Binûn

Tevbe Suresi — 12. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أَنَّهُ مَنْ يُحادِدِ اللَّهَ ضَمِيرُ الْأَمْرِ وَالشَّأْنِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ الْأَمْرَ وَالشَّأْنَ كَذَا وَكَذَا. وَالْفَائِدَةُ فِي هَذَا الضَّمِيرِ هُوَ أَنَّهُ لَوْ ذَكَرَ بَعْدَ كَلِمَةِ (أَنَّ) ذَلِكَ الْمُبْتَدَأَ وَالْخَبَرَ لَمْ يَكُنْ لَهُ كَثِيرُ وَقْعٍ. فَأَمَّا إِذَا قُلْتَ الْأَمْرُ وَالشَّأْنُ كَذَا وَكَذَا أَوْجَبَ مَزِيدَ تَعْظِيمٍ وَتَهْوِيلٍ لِذَلِكَ الْكَلَامِ. وَقَوْلُهُ: مَنْ يُحادِدِ اللَّهَ قَالَ اللَّيْثُ: حَادَدْتُهُ أَيْ خَالَفْتُهُ، وَالْمُحَادَدَةُ كَالْمُجَانَبَةِ وَالْمُعَادَاةِ وَالْمُخَالَفَةِ، وَاشْتِقَاقُهُ مِنَ الْحَدِّ، وَمَعْنَى حَادَّ فُلَانٌ فُلَانًا، أَيْ صَارَ فِي حَدٍّ غَيْرِ حَدِّهِ كَقَوْلِهِ:

{ أَنَّهُ مَنْ يُحادِدِ اللَّهَ } [ifadesindeki zamir], şân zamiridir (zamîr-i şe'n). Anlamı: "Durum ve hakikat şöyledir ki..." demektir. Bu zamirin [kullanılmasındaki] fayda şudur: Şayet { أَنَّ } kelimesinden sonra doğrudan o mübteda ve haber zikredilseydi, onun pek fazla bir tesiri olmazdı. Fakat "Durum ve mesele şöyledir" dediğin zaman bu, söz konusu kelamın daha çok tazim edilmesini ve dehşetinin artmasını gerektirir. O'nun: { مَنْ يُحادِدِ اللَّهَ } “kim Allah'a karşı sınır koyup direnirse” buyruğuna gelince; Leys şöyle demiştir: Hâdedtühû (حَادَدْتُهُ) yani "ona muhalefet ettim" demektir. Mühâdde (مُحَادَدَة); mücânebe (uzak durma), muâdât (düşmanlık etme) ve muhalefet gibidir. Türemesi ise "hadd" (sınır) kelimesindendir. "Falanca falancaya had koydu/karşı çıktı" sözünün manası, onun sınırından başka bir sınırda yer aldı demektir; nitekim:

شَاقَّهُ أَيْ صَارَ/ فِي شِقٍّ غَيْرِ شِقِّهِ، وَمَعْنَى يُحادِدِ اللَّهَ أَيْ يَصِيرُ فِي حَدٍّ غَيْرِ حَدِّ أَوْلِيَاءِ اللَّهِ بِالْمُخَالَفَةِ. وَقَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: الْمُحَادَّةُ مَأْخُوذَةٌ مِنَ الْحَدِيدِ حديد السلاح، ثم للمفسرين هاهنا عِبَارَاتٌ: يُخَالِفُ اللَّهَ، وَقِيلَ يُحَارِبُ اللَّهَ، وَقِيلَ يعاند الله. وقيل يعاد اللَّهَ.

Şâkkahû (شَاقَّهُ) yani "onun safından başka bir safta/tarafta oldu" denilmesi gibidir. { يُحادِدِ اللَّهَ } ifadesinin manası ise muhalefet ederek Allah'ın dostlarının sınırından başka bir sınırda yer almaktır. Ebû Müslim şöyle demiştir: Mühâdde (muhâddet), silah demiri anlamına gelen "hadîd" (الحديد) kelimesinden alınmıştır. Sonra müfessirlerin burada [çeşitli] ifadeleri vardır: "Allah'a muhalefet eder", [bir diğer görüşe göre] "Allah ile savaşır", [bir diğerine göre] "Allah'a inat eder" ve [bir diğerine göre de] "Allah'a düşmanlık eder" denilmiştir.

ثُمَّ قَالَ: فَأَنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ وَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: التَّقْدِيرُ: فَحَقٌّ أَنَّ لَهُ نَارَ جَهَنَّمَ. الثَّانِي: مَعْنَاهُ فَلَهُ نَارُ جَهَنَّمَ، وَأَنَّ تُكَرَّرُ لِلتَّوْكِيدِ. الثَّالِثُ: أَنْ نَقُولَ جَوَابُ (مَنْ) مَحْذُوفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ يُحَادِدِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يَهْلِكْ فَأَنَّ لَهُ نَارَ جَهَنَّمَ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَيَجُوزُ كَسْرُ (أَنَّ) عَلَى الِاسْتِئْنَافِ مِنْ بَعْدِ الْفَاءِ وَالْقِرَاءَةُ بِالْفَتْحِ.

Sonra [Allah Teâlâ]: { فَأَنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ } “şüphesiz onun için cehennem ateşi vardır” buyurmuştur. Bunda [birkaç] vecih vardır: Birincisi: Takdiri, "Cehennem ateşinin onun için olması haktır/kesindir" şeklindedir. İkincisi: Manası "cehennem ateşi onundur" demektir ve { أَنَّ } lafzı tekit için tekrarlanmıştır. Üçüncüsü: { مَنْ } edatının cevabının mahzuf (düşmüş) olduğunu söyleriz; takdiri: "Bilmediler mi ki kim Allah'a ve Resûlü'ne karşı sınır koyup direnirse helak olur; şüphesiz onun için cehennem ateşi vardır" şeklindedir. Zeccâc şöyle demiştir: Fâ (فَ) harfinden sonra istînâf (yeni başlangıç) sayılarak { أَنَّ } kelimesinin kesreli [okunması] caizdir, ancak [meşhur] kıraat fetha iledir.

وَنَقَلَ الْكَعْبِيُّ فِي «تَفْسِيرِهِ» أَنَّ الْقِرَاءَةَ بِالْكَسْرِ مَوْجُودَةٌ. قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ جَهَنَّمُ مِنْ أَسْمَاءِ النَّارِ، وَأَهْلُ اللُّغَةِ يَحْكُونَ عَنِ الْعَرَبِ أَنَّ الْبِئْرَ الْبَعِيدَةَ الْقَعْرِ تُسَمَّى الْجِهِنَّامَ عِنْدَهُمْ، فَجَازَ فِي جَهَنَّمَ أَنْ تَكُونَ مَأْخُوذَةً مِنْ هَذَا اللَّفْظِ، ومعنى

Ka‘bî "Tefsir"inde kesreli kıraatin de mevcut olduğunu nakletmiştir. Ebû Müslim şöyle demiştir: Cehennem, ateşin isimlerindendir. Dil ehli, Arapların dibi derin kuyuyu "el-Cihinnâm" (الْجِهِنَّام) diye isimlendirdiklerini naklederler; dolayısıyla "cehennem" kelimesinin bu lafızdan alınmış olması caizdir. Ve...

بُعْدِ قَعْرِهَا أَنَّهُ لَا آخِرَ لِعَذَابِهَا، وَالْخَالِدُ: الدَّائِمُ، وَالْخِزْيُ قَدْ يَكُونُ بِمَعْنَى النَّدَمِ وَبِمَعْنَى الِاسْتِحْيَاءِ، وَالنَّدَمُ هُنَا أَوْلَى. لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ [يونس: ٥٤] .

dibinin derin olmasının manası, onun azabının sonunun olmamasıdır. Hâlid (خَالِد) devamlı ve ebedî olandır. Hızy (خِزْي) ise bazen nedamet (pişmanlık), bazen de utanma manasına gelir; burada nedamet [manası] daha evladır. Zira Allah Teâlâ: { وَأَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ } “Azabı gördüklerinde pişmanlıklarını içlerine attılar” [Yûnus 54] buyurmuştur.

[سورة التوبة (٩) : آيَةٌ ٦٤]

[Tevbe Suresi (9), Âyet 64]

يَحْذَرُ الْمُنافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِما فِي قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ اللَّهَ مُخْرِجٌ مَا تَحْذَرُونَ (٦٤)

{ يَحْذَرُ الْمُنافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِما فِي قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ اللَّهَ مُخْرِجٌ مَا تَحْذَرُونَ (٦٤) } “Münafıklar, kalplerinde olanı kendilerine haber verecek bir surenin aleyhlerine indirilmesinden çekinirler. De ki: 'Alay edin! Şüphesiz Allah, çekinip korktuğunuz şeyi ortaya çıkaracaktır.'” (64)

وَاعْلَمْ أَنَّهُمْ كانوا يسمون سورة براءة، الحافرة حَفَرَتْ عَمَّا فِي قُلُوبِ الْمُنَافِقِينَ

Bil ki onlar Berâe Suresi'ni, münafıkların kalplerinde olanı kazıp ortaya çıkardığı için "el-Hâfire" (kazıcı/deşici) olarak isimlendirirlerdi.

قَالَ الْحَسَنُ: اجْتَمَعَ اثْنَا عَشَرَ رَجُلًا مِنَ الْمُنَافِقِينَ عَلَى أَمْرٍ مِنَ النِّفَاقِ، فَأَخْبَرَ جِبْرِيلُ الرَّسُولَ ﵊ بِأَسْمَائِهِمْ، فَقَالَ ﵊: «إِنَّ أُنَاسًا اجْتَمَعُوا عَلَى كَيْتَ وَكَيْتَ، فَلْيَقُومُوا وَلِيَعْتَرِفُوا وَلِيَسْتَغْفِرُوا رَبَّهُمْ حَتَّى أَشْفَعَ لَهُمْ» فَلَمْ يَقُومُوا، فَقَالَ ﵊ بَعْدَ ذَلِكَ: «قُمْ يَا فُلَانُ وَيَا فُلَانُ» حَتَّى أَتَى عَلَيْهِمْ ثُمَّ قَالُوا: نَعْتَرِفُ وَنَسْتَغْفِرُ فَقَالَ: «الْآنَ أَنَا كُنْتُ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ أَطْيَبَ نَفْسًا بِالشَّفَاعَةِ، وَاللَّهُ كَانَ أَسْرَعَ فِي الْإِجَابَةِ، اخْرُجُوا عَنِّي اخْرُجُوا عَنِّي» فَلَمْ يَزَلْ يَقُولُ حَتَّى خَرَجُوا بِالْكُلِّيَّةِ،

Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: Münafıklardan on iki adam nifak içeren bir iş üzerinde toplandılar. Cibrîl (aleyhisselâm) Resûl'e (aleyhisselâm) onların isimlerini haber verdi. Bunun üzerine [Resûl] (aleyhisselâm): «Birtakım insanlar şöyle şöyle bir iş üzere toplandılar. Kalksınlar, itiraf etsinler ve Rablerinden bağışlanma dilesinler ki ben de onlar için şefaat edeyim» buyurdu. Fakat kalkmadılar. Bundan sonra [Resûl] (aleyhisselâm): «Kalk ey falan ve ey falan!» diyerek hepsini tek tek saydı. Bunun üzerine: "İtiraf ediyoruz ve bağışlanma diliyoruz" dediler. [Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)] şöyle buyurdu: «Şimdi mi? Ben işin başında şefaate daha gönüllüydüm ve Allah da icabette daha hızlıydı. Çıkın yanımdan, çıkın yanımdan!» Hepsi tamamen çıkıncaya kadar bunu söylemeye devam etti.

وَقَالَ الْأَصَمُّ: إِنَّ عِنْدَ رُجُوعِ الرَّسُولِ ﵊ مِنْ تَبُوكَ وَقَفَ لَهُ عَلَى الْعَقَبَةِ اثْنَا عَشَرَ رَجُلًا لِيَفْتِكُوا بِهِ فَأَخْبَرَهُ جِبْرِيلُ، وَكَانُوا مُتَلَثِّمِينَ فِي لَيْلَةٍ مُظْلِمَةٍ وَأَمَرَهُ أَنْ يُرْسِلَ إِلَيْهِمْ مَنْ يَضْرِبُ وُجُوهَ رَوَاحِلِهِمْ، فَأَمَرَ حُذَيْفَةَ بِذَلِكَ فَضَرَبَهَا حَتَّى نَحَّاهُمْ، ثُمَّ قَالَ: «مَنْ عَرَفْتَ مِنَ الْقَوْمِ» فَقَالَ: / لَمْ أَعْرِفْ مِنْهُمْ أَحَدًا، فَذَكَرَ النَّبِيُّ ﷺ أَسْمَاءَهُمْ وَعَدَّهُمْ لَهُ، وَقَالَ: «إِنَّ جِبْرِيلَ أَخْبَرَنِي بِذَلِكَ» فَقَالَ حُذَيْفَةُ: أَلَا تَبْعَثُ إِلَيْهِمْ لِيُقْتَلُوا، فَقَالَ: «أَكْرَهُ أَنْ تَقُولَ الْعَرَبُ قَاتَلَ مُحَمَّدٌ بِأَصْحَابِهِ حَتَّى إِذَا ظَفِرَ صَارَ يَقْتُلُهُمْ بَلْ يَكْفِينَا اللَّهُ ذَلِكَ» .

Esam şöyle demiştir: Resûl (aleyhisselâm) Tebük'ten dönerken Akabe'de ona suikast düzenlemek için on iki adam pusuya yattı. Cibrîl ona haber verdi; onlar karanlık bir gecede yüzlerini örtmüşlerdi. [Cibrîl], bineklerinin yüzlerine vuracak birini onların üzerine göndermesini emretti. [Resûlullah] Huzeyfe'ye bunu emretti, o da onları uzaklaştırıncaya kadar [bineklerinin yüzlerine] vurdu. Sonra [Resûlullah]: «Bu topluluktan kimi tanıdın?» diye sordu. [Huzeyfe]: "Onlardan hiçbirini tanımadım" dedi. Bunun üzerine Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) onların isimlerini zikredip tek tek saydı ve: «Cibrîl bana bunu haber verdi» buyurdu. Huzeyfe: "Öldürülmeleri için arkalarından [adam] göndermez misin?" deyince, şöyle buyurdu: «Arapların, 'Muhammed ashabıyla savaştı, zafere ulaşınca da onları öldürmeye başladı' demesini hoş görmem. Bilakis bu hususta Allah bize yeter.»

فَإِنْ قِيلَ: الْمُنَافِقُ كَافِرٌ فَكَيْفَ يَحْذَرُ نُزُولَ الْوَحْيِ عَلَى الرَّسُولِ؟

Eğer: "Münafık kâfirdir; peki, Resûl'e vahiy inmesinden nasıl çekinip korkabilir?" denilirse,

قُلْنَا: فِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: هَذَا حَذَرٌ أَظْهَرَهُ الْمُنَافِقُونَ عَلَى وَجْهِ الِاسْتِهْزَاءِ حِينَ رَأَوُا الرَّسُولَ ﵊ يَذْكُرُ كُلَّ شَيْءٍ وَيَدَّعِي أَنَّهُ عَنِ الْوَحْيِ، وَكَانَ الْمُنَافِقُونَ يُكَذِّبُونَ بِذَلِكَ فِيمَا بَيْنَهُمْ، فَأَخْبَرَ اللَّهُ رَسُولَهُ بِذَلِكَ وَأَمَرَهُ أَنْ يُعْلِمَهُمْ أَنَّهُ يُظْهِرُ سِرَّهُمُ الَّذِي حَذِرُوا ظُهُورَهُ، وفي قوله: اسْتَهْزِؤُا دَلَالَةٌ عَلَى مَا قُلْنَاهُ. الثَّانِي: أَنَّ الْقَوْمَ وَإِنْ كَانُوا كَافِرِينَ بِدِينِ الرَّسُولِ إِلَّا أَنَّهُمْ شَاهَدُوا أَنَّ الرَّسُولَ ﵊ كَانَ يُخْبِرُهُمْ بِمَا يُضْمِرُونَهُ وَيَكْتُمُونَهُ، فَلِهَذِهِ التَّجْرِبَةِ وَقَعَ الْحَذَرُ وَالْخَوْفُ فِي قُلُوبِهِمْ. الثَّالِثُ: قَالَ الْأَصَمُّ: إِنَّهُمْ كَانُوا يَعْرِفُونَ كَوْنَهُ رَسُولًا صَادِقًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ تَعَالَى، إِلَّا أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِهِ حَسَدًا وَعِنَادًا. قَالَ الْقَاضِي: يَبْعُدُ فِي الْعَالِمِ بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ وَصِحَّةِ دِينِهِ أَنْ يَكُونَ مُحَادًّا لَهُمَا. قَالَ الدَّاعِي إِلَى اللَّهِ: هَذَا غَيْرُ بَعِيدٍ لِأَنَّ الْحَسَدَ إِذَا قَوِيَ فِي الْقَلْبِ صَارَ بِحَيْثُ يُنَازِعُ فِي الْمَحْسُوسَاتِ، الرَّابِعُ: مَعْنَى الْحَذَرِ الْأَمْرُ بِالْحَذَرِ، أَيْ لِيَحْذَرِ الْمُنَافِقُونَ ذَلِكَ.

Biz deriz ki: Bunda [birkaç] vecih vardır: Birincisi: Ebû Müslim şöyle demiştir: Bu, Resûl'ün (aleyhisselâm) her şeyi zikrettiğini ve bunun vahiy kaynaklı olduğunu iddia ettiğini gördüklerinde münafıkların alay yollu gösterdikleri bir çekinmedir. Münafıklar aralarında bunu yalanlamaktaydılar. Allah Teâlâ Resûlü'ne bunu haber verdi ve açığa çıkmasından çekindikleri sırlarını [bizzat Kendisinin] açığa çıkaracağını onlara bildirmesini emretti. O'nun: { اسْتَهْزِؤُا } “Alay edin!” buyruğunda söylediğimize bir delil vardır. İkincisi: Bu topluluk Resûl'ün dinini inkâr etseler de Resûl'ün (aleyhisselâm) içlerinde saklayıp gizledikleri şeyleri kendilerine haber verdiğine bizzat şahit oluyorlardı; işte bu tecrübeden ötürü kalplerine çekinme ve korku düştü. Üçüncüsü: Esam şöyle demiştir: Onlar onun Allah Teâlâ katından [gelmiş] dosdoğru bir elçi olduğunu biliyorlardı, ancak haset ve inat yüzünden onu inkâr ettiler. Kādî [Abdülcebbâr] şöyle demiştir: Allah'ı, Resûlü'nü ve dininin hak olduğunu bilen bir kimsenin onlara düşmanlık edip karşı çıkması uzak bir ihtimaldir. [Fahrüddin er-Râzî ise] şöyle demiştir: Bu uzak bir ihtimal değildir; zira haset kalpte güçlendiğinde, insanı gözle görülen apaçık şeylerde dahi çekişir hale getirir. Dördüncüsü: Buradaki "hazâr" (çekinme) kelimesinin manası, çekinme emridir; yani "Münafıklar bundan çekinsinler!" demektir.

الْخَامِسُ: أَنَّهُمْ كَانُوا شَاكِّينَ فِي صِحَّةِ نُبُوَّتِهِ وَمَا كَانُوا قَاطِعِينَ بِفَسَادِهَا. وَالشَّاكُّ خَائِفٌ، فَلِهَذَا السَّبَبِ خَافُوا أَنْ يَنْزِلَ عَلَيْهِ فِي أَمْرِهِمْ مَا يَفْضَحُهُمْ، ثُمَّ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : الضَّمِيرُ في قوله: عَلَيْهِمْ وتُنَبِّئُهُمْ لِلْمُؤْمِنِينَ، وَفِي قَوْلِهِ: فِي قُلُوبِهِمْ لِلْمُنَافِقِينَ وَيَجُوزُ أَيْضًا أَنْ تَكُونَ الضَّمَائِرُ كُلُّهَا لِلْمُنَافِقِينَ، لِأَنَّ السُّورَةَ إِذَا نَزَلَتْ فِي مَعْنَاهُمْ فَهِيَ نَازِلَةٌ عَلَيْهِمْ، وَمَعْنَى تُنَبِّئُهُمْ بِما فِي قُلُوبِهِمْ أَنَّ السُّورَةَ كَأَنَّهَا تَقُولُ لَهُمْ فِي قُلُوبِهِمْ كَيْتَ وَكَيْتَ، يَعْنِي أَنَّهَا تُذِيعُ أَسْرَارَهُمْ إِذَاعَةً ظَاهِرَةً فكأنها تخبرهم.

Beşincisi: Onlar onun peygamberliğinin doğruluğu hususunda şüphe içindeydiler, onun asılsız olduğuna dair kesin bir kanaate sahip değillerdi. Şüphe eden ise korku içindedir; işte bu sebeple kendilerini rezil edecek bir şeyin onun üzerine inmesinden korktular. Sonra Keşşâf sahibi [Zemahşerî] şöyle demiştir: O'nun { عَلَيْهِمْ } ve { تُنَبِّئُهُمْ } buyruğundaki zamir müminlere, { فِي قُلُوبِهِمْ } buyruğundaki zamir ise münafıklara aittir. Zamirlerin tamamının münafıklara ait olması da caizdir; zira sure onların durumları hakkında indiğinde, onların aleyhine inmiş olur. { تُنَبِّئُهُمْ بِما فِي قُلُوبِهِمْ } ifadesinin manası ise surenin adeta onlara "Kalplerinizde şöyle şöyle şeyler var" demesidir; yani onların sırlarını apaçık bir şekilde ifşa eder, dolayısıyla adeta kendilerine haber vermiş gibi olur.

ثم قال: قُلِ اسْتَهْزِؤُا وَهُوَ أَمْرُ تَهْدِيدٍ كَقَوْلِهِ: وَقُلِ اعْمَلُوا [التَّوْبَةِ: ١٠٥] إِنَّ اللَّهَ مُخْرِجٌ ما

Sonra [Allah Teâlâ]: { قُلِ اسْتَهْزِؤُا } “De ki: 'Alay edin!'” buyurmuştur. Bu, O'nun: { وَقُلِ اعْمَلُوا } [Tevbe 105] buyruğunda olduğu gibi bir tehdit emridir. { إِنَّ اللَّهَ مُخْرِجٌ ما

تَحْذَرُونَ

تَحْذَرُونَ } “Şüphesiz Allah, çekinip korktuğunuz şeyi ortaya çıkaracaktır”

[التوبة: ٦٤] أَيْ ذَلِكَ الَّذِي تَحْذَرُونَهُ، فَإِنَّ اللَّهَ يُخْرِجُهُ إِلَى الْوُجُودِ، فَإِنَّ الشَّيْءَ إِذَا حَصَلَ بَعْدَ عَدَمِهِ، فَكَأَنَّ فَاعِلَهُ أَخْرَجَهُ مِنَ الْعَدَمِ إِلَى الوجود.

[Tevbe 64] yani o çekindiğiniz şeyi muhakkak ki Allah varlık sahasına çıkaracaktır; zira bir şey yokluktan sonra meydana geldiğinde, sanki onu yapan kişi yokluktan varlığa çıkarmış gibi olur.

[سورة التوبة (٩) : الآيات ٦٥ الى ٦٦]

[Tevbe Suresi (9), Âyetler 65-66]

وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَيَقُولُنَّ إِنَّما كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ قُلْ أَبِاللَّهِ وَآياتِهِ وَرَسُولِهِ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ (٦٥) لَا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طائِفَةٍ مِنْكُمْ نُعَذِّبْ طائِفَةً بِأَنَّهُمْ كانُوا مُجْرِمِينَ (٦٦)

{ وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَيَقُولُنَّ إِنَّما كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ قُلْ أَبِاللَّهِ وَآياتِهِ وَرَسُولِهِ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ (٦٥) لَا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طائِفَةٍ مِنْكُمْ نُعَذِّبْ طائِفَةً بِأَنَّهُمْ كانُوا مُجْرِمِينَ (٦٦) } “Andolsun ki onlara soracak olsan elbette: 'Biz sadece dalıp eğleniyorduk' diyeceklerdir. De ki: 'Allah ile, O'nun ayetleriyle ve O'nun Resûlü ile mi alay ediyordunuz?' Özür dilemeyin; imanınızdan sonra kesinlikle kâfir oldunuz. İçinizden bir topluluğu affetsek bile, diğer bir topluluğu suçlu/günahkâr oldukları için azaplandıracağız.” (65-66)

فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bu ayette [bazı] meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: ذَكَرُوا فِي سَبَبِ نُزُولِ الْآيَةِ أُمُورًا: الْأَوَّلُ:

Birinci Mesele: Ayetin nüzul sebebi hakkında [şu] hususları zikretmişlerdir: Birincisi:

رَوَى ابْنُ عُمَرَ أَنَّ رَجُلًا مِنَ الْمُنَافِقِينَ قَالَ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ مَا رَأَيْتُ مِثْلَ هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ أَرْعَبَ قُلُوبًا وَلَا أَكْذَبَ أَلْسُنًا وَلَا أَجْبَنَ عِنْدَ اللِّقَاءِ يَعْنِي رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَالْمُؤْمِنِينَ، فَقَالَ وَاحِدٌ مِنَ الصَّحَابَةِ: كَذَبْتَ وَلَأَنْتَ مُنَافِقٌ، ثُمَّ ذَهَبَ لِيُخْبِرَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَوَجِدَ الْقُرْآنَ قَدْ سَبَقَهُ. فَجَاءَ ذَلِكَ الرَّجُلُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ وَكَانَ قَدْ رَكِبَ نَاقَتَهُ، فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّمَا كُنَّا نَلْعَبُ وَنَتَحَدَّثُ بِحَدِيثِ الرَّكْبِ نَقْطَعُ بِهِ الطَّرِيقَ، وَكَانَ يقول إنما كان نَخُوضُ وَنَلْعَبُ. وَرَسُولُ اللَّهِ ﷺ يقول: «أبا لله وآياته ورسوله كنتم تستهزءون» وَلَا يَلْتَفِتُ إِلَيْهِ وَمَا يَزِيدُهُ عَلَيْهِ.

İbn Ömer rivayet etmiştir ki: Münafıklardan bir adam Tebük Gazvesi'nde -Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve müminleri kastederek-: "Şu kimseler gibi kalpleri daha korkak, dilleri daha yalancı ve karşılaşma anında daha korkak olanını görmedim" dedi. Ashaptan biri: "Yalan söyledin, sen kesinlikle bir münafıksın!" dedi. Sonra durumu Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) haber vermek için gitti, ancak Kur'an'ın kendisinden önce indiğini gördü. O adam devesine binmiş olan Resûlullah'ın yanına geldi ve: "Ey Allah'ın Resûlü! Biz sadece eğleniyor ve yolcuların yaptığı gibi yolu kısaltmak için laflıyorduk" dedi ve "Biz sadece lafa dalıp eğleniyorduk" deyip duruyordu. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ise ona dönüp bakmaksızın ve bundan başka bir şey ilave etmeksizin: «Allah ile, O'nun ayetleriyle ve O'nun Resûlü ile mi alay ediyordunuz?» diyordu.

الثَّانِي:

İkincisi:

قَالَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ: لَمَّا سَارَ الرَّسُولُ إِلَى تَبُوكَ قَالَ الْمُنَافِقُونَ بَيْنَهُمْ أَتُرَاهُ يَظْهَرُ عَلَى الشأن وَيَأْخُذُ حُصُونَهَا وَقُصُورَهَا هَيْهَاتَ، هَيْهَاتَ، فَعِنْدَ رُجُوعِهِ دَعَاهُمْ وَقَالَ: أَنْتُمُ الْقَائِلُونَ بِكَذَا وَكَذَا فَقَالُوا: مَا كَانَ ذَلِكَ بِالْجِدِّ فِي قُلُوبِنَا وَإِنَّمَا كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ.

Hasan ve Katâde şöyle demiştir: Resûl Tebük'e doğru hareket ettiğinde münafıklar kendi aralarında: "Şam'a galip geleceğini, kalelerini ve saraylarını ele geçireceğini mi sanıyor? Heyhat, heyhat!" dediler. Dönüşünde [Resûlullah] onları çağırıp: «Şöyle şöyle diyen sizler misiniz?» diye sordu. Onlar da: "Bu kalbimizde ciddi bir niyet değildi; biz sadece lafa dalıp eğleniyorduk" dediler.

الثَّالِثُ:

Üçüncüsü:

رُوِيَ أَنَّ الْمُتَخَلِّفِينَ عَنِ الرَّسُولِ ﷺ سُئِلُوا عَمَّا كَانُوا يَصْنَعُونَ وَعَنْ سَبَبِ تَخَلُّفِهِمْ، فَقَالُوا هَذَا الْقَوْلَ.

Rivayet edildiğine göre Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) geri kalanlara ne yaptıkları ve geri kalma sebepleri sorulmuş, onlar da bu sözü söylemişlerdir.

الرَّابِعُ: حُكِّينَا عَنْ أَبِي مُسْلِمٍ أَنَّهُ قَالَ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: يَحْذَرُ الْمُنافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِما فِي قُلُوبِهِمْ [التوبة: ٦٤] أَظْهَرُوا هَذَا الْحَذَرَ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِهْزَاءِ، فَبَيَّنَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ إِذَا قِيلَ لَهُمْ لِمَ فَعَلْتُمْ ذَلِكَ؟ قَالُوا: لَمْ نَقُلْ ذَلِكَ عَلَى سَبِيلِ الطَّعْنِ، بَلْ لِأَجْلِ أَنَّا كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ. الْخَامِسُ: اعْلَمْ أَنَّهُ لَا حَاجَةَ فِي مَعْرِفَةِ هَذِهِ الْآيَةِ إِلَى هَذِهِ الرِّوَايَاتِ فَإِنَّهَا تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ ذَكَرُوا كَلَامًا فَاسِدًا عَلَى سَبِيلِ الطَّعْنِ وَالِاسْتِهْزَاءِ، فَلَمَّا أَخْبَرَهُمُ الرَّسُولُ بِأَنَّهُمْ قَالُوا ذَلِكَ خَافُوا وَاعْتَذَرُوا عَنْهُ بِأَنَّا إِنَّمَا قُلْنَا ذَلِكَ عَلَى وَجْهِ اللَّعِبِ لَا عَلَى سَبِيلِ الْجِدِّ وَذَلِكَ قَوْلُهُمْ إِنَّمَا كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ أَيْ مَا قُلْنَا ذَلِكَ إِلَّا لِأَجْلِ اللَّعِبِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كَلِمَةَ «إِنَّمَا» تُفِيدُ الْحَصْرَ إِذْ لَوْ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ لَمْ يَلْزَمْ مِنْ كَوْنِهِمْ لَاعِبِينَ أَنْ لَا يَكُونُوا مُسْتَهْزِئِينَ فَحِينَئِذٍ لَا يَتِمُّ هَذَا الْعُذْرُ.

Dördüncüsü: Ebû Müslim'den naklettiğimize göre o, { يَحْذَرُ الْمُنافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِما فِي قُلُوبِهِمْ } “Münafıklar, kalplerinde olanı kendilerine haber verecek bir surenin aleyhlerine indirilmesinden çekinirler” [Tevbe 64] ayetinin tefsirinde: "Onlar bu çekinmeyi alay yollu göstermişlerdi" demiştir. Allah Teâlâ bu ayette, kendilerine "Bunu niçin yaptınız?" denildiğinde: "Biz bunu dini kötülemek/ta'n etmek maksadıyla söylemedik; sadece lafa dalıp eğleniyorduk" diyeceklerini beyan etmiştir. Beşincisi: Bil ki bu ayeti anlamak için bu rivayetlere [mutlaka] ihtiyaç yoktur; zira ayet, onların ta'n ve alay yollu bozuk bir söz söylediklerine delalet eder. Resûl bunu söylediklerini kendilerine haber verince korkmuşlar ve "Biz bunu ancak eğlence olsun diye söyledik, ciddi bir maksatla değil" diyerek özür dilemişlerdir. Nitekim: { إِنَّما كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ } “Biz sadece dalıp eğleniyorduk” sözleri, "Biz bunu sadece oyun ve eğlence için söyledik" demektir. Bu da "innemâ" (إِنَّمَا) kelimesinin hasr (sınırlama) bildirdiğine delalet eder. Çünkü böyle olmasaydı, onların eğleniyor olmalarından dolayı alaycı olmadıkları neticesi çıkmazdı ve dolayısıyla bu özür tamamlanmış olmazdı.

وَالْجَوَابُ: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: أَصْلُ الْخَوْضِ الدُّخُولُ فِي مَائِعٍ مِنَ الْمَاءِ وَالطِّينِ، ثُمَّ كَثُرَ حَتَّى صَارَ اسْمًا لِكُلِّ دُخُولٍ فِيهِ تَلْوِيثٌ وَأَذًى، وَالْمَعْنَى: أَنَّا كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ فِي الْبَاطِلِ مِنَ الْكَلَامِ/ كَمَا يَخُوضُ الرَّكْبُ لِقَطْعِ الطَّرِيقِ، فَأَجَابَهُمُ الرَّسُولُ بِقَوْلِهِ: أَبِاللَّهِ وَآياتِهِ وَرَسُولِهِ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Cevap [ve kelime açıklaması]: Vâhidî şöyle demiştir: Havd (الْخَوْض) kelimesinin aslı su ve çamur gibi akıcı bir şeye dalıp girmektir. Sonra kullanımı yaygınlaşarak içinde kirlenme ve eziyet bulunan her türlü girişin adı olmuştur. Manası şudur: Biz, süvarilerin/yolcuların yolu kısaltmak için daldıkları gibi batıl sözlere dalıp eğleniyorduk. Bunun üzerine Resûl onlara: { أَبِاللَّهِ وَآياتِهِ وَرَسُولِهِ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ } “Allah ile, O'nun ayetleriyle ve O'nun Resûlü ile mi alay ediyordunuz?” sözüyle karşılık vermiştir. Bunda [bazı] meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فَرْقٌ بَيْنَ قَوْلِكَ أَتَسْتَهْزِئُ بِاللَّهِ، وَبَيْنَ قَوْلِكَ أَبِاللَّهِ تَسْتَهْزِئُ، فَالْأَوَّلُ يَقْتَضِي الْإِنْكَارَ عَلَى عَمَلِ الِاسْتِهْزَاءِ، وَالثَّانِي: يَقْتَضِي الْإِنْكَارَ عَلَى إِيقَاعِ الِاسْتِهْزَاءِ فِي اللَّهِ، كَأَنَّهُ يَقُولُ هَبْ أَنَّكَ قَدْ تُقْدِمُ عَلَى الِاسْتِهْزَاءِ وَلَكِنْ كَيْفَ أَقْدَمْتَ عَلَى إِيقَاعِ الِاسْتِهْزَاءِ فِي اللَّهِ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا فِيها غَوْلٌ [الصَّافَّاتِ: ٤٧] وَالْمَقْصُودُ: لَيْسَ نَفْيَ الْغَوْلِ، بَلْ نَفْيُ أَنْ يَكُونَ خَمْرُ الْجَنَّةِ مَحَلًّا لِلْغَوْلِ.

Birinci Mesele: "Allah ile alay mı ediyorsun?" demen ile "Allah ile mi alay ediyorsun?" demen arasında fark vardır. Birincisi doğrudan alay etme fiilini inkâr ve kınamayı gerektirir; ikincisi ise alayın Allah'a yöneltilmesini inkâr ve kınamayı gerektirir. Sanki şöyle demektedir: "Farz et ki sen alay etmeye cüret ettin, peki bu alayı Allah'a yöneltmeye nasıl cüret ettin?" Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { لَا فِيها غَوْلٌ } “Onda hiçbir sersemlik/baş ağrısı yoktur” [Sâffât 47] buyruğudur. Burada maksat sersemliği [külliyen] nefyetmek değil, cennet şarabının sersemlik yeri olmasını nefyetmektir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ يَسْتَهْزِئُونَ بِاللَّهِ وَآيَاتِهِ وَرَسُولِهِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الِاسْتِهْزَاءَ بِاللَّهِ مُحَالٌ. فَلَا بُدَّ لَهُ مِنْ تَأْوِيلٍ وَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ بِالِاسْتِهْزَاءِ بِاللَّهِ هُوَ الِاسْتِهْزَاءُ بِتَكَالِيفِ اللَّهِ تَعَالَى. الثَّانِي:

İkinci Mesele: Allah Teâlâ onların Allah ile, O'nun ayetleriyle ve O'nun Resûlü ile alay ettiklerini nakletmiştir; oysa Allah ile [hakikatte] alay edilmesi imkânsızdır. Dolayısıyla bunun bir tevili gerekir ve bunda [bazı] vecihler vardır: Birincisi: Allah ile alay etmekten maksat, Allah Teâlâ'nın mükellefiyetleriyle (emir ve yasaklarıyla) alay etmektir. İkincisi:

يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ الِاسْتِهْزَاءَ بِذِكْرِ اللَّهِ، فَإِنَّ أَسْمَاءَ اللَّهِ قَدْ يَسْتَهْزِئُ الْكَافِرُ بِهَا كَمَا أَنَّ الْمُؤْمِنَ يُعَظِّمُهَا وَيُمَجِّدُهَا. قَالَ تَعَالَى: سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى [الْأَعْلَى: ١] فَأَمَرَ الْمُؤْمِنَ بِتَعْظِيمِ اسْمِ اللَّهِ. وَقَالَ: وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِها وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمائِهِ [الْأَعْرَافِ: ١٨٠] فَلَا يَمْتَنِعُ أَنْ يُقَالَ: أَبِاللَّهِ وَيُرَادُ: أَبِذِكْرِ اللَّهِ. الثَّالِثُ: لَعَلَّ الْمُنَافِقِينَ لَمَّا قَالُوا: كَيْفَ يَقْدِرُ مُحَمَّدٌ عَلَى أَخْذِ حُصُونِ الشَّأْمِ وَقُصُورِهَا. قَالَ بَعْضُ الْمُسْلِمِينَ: اللَّهُ يُعِينُهُ عَلَى ذَلِكَ وَيَنْصُرُهُ عَلَيْهِمْ، ثُمَّ إِنَّ بَعْضَ الْجُهَّالِ مِنَ الْمُنَافِقِينَ ذَكَرَ كَلَامًا مُشْعِرًا بِالْقَدْحِ فِي قُدْرَةِ اللَّهِ كَمَا هُوَ عَادَاتُ الْجُهَّالِ وَالْمُلْحِدَةِ، فَكَانَ الْمُرَادُ ذَلِكَ.

Maksadın Allah'ın zikriyle alay etmek olması muhtemeldir; zira kâfir kimse, müminin yüceltip tazim ettiği Allah'ın isimleriyle alay edebilir. Nitekim Allah Teâlâ: { سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى } “Yüceler yücesi Rabbinin adını tesbih et” [A‘lâ 1] buyurarak mümine Allah'ın ismini yüceltmeyi emretmiştir. Yine: { وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِها وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمائِهِ } “En güzel isimler Allah'ındır; O'na onlarla dua edin. O'nun isimlerinde eğriliğe sapanları bırakın” [A‘râf 180] buyurmuştur. Dolayısıyla "Allah ile mi?" denilip "Allah'ın zikriyle mi?" manasının kastedilmesi imkânsız değildir. Üçüncüsü: Münafıklar: "Muhammed Şam'ın kalelerini ve saraylarını almaya nasıl güç yetirebilir?" dediklerinde, Müslümanlardan bazısı: "Allah buna karşı ona yardım edecek ve onları mağlup etmesi için nusret verecektir" demiş olabilir; ardından münafıklardan bazı cahiller de cahillerin ve mülhidlerin âdeti olduğu üzere Allah'ın kudretine ta'n eden bir söz söylemiş olabilirler. İşte maksat bu [söz] idi.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَآياتِهِ فَالْمُرَادُ بِهَا الْقُرْآنُ، وَسَائِرُ مَا يَدُلُّ عَلَى الدِّينِ. وَقَوْلُهُ: وَرَسُولِهِ مَعْلُومٌ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْقَوْمَ إِنَّمَا ذَكَرُوا مَا ذَكَرُوهُ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِهْزَاءِ.

O'nun: { وَآياتِهِ } “ve O'nun ayetleriyle” buyruğuna gelince, bundan maksat Kur'an ve dine delalet eden diğer şeylerdir. O'nun: { وَرَسُولِهِ } “ve O'nun Resûlü ile” buyruğu ise malumdur. Bu da o topluluğun söylediklerini ancak alay yollu söylediklerine delalet eder.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: لَا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sonra Allah Teâlâ: { لَا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ } “Özür dilemeyin; imanınızdan sonra kesinlikle kâfir oldunuz” buyurmuştur. Bunda [bazı] meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: نَقَلَ الْوَاحِدِيُّ عَنْ أَهْلِ اللُّغَةِ فِي لَفْظِ الِاعْتِذَارِ قَوْلَيْنِ:

Birinci Mesele: Vâhidî, i'tizâr (özür dileme) lafzı hakkında dil ehlinden iki görüş nakletmiştir:

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ عِبَارَةٌ عَنْ مَحْوِ الذَّنْبِ مِنْ قَوْلِهِمْ: اعْتَذَرَتِ الْمَنَازِلُ إِذَا دَرَسَتْ. يُقَالُ: مَرَرْتُ بِمَنْزِلٍ مُعْتَذِرٍ، وَالِاعْتِذَارُ هُوَ الدَّرْسُ وَأَخْذُ الِاعْتِذَارِ مِنْهُ. لِأَنَّ الْمُعْتَذِرَ يُحَاوِلُ إِزَالَةَ أَثَرِ ذَنْبِهِ.

Birinci Görüş: Bunun günahı silmekten ibaret olduğudur. Bu, [Arapların] konak yerleri silinip yok olduğunda kullandıkları: "İ'tezerati'l-menâzil" (اعْتَذَرَتِ الْمَنَازِلُ) sözündendir. "İzleri silinmiş bir konağa uğradım" anlamında: "Marartü bi-menzilin mu'tezir" (مَرَرْتُ بِمَنْزِلٍ مُعْتَذِرٍ) denilir. İ'tizâr, izlerin silinmesidir; özür dilemenin bu kökten alınması ise özür dileyen kimsenin günahının izini yok etmeye çalışmasından ötürüdür.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: حَكَى ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ أَنَّ الِاعْتِذَارَ هُوَ الْقَطْعُ، وَمِنْهُ يُقَالُ لِلْقُلْفَةِ عُذْرَةٌ لِأَنَّهَا تُقْطَعُ، وَعُذْرَةُ الْجَارِيَةِ سُمِّيَتْ عُذْرَةً لِأَنَّهَا تُعْذَرُ أَيْ تُقْطَعُ، وَيُقَالُ اعْتَذَرَتِ الْمِيَاهُ إِذَا انْقَطَعَتْ، فَالْعُذْرُ لَمَّا كَانَ سَبَبًا لِقَطْعِ اللَّوْمِ سُمِّيَ عُذْرًا، قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَالْقَوْلَانِ مُتَقَارِبَانِ، لِأَنَّ مَحْوَ أَثَرِ الذَّنْبِ وَقَطْعَ اللَّوْمِ يَتَقَارَبَانِ.

İkinci Görüş: İbnü'l-A'râbî i'tizârın "kesmek" olduğunu nakletmiştir. Sünnet derisine "uzre" (عُذْرَة) denilmesi kesildiği içindir; cariyelerin bekâret zarına "uzre" denilmesi de izale edilip kesildiği içindir. Sular kesildiği zaman "İ'tezerati'l-miyâh" (اعْتَذَرَتِ الْمِيَاهُ) denir. İşte özür (özür dileme), kınamayı kesmeye sebep olduğu için "özür" (عُذْر) diye isimlendirilmiştir. Vâhidî şöyle demiştir: Bu iki görüş birbirine yakındır; zira günahın izini silmek ile kınamayı kesmek birbirine yakın anlamlardır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنْ ذَلِكَ الِاسْتِهْزَاءَ كَانَ كُفْرًا، وَالْعَقْلُ يَقْتَضِي أَنَّ الْإِقْدَامَ عَلَى/ الْكُفْرِ لِأَجْلِ اللَّعِبِ غَيْرُ جَائِزٍ، فَثَبَتَ أَنَّ قَوْلَهُمْ إِنَّما كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ مَا كَانَ عُذْرًا حَقِيقِيًّا فِي الْإِقْدَامِ عَلَى ذَلِكَ الِاسْتِهْزَاءِ، فَلَمَّا لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ عُذْرًا فِي نَفْسِهِ نَهَاهُمُ اللَّهُ عَنْ أَنْ يَعْتَذِرُوا بِهِ لِأَنَّ الْمَنْعَ عَنِ الْكَلَامِ الْبَاطِلِ وَاجِبٌ.

İkinci Mesele: Allah Teâlâ bu alayın bir küfür olduğunu beyan etmiştir. Akıl ise oyun ve eğlence maksadıyla da olsa küfre cüret etmenin caiz olmadığını iktiza eder. Böylece onların: { إِنَّما كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ } “Biz sadece dalıp eğleniyorduk” sözlerinin, bu alaya cüret etme hususunda hakiki bir özür olmadığı sabit olmuştur. Bu durum kendi başına geçerli bir özür olmayınca, Allah Teâlâ bununla özür dilemelerini yasaklamıştır; zira batıl sözden men etmek vaciptir.

فَقَالَ: لَا تَعْتَذِرُوا أَيْ لَا تَذْكُرُوا هَذَا الْعُذْرَ فِي دَفْعِ هَذَا الْجُرْمِ.

Bunun üzerine: { لَا تَعْتَذِرُوا } “Özür dilemeyin” buyurmuştur; yani bu cürmü savuşturmak için bu özrü ileri sürmeyin.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ يَدُلُّ عَلَى أَحْكَامٍ.

Üçüncü Mesele: O'nun: { قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ } “imanınızdan sonra kesinlikle kâfir oldunuz” buyruğu birtakım hükümlere delalet eder.

الْحُكْمُ الْأَوَّلُ أَنَّ الِاسْتِهْزَاءَ بِالدِّينِ كَيْفَ كَانَ كُفْرًا بِاللَّهِ. وَذَلِكَ لِأَنَّ الِاسْتِهْزَاءَ يَدُلُّ عَلَى الِاسْتِخْفَافِ وَالْعُمْدَةُ الْكُبْرَى فِي الْإِيمَانِ تَعْظِيمُ اللَّهِ تَعَالَى بِأَقْصَى الْإِمْكَانِ وَالْجَمْعُ بَيْنَهُمَا مُحَالٌ.

Birinci Hüküm: Dinle her ne şekilde olursa olsun alay etmek, Allah'ı inkâr etmektir (küfürdür). Zira alay etmek hafife almayı gösterir; oysa imandaki en büyük esas, Allah Teâlâ'yı azami ölçüde tazim etmektir ve bu ikisini bir arada toplamak imkânsızdır.

الْحُكْمُ الثَّانِي:

İkinci Hüküm:

أَنَّهُ يَدُلُّ عَلَى بُطْلَانِ قَوْلِ مَنْ يَقُولُ، الْكُفْرُ لَا يَدْخُلُ إِلَّا فِي أَفْعَالِ الْقُلُوبِ.

Bu ayet, "Küfür sadece kalbin fiillerinde meydana gelir" diyen kimsenin görüşünün batıl olduğuna delalet eder.

الْحُكْمُ الثَّالِثُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ قَوْلَهُمُ الَّذِي صَدَرَ مِنْهُمْ كُفْرٌ فِي الْحَقِيقَةِ، وَإِنْ كَانُوا مُنَافِقِينَ مِنْ قَبْلُ وَأَنَّ الْكُفْرَ يُمْكِنُ أَنْ يَتَجَدَّدَ مِنَ الْكَافِرِ حَالًا فَحَالًا.

Üçüncü Hüküm: Kendilerinden daha önce münafık olarak sâdır olmuş olsa bile söyledikleri sözün hakikatte bir küfür olduğuna ve küfrün, kâfirden durumdan duruma yenilenebileceğine delalet eder.

الْحُكْمُ الرَّابِعُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْكُفْرَ إِنَّمَا حَدَثَ بَعْدَ أَنْ كَانُوا مُؤْمِنِينَ.

Dördüncü Hüküm: Küfrün ancak onlar mümin iken sonradan meydana geldiğine delalet eder.

وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: الْقَوْمُ لَمَّا كَانُوا مُنَافِقِينَ فَكَيْفَ يَصِحُّ وَصْفُهُمْ بِذَلِكَ؟

Bir kimse: "Bu topluluk münafık olduğuna göre, böyle nitelendirilmeleri nasıl doğru olabilir?" diyebilir.

قُلْنَا: قَالَ الْحَسَنُ: الْمُرَادُ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمُ الَّذِي أَظْهَرْتُمُوهُ، وَقَالَ آخَرُونَ: ظَهَرَ كُفْرُكُمْ لِلْمُؤْمِنِينَ بَعْدَ أَنْ كُنْتُمْ عِنْدَهُمْ مُسْلِمِينَ، وَالْقَوْلَانِ مُتَقَارِبَانِ.

Biz deriz ki: Hasan[-ı Basrî]: "Maksat, açığa vurduğunuz imanınızdan sonra kâfir oldunuz [demektir]" demiştir. Diğerleri ise: "Onların nazarında Müslüman iken, küfrünüz müminlere açığa çıktı" demişlerdir. İki görüş birbirine yakındır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنْ نَعْفُ عَنْ طائِفَةٍ مِنْكُمْ نُعَذِّبْ طائِفَةً وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sonra Allah Teâlâ: { إِنْ نَعْفُ عَنْ طائِفَةٍ مِنْكُمْ نُعَذِّبْ طائِفَةً } “İçinizden bir topluluğu affetsek bile, diğer bir topluluğu azaplandıracağız” buyurmuştur. Bunda [bazı] meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ عَاصِمٌ إِنْ نَعْفُ وَنُعَذِّبْ بِالنُّونِ وَكَسْرِ الذَّالِ، وَطَائِفَةً بِالنَّصْبِ وَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْ نَفْسِهِ أَنَّهُ يَقُولُ إِنْ يَعْفُ عَنْ طَائِفَةٍ يُعَذِّبْ طَائِفَةً وَالْبَاقُونَ بِالْيَاءِ وَضَمِّهَا، وَفَتْحِ الْفَاءِ عَلَى مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ، إِنْ يُعْفَ عَنْ طَائِفَةٍ بِالتَّذْكِيرِ، وَتُعَذَّبْ طَائِفَةٌ بِالتَّأْنِيثِ، وَحَكَى صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» عَنْ مُجَاهِدٍ، إِنْ تُعْفَ عَنْ طَائِفَةٍ عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ مَعَ التَّأْنِيثِ، ثُمَّ قَالَ: وَالْوَجْهُ التَّذْكِيرُ لِأَنَّ الْمُسْنَدَ إِلَيْهِ الظَّرْفُ كَمَا تَقُولُ سِيرَ بِالدَّابَّةِ، وَلَا تَقُولُ سِيرَتْ بِالدَّابَّةِ، وَأَمَّا تَأْوِيلُ قِرَاءَتِهِ فَهُوَ أَنَّ مُجَاهِدًا لَعَلَّهُ ذَهَبَ إِلَى أَنَّ الْمَعْنَى كَأَنَّهُ قِيلَ: إِنْ تُرْحَمْ طَائِفَةٌ فَأَنْتِ كَذَلِكَ، وَهُوَ غَرِيبٌ وَالْجَيِّدُ الْقِرَاءَةُ الْعَامَّةُ إِنْ يُعْفَ عَنْ طَائِفَةٍ بِالتَّذْكِيرِ وَتُعَذَّبْ طَائِفَةٌ بِالتَّأْنِيثِ.

Birinci Mesele: Âsım { إِنْ نَعْفُ } ve { نُعَذِّبْ } kelimelerini nûn ile ve zâl harfinin kesresiyle; { طَائِفَةً } kelimesini de nasb ile okumuştur. Bunun manası, Allah Teâlâ'nın Kendisi hakkında [buyurarak] bir topluluğu affetse bile diğer bir topluluğa azap edeceğini söylemesidir. Diğer kıraat imamları ise meçhul fiil (mâ lem yüsemme fâiluh) kalıbında, yâ harfinin zammesi ve fâ harfinin fethasıyla müzekker olarak { إِنْ يُعْفَ عَنْ طَائِفَةٍ }, müennes olarak da { تُعَذَّبْ طَائِفَةٌ } şeklinde okumuşlardır. Keşşâf sahibi [Zemahşerî], Mücâhid'den müennes meçhul bina ile { إِنْ تُعْفَ عَنْ طَائِفَةٍ } okuyuşunu nakletmiş, ardından şöyle demiştir: Doğru olan vecih müzekker kılmaktır; çünkü müsnedün ileyh zarftır (câr-mecrûrdur); nitekim "Sîrat bi'd-dâbbe" denilmez, "Sîre bi'd-dâbbe" denilir. Onun kıraatinin teviline gelince; Mücâhid muhtemelen mananın sanki "Bir taifeye merhamet olunursa sen de öylesin" şeklinde olduğunu kabul etmiştir ki bu garip bir tevildir. En uygun olanı ise cumhurun kıraati olan müzekker olarak { إِنْ يُعْفَ عَنْ طَائِفَةٍ } ve müennes olarak { تُعَذَّبْ طَائِفَةٌ } okuyuşudur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ذَكَرَ الْمُفَسِّرُونَ، أَنَّ الطَّائِفَتَيْنِ كَانُوا ثَلَاثَةً، اسْتَهْزَأَ اثْنَانِ وَضَحِكَ وَاحِدٌ، فَالطَّائِفَةُ الْأُولَى الضَّاحِكُ، وَالثَّانِيَةُ الهازيان، وَقَالَ الْمُفَسِّرُونَ: لَمَّا كَانَ ذَنْبُ الضَّاحِكِ أَخَفَّ لا جرم عفا الله عنه، وذنب الهازيين أَغْلَظَ، فَلَا جَرَمَ مَا عَفَا اللَّهُ عَنْهُمَا، قَالَ الْقَاضِي: هَذَا بَعِيدٌ لِأَنَّهُ تَعَالَى حَكَمَ عَلَى الطَّائِفَتَيْنِ بِالْكُفْرِ، وَأَنَّهُ تَعَالَى لَا يَعْفُو عَنِ الْكَافِرِ إِلَّا بَعْدَ التَّوْبَةِ وَالرُّجُوعِ إِلَى الْإِسْلَامِ، وَأَيْضًا لَا يُعَذِّبُ الْكَافِرَ إِلَّا بَعْدَ إِصْرَارِهِ عَلَى الْكُفْرِ، أَمَّا لَوْ تَابَ عَنْهُ وَرَجَعَ إِلَى الْإِسْلَامِ فَإِنَّهُ لَا يُعَذِّبُهُ، فَلَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُ يَعْفُو عَنْ طَائِفَةٍ وَيُعَذِّبُ الْأُخْرَى، كَانَ فِيهِ إِضْمَارُ أَنَّ الطَّائِفَةَ الَّتِي أَخْبَرَ أَنَّهُ يَعْفُو عَنْهُمْ تَابُوا عَنِ الْكُفْرِ وَرَجَعُوا إِلَى الْإِسْلَامِ، وَأَنَّ الطَّائِفَةَ الَّتِي أَخْبَرَ أَنَّهُ يُعَذِّبُهُمْ أَصَرُّوا عَلَى الْكُفْرِ وَلَمْ يَرْجِعُوا إِلَى الْإِسْلَامِ، وَلَعَلَّ ذَلِكَ الْوَاحِدَ لَمَّا لَمْ يُبَالِغْ فِي الطَّعْنِ وَلَمْ يُوَافِقِ الْقَوْمَ فِي الذِّكْرِ خَفَّ كُفْرُهُ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى وَفَّقَهُ لِلْإِيمَانِ وَالْخُرُوجِ عَنِ الْكُفْرِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَنْ خَاضَ فِي عَمَلٍ بَاطِلٍ، فَلْيَجْتَهِدْ فِي التَّقْلِيلِ فَإِنَّهُ يُرْجَى لَهُ بِبَرَكَةِ ذَلِكَ التَّقْلِيلِ أَنْ يَتُوبَ اللَّهُ عَلَيْهِ فِي الْكُلِّ.

İkinci Mesele: Müfessirler bu iki grubun üç kişi olduğunu zikretmişlerdir: İkisi alay etmiş, biri ise gülmüştür. Birinci grup gülen kişi, ikinci grup ise alay eden iki kişidir. Müfessirler şöyle demiştir: Gülenin günahı daha hafif olduğu için şüphesiz Allah onu affetti; alay eden ikisinin günahı daha ağır olduğu için şüphesiz Allah onları affetmedi. Kādî şöyle demiştir: Bu uzak bir ihtimaldir; zira Allah Teâlâ her iki grubun da kâfir olduğuna hükmetmiştir ve Allah Teâlâ kâfiri ancak tövbe edip İslâm'a döndükten sonra affeder. Ayrıca Allah Teâlâ kâfire ancak küfründe ısrar etmesi halinde azap eder; şayet tövbe edip İslâm'a dönerse ona azap etmez. Dolayısıyla Allah Teâlâ bir grubu affedeceğini, diğerine ise azap edeceğini zikrettiğinde, affedeceğini haber verdiği grubun küfürden tövbe edip İslâm'a döndüğü; azap edeceğini haber verdiği grubun ise küfürde ısrar edip İslâm'a dönmediği zımnen anlaşılmaktadır. Belki de o tek kişi ta'nda ileri gitmediği ve o sözde topluluğa uymadığı için küfrü hafif kalmış, sonra da Allah Teâlâ onu imana ve küfürden çıkmaya muvaffak kılmıştır. Bu da gösterir ki, batıl bir işe dalan kimse onu asgariye indirmeye gayret etmelidir; zira bu azaltmanın bereketiyle Allah'ın onun tamamına tövbe nasip etmesi umulur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالُوا: ثَبَتَ بِالرِّوَايَاتِ أَنَّ الطَّائِفَتَيْنِ كَانُوا ثَلَاثَةً، فَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ إِنْسَانًا وَاحِدًا. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَالطَّائِفَةُ فِي اللُّغَةِ أَصْلُهَا الْجَمَاعَةُ، لِأَنَّهَا الْمِقْدَارُ الَّذِي يُمْكِنُهَا أَنْ تُطِيفَ بِالشَّيْءِ ثُمَّ يَجُوزُ أَنْ يُسَمَّى الْوَاحِدُ بِالطَّائِفَةِ، قَالَ تَعَالَى: وَلْيَشْهَدْ عَذابَهُما طائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ [النُّورِ: ٢] وَأَقَلُّهُ الْوَاحِدُ، وَرَوَى الْفَرَّاءُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّهُ قَالَ: الطَّائِفَةُ الْوَاحِدُ فَمَا فَوْقَهُ، وَفِي جَوَازِ تَسْمِيَةِ الشَّخْصِ الْوَاحِدِ بِالطَّائِفَةِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ مَنِ اخْتَارَ مَذْهَبًا وَنَصَرَهُ فَإِنَّهُ لَا يَزَالُ يَكُونُ ذَابًّا عَنْهُ نَاصِرًا لَهُ، فَكَأَنَّهُ

Üçüncü Mesele: [Alimler] şöyle demişlerdir: Rivayetlerle iki grubun üç kişi olduğu sabit olmuştur; dolayısıyla iki gruptan birinin tek bir insan olması gerekir. Zeccâc şöyle demiştir: Tâife (طَائِفَة) kelimesinin lügatteki aslı topluluktur; zira o, bir şeyi kuşatması (tavâf etmesi) mümkün olan miktardır. Ancak tek bir kişinin de "tâife" olarak isimlendirilmesi caizdir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَلْيَشْهَدْ عَذابَهُما طائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminlerden bir topluluk da onların cezalandırılmasına şahit olsun” [Nûr 2] buyurmuştur ve bunun en azı bir kişidir. Ferrâ kendi senediyle İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Tâife, bir ve yukarısıdır." Tek bir şahsın "tâife" olarak isimlendirilmesinin cevazı hususunda [şu] vecihler vardır: Birincisi: Bir mezhebi benimseyip ona yardım eden kimse, sürekli onu müdafaa edip ona destek verir; dolayısıyla sanki o

بِقَلْبِهِ يَطُوفُ عَلَيْهِ وَيَذُبُّ عَنْهُ مِنْ كُلِّ الْجَوَانِبِ، فَلَا يَبْعُدُ أَنْ يُسَمَّى الْوَاحِدُ طَائِفَةً لِهَذَا السَّبَبِ. الثَّانِي: قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: الْعَرَبُ تُوقِعُ لَفْظَ الْجَمْعِ عَلَى الْوَاحِدِ فَتَقُولُ: خَرَجَ فُلَانٌ إِلَى مَكَّةَ عَلَى الْجِمَالِ، وَاللَّهُ تَعَالَى يَقُولُ:

kalbiyle onun etrafında dönüp dolaşmakta (tavâf etmekte) ve onu her taraftan savunmaktadır. Bu sebeple tek bir kimseye "tâife" denilmesi uzak bir ihtimal değildir. İkincisi: İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: Araplar çoğul lafzı tekil için kullanırlar; nitekim: "Falanca Mekke'ye develer üzerinde çıktı" derler. Allah Teâlâ da şöyle buyurmaktadır:

الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ [آلِ عِمْرَانَ: ١٧٣] يَعْنِي نُعَيْمَ بْنَ مَسْعُودٍ. الثَّالِثُ: لَا يَبْعُدُ أَنْ تَكُونَ الطَّائِفَةُ إِذَا أُرِيدَ بِهَا الْوَاحِدُ يَكُونُ أَصْلُهَا طَائِفًا، ثُمَّ أَدْخَلَ الْهَاءَ عَلَيْهِ لِلْمُبَالَغَةِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى عَلَّلَ كَوْنَهُ مُعَذِّبًا لِلطَّائِفَةِ الثَّانِيَةِ بِأَنَّهُمْ كَانُوا مُجْرِمِينَ.

{ الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ } “Onlar ki insanlar kendilerine...” [Âl-i İmrân 173] yani Nuaym b. Mes'ûd'dur. Üçüncüsü: Tâife (طَائِفَة) kelimesi ile tek bir kişi kastedildiğinde, kelimenin aslının tâif (طَائِف) olması, sonra da mübalağa için sonuna "hâ" (tâ-i merbûta) dahil edilmiş olması uzak bir ihtimal değildir. Sonra Allah Teâlâ, ikinci gruba azap edişini onların mücrim (günahkâr) olmalarıyla illetlendirmiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّ الطَّائِفَتَيْنِ لَمَّا اشْتَرَكَتَا فِي الْكُفْرِ، فَقَدِ اشْتَرَكَتَا فِي الْجُرْمِ، وَالتَّعْذِيبُ يَخْتَصُّ بِإِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ، وَتَعْلِيلُ الْحُكْمِ الْخَاصِّ بِالْعِلَّةِ الْعَامَّةِ لَا يَجُوزُ، وَأَيْضًا التَّعْذِيبُ حُكْمٌ حَاصِلٌ فِي الْحَالِ وَقَوْلُهُ: كانُوا مُجْرِمِينَ يَدُلُّ عَلَى صُدُورِ الْجُرْمِ عَنْهُمْ فِي الزَّمَانِ الْمَاضِي، وَتَعْلِيلُ الْحُكْمِ الْحَاصِلِ فِي الْحَالِ بِالْعِلَّةِ الْمُتَقَدِّمَةِ لَا يَجُوزُ، بَلْ كَانَ الْأَوْلَى أَنْ يُقَالَ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ مُجْرِمُونَ.

Bil ki iki grup da küfürde ortak olduklarında cürümde de ortak olmuşlardır. Halbuki azap iki gruptan birine mahsustur. Özel bir hükmün genel bir illet ile gerekçelendirilmesi ise caiz değildir. Ayrıca azap etme şu anda gerçekleşen bir hükümdür; { كانُوا مُجْرِمِينَ } “günahkâr idiler” ifadesi ise cürmün onlardan geçmiş zamanda sâdır olduğuna delalet eder. Hâlihazırda gerçekleşen bir hükmün geçmişteki bir illetle gerekçelendirilmesi ise caiz değildir; bilakis [cümle yapısı olarak] bunun "onlar mücrimdirler/günahkârdırlar" şeklinde söylenmesi daha evla olurdu.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْجَوَابَ عَنْهُ أَنَّ هَذَا تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ جُرْمَ الطَّائِفَةِ الثَّانِيَةِ كَانَ أَغْلَظَ وَأَقْوَى مِنْ جُرْمِ الطَّائِفَةِ الْأُولَى، فَوَقَعَ التَّعْلِيلُ بِذَلِكَ الْجُرْمِ الْغَلِيظِ، وَأَيْضًا فَفِيهِ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْجُرْمَ بَقِيَ وَاسْتَمَرَّ وَلَمْ يَزَلْ، فَأَوْجَبَ التَّعْذِيبَ.

Bil ki buna cevap şudur: Bu, ikinci grubun cürmünün birinci grubun cürmünden daha ağır ve daha baskın olduğuna bir dikkat çekmedir; dolayısıyla gerekçelendirme bu ağır cürüm sebebiyle gerçekleşmiştir. Ayrıca bunda, o cürmün baki kalıp devam ettiğine ve zail olmadığına, bu yüzden de azabı zorunlu kıldığına bir dikkat çekme vardır.

[سورة التوبة (٩) : آية ٦٧]

[Tevbe Suresi (9), Âyet 67]

الْمُنافِقُونَ وَالْمُنافِقاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ إِنَّ الْمُنافِقِينَ هُمُ الْفاسِقُونَ (٦٧)

{ الْمُنافِقُونَ وَالْمُنافِقاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ إِنَّ الْمُنافِقِينَ هُمُ الْفاسِقُونَ (٦٧) } “Münafık erkekler ve münafık kadınlar birbirlerindendir. Kötülüğü emrederler, iyilikten nehyederler ve ellerini sıkı tutarlar. Allah'ı unuttular, O da onları unuttu. Şüphesiz münafıklar fâsıkların ta kendileridir. (67)”

اعْلَمْ أَنَّ هَذَا شَرْحُ نَوْعٍ آخَرَ مِنْ أَنْوَاعِ فَضَائِحِهِمْ وَقَبَائِحِهِمْ، وَالْمَقْصُودُ بَيَانُ أَنَّ إِنَاثَهُمْ كَذُكُورِهِمْ فِي تِلْكَ الْأَعْمَالِ الْمُنْكَرَةِ وَالْأَفْعَالِ الْخَبِيثَةِ، فَقَالَ: الْمُنافِقُونَ وَالْمُنافِقاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ أَيْ فِي صِفَةِ النِّفَاقِ، كَمَا يَقُولُ الْإِنْسَانُ: أَنْتَ مِنِّي وَأَنَا مِنْكَ، أَيْ أَمْرُنَا وَاحِدٌ لَا مُبَايَنَةَ فِيهِ وَلَمَّا ذَكَرَ هَذَا الْكَلَامَ ذَكَرَ تَفْصِيلَهُ فَقَالَ:

Bil ki bu, onların rezilliklerinin ve çirkinliklerinin bir başka türünün açıklamasıdır. Amaç, bu çirkin amellerde ve kötü fiillerde onların kadınlarının da erkekleri gibi olduğunu açıklamaktır. Bu sebeple: { الْمُنافِقُونَ وَالْمُنافِقاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ } “Münafık erkekler ve münafık kadınlar birbirlerindendir” buyurmuştur; yani nifak sıfatında [böyledirler]. Nitekim bir insanın: "Sen bendensin, ben de sendenim" yani "Bizim durumumuz birdir, aramızda bir başkalık yoktur" demesi gibidir. [Allah Teâlâ] bu sözü zikredince, onun tafsilatını da zikrederek şöyle buyurmuştur:

يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ وَلَفْظُ الْمُنْكَرِ يَدْخُلُ فِيهِ كُلُّ قبيح، إلا أن الأعظم هاهنا تَكْذِيبُ الرَّسُولِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَلَفْظُ الْمَعْرُوفِ يَدْخُلُ فِيهِ كُلَّ حَسَنٍ إِلَّا أَنَّ الْأَعْظَمَ هاهنا الْإِيمَانُ بِالرَّسُولِ ﷺ وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ، قِيلَ مِنْ كُلِّ خَيْرٍ، وَقِيلَ عَنْ كُلِّ خَيْرٍ وَاجِبٍ مِنْ زَكَاةٍ وَصَدَقَةٍ وَإِنْفَاقٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَهَذَا أَقْرَبُ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَا يَذُمُّهُمْ إِلَّا بِتَرْكِ الْوَاجِبِ وَيَدْخُلُ فِيهِ تَرْكُ الْإِنْفَاقِ فِي الْجِهَادِ، وَنَبَّهَ بِذَلِكَ عَلَى تَخَلُّفِهِمْ عَنِ الْجِهَادِ، وَالْأَصْلُ فِي هَذَا أَنَّ الْمُعْطِيَ يَمُدُّ يَدَهُ وَيَبْسُطُهَا بِالْعَطَاءِ. فَقِيلَ لِمَنْ مَنَعَ وَبَخِلَ قَدْ قَبَضَ يَدَهُ.

{ يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ } “Kötülüğü emrederler”; münker (الْمُنْكَرِ) lafzına her çirkin şey girer; ancak burada en büyüğü Peygamber'i yalanlamaktır. { وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ } “ve iyilikten nehyederler”; mâruf (الْمَعْرُوفِ) lafzına her güzel şey girer; ancak burada en büyüğü Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) imandır. { وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ } “ve ellerini sıkı tutarlar”; her türlü hayırdan [el çekerler] denildiği gibi, zekât, sadaka ve Allah yolunda infak gibi farz olan her türlü hayırdan [el çekerler] de denilmiştir. Bu [ikinci görüş] daha uygundur; zira Allah Teâlâ onları ancak vacibi terk ettikleri için kınar. Cihatta infakı terk etmek de buna girer. Bununla onların cihattan geri kalmalarına dikkat çekmiştir. Bundaki asıl [mâna] şudur: Bir şey veren kimse elini uzatır ve onu bağışlamak üzere açar. Vermeyen ve cimrilik eden kimse için de "elini tuttu/sıktı" denilmiştir.

ثُمَّ قَالَ: نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ لَا يُمْكِنُ إِجْرَاؤُهُ عَلَى ظَاهِرِهِ لِأَنَّا لَوْ حَمَلْنَاهُ عَلَى النِّسْيَانِ عَلَى الْحَقِيقَةِ لَمَا اسْتَحَقُّوا عَلَيْهِ ذَمًّا، لِأَنَّ النِّسْيَانَ لَيْسَ فِي وُسْعِ الْبَشَرِ، وَأَيْضًا فَهُوَ فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى مُحَالٌ فَلَا بُدَّ مِنَ التَّأْوِيلِ، وَهُوَ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: مَعْنَاهُ أَنَّهُمْ تَرَكُوا أَمْرَهُ حَتَّى صَارَ بِمَنْزِلَةِ الْمَنْسِيِّ، فَجَازَاهُمْ بِأَنْ صَيَّرَهُمْ بِمَنْزِلَةِ الْمَنْسِيِّ مِنْ ثَوَابِهِ وَرَحْمَتِهِ، وَجَاءَ هَذَا عَلَى أَوْجُهِ الْكَلَامِ كَقَوْلِهِ: وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها [الشُّورَى: ٤٠] الثَّانِي: النِّسْيَانُ ضِدُّ الذِّكْرِ، فَلَمَّا تَرَكُوا ذِكْرَ اللَّهِ بِالْعِبَادَةِ وَالثَّنَاءِ عَلَى اللَّهِ، تَرَكَ اللَّهُ ذِكْرَهُمْ بِالرَّحْمَةِ وَالْإِحْسَانِ، وَإِنَّمَا حَسُنَ جَعْلُ النِّسْيَانِ كِنَايَةً عَنْ تَرْكِ الذِّكْرِ لِأَنَّ مَنْ نَسِيَ شَيْئًا لَمْ يَذْكُرْهُ، فَجَعَلَ اسْمَ الْمَلْزُومِ كِنَايَةً عَنِ اللَّازِمِ.

Sonra: { نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ } “Allah'ı unuttular, O da onları unuttu” buyurmuştur. Bil ki bu sözü zahiri üzere hamletmek mümkün değildir. Zira biz bunu hakiki mânadaki unutmaya hamledersek, bundan dolayı bir kınamayı hak etmezlerdi; çünkü unutmak insanın güç yetirebileceği bir şey değildir. Ayrıca bu, Allah Teâlâ hakkında imkânsızdır. Dolayısıyla tevil edilmesi zorunludur ve bu iki vecih üzeredir: Birincisi: Bunun mânası, onlar Allah'ın emrini terk ettiler ve adeta unutulmuş gibi oldu; [Allah da] onları sevabından ve rahmetinden unutulmuş gibi kılarak cezalandırdı. Bu, kelamın en güzel vecihlerinden biri üzere gelmiştir; nitekim: { وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها } “Bir kötülüğün karşılığı, onun misli bir kötülüktür” [Şûrâ 40] buyurulmuştur. İkincisi: Nisyan (unutmak), zikrin (hatırlamanın) zıddıdır. Onlar ibadet ve senâ ile Allah'ı zikretmeyi terk edince, Allah da onları rahmet ve ihsan ile anmayı terk etmiştir. Nisyanın zikri terk etmekten kinaye kılınması ise güzeldir; çünkü bir şeyi unutan kimse onu anmaz. Böylece melzûmun ismi, lâzımdan kinaye yapılmıştır.

ثُمَّ قَالَ: إِنَّ الْمُنافِقِينَ هُمُ الْفاسِقُونَ أَيْ هُمُ الْكَامِلُونَ فِي الْفِسْقِ. والله أعلم.

Sonra: { إِنَّ الْمُنافِقِينَ هُمُ الْفاسِقُونَ } “Şüphesiz münafıklar fâsıkların ta kendileridir” buyurmuştur; yani onlar fıskta kâmil olanlardır. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

[سورة التوبة (٩) : الآيات ٦٨ الى ٦٩]

[Tevbe Suresi (9), Âyetler 68-69]

وَعَدَ اللَّهُ الْمُنافِقِينَ وَالْمُنافِقاتِ وَالْكُفَّارَ نارَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها هِيَ حَسْبُهُمْ وَلَعَنَهُمُ اللَّهُ وَلَهُمْ عَذابٌ مُقِيمٌ (٦٨) كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ كانُوا أَشَدَّ مِنْكُمْ قُوَّةً وَأَكْثَرَ أَمْوالاً وَأَوْلاداً فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاقِكُمْ كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِخَلاقِهِمْ وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خاضُوا أُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (٦٩)

{ وَعَدَ اللَّهُ الْمُنافِقِينَ وَالْمُنافِقاتِ وَالْكُفَّارَ نارَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها هِيَ حَسْبُهُمْ وَلَعَنَهُمُ اللَّهُ وَلَهُمْ عَذابٌ مُقِيمٌ (٦٨) كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ كانُوا أَشَدَّ مِنْكُمْ قُوَّةً وَأَكْثَرَ أَمْوالاً وَأَوْلاداً فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاقِكُمْ كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِخَلاقِهِمْ وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خاضُوا أُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (٦٩) } “Allah erkek münafıklara, kadın münafıklara ve kâfirlere içinde ebedî kalacakları cehennem ateşini vadetti. O onlara yeter! Allah onlara lanet etmiştir ve onlar için sürekli bir azap vardır. (68) Sizden öncekiler gibi; onlar kuvvetçe sizden daha zorlu, mal ve evlatça sizden daha çok idiler. Onlar kendi paylarından faydalandılar; sizden öncekiler paylarından nasıl faydalandılarsa siz de payınızdan öylece faydalandınız ve onların daldığı gibi siz de daldınız. İşte onların amelleri dünyada da ahirette de boşa gitmiştir ve işte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir. (69)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ مِنْ قَبْلُ فِي المنافقين والمنافقات أنه نسبهم، أَيْ جَازَاهُمْ عَلَى تَرْكِهِمُ التَّمَسُّكَ بِطَاعَةِ اللَّهِ أَكَّدَ هَذَا الْوَعِيدَ وَضَمَّ الْمُنَافِقِينَ إِلَى الْكُفَّارِ فِيهِ، فَقَالَ: وَعَدَ اللَّهُ الْمُنافِقِينَ وَالْمُنافِقاتِ وَالْكُفَّارَ نارَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها وَلَا شَكَّ أَنَّ النَّارَ الْمُخَلَّدَةَ مِنْ أَعْظَمِ الْعُقُوبَاتِ.

Bil ki Allah Teâlâ daha önce münafık erkekler ve münafık kadınlar hakkında onları unuttuğunu, yani Allah'ın taatine sarılmayı terk etmelerine karşılık onları cezalandırdığını beyan edince, bu tehdidi pekiştirmiş ve bu tehditte münafıkları kâfirlere katmıştır. Bu sebeple: { وَعَدَ اللَّهُ الْمُنافِقِينَ وَالْمُنافِقاتِ وَالْكُفَّارَ نارَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها } “Allah erkek münafıklara, kadın münafıklara ve kâfirlere içinde ebedî kalacakları cehennem ateşini vadetti” buyurmuştur. Şüphe yok ki ebedî ateş en büyük cezalardandır.

ثُمَّ قَالَ: هِيَ حَسْبُهُمْ وَالْمَعْنَى: أَنَّ تِلْكَ الْعُقُوبَةَ كَافِيَةٌ لَهُمْ وَلَا شَيْءَ أَبْلَغُ مِنْهَا، وَلَا يُمْكِنُ الزِّيَادَةُ عَلَيْهَا.

Sonra: { هِيَ حَسْبُهُمْ } “O onlara yeter” buyurmuştur. Mânası: O ceza onlara kâfidir, ondan daha şiddetlisi yoktur ve üzerine ziyade yapılması mümkün değildir.

ثُمَّ قَالَ: وَلَعَنَهُمُ اللَّهُ أَيْ أَلْحَقَ بِتِلْكَ الْعُقُوبَةِ الشَّدِيدَةِ الْإِهَانَةَ وَالذَّمَّ وَاللَّعْنَ.

Sonra: { وَلَعَنَهُمُ اللَّهُ } “Allah onlara lanet etmiştir” buyurmuştur; yani o şiddetli cezaya aşağılanmayı, yerilmeyi ve laneti de eklemiştir.

ثُمَّ قَالَ: وَلَهُمْ عَذابٌ مُقِيمٌ وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: مَعْنَى كَوْنِ الْعَذَابِ مُقِيمًا وَكَوْنِهِ خَالِدًا وَاحِدٌ، فَكَانَ هَذَا تَكْرَارًا؟

Sonra: { وَلَهُمْ عَذابٌ مُقِيمٌ } “ve onlar için sürekli bir azap vardır” buyurmuştur. Biri çıkıp şöyle diyebilir: Azabın mukîm (sürekli) olması ile ebedî olması aynı mânadadır; dolayısıyla bu bir tekrar değil midir?

وَالْجَوَابُ: لَيْسَ ذَلِكَ تَكْرِيرًا، وَبَيَانُ الْفَرْقِ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ لَهُمْ نَوْعًا آخَرَ مِنَ الْعَذَابِ الْمُقِيمِ الدَّائِمِ سِوَى الْعَذَابِ بِالنَّارِ وَالْخُلُودِ الْمَذْكُورِ أَوَّلًا، وَلَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْعَذَابَ بِالنَّارِ دَائِمٌ. وَقَوْلُهُ: وَلَهُمْ عَذابٌ مُقِيمٌ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ لَهُمْ مَعَ ذَلِكَ نَوْعًا آخَرَ مِنَ الْعَذَابِ.

Cevap şudur: Bu bir tekrar değildir. Farkın beyanı [şu] vecihlerledir: Birincisi: Ateş azabından ve başta zikredilen ebedîlikten başka, onlar için mukîm ve daimi olan başka bir azap türü daha vardır; bu da ateş azabının daim olduğuna delalet etmez. { وَلَهُمْ عَذابٌ مُقِيمٌ } “onlar için sürekli bir azap vardır” buyruğu, bununla birlikte onlar için başka bir tür azap daha olduğuna delalet eder.

وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: هَذَا التَّأْوِيلُ مُشْكِلٌ لِأَنَّهُ قَالَ فِي النَّارِ الْمُخَلَّدَةِ: هِيَ حَسْبُهُمْ وَكَوْنُهَا حَسْبًا بمنع مِنْ ضَمِّ شَيْءٍ آخَرَ إِلَيْهِ.

Biri çıkıp şöyle diyebilir: Bu tevil problemlidir; çünkü O, ebedî ateş hakkında: { هِيَ حَسْبُهُمْ } “O onlara yeter” buyurmuştur. Onun yeten (hasb) olması, yanına başka bir şeyin eklenmesine engeldir.

وَجَوَابُهُ: أَنَّهَا حَسْبُهُمْ فِي الْإِيلَامِ وَالْإِيجَاعِ، وَمَعَ ذَلِكَ فَيُضَمُّ إِلَيْهِ نَوْعٌ آخَرُ زِيَادَةً فِي تَعْذِيبِهِمْ. وَالثَّانِي:

Bunun cevabı şudur: O, elem ve acı verme hususunda onlara yeter; bununla birlikte onlara azabı artırmak için yanına başka bir tür daha eklenir. İkincisi:

أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ: وَلَهُمْ عَذابٌ مُقِيمٌ الْعَذَابُ الْعَاجِلُ الَّذِي لَا يَنْفَكُّونَ عَنْهُ، وَهُوَ مَا يُقَاسُونَهُ مِنْ تَعَبِ النِّفَاقِ وَالْخَوْفِ مِنِ اطِّلَاعِ الرَّسُولِ عَلَى بَوَاطِنِهِمْ، وَمَا يَحْذَرُونَهُ أَبَدًا مِنْ أَنْوَاعِ الْفَضَائِحِ.

{ وَلَهُمْ عَذابٌ مُقِيمٌ } “ve onlar için sürekli bir azap vardır” buyruğundan muradın, kendilerinden hiç ayrılmayan peşin azap olmasıdır; bu da nifakın zahmetinden, Peygamber'in onların iç yüzlerine vâkıf olmasından duydukları korkudan ve rezillik çeşitlerinden daima sakınmalarından ibarettir.

ثُمَّ قَالَ: كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا رُجُوعٌ مِنَ الْغَيْبَةِ إِلَى الْخِطَابِ، وَهَذَا الْكَافُ لِلتَّشْبِيهِ، وَهُوَ يَحْتَمِلُ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: قَالَ الْفَرَّاءُ: فَعَلْتُمْ كَأَفْعَالِ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ تَعَالَى شَبَّهَ الْمُنَافِقِينَ بِالْكُفَّارِ الَّذِينَ كَانُوا قَبْلَهُمْ فِي الْأَمْرِ بِالْمُنْكَرِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمَعْرُوفِ، وَقَبْضِ الْأَيْدِي عَنِ الْخَيْرَاتِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ أُولَئِكَ الْكُفَّارَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا أَشَدَّ قُوَّةً مِنْ هَؤُلَاءِ الْمُنَافِقِينَ وَأَكْثَرَ أَمْوَالًا وَأَوْلَادًا، ثُمَّ اسْتَمْتَعُوا مُدَّةً بِالدُّنْيَا ثُمَّ هَلَكُوا وَبَادُوا وَانْقَلَبُوا إِلَى الْعِقَابِ الدَّائِمِ، فَأَنْتُمْ مَعَ ضَعْفِكُمْ وَقِلَّةِ خَيْرَاتِ الدُّنْيَا عِنْدَكُمْ أَوْلَى أَنْ تَكُونُوا كَذَلِكَ.

Sonra: { كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “Sizden öncekiler gibi” buyurmuştur. Bil ki bu, gaib sigasından muhatap sigasına bir dönüştür (iltifattır). Buradaki "kâf" harfi teşbih (benzetme) içindir ve muhtelif vecihleri vardır: Birincisi: Ferrâ şöyle demiştir: "Sizden öncekilerin fiilleri gibi yaptınız." Mânası: Allah Teâlâ münafıkları, kötülüğü emretme, iyilikten nehyetme ve ellerini hayırlardan sıkı tutma hususunda kendilerinden önceki kâfirlere benzetmiştir. Sonra Allah Teâlâ o kâfirleri, bu münafıklardan daha kuvvetli, mal ve evlatça daha çok olmakla nitelemiş; ardından bir müddet dünyadan faydalandıklarını, sonra helak olup yok olduklarını ve daimi cezaya döndüklerini bildirmiştir. O halde sizler zayıflığınız ve dünyalık hayırlarınızın azlığı ile böyle [bir akıbete uğramaya] daha layıksınız.

وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى شَبَّهَ الْمُنَافِقِينَ فِي عُدُولِهِمْ عَنْ طَاعَةِ اللَّهِ تَعَالَى، لِأَجْلِ طَلَبِ لَذَّاتِ الدُّنْيَا بِمَنْ قَبْلَهُمْ مِنَ الْكُفَّارِ، ثُمَّ وَصَفَهُمْ تَعَالَى بِكَثْرَةِ الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ وَبِأَنَّهُمُ اسْتَمْتَعُوا بِخَلَاقِهِمْ، وَالْخَلَاقُ النَّصِيبُ، وَهُوَ مَا خُلِقَ لِلْإِنْسَانِ، أَيْ قُدِّرَ لَهُ مِنْ خَيْرٍ، كَمَا قِيلَ لَهُ: قَسْمٌ لِأَنَّهَا قَسْمٌ وَنَصِيبٌ، لِأَنَّهُ نُصِبَ أَيْ ثَبَتَ، فَذَكَرَ تَعَالَى

İkinci vecih: Allah Teâlâ münafıkları, dünya lezzetlerini aramak uğruna Allah Teâlâ'nın taatinden yüz çevirme hususunda kendilerinden önceki kâfirlere benzetmiştir. Sonra onları mal ve çocukların çokluğuyla ve kendi halâklarından faydalanmış olmakla nitelemiştir. Halâk (الْخَلَاقُ), nasip demektir; o da insana yaratılmış yani takdir edilmiş olan hayırdır. Nitekim ona "kısm" da denilmiştir; çünkü o bir pay ve nasiptir; "nasîb" denmesi ise dikildiği yani sabit olduğu içindir. Allah Teâlâ zikretmiştir ki:

أنهم استمتعوا بخلاقهم فأنتم أيها المنافقون استمتعم بِخَلَاقِكُمْ كَمَا اسْتَمْتَعَ أُولَئِكَ بِخَلَاقِهِمْ.

Onlar kendi paylarından faydalandılar; ey münafıklar, onlar paylarından nasıl faydalandılarsa siz de payınızdan öylece faydalandınız.

فَإِنْ قِيلَ: مَا الْفَائِدَةُ فِي ذِكْرِ الِاسْتِمْتَاعِ بِالْخَلَاقِ فِي حَقِّ الْأَوَّلِينَ مَرَّةً ثُمَّ ذِكْرِهِ فِي حَقِّ الْمُنَافِقِينَ ثَانِيًا ثُمَّ ذِكْرِهِ فِي حَقِّ الْأَوَّلِينَ ثَالِثًا.

Eğer: "Halâktan (paydan) faydalanmanın öncekiler hakkında bir defa, sonra münafıklar hakkında ikinci defa, sonra tekrar öncekiler hakkında üçüncü defa zikredilmesindeki fayda nedir?" denilirse;

قُلْنَا: الْفَائِدَةُ فِيهِ أَنَّهُ تَعَالَى ذَمَّ الْأَوَّلِينَ بِالِاسْتِمْتَاعِ بِمَا أُوتُوا مِنْ حُظُوظِ الدُّنْيَا وَحِرْمَانِهِمْ عَنْ سَعَادَةِ الْآخِرَةِ بِسَبَبِ اسْتِغْرَاقِهِمْ فِي تِلْكَ الْحُظُوظِ الْعَاجِلَةِ، فَلَمَّا قَرَّرَ تَعَالَى هَذَا الذَّمَّ عَادَ فَشَبَّهَ حَالَ هَؤُلَاءِ الْمُنَافِقِينَ بِحَالِهِمْ، فَيَكُونُ ذَلِكَ نِهَايَةً فِي الْمُبَالَغَةِ، وَمِثَالُهُ: أَنَّ مَنْ أَرَادَ أَنْ يُنَبِّهَ بَعْضَ الظَّلَمَةِ عَلَى قُبْحِ ظُلْمِهِ يَقُولُ لَهُ: أَنْتَ مِثْلُ فِرْعَوْنَ، كَانَ يَقْتُلُ بِغَيْرِ جُرْمٍ وَيُعَذِّبُ مِنْ غَيْرِ مُوجِبٍ، وَأَنْتَ تَفْعَلُ مِثْلَ مَا فَعَلَهُ، وَبِالْجُمْلَةِ فالتكرير هاهنا لِلتَّأْكِيدِ، وَلَمَّا بَيَّنَ تَعَالَى مُشَابَهَةَ هَؤُلَاءِ الْمُنَافِقِينَ لِأُولَئِكَ الْمُتَقَدِّمِينَ فِي طَلَبِ الدُّنْيَا، وَفِي الْإِعْرَاضِ عَنْ طَلَبِ الْآخِرَةِ، بَيَّنَ حُصُولَ الْمُشَابَهَةِ بَيْنَ الْفَرِيقَيْنِ فِي تَكْذِيبِ الْأَنْبِيَاءِ وَفِي الْمَكْرِ وَالْخَدِيعَةِ وَالْغَدْرِ بِهِمْ. فَقَالَ: وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خاضُوا قَالَ الْفَرَّاءُ: يُرِيدُ كَخَوْضِهِمُ الَّذِي خَاضُوا، فَ (الَّذِي) صِفَةُ مَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ دَلَّ عَلَيْهِ الْفِعْلُ.

Deriz ki: Bundaki fayda şudur: Allah Teâlâ öncekileri, kendilerine verilen dünya paylarından faydalanmaları ve bu peşin paylara dalmaları sebebiyle ahiret saadetinden mahrum kalmalarıyla kınamıştır. Allah Teâlâ bu zemmi tespit edince, dönüp bu münafıkların halini onların haline benzetmiştir ki bu da mübalağanın zirvesidir. Bunun misali şudur: Bir zâlime zulmünün çirkinliğini hatırlatmak isteyen kimse ona: "Sen Firavun gibisin; o günahsız yere öldürür, sebepsiz yere azap ederdi, sen de onun yaptığının aynısını yapıyorsun" der. Velhasıl buradaki tekrar tekit içindir. Allah Teâlâ bu münafıkların dünyayı arama ve ahireti aramaktan yüz çevirme hususunda o geçmiş topluluklara benzerliğini beyan edince, peygamberleri yalanlama, onlara hile, aldatma ve hıyanette bulunma hususunda da iki grup arasındaki benzerliğin gerçekleştiğini beyan etmiş ve: { وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خاضُوا } “ve onların daldığı gibi siz de daldınız” buyurmuştur. Ferrâ şöyle demiştir: [Yani] "Onların daldığı dalış gibi [daldınız]." Buradaki "ellezî" (الَّذِي), fiilin delalet ettiği hazfedilmiş bir masdarın sıfatıdır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: أُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ أَيْ بَطَلَتْ حَسَنَاتُهُمْ فِي الدُّنْيَا بِسَبَبِ الْمَوْتِ وَالْفَقْرِ وَالِانْتِقَالِ مِنَ الْعِزِّ إِلَى الذُّلِّ وَمِنَ الْقُوَّةِ إِلَى الضَّعْفِ، وَفِي الْآخِرَةِ بِسَبَبِ أَنَّهُمْ/ لَا يُثَابُونَ بَلْ يُعَاقَبُونَ أَشَدَّ الْعِقَابِ وَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ حَيْثُ أَتْعَبُوا أَنْفُسَهُمْ فِي الرَّدِّ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ وَالرُّسُلِ، فَمَا وَجَدُوا مِنْهُ إِلَّا فَوَاتَ الْخَيْرَاتِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَإِلَّا حُصُولَ الْعِقَابِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَالْمَقْصُودُ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا شَبَّهَ حَالَ هَؤُلَاءِ الْمُنَافِقِينَ بِأُولَئِكَ الْكُفَّارِ بَيَّنَ أَنَّ أُولَئِكَ الْكُفَّارَ لَمْ يَحْصُلْ لَهُمْ إِلَّا حُبُوطُ الْأَعْمَالِ وَإِلَّا الْخِزْيُ وَالْخَسَارُ، مَعَ أَنَّهُمْ كَانُوا أَقْوَى مِنْ هَؤُلَاءِ الْمُنَافِقِينَ وَأَكْثَرَ أَمْوَالًا وَأَوْلَادًا مِنْهُمْ، فَهَؤُلَاءِ الْمُنَافِقُونَ الْمُشَارِكُونَ لَهُمْ فِي هَذِهِ الْأَعْمَالِ الْقَبِيحَةِ أَوْلَى أَنْ يَكُونُوا وَاقِعِينَ فِي عَذَابِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، مَحْرُومِينَ من خيرات الدنيا والآخرة.

Sonra Allah Teâlâ: { أُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ } “İşte onların amelleri dünyada da ahirette de boşa gitmiştir” buyurmuştur; yani dünyadaki iyilikleri ölüm, fakirlik, izzetten zillete ve kuvvetten zayıflığa geçiş sebebiyle; ahirette ise sevap görmeyip aksine en şiddetli cezayla cezalandırılmaları sebebiyle batıl olmuştur. { وَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ } “Ve işte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir”; çünkü peygamberlere ve elçilere karşı çıkmak uğruna kendilerini yormuşlar; bundan dünyada ve ahirette hayırların kaçırılmasından, dünyada ve ahirette azabın hâsıl olmasından başka bir şey elde edememişlerdir. Maksat şudur: Allah Teâlâ bu münafıkların durumunu o kâfirlere benzetince, kendileri bu münafıklardan daha güçlü, mal ve evlatça daha çok oldukları halde o kâfirlere amellerin boşa çıkması ile zillet ve hüsrandan başka bir şey hâsıl olmadığını beyan etmiştir. O halde bu çirkin amellerde onlara ortak olan bu münafıklar, dünya ve ahiret azabına düşmeye, dünya ve ahiret hayırlarından mahrum kalmaya daha layıktırlar.

[سورة التوبة (٩) : آية ٧٠]

[Tevbe Suresi (9), Âyet 70]

أَلَمْ يَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ وَعادٍ وَثَمُودَ وَقَوْمِ إِبْراهِيمَ وَأَصْحابِ مَدْيَنَ وَالْمُؤْتَفِكاتِ أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَما كانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٧٠)

{ أَلَمْ يَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ وَعادٍ وَثَمُودَ وَقَوْمِ إِبْراهِيمَ وَأَصْحابِ مَدْيَنَ وَالْمُؤْتَفِكاتِ أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَما كانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٧٠) } “Onlara kendilerinden öncekilerin; Nûh kavminin, Âd'ın, Semûd'un, İbrâhim kavminin, Medyen halkının ve altüst olan şehirlerin haberi gelmedi mi? Elçileri onlara apaçık delillerle gelmişti. Demek ki Allah onlara zulmediyor değildi; lâkin onlar kendi kendilerine zulmediyorlardı. (70)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا شَبَّهَ الْمُنَافِقِينَ بِالْكُفَّارِ الْمُتَقَدِّمِينَ فِي الرَّغْبَةِ فِي الدُّنْيَا وَفِي تَكْذِيبِ الْأَنْبِيَاءِ وَالْمُبَالَغَةِ فِي إِيذَائِهِمْ بَيَّنَ أَنَّ أُولَئِكَ الْكُفَّارَ الْمُتَقَدِّمِينَ مِنْهُمْ، فَذَكَرَ هَؤُلَاءِ الطَّوَائِفَ السِّتَّةَ، فَأَوَّلُهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَاللَّهُ أَهْلَكَهُمْ بِالْإِغْرَاقِ، وَثَانِيهِمْ: عَادٌ وَاللَّهُ تَعَالَى أَهْلَكَهُمْ بِإِرْسَالِ الرِّيحِ الْعَقِيمِ عَلَيْهِمْ. وَثَالِثُهُمْ: ثَمُودُ وَاللَّهُ أَهْلَكَهُمْ بِإِرْسَالِ الصَّيْحَةِ وَالصَّاعِقَةِ. وَرَابِعُهُمْ: قَوْمُ إِبْرَاهِيمَ أَهْلَكَهُمُ اللَّهُ بِسَبَبِ سَلْبِ النِّعْمَةِ عَنْهُمْ، وَبِمَا

Bil ki Allah Teâlâ münafıkları dünyayı arzulamada, peygamberleri yalanlamada ve onlara eziyet etmekte aşırı gitmede geçmiş kâfirlere benzetince, o geçmiş kâfirlerin kimler olduğunu beyan etmiş ve şu altı topluluğu zikretmiştir: Birincisi Nûh kavmidir; Allah onları suda boğarak helak etmiştir. İkincisi Âd'dır; Allah Teâlâ onları üzerlerine kasıp kavuran rüzgârı (rîh-i akîm) göndererek helak etmiştir. Üçüncüsü Semûd'dur; Allah onları korkunç ses (sayha) ve yıldırımı göndererek helak etmiştir. Dördüncüsü İbrâhim kavmidir; Allah onları nimetleri ellerinden almak suretiyle ve

رُوِيَ فِي الْأَخْبَارِ أَنَّهُ تَعَالَى سَلَّطَ الْبَعُوضَةَ عَلَى دِمَاغِ نُمْرُوذَ.

haberlerde rivayet edildiğine göre Nemrud'un beynine bir sivrisineği musallat kılarak helak etmiştir.

وَخَامِسُهُمْ: قَوْمُ شُعَيْبٍ وَهُمْ أَصْحَابُ مَدْيَنَ، وَيُقَالُ: إِنَّهُمْ مِنْ وَلَدِ مَدْيَنَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَهْلَكَهُمْ بِعَذَابِ يَوْمِ الظُّلَّةِ، وَالْمُؤْتَفِكَاتُ قَوْمُ لُوطٍ أَهْلَكَهُمُ اللَّهُ بِأَنْ جَعَلَ عَالِيَ أَرْضِهِمْ سَافِلَهَا، وَأَمْطَرَ عليهم الحجارة، وقال الواحدي: الْمُؤْتَفِكاتِ جَمْعُ مُؤْتَفِكَةٍ، وَمَعْنَى الِائْتِفَاكِ فِي اللُّغَةِ الِانْقِلَابُ، وَتِلْكَ الْقُرَى ائْتَفَكَتْ بِأَهْلِهَا، أَيِ انْقَلَبَتْ فَصَارَ أَعْلَاهَا أَسْفَلَهَا، يُقَالُ أَفَكَهُ فَائْتَفَكَ أَيْ قَلَبَهُ فَانْقَلَبَ، وَعَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ فَالْمُؤْتَفِكَاتُ صِفَةُ الْقُرَى، وَقِيلَ ائْتِفَاكُهُنَّ انْقِلَابُ أَحْوَالِهِنَّ مِنَ الْخَيْرِ إِلَى الشَّرِّ.

Beşincisi Şuayb kavmidir; onlar Medyen halkıdır. Onların İbrâhim oğlu Medyen'in soyundan olduğu söylenir; Allah Teâlâ onları bulut gününün azabıyla (azâbü yevmi'z-zulle) helak etmiştir. Mü'tefikât (الْمُؤْتَفِكَاتُ) ise Lût kavmidir; Allah onların yurtlarının altını üstüne getirerek ve üzerlerine taş yağdırarak helak etmiştir. Vâhidî şöyle demiştir: Mü'tefikât (الْمُؤْتَفِكَاتُ), mü'tefike (مُؤْتَفِكَة) kelimesinin çoğuludur; lügatte itifâk (الِائْتِفَاكُ) altüst olmak (inkılâp) demektir. O beldeler ahalisiyle birlikte altüst oldu; yani devrildi de yukarısı aşağısı oldu. "Onu altüst etti o da altüst oldu" mânasında "efekehû fe'tefeke" (أَفَكَهُ فَائْتَفَكَ) denir. Bu tefsire göre mü'tefikât beldelerin sıfatıdır. Onların altüst olmalarının, hallerinin iyilikten kötülüğe dönüşmesi olduğu da söylenmiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى: أَلَمْ يَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَذَكَرَ هَؤُلَاءِ الطَّوَائِفَ السِّتَّةَ وَإِنَّمَا

Bil ki Allah Teâlâ birinci ayette: { أَلَمْ يَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “Onlara kendilerinden öncekilerin haberi gelmedi mi?” buyurmuş ve bu altı topluluğu zikretmiştir. Bunu ancak

قَالَ ذَلِكَ لِأَنَّهُ أَتَاهُمْ نَبَأُ هَؤُلَاءِ تَارَةً، بِأَنْ سَمِعُوا هَذِهِ الْأَخْبَارَ مِنَ الْخَلْقِ، وَتَارَةً لِأَجْلِ أَنَّ/ بِلَادَ هَذِهِ الطَّوَائِفِ، وَهِيَ بِلَادُ الشَّامِ، قَرِيبَةٌ مِنْ بِلَادِ الْعَرَبِ، وَقَدْ بَقِيَتْ آثَارُهُمْ مُشَاهَدَةً، وَقَوْلُهُ: أَلَمْ يَأْتِهِمْ وَإِنْ كَانَ فِي صِفَةِ الِاسْتِفْهَامِ إِلَّا أَنَّ الْمُرَادَ هُوَ التَّقْرِيرُ، أَيْ أَتَاهُمْ نَبَأُ هَؤُلَاءِ الْأَقْوَامِ.

şundan dolayı söylemiştir: Zira bunlara onların haberi bazen bu haberleri insanlardan işitmeleri yoluyla, bazen de bu toplulukların yurtlarının -ki Şam diyarıdır- Arap diyarına yakın olması ve kalıntılarının gözle görülür şekilde kalmış bulunması sebebiyle gelmiştir. { أَلَمْ يَأْتِهِمْ } “Onlara gelmedi mi?” buyruğu, her ne kadar soru formunda olsa da murat takrirdir (onaylatmadır); yani "bu kavimlerin haberi onlara gelmiştir."

ثُمَّ قَالَ: أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ وَهُوَ رَاجِعٌ إِلَى كُلِّ هَؤُلَاءِ الطَّوَائِفِ.

Sonra: { أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ } “Elçileri onlara gelmişti” buyurmuştur ki bu bütün bu topluluklara racidir.

ثُمَّ قَالَ: بِالْبَيِّناتِ أَيْ بِالْمُعْجِزَاتِ وَلَا بُدَّ مِنْ إِضْمَارٍ فِي الْكَلَامِ، وَالتَّقْدِيرُ: فَكَذَّبُوا فَعَجَّلَ اللَّهُ هَلَاكَهُمْ.

Sonra: { بِالْبَيِّناتِ } “apaçık delillerle” yani mucizelerle [gelmişti] buyurmuştur. Sözde bir takdir (gizli anlam) olması zorunludur; takdiri şöyledir: "Yalanladılar, Allah da onların helakini çabuklaştırdı."

ثُمَّ قَالَ: فَما كانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ والمعنى: أن العذاب الذي أو صله اللَّهُ إِلَيْهِمْ مَا كَانَ ظُلْمًا مِنَ اللَّهِ لِأَنَّهُمُ اسْتَحَقُّوهُ بِسَبَبِ أَفْعَالِهِمُ الْقَبِيحَةِ وَمُبَالَغَتِهِمْ فِي تَكْذِيبِ أَنْبِيَائِهِمْ، بَلْ كَانُوا ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ، قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَا يَصِحُّ مِنْهُ فِعْلُ الظُّلْمِ وَإِلَّا لَمَا حَسُنَ التَّمَدُّحُ بِهِ، وَذَلِكَ دَلَّ عَلَى أَنَّهُ لَا يَظْلِمُ الْبَتَّةَ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَا يَخْلُقُ الْكُفْرَ فِي الْكَافِرِ ثُمَّ يُعَذِّبُهُ عَلَيْهِ، وَدَلَّ عَلَى أَنَّ فَاعِلَ الظُّلْمِ هُوَ الْعَبْدُ، وَهُوَ قَوْلُهُ: وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ وَهَذَا الْكَلَامُ قَدْ مَرَّ ذِكْرُهُ فِي هذا الكتاب مرارا خارجة عن الإحصاء.

Sonra: { فَما كانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } “Demek ki Allah onlara zulmediyor değildi; lâkin onlar kendi kendilerine zulmediyorlardı” buyurmuştur. Mânası: Allah'ın onlara ulaştırdığı azap, Allah'tan bir zulüm değildi; çünkü onlar çirkin fiilleri ve peygamberlerini yalanlamada aşırı gitmeleri sebebiyle bunu hak etmişlerdi, bilakis onlar kendilerine zulmetmişlerdi. Mûtezile şöyle demiştir: Bu ayet, zulüm fiilinin Allah Teâlâ'dan sâdır olmasının sahih olmadığına delalet etmiştir; aksi takdirde [zulmetmemekle] övünmek güzel olmazdı. Bu da O'nun kesinlikle zulmetmediğine, dolayısıyla Allah Teâlâ'nın kâfirde küfrü yaratıp sonra da bundan dolayı ona azap etmeyeceğine delalet eder. Ayrıca zulmü yapanın kul olduğuna delalet etmiştir ki bu da: { وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } “Lâkin onlar kendi kendilerine zulmediyorlardı” buyruğudur. Bu söz ise bu kitapta sayısız defa geçmiş bulunmaktadır.

[سورة التوبة (٩) : آية ٧١]

[Tevbe Suresi (9), Âyet 71]

وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَيُطِيعُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٧١)

{ وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَيُطِيعُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٧١) } “Mümin erkekler ve mümin kadınlar birbirlerinin velileridir; iyiliği emrederler, kötülükten nehyederler, namazı kılarlar, zekâtı verirler, Allah'a ve Resûlü'ne itaat ederler. İşte onlara Allah rahmet edecektir. Şüphesiz Allah Azîz'dir, Hakîm'dir. (71)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَالَغَ فِي وَصْفِ الْمُنَافِقِينَ بِالْأَعْمَالِ الْفَاسِدَةِ وَالْأَفْعَالِ الْخَبِيثَةِ، ثُمَّ ذَكَرَ عَقِيبَهُ أَنْوَاعَ الْوَعِيدِ فِي حَقِّهِمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، ذَكَرَ بَعْدَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ كَوْنَ الْمُؤْمِنِينَ مَوْصُوفِينَ بِصِفَاتِ الْخَيْرِ وَأَعْمَالِ الْبِرِّ، عَلَى ضِدِّ صِفَاتِ الْمُنَافِقِينَ، ثُمَّ ذَكَرَ بَعْدَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنْوَاعَ مَا أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مِنَ الثَّوَابِ الدَّائِمِ وَالنَّعِيمِ الْمُقِيمِ، فَأَمَّا صِفَاتُ الْمُؤْمِنِينَ فَهِيَ قَوْلُهُ: وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ.

Bil ki Allah Teâlâ münafıkları bozuk amellerle ve kötü fiillerle nitelemede ileri gidip ardından dünyada ve ahirette haklarındaki tehdit türlerini zikredince, bundan sonra bu ayette müminlerin -münafıkların sıfatlarının aksine- hayır sıfatlarıyla ve iyilik amelleriyle nitelendiklerini zikretmiştir. Sonra bunun ardından bu ayette Allah'ın onlar için hazırladığı daimi sevap ve mukîm nimet çeşitlerini zikretmiştir. Müminlerin sıfatlarına gelince, bu: { وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ } “Mümin erkekler ve mümin kadınlar birbirlerinin velileridir” kavlidir.

فَإِنْ قِيلَ: مَا الْفَائِدَةُ فِي أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي صِفَةِ المنافقين الْمُنافِقُونَ وَالْمُنافِقاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ وهاهنا قَالَ فِي صِفَةِ الْمُؤْمِنِينَ: وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ فَلِمَ ذَكَرَ فِي الْمُنَافِقِينَ لَفْظَ (مِنْ) وَفِي الْمُؤْمِنِينَ لَفْظَ أَوْلِياءُ.

Eğer: "Allah Teâlâ'nın münafıkların vasfında: { الْمُنافِقُونَ وَالْمُنافِقاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ } “Münafık erkekler ve münafık kadınlar birbirlerindendir” buyurup burada müminlerin vasfında: { وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ } “Mümin erkekler ve mümin kadınlar birbirlerinin velileridir” buyurmasındaki fayda nedir? Münafıklar hakkında neden 'min' (مِنْ) lafzını, müminler hakkında ise 'evliyâ' (أَوْلِياءُ) lafzını zikretmiştir?" denilirse;

قُلْنَا: قَوْلُهُ فِي صِفَةِ الْمُنَافِقِينَ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ نِفَاقَ الْأَتْبَاعِ، كَالْأَمْرِ الْمُتَفَرِّعِ عَلَى نِفَاقِ الْأَسْلَافِ، وَالْأَمْرُ فِي نَفْسِهِ كَذَلِكَ، لِأَنَّ نِفَاقَ الْأَتْبَاعِ وَكُفْرَهُمْ حَصَلَ بِسَبَبِ التَّقْلِيدِ لِأُولَئِكَ الْأَكَابِرِ، وَبِسَبَبِ مُقْتَضَى الْهَوَى وَالطَّبِيعَةِ وَالْعَادَةِ، أَمَّا الْمُوَافَقَةُ الْحَاصِلَةُ بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ فَإِنَّمَا حَصَلَتْ لَا بِسَبَبِ الْمَيْلِ وَالْعَادَةِ، بَلْ بِسَبَبِ الْمُشَارَكَةِ فِي الِاسْتِدْلَالِ وَالتَّوْفِيقِ وَالْهِدَايَةِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ قَالَ تَعَالَى فِي الْمُنَافِقِينَ: بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ وَقَالَ فِي الْمُؤْمِنِينَ: بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ.

Deriz ki: Münafıkların sıfatında geçen { بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ } “birbirlerindendir” buyruğu, tâbilerin nifakının, seleflerin nifakından dallanıp budaklanan bir iş gibi olduğuna delalet eder. Nitekim işin kendisi de böyledir; zira tâbilerin nifakı ve küfrü o büyüklere taklit sebebiyle, ayrıca heva, tabiat ve adetin gereği olarak meydana gelmiştir. Müminler arasında hâsıl olan uyuma gelince, bu meyil ve adet sebebiyle değil, bilakis istidlalde, tevfikte ve hidayette ortaklık sebebiyle hâsıl olmuştur. İşte bu sebeple Allah Teâlâ münafıklar hakkında: { بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ } “birbirlerindendir” buyurmuş, müminler hakkında ise: { بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ } “birbirlerinin velileridir” buyurmuştur.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْوِلَايَةَ ضِدُّ الْعَدَاوَةِ، وَقَدْ ذَكَرْنَا فِيمَا تَقَدَّمَ أَنَّ الْأَصْلَ فِي لَفْظِ الْوِلَايَةِ الْقُرْبُ، وَيَتَأَكَّدُ ذَلِكَ بِأَنَّ ضِدَّ الْوِلَايَةِ هُوَ الْعَدَاوَةُ، وَلَفْظَةُ الْعَدَاوَةِ مَأْخُوذَةٌ مِنْ عَدَا الشَّيْءَ إِذَا جَاوَزَ عَنْهُ.

Bil ki velayet (dostluk), adavetin (düşmanlığın) zıddıdır. Daha önce velayet lafzının asıl mânasının yakınlık olduğunu belirtmiştik; bunun velayetin zıddının adavet olmasıyla da teyit edildiğini ve adavet lafzının ise bir şeyi aşıp geçtiğinde kullanılan "adâ'ş-şey'e" (عَدَا الشَّيْءَ) ifadesinden türediğini [zikretmiştik].

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا وَصَفَ الْمُؤْمِنِينَ بِكَوْنِ بَعْضِهِمْ أَوْلِيَاءَ بَعْضٍ، ذَكَرَ بَعْدَهُ مَا يَجْرِي مَجْرَى التَّفْسِيرِ وَالشَّرْحِ لَهُ فَقَالَ: يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَيُطِيعُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَذَكَرَ هَذِهِ الْأُمُورَ الْخَمْسَةَ الَّتِي بِهَا يَتَمَيَّزُ الْمُؤْمِنُ مِنَ الْمُنَافِقِ، فَالْمُنَافِقُ عَلَى مَا وَصَفَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي الْآيَةِ المتقدمة

Bil ki Allah Teâlâ müminleri birbirlerinin velileri olmakla niteleyince, bunun ardından onu tefsir ve şerh makamında olan hususları zikrederek: { يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَيُطِيعُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “İyiliği emrederler, kötülükten nehyederler, namazı kılarlar, zekâtı verirler, Allah'a ve Resûlü'ne itaat ederler” buyurmuştur. Böylece müminin münafıktan ayrıldığı bu beş hususu zikretmiştir. Nitekim münafık, Allah Teâlâ'nın geçen ayette nitelediği üzere:

يَأْمُرُ بِالْمُنْكَرِ، وَيَنْهَى عَنِ الْمَعْرُوفِ، وَالْمُؤْمِنُ بِالضِّدِّ مِنْهُ. وَالْمُنَافِقُ لَا يَقُومُ إِلَى الصَّلَاةِ إِلَّا مَعَ نَوْعٍ مِنَ الْكَسَلِ وَالْمُؤْمِنُ بِالضِّدِّ مِنْهُ. وَالْمُنَافِقُ يَبْخَلُ بِالزَّكَاةِ وَسَائِرِ الْوَاجِبَاتِ كَمَا قَالَ: وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ وَالْمُؤْمِنُونَ يُؤْتُونَ الزَّكَاةَ، وَالْمُنَافِقُ إِذَا أَمَرَهُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ بِالْمُسَارَعَةِ إِلَى الْجِهَادِ فَإِنَّهُ يَتَخَلَّفُ بِنَفْسِهِ وَيُثَبِّطُ غَيْرَهُ كَمَا وَصَفَهُ اللَّهُ بِذَلِكَ، وَالْمُؤْمِنُونَ بِالضِّدِّ مِنْهُمْ. وَهُوَ الْمُرَادُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِقَوْلِهِ: وَيُطِيعُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ ثُمَّ لَمَّا ذَكَرَ صِفَاتِ الْمُؤْمِنِينَ بَيَّنَ أَنَّهُ كَمَا وَعَدَ الْمُنَافِقِينَ نَارَ جَهَنَّمَ فَقَدْ وَعَدَ الْمُؤْمِنِينَ الرَّحْمَةَ الْمُسْتَقْبَلَةَ وَهِيَ ثَوَابُ الْآخِرَةِ، فَلِذَلِكَ قَالَ: أُولئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ وَذَكَرَ حَرْفَ السِّينِ فِي قَوْلِهِ: سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ لِلتَّوْكِيدِ وَالْمُبَالَغَةِ كَمَا تُؤَكِّدُ الْوَعِيدَ فِي قَوْلِكَ سَأَنْتَقِمُ مِنْكَ يَوْمًا، يَعْنِي أَنَّكَ لَا تَفُوتُنِي وَإِنْ تَبَاطَأَ ذَلِكَ، وَنَظِيرُهُ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا [مريم: ٩٦] لَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضى [الضُّحَى: ٥] سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ أُجُورَهُمْ [النِّسَاءِ: ١٥٢] .

Kötülüğü emreder ve iyilikten nehyeder; mümin ise bunun zıddınadır. Münafık namaza ancak bir tür tembellikle kalkar; mümin ise bunun zıddınadır. Münafık: { وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ } “ellerini sıkı tutarlar” buyurduğu gibi zekâtta ve diğer vaciplerde cimrilik eder; müminler ise zekâtı verirler. Münafık, Allah ve Resûlü kendisine cihada koşmayı emrettiğinde, Allah'ın kendisini nitelediği üzere bizzat geri kalır ve başkalarını da vazgeçirmeye çalışır; müminler ise onların zıddınadır. Bu ayette: { وَيُطِيعُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Allah'a ve Resûlü'ne itaat ederler” buyruğuyla murat edilen de budur. Sonra müminlerin sıfatlarını zikredince, münafıklara cehennem ateşini vadettiği gibi müminlere de gelecekteki rahmeti, yani ahiret sevabını vadettiğini beyan etmiş, bu sebeple: { أُولئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ } “İşte onlara Allah rahmet edecektir” buyurmuştur. { سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ } kavlindeki "sin" harfini, tıpkı "Günün birinde senden intikam alacağım" sözündeki tehdidi tekit ettiğin gibi tekit ve mübalağa için zikretmiştir; yani "gecikse bile benden kaçamazsın" [demektir]. Bunun benzeri: { سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا } “Rahmân onlar için bir sevgi kılacaktır” [Meryem 96], { لَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضى } “Rabbin sana verecek de hoşnut olacaksın” [Duhâ 5] ve { سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ أُجُورَهُمْ } “Onlara mükâfatlarını verecektir” [Nisâ 152] ayetleridir.

ثُمَّ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ وَذَلِكَ يُوجِبُ الْمُبَالَغَةَ فِي التَّرْغِيبِ وَالتَّرْهِيبِ لِأَنَّ الْعَزِيزَ هُوَ مَنْ لَا يُمْنَعُ مِنْ مُرَادِهِ فِي عِبَادِهِ مِنْ رَحْمَةٍ أَوْ عُقُوبَةٍ، وَالْحَكِيمَ هُوَ الْمُدَبِّرُ أَمْرَ عِبَادِهِ عَلَى مَا يَقْتَضِيهِ العدل والصواب.

Sonra: { إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Şüphesiz Allah Azîz'dir, Hakîm'dir” buyurmuştur. Bu da rağbet ettirme (terğîb) ve korkutmada (terhîb) mübalağayı gerektirir; zira Azîz, kulları hakkındaki rahmet veya azap konusundaki muradına mani olunamayan kimsedir. Hakîm ise kullarının işini adaletin ve doğruluğun gerektirdiği şekilde idare edendir.

[سورة التوبة (٩) : آية ٧٢]

[Tevbe Suresi (9), Âyet 72]

وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَمَساكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٧٢)

{ وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَمَساكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٧٢) } “Allah, mümin erkeklere ve mümin kadınlara altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetler, Adn cennetlerinde güzel meskenler vadetti. Allah'ın rızası ise en büyüktür. İşte büyük kurtuluş budur. (72)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ الْوَعْدَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى عَلَى سَبِيلِ الْإِجْمَالِ ذَكَرَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى سَبِيلِ التَّفْصِيلِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى وَعَدَ بِالرَّحْمَةِ، ثُمَّ بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ تِلْكَ الرَّحْمَةَ هِيَ هَذِهِ الْأَشْيَاءُ. فَأَوَّلُهَا قَوْلُهُ: جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَالْأَقْرَبُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ تَعَالَى أَرَادَ بِهَا الْبَسَاتِينَ الَّتِي يَتَنَاوَلُهَا الْمَنَاظِرُ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ بَعْدَهُ: وَمَساكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ وَالْمَعْطُوفُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مُغَايِرًا لِلْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ، فَتَكُونُ مَسَاكِنُهُمْ فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ، وَمَنَاظِرُهُمُ الْجَنَّاتِ الَّتِي هِيَ الْبَسَاتِينُ، فَتَكُونُ فَائِدَةُ وَصْفِهَا بِأَنَّهَا عَدْنٌ، أَنَّهَا تَجْرِي مَجْرَى الدَّارِ الَّتِي يَسْكُنُهَا الْإِنْسَانُ. وَأَمَّا الْجَنَّاتُ الْآخِرَةُ فَهِيَ جَارِيَةٌ مَجْرَى الْبَسَاتِينِ الَّتِي قَدْ يَذْهَبُ الْإِنْسَانُ إِلَيْهَا لِأَجْلِ التَّنَزُّهِ وَمُلَاقَاةِ الْأَحْبَابِ. وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ: وَمَساكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ قَدْ كَثُرَ كَلَامُ أَصْحَابِ الْآثَارِ فِي صِفَةِ جَنَّاتِ عَدْنٍ.

Bil ki Allah Teâlâ önceki ayette vaadi mücmel olarak zikredince, bu ayette onu mufassal olarak zikretmiştir; zira O, rahmeti vadetmiş, sonra bu ayette o rahmetin bu şeyler olduğunu beyan etmiştir. Bunlardan birincisi: { جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها } “altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetler” kavlidir. En uygun olanı, Allah Teâlâ'nın bununla manzaraları kapsayan bahçeleri kastettiğinin söylenmesidir; çünkü O bundan sonra: { وَمَساكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ } “Adn cennetlerinde güzel meskenler” buyurmuştur. Matufun (bağlanan kelimenin) matufun aleyhten (bağlanılan kelimeden) farklı olması gerekir; dolayısıyla meskenleri Adn cennetlerinde, manzaraları ise bahçeler olan cennetlerde olur. Bu durumda oranın "Adn" (ikamet yeri) olarak nitelenmesinin faydası, insanın ikamet ettiği ev konumunda olmasıdır. Diğer cennetlere gelince, bunlar insanın gezinti yapmak ve sevdikleriyle buluşmak için gittiği bahçeler konumundadır. İkincisi ise: { وَمَساكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ } “Adn cennetlerinde güzel meskenler” kavlidir. Hadis ve haber ehlinin Adn cennetlerinin vasfı hakkındaki sözleri pek çoktur.

قَالَ الْحَسَنُ: سَأَلْتُ عِمْرَانَ بْنَ الْحُصَيْنِ وَأَبَا هُرَيْرَةَ عَنْ قَوْلِهِ: وَمَساكِنَ طَيِّبَةً فَقَالَا: عَلَى الْخَبِيرِ سَقَطْتَ، سَأَلْنَا الرَّسُولَ ﷺ عَنْ ذَلِكَ، فَقَالَ ﷺ: «هُوَ قَصْرٌ فِي الْجَنَّةِ مِنَ اللُّؤْلُؤِ، فِيهِ سَبْعُونَ دَارًا مِنْ يَاقُوتَةٍ حَمْرَاءَ، فِي كُلِّ دَارٍ سَبْعُونَ بَيْتًا مِنْ زُمُرُّدَةٍ خَضْرَاءَ، فِي كُلِّ بَيْتٍ سَبْعُونَ سَرِيرًا، عَلَى كُلِّ سَرِيرٍ سَبْعُونَ فِرَاشًا، عَلَى كُلِّ فِرَاشٍ زَوْجَةٌ مِنَ الْحُورِ الْعِينِ، فِي كُلِّ بَيْتٍ سَبْعُونَ مَائِدَةً، عَلَى كُلِّ مَائِدَةٍ سَبْعُونَ لَوْنًا مِنَ الطَّعَامِ، وَفِي كُلِّ بَيْتٍ سَبْعُونَ وَصِيفَةً، يُعْطَى الْمُؤْمِنُ مِنَ الْقُوَّةِ فِي غَدَاةٍ وَاحِدَةٍ مَا يَأْتِي عَلَى ذَلِكَ أَجْمَعَ»

Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: İmrân b. Husayn'a ve Ebû Hureyre'ye: { وَمَساكِنَ طَيِّبَةً } “güzel meskenler” ayetini sordum; ikisi de şöyle dediler: "Tam ehline rastladın! Biz bunu Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) sorduk, o da (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: «O, cennette inciden bir köşktür; içinde kırmızı yakuttan yetmiş saray vardır. Her sarayda yeşil zümrütten yetmiş ev vardır. Her evde yetmiş taht, her tahtın üzerinde yetmiş döşek, her döşeğin üzerinde hûr-i înden (iri gözlü hurilerden) bir zevce vardır. Her evde yetmiş sofra, her sofrada yetmiş çeşit yemek ve her evde yetmiş cariye vardır. Mümine tek bir sabahta bütün bunlara yetecek kadar güç verilir.»"

وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهَا دَارُ اللَّهِ الَّتِي لَمْ تَرَهَا عَيْنٌ وَلَمْ تَخْطُرْ عَلَى قَلْبِ بَشَرٍ. وَأَقُولُ لَعَلَّ ابْنَ عَبَّاسٍ قَالَ: إِنَّهَا دَارُ الْمُقَرَّبِينَ عِنْدَ اللَّهِ فَإِنَّهُ كَانَ أَعْلَمَ بِاللَّهِ مِنْ أَنْ يُثْبِتَ لَهُ دَارًا،

İbn Abbâs'tan da onun hiçbir gözün görmediği ve hiçbir beşerin kalbine gelmemiş olan Allah'ın evi olduğu rivayet edilmiştir. Ben derim ki: Muhtemelen İbn Abbâs şöyle demiştir: "O, Allah katındaki mukarreblerin (O'na yaklaştırılanların) evidir." Çünkü o, Allah'a bir mekân/ev nispet etmekten Allah'ı çok daha iyi bilmekteydi.

وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ حَدِّثْنِي عَنِ الْجَنَّةِ مَا بِنَاؤُهَا فَقَالَ: «لَبِنَةٌ مِنْ ذَهَبٍ وَلَبِنَةٌ مِنْ فِضَّةٍ وَمِلَاطُهَا الْمِسْكُ الْأَذْفَرُ وَتُرَابُهَا الزَّعْفَرَانُ وَحَصَاؤُهَا الدُّرُّ وَالْيَاقُوتُ. فِيهَا النَّعِيمُ بِلَا بُؤْسٍ وَالْخُلُودُ بِلَا مَوْتٍ، لَا تَبْلَى ثِيَابُهُ وَلَا يَفْنَى شَبَابُهُ»

Ebû Hureyre'den (radıyallâhu anh) şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Ey Allah'ın Resûlü, bana cennetten haber ver, onun binası nasıldır?" dedim. Şöyle buyurdu: «Bir tuğlası altın, bir tuğlası gümüş, harcı keskin kokulu misk, toprağı safran, çakılları inci ve yakuttur. Orada keder olmaksızın nimet, ölüm olmaksızın ebedîlik vardır. [Oraya girenin] elbisesi eskimez, gençliği tükenmez.»