü: Şöyle dediler: Miskin, içinde oturacağı bir evi olmadığı için nerede bulunursa orada oturan (geceleyen) kimsedir; bu da sıkıntı ve sefaletin son noktasına delalet eder. Dördüncüsü: Asmaî ve Ebû Amr b. el-Alâ'dan naklettiklerine göre her ikisi
قَالَا: الْفَقِيرُ الَّذِي لَهُ مَا يَأْكُلُ. وَالْمِسْكِينُ الَّذِي لَا شَيْءَ لَهُ، وَقَالَ يُونُسُ: الْفَقِيرُ قَدْ يَكُونُ لَهُ بَعْضُ مَا يَكْفِيهِ وَالْمِسْكِينُ هُوَ الَّذِي لَا شَيْءَ لَهُ، وَقُلْتُ لِأَعْرَابِيٍّ أَفَقِيرٌ أَنْتَ؟ قَالَ: لَا وَاللَّهِ بَلْ مِسْكِينٌ.
şöyle demişlerdir: Fakir, yiyeceği olan kimsedir; miskin ise hiçbir şeyi olmayan kimsedir. Yûnus da şöyle demiştir: Fakirin kendisine yetecek bazı şeyleri olabilir, miskin ise hiçbir şeyi olmayan kimsedir. [Yûnus devamla der ki:] Bir bedeviye: "Sen fakir misin?" dedim. "Hayır, vallahi bilakis miskinim!" dedi.
وَالْجَوَابُ: عَنْ تَمَسُّكِهِمْ بِالْآيَةِ أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ حُجَّةٌ لَنَا، فَإِنَّهُ لَمَّا قَيَّدَ المسكين المذكور هاهنا بِكَوْنِهِ ذَا مَتْرَبَةٍ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ قَدْ يُوجَدُ مِسْكِينٌ لَا بِهَذِهِ الصِّفَةِ وَإِلَّا لَمْ يَبْقَ لِهَذَا الْقَيْدِ فَائِدَةٌ قَوْلُهُ: إِنَّهُ صَرْفُ الطَّعَامِ الْوَاجِبِ فِي الْكَفَّارَاتِ إِلَيْهِ، قُلْنَا: نَعَمْ إِنَّهُ أَوْجَبَ صَرْفَهُ إِلَى الْمِسْكِينِ الْمُقَيَّدِ بِقَيْدِ كَوْنِهِ ذَا مَتْرَبَةٍ، وَهَذَا لَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ أَوْجَبَ الصَّرْفَ إِلَى مُطْلَقِ الْمِسْكِينِ.
Cevap: Ayete sarılmalarına karşı cevabımız; bu ayetin bizim lehimize bir hüccet olduğunu açıklamış olmamızdır. Zira burada zikredilen miskini “ze'l-metrebe” kaydıyla kayıtlaması, bu sıfatta olmayan miskinin de bulunabileceğine delalet eder; aksi takdirde bu kaydın bir faydası kalmazdı. Kefaretlerde farz olan yiyeceğin ona sarf edilmesine ilişkin sözlerine gelince, deriz ki: Evet, O bunun “ze'l-metrebe” kaydıyla kayıtlanan miskine sarf edilmesini vacip kılmıştır; bu da mutlak miskine sarf edilmesini vacip kıldığına delalet etmez.
وَالْجَوَابُ عَنِ اسْتِدْلَالِهِمْ بِبَيْتِ الرَّاعِي أَنَّهُ ذَكَرَ أَنَّ هَذَا الَّذِي هُوَ الْآنَ مَوْصُوفٌ بِكَوْنِهِ فَقِيرًا فَقَدْ كَانَتْ لَهُ حَلُوبَةٌ ثُمَّ السَّيِّدُ لَمْ يَتْرُكْ لَهُ شَيْئًا، فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ كَانَتْ لَهُ حَلُوبَةٌ ثُمَّ لَمَّا لَمْ يُتْرَكْ لَهُ شَيْءٌ وُصِفَ بِكَوْنِهِ فَقِيرًا؟
Râî'nin beytiyle istidlal etmelerine cevap şudur: Şair, şu anda fakir olarak nitelenen bu kimsenin daha önce sağmal devesi bulunduğunu, sonra efendinin ona hiçbir şey bırakmadığını zikretmiştir. Dolayısıyla onun sağmal devesi olduğu, sonra kendisine hiçbir şey bırakılmayınca fakir olarak nitelendiğinin söylenmesi niçin caiz olmasın?
وَالْجَوَابُ عَنْ قَوْلِهِمْ: الْمِسْكِينُ هُوَ الَّذِي يَسْكُنُ حَيْثُ يَحْضُرُ لِأَجْلِ أَنَّهُ لَيْسَ لَهُ بَيْتٌ.
"Miskin, evi olmadığı için nerede bulunursa orada oturan kimsedir" şeklindeki sözlerine gelince;
قُلْنَا: بَلِ الْمِسْكِينُ هُوَ الطَّوَّافُ عَلَى النَّاسِ الَّذِي يَكْثُرُ إِقْدَامُهُ عَلَى السُّؤَالِ، وَسُمِّيَ مِسْكِينًا إما لسكونه عند ما يَنْتَهِرُونَهُ وَيَرُدُّونَهُ، وَإِمَّا لِسُكُونِ قَلْبِهِ بِسَبَبِ عِلْمِهِ أَنَّ النَّاسَ لَا يُضَيِّعُونَهُ مَعَ كَثْرَةِ سُؤَالِهِ إِيَّاهُمْ، وَأَمَّا الرِّوَايَاتُ الَّتِي ذَكَرُوهَا عَنْ أَبِي عَمْرٍو وَيُونُسَ فَهَذَا مُعَارَضٌ بِقَوْلِ الشَّافِعِيِّ وَابْنِ الْأَنْبَارِيِّ رَحِمَهُمَا اللَّهُ، وَأَيْضًا نَقَلَ الْقَفَّالُ فِي «تَفْسِيرِهِ» عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّهُ قَالَ: الْفُقَرَاءُ فُقَرَاءُ الْمُهَاجِرِينَ، وَالْمَسَاكِينُ الَّذِينَ لَمْ يُهَاجِرُوا، وَعَنِ الْحَسَنِ الْفَقِيرُ الْجَالِسُ فِي بَيْتِهِ، وَالْمِسْكِينُ الَّذِي يَسْعَى وَعَنْ مُجَاهِدٍ الْفَقِيرُ الَّذِي لَا يَسْأَلُ، وَالْمِسْكِينُ الَّذِي يَسْأَلُ، وَعَنِ الزُّهْرِيِّ الْفُقَرَاءُ هُمُ الْمُتَعَفِّفُونَ الَّذِينَ لَا يَخْرُجُونَ، وَالْمَسَاكِينُ الَّذِينَ يَسْأَلُونَ، قَالَ مَوْلَانَا الدَّاعِي إِلَى اللَّهِ: هَذِهِ الْأَقْوَالُ كُلُّهَا مُتَوَافِقَةٌ عَلَى أَنَّ الْفَقِيرَ لَا يَسْأَلُ، وَالْمِسْكِينَ يَسْأَلُ، وَمَنْ سَأَلَ وَجَدَ، فَكَانَ الْمِسْكِينُ أَسْهَلَ وَأَقَلَّ حَاجَةً.
Deriz ki: Bilakis miskin, insanları dolaşan ve çokça istemeye cüret eden kimsedir. Ona miskin denilmesi ya onu azarlayıp geri çevirdiklerinde sakinleşip durmasından ya da kendilerinden çokça istemesine rağmen insanların kendisini zayi etmeyeceğini bilmesi sebebiyle kalbinin sükûnet bulmasındandır. Ebû Amr ve Yûnus'tan naklettikleri rivayetlere gelince; bunlar Şâfiî ve İbnü'l-Enbârî'nin —Allah her ikisine de rahmet eylesin— görüşüyle çelişmektedir. Ayrıca Kaffâl «Tefsir»inde Câbir b. Abdillâh'tan onun şöyle dediğini nakletmiştir: Fakirler muhacirlerin fakirleridir; miskinler ise hicret etmeyenlerdir. Hasan'dan: Fakir evinde oturan, miskin ise dolaşandır. Mücâhid'den: Fakir istemeyen, miskin ise isteyendir. Zührî'den: Fakirler [kimseden istemeyip] iffetli davranan ve dışarı çıkmayanlardır; miskinler ise isteyenlerdir. Allah'a davet eden efendimiz [Fahreddin er-Râzî] dedi ki: Bu görüşlerin tamamı fakirin istemediği, miskinin ise istediği hususunda müttefiktir. İsteyen ise [istediğini] bulur; dolayısıyla miskinin [durumu] daha kolay ve ihtiyacı daha azdır.
الصِّنْفُ الثَّالِثُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْعامِلِينَ عَلَيْها وَهُمُ السُّعَاةُ لِجِبَايَةِ الصَّدَقَةِ، وَهَؤُلَاءِ يُعْطَوْنَ مِنَ الصَّدَقَاتِ بِقَدْرِ أُجُورِ أَعْمَالِهِمْ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ ﵀، وَقَوْلُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ وَابْنِ زَيْدٍ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَالضَّحَّاكُ: يُعْطَوْنَ الثُّمُنَ مِنَ الصَّدَقَاتِ، وَظَاهِرُ اللَّفْظِ مَعَ مُجَاهِدٍ إِلَّا أَنَّ الشَّافِعِيَّ ﵀ يَقُولُ هَذَا أُجْرَةُ الْعَمَلِ فَيَتَقَدَّرُ بِقَدْرِ الْعَمَلِ، وَالصَّحِيحُ أَنَّ مَوْلَى الْهَاشِمِيِّ وَالْمُطَّلِبِيِّ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَامِلًا عَلَى الصَّدَقَاتِ لِيَنَالَهُ مِنْهَا، لِأَنَّ
Üçüncü Sınıf: Allah Teâlâ'nın: { وَالْعامِلِينَ عَلَيْها } “...ve onun üzerinde çalışanlar...” buyruğudur. Bunlar zekâtı toplamak için koşturan görevlilerdir. Bunlara zekâtlardan yaptıkları işlerin ücreti miktarında verilir. Bu, Şâfiî rahimehullâh'ın kavli ile Abdullah b. Ömer ve İbn Zeyd'in kavlidir. Mücâhid ve Dahhâk ise: "Onlara zekâtlardan sekizde bir verilir" demişlerdir. Lafzın zahiri Mücâhid ile beraberdir; ancak Şâfiî rahimehullâh bunun yapılan işin ücreti olduğunu, dolayısıyla amelin miktarına göre takdir edileceğini söylemektedir. Sahih olan şudur ki Hâşimî ve Muttalibîlerin azatlısının (mevlâ), zekâttan pay almak amacıyla zekât memuru olması caiz değildir; çünkü
رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَبَى أَنْ يَبْعَثَ أَبَا رَافِعٍ عَامِلًا على/ الصدقات، وقال: أما عملت أَنَّ مَوْلَى الْقَوْمِ مِنْهُمْ.
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Râfi‘i zekât memuru olarak göndermekten imtina etmiş ve: «Bir kavmin azatlısı kendilerindendir, bilmez misin?» buyurmuştur.
وَإِنَّمَا قَالَ: وَالْعامِلِينَ عَلَيْها لِأَنَّ كَلِمَةَ عَلَى تُفِيدُ الْوَلَايَةِ كَمَا يُقَالُ فُلَانٌ عَلَى بَلَدِ كَذَا إِذَا كَانَ وَالِيًا عَلَيْهِ.
{ وَالْعامِلِينَ عَلَيْها } buyurmasının sebebi; bir kimse bir beldeye vali olduğunda "filanca şu belde üzerindedir (alâ beldeti kezâ)" denildiği gibi, "alâ" kelimesinin yetki ve velayet ifade etmesidir.
الصِّنْفُ الرَّابِعُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ
Dördüncü Sınıf: Allah Teâlâ'nın: { وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ } “...ve kalpleri [İslam'a] ısındırılacak olanlar...” buyruğudur.
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُمْ قَوْمٌ أَشْرَافٌ مِنَ الْأَحْيَاءِ أَعْطَاهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَوْمَ حُنَيْنٍ وَكَانُوا خَمْسَةَ عَشَرَ رَجُلًا، أَبُو سُفْيَانَ، وَالْأَقْرَعُ بْنُ حَابِسٍ، وَعُيَيْنَةُ بْنُ حِصْنٍ، وَحُوَيْطِبُ بْنُ عَبْدِ الْعُزَّى، وَسَهْلُ بن عمرو من بني عامر، والحرث بْنُ هِشَامٍ، وَسُهَيْلُ بْنُ عَمْرٍو الْجُهَنِيُّ، وَأَبُو السَّنَابِلِ، وَحَكِيمُ بْنُ حِزَامٍ. وَمَالِكُ بْنُ عَوْفٍ، وَصَفْوَانُ بْنُ أُمَيَّةَ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ يَرْبُوعٍ، وَالْجَدُّ بْنُ قَيْسٍ، وَعَمْرُو بْنُ مِرْدَاسٍ. وَالْعَلَاءُ بن الحرث أَعْطَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ كُلُّ رَجُلٍ مِنْهُمْ مِائَةً مِنَ الْإِبِلِ وَرَغَّبَهُمْ فِي الْإِسْلَامِ، إِلَّا عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ يَرْبُوعٍ أَعْطَاهُ خَمْسِينَ مِنَ الْإِبِلِ وَأَعْطَى حَكِيمَ بْنَ حِزَامٍ سَبْعِينَ مِنَ الْإِبِلِ، فَقَالَ: يَا رَسُولَ الله
İbn Abbâs şöyle demiştir: Bunlar, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Huneyn günü kendilerine pay verdiği kabilelerin ileri gelenlerinden bir gruptur. On beş kişiydiler: Ebû Süfyân, el-Akra‘ b. Hâbis, Uyeyne b. Hısn, Huveytıb b. Abdiluzzâ, Benî Âmir'den Sehl b. Amr, el-Hâris b. Hişâm, Süheyl b. Amr el-Cühenî, Ebu's-Senâbil, Hakîm b. Hizâm, Mâlik b. Avf, Safvân b. Ümeyye, Abdurrahman b. Yerbû‘, el-Cedd b. Kays, Amr b. Mirdâs ve el-Alâ b. el-Hâris. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onları İslam'a ısındırmak için her bir adama yüzer deve verdi; ancak Abdurrahman b. Yerbû‘a elli deve verdi, Hakîm b. Hizâm'a ise yetmiş deve verdi. Bunun üzerine [Hakîm]: "Ey Allah'ın Resûlü!
مَا كُنْتُ أَرَى أَنَّ أَحَدًا مِنَ النَّاسِ أَحَقُّ بِعَطَائِكَ مِنِّي فَزَادَهُ عَشَرَةً، ثُمَّ سَأَلَهُ فَزَادَهُ عَشَرَةً، وَهَكَذَا حَتَّى بَلَغَ مِائَةً، ثُمَّ قَالَ حَكِيمٌ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَعَطِيَّتُكَ الْأُولَى الَّتِي رَغِبْتُ عَنْهَا خَيْرٌ أَمْ هَذِهِ الَّتِي قَنِعْتُ بِهَا؟ فَقَالَ ﵊: «بَلِ الَّتِي رَغِبْتَ عَنْهَا» فَقَالَ: وَاللَّهِ لَا آخُذُ غَيْرَهَا: فَقِيلَ مَاتَ حَكِيمٌ وَهُوَ أَكْثَرُ قُرَيْشٍ مَالًا وَشَقَّ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ تِلْكَ الْعَطَايَا لَكِنْ أَلَّفَهُمْ بِذَلِكَ.
İnsanlardan hiçbirinin senin ihsanına benden daha layık olduğunu düşünmüyordum" dedi. Bunun üzerine ona on [deve daha] artırdı; sonra tekrar istedi, ona on daha artırdı; böylece yüz deveye ulaştı. Sonra Hakîm: "Ey Allah'ın Resûlü! Yüz çevirdiğim ilk ihsanın mı daha hayırlı, yoksa kanaat ettiğim bu ihsanın mı?" dedi. [Peygamber] aleyhisselâm: «Bilakis yüz çevirdiğindir» buyurdu. Hakîm: "Allah'a yemin olsun ki ondan başkasını almam!" dedi. Hakîm'in, Kureyş'in malca en zengini olarak vefat ettiği rivayet edilmiştir. Bu ihsanlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ağır gelmişti; fakat bununla onların kalplerini ısındırdı.
قَالَ الْمُصَنِّفُ ﵀: هَذِهِ الْعَطَايَا إِنَّمَا كَانَتْ يَوْمَ حُنَيْنٍ وَلَا تَعَلُّقَ لَهَا بِالصَّدَقَاتِ، وَلَا أَدْرِي لِأَيِّ سَبَبٍ ذَكَرَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ هَذِهِ الْقِصَّةَ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَلَعَلَّ الْمُرَادَ بَيَانُ أَنَّهُ لَا يَمْتَنِعُ فِي الْجُمْلَةِ صَرْفُ الْأَمْوَالِ إِلَى الْمُؤَلَّفَةِ، فَأَمَّا أَنْ يُجْعَلَ ذَلِكَ تَفْسِيرًا لِصَرْفِ الزَّكَاةِ إِلَيْهِمْ فَلَا يَلِيقُ بِابْنِ عَبَّاسٍ، وَنَقَلَ الْقَفَّالُ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ ﵁ أَعْطَى عَدِيَّ بْنَ حَاتِمٍ لَمَّا جَاءَهُ بِصَدَقَاتِهِ وَصَدَقَاتِ قَوْمِهِ أَيَّامَ الرِّدَّةِ، وَقَالَ الْمَقْصُودُ أَنْ يَسْتَعِينَ الْإِمَامُ بِهِمْ عَلَى اسْتِخْرَاجِ الصَّدَقَاتِ مِنَ الْمُلَّاكِ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَغْنَى الْمُسْلِمِينَ عَنْ تَأَلُّفِ قُلُوبِ الْمُشْرِكِينَ، فَإِنْ رَأَى الْإِمَامُ أَنْ يُؤَلِّفَ قُلُوبَ قَوْمٍ لِبَعْضِ الْمَصَالِحِ الَّتِي يَعُودُ نَفْعُهَا عَلَى الْمُسْلِمِينَ إِذَا كَانُوا مُسْلِمِينَ جَازَ إِذْ لَا يَجُوزُ صَرْفُ شَيْءٍ مِنْ زَكَوَاتِ الْأَمْوَالِ إِلَى الْمُشْرِكِينَ، فَأَمَّا الْمُؤَلَّفَةُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ فَإِنَّمَا يُعْطَوْنَ مِنْ مَالِ الْفَيْءِ لَا مِنَ الصَّدَقَاتِ وَأَقُولُ إِنَّ قَوْلَ الْوَاحِدِيِّ إِنَّ اللَّهَ أَغْنَى الْمُسْلِمِينَ عَنْ تَأَلُّفِ قُلُوبِ الْمُشْرِكِينَ بِنَاءً عَلَى أَنَّهُ رُبَّمَا يُوهَمُ أَنَّهُ ﵊ دَفَعَ قِسْمًا مِنَ الزَّكَاةِ إِلَيْهِمْ لَكِنَّا بَيَّنَّا أَنَّ هَذَا لَمْ يَحْصُلِ الْبَتَّةَ. وَأَيْضًا فَلَيْسَ فِي الْآيَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى كَوْنِ الْمُؤَلَّفَةِ مُشْرِكِينَ بَلْ قَالَ: وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَهَذَا عَامٌّ فِي الْمُسْلِمِ وَغَيْرِهِ، وَالصَّحِيحُ أَنَّ هَذَا الْحُكْمَ غَيْرُ مَنْسُوخٍ وَأَنَّ لِلْإِمَامِ أَنْ يَتَأَلَّفَ قَوْمًا عَلَى هَذَا الْوَصْفِ وَيَدْفَعَ إِلَيْهِمْ سَهْمَ الْمُؤَلَّفَةِ لِأَنَّهُ [لَا] دَلِيلَ عَلَى نَسْخِهِ الْبَتَّةَ، الصِّنْفُ الْخَامِسُ: قَوْلُهُ: وَفِي الرِّقابِ قَالَ الزَّجَّاجُ: وَفِيهِ مَحْذُوفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: وَفِي فَكِّ الرِّقَابِ وَقَدْ مَضَى الِاسْتِقْصَاءُ فِي تَفْسِيرِهِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي قَوْلِهِ: وَالسَّائِلِينَ وَفِي الرِّقابِ [الْبَقَرَةِ: ١٧٧] ثُمَّ فِي تَفْسِيرِ الرِّقَابِ أَقْوَالٌ:
Musannif rahimehullâh dedi ki: Bu ihsanlar sadece Huneyn günündeydi ve bunların zekâtlarla hiçbir alakası yoktur. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın bu ayetin tefsirinde bu kıssayı hangi gerekçeyle zikrettiğini bilmiyorum. Muhtemelen murat, müellefe-i kulûba genel olarak mal sarf etmenin caiz olduğunu beyan etmektir. Fakat bunu onlara zekât verilmesinin tefsiri kılmak İbn Abbâs'a yakışmaz. Kaffâl, Ebû Bekir radıyallâhu anh'ın, Ridde günlerinde kabilesinin zekâtlarını getirdiğinde Adiy b. Hâtim'e [pay] verdiğini nakletmiş ve şöyle demiştir: Maksat, imâmın mal sahiplerinden zekâtları tahsil etmede onlardan yardım almasıdır. Vâhidî şöyle demiştir: Allah Teâlâ, Müslümanları müşriklerin kalplerini ısındırma ihtiyacından müstağni kılmıştır. İmam, Müslüman olmaları halinde Müslümanlara faydası dokunacak bazı maslahatlar sebebiyle bir kavmin kalbini ısındırmayı uygun görürse bu caizdir; zira malların zekâtından hiçbir şeyin müşriklere verilmesi caiz değildir. Müşriklerden olan müellefeye gelince, onlara zekâttan değil sadece fey malından verilir. Ben derim ki: Vâhidî'nin "Allah Teâlâ Müslümanları müşriklerin kalplerini ısındırma ihtiyacından müstağni kılmıştır" sözü, sanki [Peygamber] aleyhisselâm'ın onlara zekâttan bir pay verdiği vehmine dayanmaktadır; oysa biz bunun kesinlikle vuku bulmadığını beyan ettik. Ayrıca ayette müellefenin müşrik olduğuna delalet eden bir şey yoktur; bilakis: { وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ } buyurmuştur ki bu Müslümanı da başkasını da kapsar. Sahih olan şudur ki bu hüküm mensuh değildir; imamın bu vasıftaki bir topluluğun kalbini ısındırma ve onlara müellefe payını verme yetkisi vardır; çünkü neshedildiğine dair kesinlikle [hiçbir] delil yoktur. Beşinci Sınıf: Allah Teâlâ'nın: { وَفِي الرِّقابِ } “...köleler [uğrunda]...” buyruğudur. Zeccâc şöyle demiştir: Burada mahzuf bir kelime vardır; takdiri: "ve fî fekki'r-rikâb (kölelerin azat edilmesinde)" şeklindedir. Bunun tefsirine dair etraflı açıklama Bakara sûresindeki: { وَالسَّائِلِينَ وَفِي الرِّقابِ } “...isteyenlere ve kölelere...” [Bakara 177] buyruğunda geçmişti. Sonra “er-rikâb”ın tefsirinde muhtelif görüşler vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: إِنَّ سَهْمَ الرِّقَابِ مَوْضُوعٌ فِي الْمُكَاتَبِينَ لِيَعْتِقُوا بِهِ، وَهَذَا مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ ﵀، وَاللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ، وَاحْتَجُّوا بِمَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّهُ قَالَ: قَوْلُهُ: وَفِي الرِّقابِ يُرِيدُ الْمُكَاتَبَ وَتَأَكَّدَ هَذَا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَآتُوهُمْ مِنْ مالِ اللَّهِ الَّذِي آتاكُمْ [النُّورِ: ٣٣] .
Birinci Görüş: Rikâb payı, onunla azat olmaları için mükâtep kölelere tahsis edilmiştir. Bu, Şâfiî rahimehullâh ile Leys b. Sa‘d'ın mezhebidir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edilen şu sözüyle delil getirmişlerdir: "O'nun: { وَفِي الرِّقابِ } buyruğu, mükâtebi kastetmektedir." Bu husus Allah Teâlâ'nın: { وَآتُوهُمْ مِنْ مالِ اللَّهِ الَّذِي آتاكُمْ } “Allah'ın size verdiği malından onlara verin” [Nûr 33] buyruğuyla da teyit edilmiştir.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ مَذْهَبُ مَالِكٍ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ أَنَّهُ مَوْضُوعٌ لِعِتْقِ الرِّقَابِ يُشْتَرَى بِهِ عَبِيدٌ فَيَعْتِقُونَ.
İkinci Görüş: Bu, Mâlik, Ahmed ve İshak'ın mezhebi olup kölelerin azat edilmesine tahsis edilmiştir; onunla köleler satın alınır ve azat edilirler.
وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ وَأَصْحَابِهِ وَقَوْلُ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَالنَّخَعِيِّ، أَنَّهُ لا يعتق من الزكاة رقبة كاملة ولكنه يُعْطَى مِنْهَا فِي رَقَبَةٍ وَيُعَانُ بِهَا مُكَاتَبٌ لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَفِي الرِّقابِ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ لَهُ فِيهِ مَدْخَلٌ وَذَلِكَ يُنَافِي كَوْنَهُ تَامًّا فِيهِ.
Üçüncü Görüş: Ebû Hanîfe ve ashabının kavli ile Saîd b. Cübeyr ve Nehaî'nin kavlidir: Zekâttan tam bir köle azat edilmez; fakat köle azadına katkı olarak ondan verilir ve onunla mükâtebe yardım edilir. Çünkü O'nun: { وَفِي الرِّقابِ } buyruğu, o [zekât] için onda bir pay/katkı bulunmasını iktiza eder; bu da onun tek başına tam olmasını nefyeder.
وَالْقَوْلُ الرَّابِعُ: قَوْلُ الزُّهْرِيِّ: قَالَ سَهْمُ الرِّقَابِ نِصْفَانِ، نِصْفٌ لِلْمُكَاتَبِينَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، وَنِصْفٌ يُشْتَرَى بِهِ رِقَابٌ مِمَّنْ صَلَّوْا وَصَامُوا، وَقَدُمَ إِسْلَامُهُمْ فَيَعْتِقُونَ مِنَ الزَّكَاةِ، قَالَ أَصْحَابُنَا: وَالِاحْتِيَاطُ فِي سَهْمِ الرِّقَابِ دَفْعُهُ إِلَى السَّيِّدِ بِإِذْنِ الْمُكَاتَبِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ تَعَالَى أَثْبَتَ الصَّدَقَاتِ لِلْأَصْنَافِ الْأَرْبَعَةِ الَّذِينَ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُمْ بِلَامِ التَّمْلِيكِ وَهُوَ قَوْلُهُ: إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَلَمَّا ذَكَرَ الرِّقَابَ أَبْدَلَ حَرْفَ اللَّامِ بِحَرْفِ فِي فَقَالَ: وَفِي الرِّقابِ فَلَا بُدَّ لِهَذَا الْفَرْقِ مِنْ فَائِدَةٍ، وَتِلْكَ الْفَائِدَةُ هِيَ أَنَّ تِلْكَ الْأَصْنَافَ الْأَرْبَعَةَ الْمُتَقَدِّمَةَ يُدْفَعُ إِلَيْهِمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الصَّدَقَاتِ حتى يتصرفوا فيها كما شاؤوا وأما فِي الرِّقابِ فَيُوضَعُ نَصِيبُهُمْ فِي تَخْلِيصِ رَقَبَتِهِمْ عَنِ الرق،
Dördüncü Görüş: Zührî'nin kavlidir. Dedi ki: Rikâb payı iki yarımdır: Bir yarısı Müslüman mükâteplere aittir; diğer yarısıyla da namaz kılan, oruç tutan ve İslam'ı eski olan köleler satın alınıp zekâttan azat edilirler. Ashabımız [Şâfiîler] şöyle demiştir: Rikâb payında ihtiyatlı olan, mükâtebin izniyle onun efendisine verilmesidir. Bunun delili şudur: Allah Teâlâ, zikri geçen ilk dört sınıfa zekâtı temlik ifade eden "lâm" harfi ile sabit kılmıştır ki bu O'nun: { إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ } buyruğudur. Rikâbı zikrettiğinde ise "lâm" harfini "fî" harfiyle değiştirerek: { وَفِي الرِّقابِ } buyurmuştur. Bu farkın mutlaka bir faydası olmalıdır; o fayda da şudur: Geçen o dört sınıfa, diledikleri gibi tasarruf etmeleri için zekâttan payları bizzat kendilerine verilir. { فِي الرِّقابِ }'a gelince, onların payı boyunlarını kölelikten kurtarmaya tahsis edilir,
وَلَا يُدْفَعُ إِلَيْهِمْ وَلَا يُمَكَّنُوا مِنَ التَّصَرُّفِ في ذلك النصيب كيف شاؤوا، بَلْ يُوضَعُ فِي الرِّقَابِ بِأَنْ يُؤَدَّى عَنْهُمْ، وَكَذَا الْقَوْلُ فِي الْغَارِمِينَ يُصْرَفُ الْمَالُ فِي قَضَاءِ دُيُونِهِمْ، وَفِي الْغُزَاةِ يُصْرَفُ الْمَالُ إِلَى إِعْدَادِ مَا يَحْتَاجُونَ إِلَيْهِ فِي الْغَزْوِ وَابْنُ السَّبِيلِ كَذَلِكَ. وَالْحَاصِلُ: أَنَّ فِي الْأَصْنَافِ الْأَرْبَعَةِ الْأُوَلِ، يُصْرَفُ الْمَالُ إِلَيْهِمْ حَتَّى يَتَصَرَّفُوا فِيهِ كما شاؤوا، وَفِي الْأَرْبَعَةِ الْأَخِيرَةِ لَا يُصْرَفُ الْمَالُ إِلَيْهِمْ، بَلْ يُصْرَفُ إِلَى جِهَاتِ الْحَاجَاتِ الْمُعْتَبَرَةِ فِي الصِّفَاتِ الَّتِي لِأَجْلِهَا اسْتَحَقُّوا سَهْمَ الزَّكَاةِ.
kendilerine teslim edilmez ve bu pay üzerinde diledikleri gibi tasarruf etmelerine imkân tanınmaz; bilakis onlar adına ödeme yapılmak suretiyle kölelikten kurtulmaya sarf edilir. Borçlular hakkında da hüküm böyledir; mal onların borçlarının ödenmesine sarf edilir. Gazilerde de mal, gazada ihtiyaç duydukları şeylerin hazırlanmasına sarf edilir; yolcu da böyledir. Hâsılı: İlk dört sınıfta mal bizzat kendilerine verilir ki onda diledikleri gibi tasarruf etsinler; son dört sınıfta ise mal bizzat kendilerine verilmez, bilakis zekât payını hak etmelerine sebep olan vasıflarda muteber olan ihtiyaç cihetlerine sarf edilir.
الصِّنْفُ السَّادِسُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْغارِمِينَ قَالَ الزَّجَّاجُ: أَصْلُ الْغُرْمِ فِي اللُّغَةِ لُزُومُ مَا يَشُقُّ وَالْغَرَامُ الْعَذَابُ اللَّازِمُ، وَسُمِّيَ الْعِشْقُ غَرَامًا لِكَوْنِهِ أَمْرًا شَاقًّا وَلَازِمًا، وَمِنْهُ: فُلَانٌ مُغْرَمٌ بِالنِّسَاءِ إِذَا كَانَ مُولَعًا بِهِنَّ، وَسُمِّيَ الدَّيْنُ غَرَامًا لِكَوْنِهِ شَاقًّا عَلَى الْإِنْسَانِ وَلَازِمًا لَهُ، فَالْمُرَادُ بِالْغَارِمِينَ الْمَدْيُونُونَ، وَنَقُولُ: الدَّيْنُ إِنْ حَصَلَ بِسَبَبِ مَعْصِيَةٍ لَا يَدْخُلُ فِي الْآيَةِ، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ صَرْفِ/ الْمَالِ الْمَذْكُورِ فِي الْآيَةِ الْإِعَانَةُ، وَالْمَعْصِيَةُ لَا تَسْتَوْجِبُ الْإِعَانَةَ، وَإِنْ حَصَلَ لَا بِسَبَبِ مَعْصِيَةٍ فَهُوَ قِسْمَانِ: دَيْنٌ حَصَلَ بِسَبَبِ نَفَقَاتٍ ضَرُورِيَّةٍ أَوْ فِي مَصْلَحَةٍ، وَدَيْنٌ حَصَلَ بِسَبَبِ حَمَالَاتٍ وَإِصْلَاحِ ذَاتِ بَيْنٍ، وَالْكُلُّ دَاخِلٌ فِي الْآيَةِ،
Altıncı Sınıf: Allah Teâlâ'nın: { وَالْغارِمِينَ } “...borçlular...” buyruğudur. Zeccâc şöyle demiştir: Lugatta "ğurm"un aslı, meşakkatli bir şeyin lüzumudur (yakaya yapışmasıdır). "Ğarâm" ise yakayı bırakmayan azaptır. Aşk da meşakkatli ve yakayı bırakmayan bir durum olduğu için ona "ğarâm" denilmiştir; nitekim bir kimse kadınlara aşırı düşkün olduğunda: "Filanca kadınlara tutkundur (muğramun bi'n-nisâ)" denilir. Borç da insana ağır geldiği ve ona lazım olduğu için ona "ğarâm" denilmiştir. Dolayısıyla gârimînden murat, borçlulardır. Deriz ki: Borç şayet bir masiyet sebebiyle meydana gelmişse ayetin kapsamına girmez; çünkü ayette zikredilen malın sarf edilmesinden maksat yardımdır, masiyet ise yardımı hak ettirmez. Şayet masiyet sebebiyle meydana gelmemişse iki kısımdır: Zaruri harcamalar veya meşru bir maslahat sebebiyle meydana gelen borç ile diyet kefaletleri ve insanların arasını düzeltmek sebebiyle meydana gelen borç. Bunların hepsi ayetin kapsamına dâhildir.
وَرَوَى الْأَصَمُّ فِي «تَفْسِيرِهِ» أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا قَضَى بِالْغُرَّةِ في الجنين، قال الْعَاقِلَةُ: لَا نَمْلِكُ الْغُرَّةَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ لِحَمْدِ بْنِ مَالِكِ بْنِ النَّابِغَةِ: «أَعِنْهُمْ بِغُرَّةٍ مِنْ صَدَقَاتِهِمْ» وَكَانَ حَمْدٌ عَلَى الصَّدَقَةِ يَوْمَئِذٍ.
Asamm «Tefsir»inde şöyle rivayet etmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem cenin hakkında gurreye (tazminat olarak köle/cariye verilmesine) hükmettiğinde âkıle (diyeti ödeyecek akrabalar): "Ey Allah'ın Resûlü, bizim elimizde gurre yok" dediler. Bunun üzerine Hamd b. Mâlik b. en-Nâbiğa'ya: «Onların zekâtlarından bir gurre ile kendilerine yardım et» buyurdu. O gün Hamd zekât memuruydu.
الصِّنْفُ السَّابِعُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: يَعْنِي الْغُزَاةَ. قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀:
Yedinci Sınıf: Allah Teâlâ'nın: { وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ } “...Allah yolunda...” buyruğudur. Müfessirler: "Yani gazilerdir" demişlerdir. Şâfiî rahimehullâh şöyle demiştir:
يَجُوزُ لَهُ أَنْ يَأْخُذَ مِنْ مَالِ الزَّكَاةِ وَإِنْ كَانَ غَنِيًّا وَهُوَ مَذْهَبُ مَالِكٍ وَإِسْحَاقَ وَأَبِي عُبَيْدٍ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَصَاحِبَاهُ ﵏: لَا يُعْطَى الْغَازِي إِلَّا إِذَا كَانَ مُحْتَاجًا.
Zengin de olsa onun zekât malından alması caizdir; bu Mâlik, İshak ve Ebû Ubeyd'in de mezhebidir. Ebû Hanîfe ve iki talebesi —Allah onlara rahmet eylesin— ise: "Gaziye ancak muhtaç olduğu takdirde verilir" demişlerdir.
وَاعْلَمْ أَنَّ ظَاهِرَ اللَّفْظِ فِي قَوْلِهِ: وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يُوجِبُ الْقَصْرَ عَلَى كُلِّ الْغُزَاةِ، فَلِهَذَا الْمَعْنَى نَقَلَ الْقَفَّالُ فِي «تَفْسِيرِهِ» عَنْ بَعْضِ الْفُقَهَاءِ أَنَّهُمْ أَجَازُوا صَرْفَ الصَّدَقَاتِ إِلَى جَمِيعِ وُجُوهِ الْخَيْرِ مِنْ تَكْفِينِ الْمَوْتَى وَبِنَاءِ الْحُصُونِ وَعِمَارَةِ الْمَسَاجِدِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ عَامٌّ فِي الْكُلِّ.
Bil ki { وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ } buyruğundaki lafzın zahiri, hükmün sadece gazilere has kılınmasını gerektirmez. İşte bu manadan ötürü Kaffâl «Tefsir»inde bazı fakihlerden, ölülerin kefenlenmesi, kalelerin inşası ve mescitlerin imarı gibi bütün hayır cihetlerine zekâtın sarf edilmesini caiz gördüklerini nakletmiştir; çünkü O'nun: { وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ } buyruğu hepsini kapsamaktadır.
وَالصِّنْفُ الثَّامِنُ: ابْنُ السَّبِيلِ قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: ابْنُ السَّبِيلِ الْمُسْتَحِقُّ لِلصَّدَقَةِ وَهُوَ الَّذِي يُرِيدُ السَّفَرَ فِي غَيْرِ مَعْصِيَةٍ فَيَعْجِزُ عَنْ بُلُوغِ سَفَرِهِ إِلَّا بِمَعُونَةٍ. قَالَ الْأَصْحَابُ: وَمَنْ أَنْشَأَ السَّفَرَ مِنْ بَلَدِهِ لِحَاجَةٍ، جَازَ أَنْ يُدْفَعَ إِلَيْهِ سَهْمُ ابْنِ السَّبِيلِ، فَهَذَا هُوَ الْكَلَامُ فِي شَرْحِ هَذِهِ الْأَصْنَافِ الثَّمَانِيَةِ.
Sekizinci Sınıf: İbnü's-sebîl (yolcu). Şâfiî rahimehullâh şöyle demiştir: Zekâtı hak eden yolcu; masiyet olmayan bir yolculuğa çıkmak isteyip de yardım olmaksızın yolculuğuna ulaşmaktan aciz kalan kimsedir. Ashap [Şâfiî âlimleri] şöyle demiştir: Bir ihtiyacı için kendi memleketinden yolculuğa başlayan kimseye de yolcu payının verilmesi caizdir. Bu sekiz sınıfın şerhine dair kelam işte bundan ibarettir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: فِي أَحْكَامِ هَذِهِ الْأَقْسَامِ.
Beşinci Mesele: Bu kısımların hükümleri hakkındadır.
الْحُكْمُ الْأَوَّلُ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ: إِنَّمَا الصَّدَقاتُ دَخَلَ فِيهِ الزَّكَاةُ الْوَاجِبَةُ، لِأَنَّ الزَّكَاةَ الْوَاجِبَةَ مُسَمَّاةٌ بِالصَّدَقَةِ، قَالَ تَعَالَى: خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً [التَّوْبَةِ: ١٠٣]
Birinci Hüküm: { إِنَّمَا الصَّدَقاتُ } buyruğunun kapsamına farz olan zekâtın girdiğinde ittifak etmişlerdir; çünkü farz olan zekât da sadaka olarak isimlendirilmiştir. Nitekim Allah Teâlâ: { خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً } “Onların mallarından bir sadaka al...” [Tevbe 103] buyurmuş,
وَقَالَ ﵊: «لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ ذَوْدٍ وَلَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَوْسُقٍ صَدَقَةٌ»
[Peygamber] aleyhisselâm da: «Beş deveden azında sadaka (zekât) yoktur ve beş veskten azında da sadaka yoktur» buyurmuştur.
وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُ هَلْ تُدْخُلُ فِيهَا الصَّدَقَةُ الْمَنْدُوبَةُ فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: تَدْخُلُ فِيهَا لِأَنَّ لَفْظَ الصَّدَقَةِ مُخْتَصٌّ بِالْمَنْدُوبَةِ فَإِذَا أَدْخَلْنَا فِيهِ الزَّكَاةَ الْوَاجِبَةَ فَلَا أَقَلَّ مِنْ أَنْ تَدْخُلَ فِيهِ أَيْضًا الصَّدَقَةُ الْمَنْدُوبَةُ وَتَكُونُ الْفَائِدَةُ أَنَّ مَصَارِفَ جَمِيعِ الصَّدَقَاتِ لَيْسَ إِلَّا هَؤُلَاءِ، وَالْأَقْرَبُ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ لَفْظِ الصدقات هاهنا هو
Mendup olan sadakanın bunun kapsamına girip girmeyeceği hususunda ise ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları şöyle demiştir: Bunun kapsamına girer; çünkü sadaka lafzı [aslen] mendup olana mahsustur. Biz farz olan zekâtı buna dâhil ettiğimize göre en azından mendup olan sadakanın da buna dâhil olması gerekir; böylece [ayetin] faydası, bütün sadakaların sarf yerlerinin sadece bunlardan ibaret olması şeklinde tezahür eder. En uygun olanı ise buradaki "sadakalar" lafzından muradın,
الزَّكَوَاتُ الْوَاجِبَةُ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى أَثْبَتَ هَذِهِ الصَّدَقَاتِ بِلَامِ التَّمْلِيكِ لِلْأَصْنَافِ الثَّمَانِيَةِ، وَالصَّدَقَةُ الْمَمْلُوكَةُ لَهُمْ لَيْسَتْ إِلَّا الزَّكَاةَ الْوَاجِبَةَ، الثَّانِي: أَنَّ ظَاهِرَ هَذِهِ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَصْرِفَ الصَّدَقَاتِ لَيْسَ إِلَّا لِهَؤُلَاءِ الثَّمَانِيَةِ، وَهَذَا الْحَصْرُ إِنَّمَا يَصِحُّ لَوْ حَمَلْنَا هَذِهِ الصَّدَقَاتِ عَلَى الزَّكَوَاتِ الْوَاجِبَةِ، أَمَّا لَوْ أَدْخَلْنَا فِيهَا الْمَنْدُوبَاتِ لَمْ يَصِحَّ هَذَا الْحَصْرُ، لِأَنَّ الصَّدَقَاتِ الْمَنْدُوبَةَ يَجُوزُ صَرْفُهَا إِلَى بِنَاءِ الْمَسَاجِدِ، وَالرِّبَاطَاتِ، وَالْمَدَارِسِ، وَتَكْفِينِ/ الْمَوْتَى وَتَجْهِيزِهِمْ وَسَائِرِ الْوُجُوهِ. الثَّالِثُ: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ إِنَّمَا يَحْسُنُ ذِكْرُهُ لَوْ كَانَ قَدْ سَبَقَ بَيَانُ تِلْكَ الصَّدَقَاتِ وَأَقْسَامِهَا حَتَّى يَنْصَرِفَ هَذَا الْكَلَامُ إِلَيْهِ، وَالصَّدَقَاتُ الَّتِي سَبَقَ بَيَانُهَا وَتَفْصِيلُهَا هِيَ الصَّدَقَاتُ الْوَاجِبَةُ فَوَجَبَ انْصِرَافُ هَذَا الْكَلَامِ إِلَيْهَا.
farz olan zekâtlar olmasıdır. Buna birtakım vecihler delalet eder: Birincisi: Allah Teâlâ bu sadakaları sekiz sınıfa temlik "lâm"ı ile sabit kılmıştır; onların mülkü kılınan sadaka ise ancak farz olan zekâttır. İkincisi: Bu ayetin zahiri, sadakaların sarf yerinin sadece bu sekiz sınıftan ibaret olduğuna delalet eder. Bu hasr (sınırlandırma) ise ancak bu sadakaları farz olan zekâtlara hamletmemiz durumunda sahih olur; şayet mendup sadakaları da buna dâhil edersek bu hasr sahih olmaz; çünkü mendup sadakaların mescitlerin, ribatların ve medreselerin inşasına, ölülerin kefenlenip techiz edilmesine ve diğer hayır cihetlerine sarf edilmesi caizdir. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ } buyruğunun zikredilmesi, ancak bu sözün kendilerine raci olması için daha önce o sadakaların ve kısımlarının beyan edilmiş olması durumunda güzel olur; daha önce beyanı ve tafsilatı geçen sadakalar ise farz olan sadakalardır; dolayısıyla bu sözün onlara raci olması vacip olmuştur.
الْحُكْمُ الثَّانِي دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الزَّكَاةَ يَتَوَلَّى أَخْذَهَا وَتَفْرِقَتَهَا الْإِمَامُ وَمَنْ يَلِي مِنْ قِبَلِهِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى جَعَلَ لِلْعَامِلِينَ سَهْمًا فِيهَا، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا بُدَّ فِي أَدَاءِ هَذِهِ الزَّكَوَاتِ مِنْ عَامِلٍ وَالْعَامِلُ هُوَ الَّذِي نَصَبَهُ الْإِمَامُ لِأَخْذِ الزَّكَوَاتِ، فَدَلَّ هَذَا النَّصُّ عَلَى أَنَّ الْإِمَامَ هُوَ الَّذِي يَأْخُذُ هَذِهِ الزَّكَوَاتِ، وَتَأَكَّدَ هَذَا النَّصُّ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً فَالْقَوْلُ بِأَنَّ الْمَالِكَ يَجُوزُ لَهُ إِخْرَاجُ زَكَاةِ الْأَمْوَالِ الْبَاطِنَةِ بِنَفْسِهِ إِنَّمَا يُعْرَفُ بِدَلِيلٍ آخَرَ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُتَمَسَّكَ فِي إِثْبَاتِهِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَفِي أَمْوالِهِمْ حَقٌّ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ [الذَّارِيَاتِ: ١٩] فَإِذَا كَانَ ذَلِكَ الْحَقُّ حَقًّا لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ وَجَبَ أَنْ يَجُوزَ لَهُ دَفْعُهُ إِلَيْهِ ابْتِدَاءً.
İkinci Hüküm: Bu ayet, söz konusu zekâtı alma ve dağıtma işini devlet başkanının (imam) ve onun tarafından tayin edilen kimsenin üstleneceğine delalet etmiştir. Bunun delili, Allah Teâlâ'nın zekât memurları için onda bir pay kılmış olmasıdır; bu da bu zekâtların edasında mutlaka bir görevlinin bulunması gerektiğine delalet eder. Görevli ise zekâtları toplamak üzere devlet başkanının tayin ettiği kimsedir. Bu nass, bu zekâtları toplayacak olanın devlet başkanı olduğuna delalet etmiştir. Bu nass Allah Teâlâ'nın: { خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً } “Onların mallarından bir sadaka al...” buyruğuyla da teyit edilmiştir. Mal sahibinin bâtınî (gizli) malların zekâtını bizzat kendisinin çıkarıp vermesinin caiz olduğu görüşü ise ancak başka bir delille bilinir; bunun ispatında Allah Teâlâ'nın: { وَفِي أَمْوالِهِمْ حَقٌّ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ } “Onların mallarında isteyen ve mahrum olan için bir hak vardır” [Zâriyât 19] buyruğuna tutunmak mümkündür; mademki o hak isteyenin ve mahrumun hakkıdır, [mal sahibinin] bunu doğrudan ona vermesinin caiz olması gerekir.
الْحُكْمُ الثَّالِثُ نَصُّ الْقُرْآنِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْعَامِلَ لَهُ فِي مَالِ الزَّكَاةِ حَقٌّ، وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الْإِمَامَ هَلْ لَهُ فِيهِ حَقٌّ؟ فَمِنْهُمْ مَنْ أَثْبَتَهُ قَالَ: لِأَنَّ الْعَامِلَ إِنَّمَا قَدَرَ عَلَى ذَلِكَ الْعَمَلِ بِتَقْوِيَتِهِ وَإِمَارَتِهِ، فَالْعَامِلُ فِي الْحَقِيقَةِ هُوَ الْإِمَامُ، وَمِنْهُمْ مَنْ مَنَعَهُ وَقَالَ: الْآيَةُ دَلَّتْ عَلَى حَصْرِ مَالِ الزَّكَاةِ فِي هَؤُلَاءِ الثَّمَانِيَةِ، وَالْإِمَامُ خَارِجٌ عَنْهُمْ فَلَا يُصْرَفُ هَذَا الْمَالُ إِلَيْهِ.
Üçüncü Hüküm: Kur'an'ın nassı zekât memurunun zekât malında bir hakkı olduğuna delalet etmektedir. Devlet başkanının onda bir hakkı olup olmadığı hususunda ise ihtilaf etmişlerdir. Bunu kabul edenler: "Çünkü görevli bu işi ancak devlet başkanının desteği ve otoritesiyle yapabilmektedir; dolayısıyla hakikatte görevli olan devlet başkanıdır" demişlerdir. Bunu menedenler ise: "Ayet, zekât malının bu sekiz sınıfa hasredildiğine delalet etmiştir; devlet başkanı ise bunların dışındadır, dolayısıyla bu mal ona sarf edilmez" demişlerdir.
الْحُكْمُ الرَّابِعُ اخْتَلَفُوا فِي هَذَا الْعَامِلِ إِذَا كَانَ غَنِيًّا هَلْ يَأْخُذُ النَّصِيبَ؟ قَالَ الْحَسَنُ: لَا يَأْخُذُ إِلَّا مَعَ الْحَاجَةِ وَقَالَ الْبَاقُونَ: يَأْخُذُ وَإِنْ كَانَ غَنِيًّا لِأَنَّهُ يَأْخُذُهُ أُجْرَةً عَلَى الْعَمَلِ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فَقَالَ بَعْضُهُمْ: لِلْعَامِلِ فِي مَالِ الزَّكَاةِ الثُّمُنُ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَسَّمَ الزَّكَاةَ عَلَى ثَمَانِيَةِ أَصْنَافٍ فَوَجَبَ أَنْ يَحْصُلَ لَهُ الثُّمُنُ، كَمَا أَنَّ مَنْ أَوْصَى بِمَالٍ لِثَمَانِيَةِ أَنْفُسٍ حَصَلَ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ ثُمُنُهُ، وَقَالَ الْأَكْثَرُونَ: بَلْ حَقُّهُ بِقَدْرِ مُؤْنَتِهِ عِنْدَ الْجِبَايَةِ وَالْجَمْعِ.
Dördüncü Hüküm: Bu görevlinin zengin olması durumunda pay alıp alamayacağı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Hasan: "Ancak ihtiyaç halinde alır" demiştir. Diğerleri ise: "Zengin de olsa alır; çünkü o bunu amelinin ücreti olarak almaktadır" demişlerdir. Sonra [miktarında] ihtilaf etmişler; bazısı şöyle demiştir: Zekât malında görevlinin sekizde bir hakkı vardır; çünkü Allah Teâlâ zekâtı sekiz sınıfa taksim etmiştir, dolayısıyla sekizde birin ona verilmesi vacip olur; nitekim bir kimse bir malı sekiz kişiye vasiyet etse her birine sekizde biri verilir. Çoğunluk ise: "Bilakis onun hakkı, toplama ve tahsil etme sırasındaki emeği ve masrafı ölçüsündedir" demiştir.
الْحُكْمُ الْخَامِسُ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ مَالَ الزَّكَاةِ لَا يَخْرُجُ عَنْ هَذِهِ الثَّمَانِيَةِ وَاخْتَلَفُوا أَنَّهُ هَلْ يَجُوزُ وَضْعُهُ فِي بعض الأصناف فقط؟ وقد سبق ذكر دَلَائِلُ هَاتَيْنِ الْمَسْأَلَتَيْنِ، إِلَّا أَنَّا إِذَا قُلْنَا يَجُوزُ وَضْعُهُ فِي بَعْضِ/ الْأَصْنَافِ فَقَطْ فَهَذَا إنما
Beşinci Hüküm: Zekât malının bu sekiz [sınıfın] dışına çıkmayacağı hususunda ittifak etmişlerdir. Sadece bazı sınıflara verilmesinin caiz olup olmadığı hususunda ise ihtilaf etmişlerdir. Bu iki meselenin delilleri daha önce geçmişti. Ancak sadece bazı sınıflara verilmesinin caiz olduğunu söylediğimizde bu, sadece
يَجُوزُ فِي غَيْرِ الْعَامِلِ، وَأَمَّا وَضْعُهُ بِالْكُلِّيَّةِ في العالم فَذَلِكَ غَيْرُ جَائِزٍ بِالِاتِّفَاقِ.
zekât memuru dışındakiler hakkında caiz olur. Zekâtın tamamının [tek başına] zekât memuruna verilmesine gelince bu, ittifakla caiz değildir.
الْحُكْمُ السَّادِسُ أَنَّ الْعَامِلَ وَالْمُؤَلَّفَةَ مَفْقُودَانِ فِي هَذَا الزَّمَانِ، فَفِيهِ الْأَصْنَافُ السِّتَّةُ وَالْأَوْلَى صَرْفُ الزَّكَاةِ إِلَى هَذِهِ الْأَصْنَافِ السِّتَّةِ عَلَى مَا يَقُولُهُ الشَّافِعِيُّ، لِأَنَّهُ الْغَايَةُ فِي الِاحْتِيَاطِ، أَمَّا إِنْ لَمْ يَفْعَلْ ذَلِكَ أَجْزَأَهُ عَلَى مَا بَيَّنَّاهُ.
Altıncı Hüküm: Zekât memuru ve kalpleri [İslam'a] ısındırılacak olanlar (müellefe-i kulûb) bu zamanda mevcut değildir. Dolayısıyla [geriye] altı sınıf kalmaktadır. Şâfiî'nin dediği üzere zekâtı bu altı sınıfa sarf etmek en evla olandır; çünkü bu, ihtiyatın zirvesidir. Şayet bunu yapmazsa açıkladığımız üzere [yine de] yeterli olur.
الْحُكْمُ السَّابِعُ عُمُومُ قَوْلِهِ: لِلْفُقَراءِ وَالْمَساكِينِ يَتَنَاوَلُ الْكَافِرَ وَالْمُسْلِمَ إِلَّا أَنَّ الْأَخْبَارَ دَلَّتْ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ صَرْفُ الزَّكَاةِ إِلَى الْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَغَيْرِهِمْ إِلَّا إِذَا كَانُوا مُسْلِمِينَ.
Yedinci Hüküm: { لِلْفُقَراءِ وَالْمَساكِينِ } “...fakirler ve miskinler içindir...” buyruğunun umumu kâfiri de Müslümanı da kapsar. Ne var ki haberler (hadisler), Müslüman olmadıkları sürece zekâtın fakirlere, miskinlere ve diğerlerine verilmesinin caiz olmadığına delalet etmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ هَذِهِ الْأَصْنَافَ الثَّمَانِيَةَ وَشَرَحَ أَحْوَالَهُمْ. قَالَ: فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ قَالَ الزَّجَّاجُ:
Bil ki Allah Teâlâ bu sekiz sınıfı zikredip durumlarını açıklayınca: { فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan bir farz olarak...” buyurmuştur. Zeccâc şöyle demiştir:
فَرِيضَةً مَنْصُوبٌ عَلَى التَّوْكِيدِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِهَؤُلَاءِ جَارٍ مَجْرَى قَوْلِهِ: فَرَضَ اللَّهُ الصَّدَقَاتِ لِهَؤُلَاءِ فَرِيضَةً، وَذَلِكَ كَالزَّجْرِ عَنْ مُخَالَفَةِ هَذَا الظَّاهِرِ،
{ فَرِيضَةً } [kelimesi] tekit üzere mansubdur (üstündür); zira O'nun: “Sadakalar ancak şunlar içindir” buyruğu, “Allah sadakaları şunlara bir farz olarak farz kıldı” buyruğu mesabesindedir. Bu ise bu zahire muhalefet etmekten bir nehyetme (caydırma) gibidir.
وَعَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمْ يَرْضَ بِقِسْمَةِ الزَّكَاةِ أَنْ يَتَوَلَّاهَا مَلَكٌ مُقَرَّبٌ وَلَا نَبِيٌّ مُرْسَلٌ حَتَّى تَوَلَّى قِسْمَتَهَا بِنَفْسِهِ»
Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Şüphesiz Allah Teâlâ zekâtın taksimini ne mukarreb bir meleğe ne de gönderilmiş bir peygambere bırakmaya razı olmayıp bizzat onun taksimini kendisi üstlenmiştir.»
وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ التَّأْكِيدَاتِ تَحْرِيمُ إِخْرَاجِ الزَّكَاةِ عَنْ هَذِهِ الْأَصْنَافِ.
Bu tekitlerden maksat, zekâtı bu sınıfların dışına çıkarmanın haram kılınmasıdır.
ثُمَّ قَالَ: وَاللَّهُ عَلِيمٌ أَيْ أَعْلَمُ بِمَقَادِيرِ الْمَصَالِحِ حَكِيمٌ لَا يُشَرِّعُ إِلَّا ما هو الأصوب الأصلح والله أعلم.
Sonra şöyle buyurdu: { وَاللَّهُ عَلِيمٌ } “Ve Allah her şeyi bilendir”, yani maslahatların miktarlarını en iyi bilendir; { حَكِيمٌ } “hüküm ve hikmet sahibidir”, yani ancak en isabetli ve en uygun olanı teşrî buyurur (hükme bağlar). Doğrusunu Allah bilir.
[سورة التوبة (٩) : آية ٦١]
[Tevbe Suresi (9), Âyet 61]
وَمِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ وَيَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ رَسُولَ اللَّهِ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٦١)
{ وَمِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ وَيَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ رَسُولَ اللَّهِ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٦١) } “İçlerinden öyleleri vardır ki peygamberi incitirler ve: 'O [her söylenene kanan] bir kulaktır' derler. De ki: '[O,] sizin için bir hayır kulağıdır; Allah'a inanır, müminlere güvenir ve sizden iman edenler için bir rahmettir. Allah'ın Resûlü'nü incitenler için ise elem dolu bir azap vardır.'” (61)
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا نَوْعٌ آخَرُ مِنْ جَهَالَاتِ الْمُنَافِقِينَ وَهُوَ أَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ فِي رَسُولِ اللَّهِ إِنَّهُ أُذُنٌ عَلَى وَجْهِ الطَّعْنِ وَالذَّمِّ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bil ki bu, münafıkların cehaletlerinin bir başka türüdür; o da kınama ve yerme kastıyla Resûlullah hakkında: "O bir kulaktır" demeleridir. Bu ayette [bazı] meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ عَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ الْأَعْمَشِ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِي عِكْرِمَةَ عَنْهُ أُذُنُ خَيْرٍ مَرْفُوعَيْنِ مُنَوَّنَيْنِ، عَلَى تَقْدِيرِ: إِنْ كَانَ كَمَا تَقُولُونَ إِنَّهُ أُذُنٌ. فَأُذُنٌ خَيْرٌ لَكُمْ يَقْبَلُ مِنْكُمْ وَيَصْدُقُكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ مِنْ أَنْ يَكْذِبَكُمْ، وَالْبَاقُونَ أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ بِالْإِضَافَةِ، أَيْ هُوَ أُذُنُ خَيْرٍ، لَا أُذُنُ شَرٍّ، وقرأ نافع أذن ساكنته الذَّالِ فِي كُلِّ الْقُرْآنِ، وَالْبَاقُونَ بِالضَّمِّ وَهُمَا لُغَتَانِ مِثْلُ عُنُقٍ وَظُفُرٍ.
Birinci Mesele: Âsım, A'meş ve Abdurrahman'ın Ebû İkrime'den yaptıkları rivayette { أُذُنُ خَيْرٍ } [ifadesini], “Eğer sizin dediğiniz gibi o bir kulaksa, sizden [özrü] kabul eden ve sizi tasdik eden bir kulak olması, sizi yalanlamasından sizin için daha hayırlıdır” takdiriyle her iki kelimeyi de merfû ve tenvinli olarak okumuştur. Diğerleri ise izafetle (tamlamayla) { أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ } şeklinde okumuşlardır; yani "O bir hayır kulağıdır, şer kulağı değildir". Nâfi, Kur'an'ın tamamında zâl harfini sâkin olarak { أُذْن } şeklinde okumuş, diğerleri ise zammeli olarak okumuşlardır. Bunlar "unuk/unk" (boyun) ve "zufur/zufr" (tırnak) gibi iki lehçedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵁: إِنَّ جَمَاعَةً مِنَ الْمُنَافِقِينَ، ذَكَرُوا النَّبِيَّ ﷺ بِمَا لَا يَنْبَغِي مِنَ الْقَوْلِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ لَا تَفْعَلُوا فَإِنَّا نَخَافُ أَنْ يَبْلُغَهُ مَا نَقُولُ، فَقَالَ الْجُلَاسُ بْنُ سُوَيْدٍ: بَلْ نَقُولُ مَا شِئْنَا، ثُمَّ نَذْهَبُ إِلَيْهِ وَنَحْلِفُ أَنَّا مَا قُلْنَا، فَيَقْبَلُ قَوْلَنَا، وَإِنَّمَا مُحَمَّدٌ أُذُنٌ سَامِعَةٌ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. وَقَالَ الْحَسَنُ: كَانَ الْمُنَافِقُونَ يَقُولُونَ مَا هَذَا الرَّجُلُ إِلَّا أُذُنٌ، مَنْ شَاءَ صَرَفَهُ حَيْثُ شَاءَ لَا عَزِيمَةَ لَهُ. وَرَوَى الْأَصَمُّ أَنَّ رَجُلًا مِنْهُمْ قَالَ لِقَوْمِهِ إِنْ كَانَ مَا يَقُولُ مُحَمَّدٌ حَقًّا، فَنَحْنُ شَرٌّ مِنَ الْحَمِيرِ فَسَمِعَهَا ابْنُ امْرَأَتِهِ، فَقَالَ: وَاللَّهِ إِنَّهُ لَحَقٌّ وَإِنَّكَ أَشَرُّ من حمارك،
İkinci Mesele: İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ) şöyle demiştir: Münafıklardan bir grup, Peygamber'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) uygunsuz sözlerle andılar. İçlerinden bazısı: "Bunu yapmayın, zira söylediklerimizin ona ulaşmasından korkarız" dedi. Bunun üzerine Cülâs b. Süveyd: "Aksine, istediğimizi söyleriz, sonra da ona gidip söylemediğimize dair yemin ederiz, o da sözümüzü kabul eder; çünkü Muhammed sadece dinleyen bir kulaktır" dedi. Bunun üzerine bu ayet indi. Hasan ise şöyle demiştir: Münafıklar: "Bu adam sadece bir kulaktır, kim nereye çevirmek isterse çevirir, onda bir azim (irade) yoktur" diyorlardı. El-Asamm ise rivayet ettiğine göre onlardan bir adam kavmine: "Şayet Muhammed'in söylediği hak ise biz eşeklerden daha kötüyüz" dedi. Bunu karısının oğlu işitince: "Vallahi o elbette haktır ve sen de eşeğinden daha kötüsün!" dedi.
ثُمَّ بَلَغَ النَّبِيُّ ﷺ ذَلِكَ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّمَا مُحَمَّدٌ أُذُنٌ وَلَوْ لَقِيتَهُ وَحَلَفْتَ لَهُ لَيُصَدِّقَنَّكَ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى وَفْقِ قَوْلِهِ. فَقَالَ الْقَائِلُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ لَمْ أُسْلِمْ قَطُّ قَبْلَ الْيَوْمِ، وَإِنَّ هَذَا الْغُلَامَ لَعَظِيمُ الثَّمَنِ عَلَيَّ وَاللَّهِ لَأَشْكُرَنَّهُ ثُمَّ قَالَ الْأَصَمُّ: أَظْهَرَ اللَّهُ تَعَالَى عَنِ الْمُنَافِقِينَ وُجُوهَ كُفْرِهِمُ الَّتِي كَانُوا يُسِرُّونَهَا لِتَكُونَ حُجَّةً لِلرَّسُولِ وَلِيَنْزَجِرُوا. فَقَالَ:
Sonra bu durum Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) ulaştı. Onlardan bazısı: "Muhammed sadece bir kulaktır; onunla karşılaşıp yemin etsen seni mutlaka tasdik eder" dedi. Bunun üzerine bu ayet onun sözüne uygun olarak indi. O sözü söyleyen kimse: "Ey Allah'ın Resûlü! Bugünden önce hiç Müslüman olmamıştım. Bu genç benim için çok değerlidir, vallahi ona teşekkür edeceğim" dedi. Sonra el-Asamm şöyle dedi: Allah Teâlâ, Resûl için bir hüccet olsun ve kendileri de vazgeçsinler diye münafıkların gizledikleri küfür cihetlerini açığa çıkardı. Nitekim şöyle buyurdu:
وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقاتِ.
{ وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقاتِ } “Onlardan sadakalar hususunda seni ayıplayanlar da vardır.”
ثُمَّ قَالَ: وَمِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ ثُمَّ قَالَ: وَمِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللَّهَ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْإِخْبَارِ عَنِ الْغُيُوبِ، وَفِي كُلِّ ذَلِكَ دَلَائِلُ عَلَى كَوْنِهِ نَبِيًّا حَقًّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ.
Sonra: { وَمِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ } “İçlerinden öyleleri vardır ki peygamberi incitirler...” buyurdu. Sonra: { وَمِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللَّهَ } “Onlardan kimi de Allah'a ahdetmiştir...” buyurdu. Gayblardan haber verme kabilinden olan diğer [ayetler] de böyledir. Bütün bunlarda onun Allah katından hak bir peygamber olduğuna dair deliller vardır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى أَنَّ مِنَ الْمُنَافِقِينَ مَنْ يُؤْذِي النَّبِيَّ، ثُمَّ فَسَّرَ ذَلِكَ الْإِيذَاءَ بِأَنَّهُمْ يَقُولُونَ لِلنَّبِيِّ إِنَّهُ أُذُنٌ، وَغَرَضُهُمْ مِنْهُ أَنَّهُ لَيْسَ لَهُ ذَكَاءٌ وَلَا بُعْدُ غَوْرٍ، بَلْ هُوَ سَلِيمُ الْقَلْبِ سَرِيعُ الِاغْتِرَارِ بِكُلِّ مَا يَسْمَعُ، فَلِهَذَا السَّبَبِ سَمَّوْهُ بِأَنَّهُ أُذُنٌ، كَمَا أَنَّ الْجَاسُوسَ يُسَمَّى بِالْعَيْنِ يُقَالُ: جَعَلَ فُلَانٌ عَلَيْنَا عَيْنًا، أَيْ جَاسُوسًا مُتَفَحِّصًا عَنِ الْأُمُورِ، فكذا هاهنا.
Üçüncü Mesele: Bil ki Allah Teâlâ münafıklardan bir kısmının Peygamber'i incittiğini nakletmiş, sonra bu incitmeyi onların Peygamber hakkında "O bir kulaktır" demeleriyle tefsir etmiştir. Bundan maksatları ise onda zekâ ve derin kavrayış olmadığı, bilakis saf kalpli olup işittiği her şeye çabucak aldandığı iddiasıdır. İşte bu sebeple ona "kulak" adını vermişlerdir; nitekim casusa da "göz" (ayn) denilip "Falan kimse üzerimize göz kıldı", yani meseleleri araştıran bir casus kıldı denilir. Burada da böyledir.
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَجَابَ عَنْهُ بِقَوْلِهِ قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ وَالتَّقْدِيرُ: هَبْ أَنَّهُ أُذُنٌ لكنه خير لكم وقوله: أُذُنُ خَيْرٍ مثل ما يُقَالُ فُلَانٌ رَجُلُ صِدْقٍ وَشَاهِدُ عَدْلٍ، ثُمَّ بَيَّنَ كَوْنَهُ أُذُنُ خَيْرٍ بِقَوْلِهِ: يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ جَعَلَ تَعَالَى هَذِهِ الثَّلَاثَةَ كَالْمُوجِبَةِ لِكَوْنِهِ ﵊ أُذُنُ خَيْرٍ فَلْنُبَيِّنْ كَيْفِيَّةَ اقْتِضَاءِ هَذِهِ الْمَعَانِي لِتِلْكَ الْخَيْرِيَّةِ.
Sonra Allah Teâlâ buna: { قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ } “De ki: '[O,] sizin için bir hayır kulağıdır'” buyruğuyla cevap vermiştir. Takdiri şöyledir: Farz edin ki o bir kulaktır, ancak sizin için bir hayırdır. O'nun: { أُذُنُ خَيْرٍ } sözü, “falan kimse sadakat adamıdır”, “âdil bir şahittir” denilmesine benzer. Sonra onun bir hayır kulağı olduğunu: { يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ } “Allah'a inanır, müminlere güvenir ve sizden iman edenler için bir rahmettir” buyruğuyla açıklamıştır. Allah Teâlâ bu üç vasfı onun (aleyhisselâm) "hayır kulağı" olmasını gerektiren unsurlar kılmıştır. O halde bu manaların söz konusu hayırlılığı nasıl gerektirdiğini açıklayalım.
أَمَّا الْأَوَّلُ: وَهُوَ قَوْلُهُ: يُؤْمِنُ بِاللَّهِ فَلِأَنَّ كُلَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ خَائِفًا مِنَ اللَّهِ، وَالْخَائِفُ مِنَ اللَّهِ لَا يُقْدِمُ عَلَى الْإِيذَاءِ بِالْبَاطِلِ.
Birincisi olan { يُؤْمِنُ بِاللَّهِ } “Allah'a inanır” buyruğuna gelince; çünkü Allah'a iman eden herkes Allah'tan korkar; Allah'tan korkan kimse ise haksız yere incitmeye kalkışmaz.
وَأَمَّا الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُهُ: وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ فَالْمَعْنَى أَنَّهُ يُسَلِّمُ لِلْمُؤْمِنِينَ قَوْلَهُمْ وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ إِذَا تَوَافَقُوا عَلَى قَوْلٍ وَاحِدٍ، سَلَّمَ لَهُمْ ذَلِكَ الْقَوْلَ، وَهَذَا يُنَافِي كَوْنَهُ سَلِيمَ الْقَلْبِ سَرِيعَ الِاغْتِرَارِ.
İkincisi olan { وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ } “Müminlere güvenir” buyruğuna gelince; bunun anlamı, müminlerin sözlerini kabul etmesidir. Yani onlar bir söz üzerinde ittifak ettiklerinde bu sözü onlar lehine kabul eder. Bu durum ise onun saf kalpli ve çabuk aldanan biri olmasıyla bağdaşmaz.
فَإِنْ قِيلَ: لِمَ عَدَّى الْإِيمَانَ إِلَى اللَّهِ بِالْبَاءِ وَإِلَى الْمُؤْمِنِينَ بِاللَّامِ؟
Şayet: "İman fiili Allah'a 'bâ' (بِ) harf-i cerri ile müminlere ise 'lâm' (لِ) harf-i cerri ile niçin geçişli kılınmıştır?" denilirse,
قُلْنَا: لِأَنَّ الْإِيمَانَ الْمُعَدَّى إِلَى اللَّهِ الْمُرَادُ مِنْهُ التَّصْدِيقُ الَّذِي هُوَ نَقِيضُ الْكُفْرِ، فَعَدَّى بِالْبَاءِ، وَالْإِيمَانُ الْمُعَدَّى إِلَى الْمُؤْمِنِينَ مَعْنَاهُ الِاسْتِمَاعُ مِنْهُمْ وَالتَّسْلِيمُ لِقَوْلِهِمْ فَيَتَعَدَّى بِاللَّامِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَما أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنا [يوسف: ١٧] وقوله: فَما آمَنَ لِمُوسى إِلَّا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ [يونس: ٨٣] وقوله: أَنُؤْمِنُ لَكَ وَاتَّبَعَكَ الْأَرْذَلُونَ [الشُّعَرَاءِ: ١١١] وَقَوْلِهِ: آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ [الشعراء: ٤٩] .
Şöyle deriz: Çünkü Allah'a geçişli kılınan imandan maksat, küfrün zıddı olan tasdiktir; bu sebeple 'bâ' ile geçişli kılınmıştır. Müminlere geçişli kılınan imanın anlamı ise onları dinlemek ve sözlerini kabul etmektir; dolayısıyla nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَما أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنا } “Sen bize inanacak değilsin” [Yûsuf 17], { فَما آمَنَ لِمُوسى إِلَّا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ } “Mûsâ'ya kavminden bir zürriyetten başkası inanmadı” [Yûnus 83], { أَنُؤْمِنُ لَكَ وَاتَّبَعَكَ الْأَرْذَلُونَ } “Sana en aşağılık kimseler uymuşken biz sana inanır mıyız?” [Şuarâ 111] ve { آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ } “Ben size izin vermeden önce ona inandınız ha!” [Şuarâ 49] buyruklarında olduğu gibi 'lâm' ile geçişli kılınır.
وَأَمَّا الثَّالِثُ: وَهُوَ قَوْلُهُ: وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ فَهَذَا أَيْضًا يُوجِبُ الْخَيْرِيَّةَ لِأَنَّهُ يُجْرِي أَمْرَكُمْ عَلَى الظَّاهِرِ، وَلَا يُبَالِغُ فِي التَّفْتِيشِ عَنْ بَوَاطِنِكُمْ، وَلَا يَسْعَى فِي هَتْكِ أَسْتَارِكُمْ، فَثَبَتَ أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْأَوْصَافِ الثَّلَاثَةِ يُوجِبُ كَوْنَهُ أُذُنُ خَيْرٍ وَلَمَّا بَيَّنَ كَوْنَهُ سَبَبًا لِلْخَيْرِ وَالرَّحْمَةِ بَيَّنَ أَنَّ كُلَّ مَنْ آذَاهُ اسْتَوْجَبَ الْعَذَابَ الْأَلِيمَ، لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ يَسْعَى فِي إِيصَالِ الْخَيْرِ وَالرَّحْمَةِ إِلَيْهِمْ مَعَ كَوْنِهِمْ فِي غَايَةِ الْخُبْثِ وَالْخِزْيِ، ثُمَّ إِنَّهُمْ بَعْدَ ذَلِكَ يُقَابِلُونَ إِحْسَانَهُ بِالْإِسَاءَةِ وَخَيْرَاتِهِ بِالشُّرُورِ، فَلَا شَكَّ أَنَّهُمْ يَسْتَحِقُّونَ الْعَذَابَ الشَّدِيدَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى.
Üçüncüsü olan { وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ } “Ve sizden iman edenler için bir rahmettir” buyruğuna gelince; bu da hayırlılığı gerektirir. Çünkü o, sizin durumunuzu zahire göre yürütür, iç hallerinizi araştırmada aşırıya gitmez ve gizli hallerinizi açığa vurmaya çalışmaz. Böylece bu üç vasfın her birinin onun bir hayır kulağı olmasını gerektirdiği sabit olmuştur. O'nun hayır ve rahmet vesilesi olduğunu beyan edince, onu inciten herkesin elem dolu azabı hak ettiğini de beyan etmiştir. Zira o, münafıklar son derece habis ve rezil kimseler olmalarına rağmen onlara hayır ve rahmeti ulaştırmaya gayret ederken, onların bundan sonra onun ihsanına kötülükle ve hayırlarına şerle karşılık vermeleri durumunda, Allah Teâlâ'dan şiddetli bir azabı hak edeceklerinde şüphe yoktur.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: أَمَّا قِرَاءَةُ مَنْ قَرَأَ أُذُنُ خَيْرٍ بِالتَّنْوِينِ فِي الْكَلِمَتَيْنِ فَفِيهِ وُجُوهٌ:
Dördüncü Mesele: { أُذُنُ خَيْرٍ } [ifadesini] her iki kelimede tenvin ile okuyan kimsenin kıraatine gelince, bunda birkaç vecih vardır:
الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: التَّقْدِيرُ قُلْ أُذُنٌ وَاعِيَةٌ سَامِعَةٌ لِلْحَقِّ خَيْرٌ لَكُمْ مِنْ هَذَا الطَّعْنِ الْفَاسِدِ الَّذِي تَذْكُرُونَ، ثُمَّ ذَكَرَ
Birinci vecih: Takdir şöyledir: De ki: Hakkı kavrayan ve dinleyen bir kulak olmak, sizin dile getirdiğiniz bu bozuk kınamadan sizin için daha hayırlıdır. Sonra
بَعْدَهُ مَا يَدُلُّ عَلَى فَسَادِ هَذَا الطَّعْنِ، وَهُوَ قَوْلُهُ: يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالْمَعْنَى أَنَّ مَنْ كَانَ مَوْصُوفًا بِهَذِهِ الصِّفَاتِ، فَكَيْفَ يَجُوزُ الطَّعْنُ فِيهِ، وَكَيْفَ يَجُوزُ وَصْفُهُ بِكَوْنِهِ سَلِيمَ الْقَلْبِ سَرِيعَ الِاغْتِرَارِ؟
bundan sonra bu kınamanın bozukluğuna delalet eden şu buyruğu zikretmiştir: { يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ } “Allah'a inanır, müminlere güvenir ve sizden iman edenler için bir rahmettir.” Bunun anlamı şudur: Bu sıfatlarla nitelenmiş bir kimse hakkında kınama nasıl caiz olabilir ve onun saf kalpli olup çabuk aldanan biri olarak nitelenmesi nasıl caiz görülebilir?
الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنْ يُضْمِرَ مُبْتَدَأً، وَالتَّقْدِيرُ: هُوَ أُذُنٌ خَيْرٌ لَكُمْ، أَيْ هُوَ أُذُنٌ مَوْصُوفٌ بِالْخَيْرِيَّةِ فِي حَقِّكُمْ، لِأَنَّهُ يَقْبَلُ مَعَاذِيرَكُمْ، وَيَتَغَافَلُ عَنْ جَهَالَاتِكُمْ، فَكَيْفَ جَعَلْتُمْ هَذِهِ الصِّفَةَ طَعْنًا فِي حَقِّهِ؟
İkinci vecih: Gizli bir mübtedanın takdir edilmesidir; takdiri şöyledir: “O, sizin için hayırlı olan bir kulaktır”; yani o sizin hakkınızda hayırlılıkla nitelenmiş bir kulaktır, zira mazeretlerinizi kabul eder ve cahilliklerinizi görmezden gelir. O halde bu sıfatı onun aleyhinde nasıl bir kınama konusu kıldınız?
الْوَجْهُ الثَّالِثُ: وَهُوَ وَجْهٌ مُتَكَلَّفٌ ذَكَرَهُ صَاحِبُ «النَّظْمِ» . فَقَالَ: أُذُنٌ وَإِنْ كَانَ رَفْعًا بِالِابْتِدَاءِ فِي الظَّاهِرِ لَكِنَّ مَوْضِعَهُ نَصْبٌ عَلَى الْحَالِ وَتَأْوِيلُهُ قُلْ هُوَ أُذُنًا خير إِذَا كَانَ أُذُنًا فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ لِأَنَّهُ يَقْبَلُ مَعَاذِيرَكُمْ، وَنَظِيرُهُ، وَهُوَ حَافِظًا خَيْرٌ لَكُمْ، أي هو حال كونه حافظا خير لَكُمْ إِلَّا أَنَّهُ لَمَّا كَانَ مَحْذُوفًا وَضَعَ الْحَالَ مَكَانَ الْمُبْتَدَأِ تَقْدِيرُهُ، وَهُوَ حَافِظٌ خَيْرٌ لَكُمْ وَإِضْمَارُ «هُوَ» فِي الْقُرْآنِ كَثِيرٌ. / قَالَ تعالى: سَيَقُولُونَ ثَلاثَةٌ أَيْ هُمْ ثَلَاثَةٌ، وَهَذَا الْوَجْهُ شَدِيدُ التَّكَلُّفِ، وَإِنْ كَانَ قَدِ اسْتَحْسَنَهُ الْوَاحِدِيُّ جِدًّا.
Üçüncü vecih: Bu, “en-Nazm” müellifinin zikrettiği zorlama bir vecihtir. O şöyle demiştir: { أُذُنٌ } lafzı zahirde ibtida (özne olma) sebebiyle merfû olsa da konumu hâl olmak üzere mansubdur. Tevili şöyledir: De ki: O, bir kulak olarak sizin için hayırlıdır; yani bir kulak olduğunda mazeretlerinizi kabul ettiği için sizin için hayırlıdır. Bunun benzeri “ve o, koruyucu olarak sizin için hayırlıdır”, yani koruyucu olduğu halde sizin için hayırlıdır [ifadesidir]. Ancak o hazfedilince [müellif] hâli mübtedanın yerine koymuştur; takdiri “o koruyucu olarak sizin için hayırlıdır” şeklindedir. Kur'an'da “hüve” (o) zamirinin gizlenmesi çoktur. Nitekim Allah Teâlâ: { سَيَقُولُونَ ثَلاثَةٌ } “[Onlar:] Üçtür diyecekler...”, yani “Onlar üçtür” buyurmuştur. Vâhidî bunu pek beğenmiş olsa da bu vecih son derece zorlamadır.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَرَأَ حَمْزَةُ وَرَحْمَةٍ بِالْجَرِّ عَطْفًا عَلَى خَيْرٍ كَأَنَّهُ قِيلَ: أُذُنُ خَيْرٍ وَرَحْمَةٍ، أَيْ مُسْتَمِعُ كَلَامٍ يَكُونُ سَبَبًا لِلْخَيْرِ وَالرَّحْمَةِ.
Beşinci Mesele: Hamza { وَرَحْمَةٍ } kelimesini { خَيْرٍ } kelimesine atıfla mecrur (esreli) okumuştur. Sanki şöyle denilmiştir: “Bir hayır ve rahmet kulağıdır”; yani hayra ve rahmete vesile olan sözü dinleyendir.
فَإِنْ قِيلَ: وَكُلُّ رَحْمَةٍ خَيْرٌ، فَأَيُّ فَائِدَةٍ فِي ذِكْرِ الرَّحْمَةِ عَقِيبَ ذِكْرِ الْخَيْرِ؟
Şayet: "Her rahmet zaten bir hayırdır; o halde hayrın zikrinin ardından rahmetin zikredilmesinde ne fayda vardır?" denilirse,
قُلْنَا: لِأَنَّ أَشْرَفَ أَقْسَامِ الْخَيْرِ هُوَ الرَّحْمَةُ، فَجَازَ ذِكْرُ الرَّحْمَةِ عَقِيبَ ذِكْرِ الْخَيْرِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
Şöyle deriz: Çünkü hayrın en şerefli kısmı rahmettir; dolayısıyla hayrın zikrinin peşinden rahmetin zikredilmesi, Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda olduğu gibi caiz olmuştur:
وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ [الْبَقَرَةِ: ٩٨] قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: هَذِهِ الْقِرَاءَةُ بَعِيدَةٌ لِأَنَّهُ تَبَاعَدَ الْمَعْطُوفُ عَنِ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ. قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: الْبُعْدُ لَا يَمْنَعُ مِنْ صِحَّةِ الْعَطْفِ، أَلَا تَرَى أَنَّ مَنْ قَرَأَ وَقِيلِهِ يَا رَبِّ [الزخرف: ٨٨] إِنَّمَا يَحْمِلُهُ عَلَى قَوْلِهِ: وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ [لقمان: ٣٤] تَقْدِيرُهُ: وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَعِلْمُ قِيلِهِ.
{ وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ } “...ve meleklerine, peygamberlerine, Cibrîl'e ve Mîkâl'e...” [Bakara 98]. Ebû Ubeyde: "Bu kıraat uzaktır (zayıftır); çünkü matûf (bağlanan) ile matûfun aleyh (kendisine bağlanan) arası birbirinden uzaklaşmıştır" demiştir. Ebû Ali el-Fârisî ise şöyle demiştir: "Uzaklık atfın sıhhatine engel teşkil etmez. Görmez misin ki { وَقِيلِهِ يَا رَبِّ } “Onun: 'Ey Rabbim!' demesini...” [Zuhruf 88] şeklinde okuyan kimse bunu ancak O'nun: { وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ } “Kıyametin ilmi O'nun katındadır” [Lokmân 34] buyruğuna hamletmektedir; takdiri şöyledir: 'Kıyametin ilmi ve onun sözünün ilmi O'nun katındadır'."
فَإِنْ قِيلَ: مَا وَجْهُ قِرَاءَةِ ابْنِ عَامِرٍ وَرَحْمَةً بِالنَّصْبِ؟
Şayet: "İbn Âmir'in { وَرَحْمَةً } kelimesini nasb (üstün) ile okumasının vechi nedir?" denilirse,
قُلْنَا: هِيَ عِلَّةٌّ مُعَلِّلُهَا مَحْذُوفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: وَرَحْمَةً لَكُمْ يَأْذَنُ إِلَّا أَنَّهُ حَذَفَ، لِأَنَّ قوله: أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ يدل عليه.
Şöyle deriz: O, illet bildireni (âmili) hazfedilmiş bir illettir. Takdiri şöyledir: “Size bir rahmet olmak üzere [sizi] dinler”. Ancak { أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ } “sizin için bir hayır kulağıdır” buyruğu buna delalet ettiği için [fiil] hazfedilmiştir.
[سورة التوبة (٩) : آية ٦٢]
[Tevbe Suresi (9), Âyet 62]
يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ لِيُرْضُوكُمْ وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ إِنْ كانُوا مُؤْمِنِينَ (٦٢)
{ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ لِيُرْضُوكُمْ وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ إِنْ كانُوا مُؤْمِنِينَ (٦٢) } “Sizi razı etmek için size Allah adına yemin ederler. Halbuki eğer mümin iseler razı etmelerine Allah ve Resûlü daha lâyıktır.” (62)
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا نَوْعٌ آخَرُ مِنْ قَبَائِحِ أَفْعَالِ الْمُنَافِقِينَ وَهُوَ إِقْدَامُهُمْ عَلَى الْيَمِينِ الْكَاذِبَةِ. قِيلَ: هَذَا بِنَاءً عَلَى مَا تَقَدَّمَ، يَعْنِي يُؤْذُونَ النَّبِيَّ وَيُسِيئُونَ الْقَوْلَ فِيهِ ثُمَّ يَحْلِفُونَ لَكُمْ. وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي رَهْطٍ مِنَ الْمُنَافِقِينَ تَخَلَّفُوا عَنْ غَزْوَةِ تَبُوكَ، فَلَمَّا رَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى الْمَدِينَةِ أَتَوْهُ وَاعْتَذَرُوا وَحَلَفُوا، فَفِيهِمْ نَزَلَتِ الْآيَةُ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ حَلَفُوا عَلَى أَنَّهُمْ مَا قَالُوا مَا حُكِيَ عَنْهُمْ، لِيُرْضُوا الْمُؤْمِنِينَ بِيَمِينِهِمْ، وَكَانَ مِنَ الْوَاجِبِ أَنْ يُرْضُوا اللَّهَ بِالْإِخْلَاصِ وَالتَّوْبَةِ، لَا بِإِظْهَارِ مَا يَسْتَسِرُّونَ خِلَافَهُ، وَنَظِيرُهُ قَوْلِهِ: وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا [الْبَقَرَةِ:
Bil ki bu, münafıkların çirkin fiillerinin bir başka türüdür; o da yalan yere yemine kalkışmalarıdır. Denildi ki: Bu, daha önce geçen [husus] üzerine kuruludur; yani Peygamber'i incitirler ve onun hakkında kötü konuşurlar, sonra da size yemin ederler. Şöyle de denilmiştir: Tebük Gazvesi'nden geri kalan bir grup münafık hakkında inmiştir; Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Medine'ye döndüğünde ona gelip mazeret beyan ettiler ve yemin ettiler; işte ayet onlar hakkında indi. Manası şudur: Onlar, yeminleriyle müminleri razı etmek için kendilerinden nakledilen şeyleri söylemediklerine dair yemin ettiler. Halbuki içlerinde gizlediklerinin aksini açığa vurmakla değil, ihlas ve tövbe ile Allah'ı razı etmeleri gerekirdi. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا } “İman edenlerle karşılaştıklarında: 'İman ettik' derler...” [Bakara
٧٦] .
76].
وَأَمَّا قَوْلُهُ: يُرْضُوهُ بَعْدَ تَقَدُّمِ ذِكْرِ اللَّهِ وَذِكْرِ الرَّسُولِ فَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَا يُذْكَرُ مَعَ غَيْرِهِ بِالذِّكْرِ الْمُجْمَلِ، بَلْ يَجِبُ أَنْ يُفْرَدَ بِالذِّكْرِ تَعْظِيمًا لَهُ. وَالثَّانِي: أَنَّ الْمَقْصُودَ بِجَمِيعِ الطَّاعَاتِ وَالْعِبَادَاتِ هُوَ اللَّهُ،
Allah'ın ve Resûl'ün zikrinin daha önce geçmiş olmasına rağmen O'nun: { يُرْضُوهُ } “[O'nu] razı etsinler” buyruğuna gelince, bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Allah Teâlâ başkasıyla birlikte mücmel bir zikirle anılmaz, bilakis O'na tazim için zikirde tek kılınması vaciptir. İkincisi: Bütün taat ve ibadetlerle kastedilen bizzat Allah'tır,
فَاقْتَصَرَ عَلَى ذِكْرِهِ.
dolayısıyla sadece O'nun zikriyle yetinilmiştir.
وَيُرْوَى أَنَّ وَاحِدًا مِنَ الْكُفَّارِ رَفَعَ صَوْتَهُ. وَقَالَ: / إِنِّي أَتُوبُ إِلَى اللَّهِ وَلَا أَتُوبُ إِلَى مُحَمَّدٍ، فَسَمِعَ الرَّسُولُ ﵇ ذَلِكَ وَقَالَ: «وَضَعَ الْحَقَّ فِي أَهْلِهِ»
Rivayet edildiğine göre kâfirlerden biri sesini yükselterek: "Ben Allah'a tövbe ederim, Muhammed'e tövbe etmem" dedi. Resûl (aleyhisselâm) bunu işitince: «Hakkı ehline teslim etti» buyurdu.
الثَّالِثُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ يُرْضُوهُمَا فَاكْتَفَى بِذِكْرِ الْوَاحِدِ كَقَوْلِهِ:
Üçüncüsü: Maksadın "o ikisini razı etsinler" olması ve [şairin] şu sözünde olduğu gibi tekil zikirle yetinilmiş olması caizdir:
نَحْنُ بِمَا عِنْدَنَا وَأَنْتَ بِمَا ... عِنْدَكَ رَاضٍ وَالرَّأْيُ مُخْتَلِفُ
"Biz yanımızdakinden, sen de yanındakinden razısın(ız); oysa görüşler farklıdır."
وَالرَّابِعُ: أَنَّ الْعَالِمَ بِالْأَسْرَارِ وَالضَّمَائِرِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، وَإِخْلَاصُ الْقَلْبِ لَا يَعْلَمُهُ إِلَّا اللَّهُ، فَلِهَذَا السَّبَبِ خَصَّ تَعَالَى نَفْسَهُ بِالذِّكْرِ. الْخَامِسُ: لَمَّا وَجَبَ أَنْ يَكُونَ رِضَا الرَّسُولِ مُطَابِقًا لِرِضَا اللَّهِ تَعَالَى وَامْتَنَعَ حُصُولُ الْمُخَالَفَةِ بَيْنَهُمَا وَقَعَ الِاكْتِفَاءُ بِذِكْرِ أَحَدِهِمَا كَمَا يُقَالُ: إِحْسَانُ زَيْدٍ وَإِجْمَالُهُ نَعَشَنِي وَجَبَرَنِي. السَّادِسُ: التَّقْدِيرُ:
Dördüncüsü: Sırları ve gizli niyetleri bilen Allah Teâlâ'dır; kalbin ihlasını ise Allah'tan başkası bilemez. İşte bu sebeple Allah Teâlâ zikirde kendi zâtını tahsis etmiştir. Beşincisi: Resûl'ün rızasının Allah Teâlâ'nın rızasına uygun olması zorunlu olup ikisi arasında bir muhalefet bulunması imkânsız olduğundan, “Zeyd'in ihsanı ve güzelliği beni diriltti ve toparladı” denildiği gibi ikisinden birinin zikriyle yetinilmiştir. Altıncısı: Takdiri şöyledir:
وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ وَرَسُولُهُ كَذَلِكَ وَقَوْلُهُ: إِنْ كانُوا مُؤْمِنِينَ فِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: إِنْ كَانُوا مُؤْمِنِينَ عَلَى مَا ادَّعَوْا. وَالثَّانِي: أَنَّهُمْ كَانُوا عَالِمِينَ بِصِحَّةِ دِينِ الرَّسُولِ إِلَّا أَنَّهُمْ أَصَرُّوا عَلَى الْكُفْرِ حَسَدًا وَعِنَادًا، فَلِهَذَا الْمَعْنَى قَالَ تَعَالَى: إِنْ كانُوا مُؤْمِنِينَ وَفِي الْآيَةِ دَلَالَةٌ عَلَى رِضَا اللَّهِ لَا يَحْصُلُ بِإِظْهَارِ الْإِيمَانِ، مَا لَمْ يَقْتَرِنْ بِهِ التَّصْدِيقُ بِالْقَلْبِ، وَيَبْطُلُ قَوْلُ الْكَرَّامِيَّةِ الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّ الْإِيمَانَ لَيْسَ إِلَّا القول باللسان.
“Razı etmelerine Allah daha lâyıktır, Resûlü de öyledir.” O'nun: { إِنْ كانُوا مُؤْمِنِينَ } “Eğer mümin iseler” buyruğunda iki görüş vardır: Birincisi: Şayet iddia ettikleri üzere mümin iseler. İkincisi: Onlar Resûl'ün dininin hak olduğunu bilmekteydiler, ancak haset ve inat yüzünden küfürde ısrar ettiler; işte bu sebeple Allah Teâlâ: { إِنْ كانُوا مُؤْمِنِينَ } “Eğer mümin iseler” buyurmuştur. Bu ayette, kalple tasdik eşlik etmedikçe sadece imanın izhar edilmesiyle Allah'ın rızasının elde edilemeyeceğine dair delalet vardır; imanın sadece dille ikrardan ibaret olduğunu iddia eden Kerrâmiyye'nin görüşü de [böylece] batıl olur.
[سورة التوبة (٩) : آية ٦٣]
[Tevbe Suresi (9), Âyet 63]
أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ يُحادِدِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَأَنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ خالِداً فِيها ذلِكَ الْخِزْيُ الْعَظِيمُ (٦٣)
{ أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ يُحادِدِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَأَنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ خالِداً فِيها ذلِكَ الْخِزْيُ الْعَظِيمُ (٦٣) } “Bilmediler mi ki kim Allah'a ve Resûlü'ne karşı sınır koyup direnirse, şüphesiz onun için içinde ebedî kalacağı cehennem ateşi vardır. İşte büyük rezillik budur.” (63)
اعْلَمْ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ أَيْضًا، شَرْحُ أَحْوَالِ الْمُنَافِقِينَ الَّذِينَ تَخَلَّفُوا عَنْ غَزْوَةِ تَبُوكَ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bil ki bu ayetten maksat da Tebük Gazvesi'nden geri kalan münafıkların durumlarını açıklamaktır. Bu ayette [bazı] meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ أَهْلُ الْمَعَانِي: قَوْلُهُ: أَلَمْ تَعْلَمْ خِطَابٌ لِمَنْ حَاوَلَ الْإِنْسَانُ تَعْلِيمَهُ مُدَّةً وَبَالَغَ فِي ذَلِكَ التَّعْلِيمِ ثُمَّ إِنَّهُ لَمْ يَعْلَمْ فَيُقَالُ لَهُ: أَلَمْ تَعْلَمْ بَعْدَ هَذِهِ السَّاعَاتِ الطَّوِيلَةِ وَالْمُدَّةِ الْمَدِيدَةِ، وَإِنَّمَا حَسُنَ ذَلِكَ لِأَنَّهُ طَالَ مَكَثَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَعَهُمْ، وَكَثُرَتْ نِهَايَاتُهُ لِلتَّحْذِيرِ عَنْ مَعْصِيَةِ اللَّهِ وَالتَّرْغِيبِ فِي طَاعَتِهِ، فَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ:
Birinci Mesele: Beyan (meânî) ehli şöyle demiştir: O'nun { أَلَمْ تَعْلَمْ } [lafzı], insanın uzun bir süre öğretmeye çalıştığı, bu öğretimde çok ileri gittiği, buna rağmen yine de bilmeyen kimseye yönelik bir hitaptır; nitekim ona: "Bu kadar uzun saatlerden ve geçen uzun süreden sonra hâlâ bilmedin mi?" denilir. Bu ifadenin güzel olması, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlarla birlikte kalışının uzun sürmesi, Allah'a isyandan sakındırma ve O'na itaate teşvik konusundaki uyarılarının çok olması sebebiyledir. O'nun şu buyruğundaki zamir: