وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: / جَنَّاتُ عَدْنٍ بُطْنَانُ الْجَنَّةِ، قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: بُطْنَانُهَا وَسَطُهَا، وَبُطْنَانُ الْأَوْدِيَةِ الْمَوَاضِعُ الَّتِي يستنفع فِيهَا مَاءُ السَّيْلِ وَاحِدُهَا بَطْنٌ، وَقَالَ عَطَاءٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: هِيَ قَصَبَةُ الْجَنَّةِ وَسَقْفُهَا عَرْشُ الرَّحْمَنِ وَهِيَ الْمَدِينَةُ الَّتِي فِيهَا الرُّسُلُ والأنبياء
İbn Mes'ûd da şöyle demiştir: / Adn cennetleri, cennetin ortasıdır (butnân). Ezherî şöyle der: "Onun 'butnân'ı ortası demektir. Vadilerin butnânı ise sel suyunun toplandığı yerlerdir, tekili 'batn'dır." Atâ, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: "O, cennetin kasabasıdır (merkezi/başkenti), tavanı ise Rahmân'ın Arş'ıdır. O, içinde resullerin, nebilerin,
وَالشُّهَدَاءُ وَأَئِمَّةُ الْهُدَى، وَسَائِرُ الْجَنَّاتِ حَوْلَهَا وَفِيهَا عَيْنُ التَّسْنِيمِ وَفِيهَا قُصُورُ الدُّرِّ وَالْيَاقُوتِ وَالذَّهَبِ فَتَهُبُّ رِيحٌ طَيِّبَةٌ مِنْ تَحْتِ الْعَرْشِ فَتُدْخِلُ عَلَيْهِمْ كُثْبَانَ الْمِسْكِ الْأَذْفَرِ. وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو: إِنَّ فِي الْجَنَّةِ قَصْرًا يُقَالُ لَهُ عَدْنٌ، حَوْلَهُ الْبُرُوجُ وَلَهُ خَمْسَةُ آلَافِ بَابٍ عَلَى كُلِّ بَابٍ خَمْسَةُ آلَافِ حَرَّةٍ، لَا يَدْخُلُهُ إِلَّا نَبِيٌّ أَوْ صِدِّيقٌ أَوْ شَهِيدٌ، وَأَقُولُ حَاصِلُ الْكَلَامِ أَنَّ فِي جَنَّاتِ عدن قولان: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ اسْمُ عَلَمٍ لِمَوْضِعٍ مُعَيَّنٍ فِي الْجَنَّةِ، وَهَذِهِ الْأَخْبَارُ وَالْآثَارُ الَّتِي نَقَلْنَاهَا تُقَوِّي هَذَا الْقَوْلَ. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : وَعَدْنٌ عَلَمٌ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمنُ [مَرْيَمَ: ٦١] .
şehitlerin ve hidayet önderlerinin bulunduğu şehirdir. Diğer cennetler ise onun etrafındadır. Orada Tesnîm pınarı vardır; yine orada inci, yakut ve altından köşkler vardır. Arş'ın altından güzel bir rüzgâr eser de üzerlerine keskin kokulu misk tepelerinden [kokular] ulaştırır." Abdullah b. Amr ise şöyle demiştir: "Cennette kendisine 'Adn' denilen bir köşk vardır; etrafında burçlar ve beş bin kapısı bulunur. Her kapıda beş bin hür kadın vardır. Oraya sadece bir nebi, bir sıddîk veya bir şehit girer." Ben derim ki: Sözün özü, Adn cennetleri hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Cennette belirli bir yerin özel ismi (alem) olmasıdır. Naklettiğimiz bu haberler ve rivayetler de bu görüşü desteklemektedir. el-Keşşâf sahibi şöyle der: "{ جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمنُ } [Meryem: 61] “Rahmân'ın vadettiği Adn cennetleri” kavli deliliyle Adn özel bir isimdir."
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُ صِفَةٌ لِلْجَنَّةِ قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: الْعَدْنُ مَأْخُوذٌ مِنْ قَوْلِكَ عَدَنَ فُلَانٌ بِالْمَكَانِ إِذَا أَقَامَ بِهِ، يَعْدِنُ عُدُونًا. وَالْعَرَبُ تَقُولُ: تَرَكْتُ إِبِلَ بَنِي فُلَانٍ عَوَادِنَ بِمَكَانِ كَذَا، وَهُوَ أَنْ تَلْزَمَ الْإِبِلُ الْمَكَانَ فَتَأْلَفَهُ وَلَا تَبْرَحَهُ، وَمِنْهُ الْمَعْدِنُ وَهُوَ الْمَكَانُ الَّذِي تُخْلَقُ الْجَوَاهِرُ فِيهِ وَمَنْبَعُهَا مِنْهُ، وَالْقَائِلُونَ بِهَذَا الِاشْتِقَاقِ قَالُوا: الْجَنَّاتُ كُلُّهَا جَنَّاتُ عَدْنٍ.
İkinci görüş: Cennetin bir vasfı olmasıdır. Ezherî şöyle demiştir: "el-'Adn, bir kimse bir yerde ikamet ettiğinde söylenen 'adene fulânun bi'l-mekân' (falan o mekânda yerleşti) sözünden alınmıştır; 'ya'dinu 'udûnen' denir. Araplar: 'Falan oğullarının develerini falan yerde yerleşmiş (avâdin) olarak bıraktım' derler ki bu, develerin o mekâna bağlanıp oraya alışması ve oradan ayrılmaması demektir. Mücevherlerin içinde yaratıldığı ve çıktığı kaynak olan maden (ma'din) kelimesi de buradan gelir." Bu türetmeyi savunanlar: "Bütün cennetler Adn (ikamet) cennetleridir" demişlerdir.
وَالنَّوْعُ الثَّالِثُ: مِنَ الْمَوَاعِيدِ الَّتِي ذَكَرَهَا اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ: وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ وَالْمَعْنَى أَنَّ رِضْوَانَ اللَّهِ أَكْبَرُ مِنْ كُلِّ مَا سَلَفَ ذِكْرُهُ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ الْبُرْهَانُ الْقَاطِعُ عَلَى أَنَّ السَّعَادَاتِ الرُّوحَانِيَّةَ أَشْرَفُ وَأَعْلَى مِنَ السَّعَادَاتِ الْجُسْمَانِيَّةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ الِابْتِهَاجُ بِكَوْنِ مَوْلَاهُ رَاضِيًا عَنْهُ، وَأَنْ يَتَوَسَّلَ بِذَلِكَ الرِّضَا إِلَى شَيْءٍ مِنَ اللَّذَّاتِ الْجُسْمَانِيَّةِ أَوْ لَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، بَلْ عِلْمُهُ بِكَوْنِهِ رَاضِيًا عَنْهُ يُوجِبُ الِابْتِهَاجَ وَالسَّعَادَةَ لِذَاتِهِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَتَوَسَّلَ بِهِ إِلَى مَطْلُوبٍ آخَرَ، وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ، لِأَنَّ مَا كَانَ وَسِيلَةً إِلَى الشَّيْءِ لَا يَكُونُ أَعْلَى حَالًا مِنْ ذَلِكَ الْمَقْصُودِ، فَلَوْ كَانَ الْمَقْصُودُ مِنْ رِضْوَانِ اللَّهِ أَنْ يُتَوَسَّلَ بِهِ إِلَى اللَّذَّاتِ الَّتِي أَعَدَّهَا اللَّهُ فِي الْجَنَّةِ مِنَ الأكل والشرب لكان الابتهاج بالرضوان ابتهاجا بحصول الوسيلة. ولكان الابتهاج بتلك اللذات ابْتِهَاجًا بِالْمَقْصُودِ، وَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ الِابْتِهَاجَ بِالْوَسِيلَةِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ أَقَلَّ حَالًا مِنَ الِابْتِهَاجِ بِالْمَقْصُودِ. فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ رِضْوَانُ اللَّهِ أَقَلَّ حَالًا وَأَدْوَنَ مَرْتَبَةً مِنَ الْفَوْزِ بِالْجَنَّاتِ وَالْمَسَاكِنِ الطَّيِّبَةِ، لَكِنَّ الْأَمْرَ لَيْسَ كَذَلِكَ، لِأَنَّهُ تَعَالَى نَصَّ عَلَى أَنَّ الْفَوْزَ بِالرِّضْوَانِ أَعْلَى وَأَعْظَمُ وَأَجَلُّ وَأَكْبَرُ، وَذَلِكَ دَلِيلٌ قَاطِعٌ عَلَى أَنَّ السَّعَادَاتِ الرُّوحَانِيَّةَ أَكْمَلُ وَأَشْرَفُ مِنَ السَّعَادَاتِ الْجُسْمَانِيَّةِ.
Allah Teâlâ'nın bu ayette zikrettiği vaatlerin üçüncü türü ise: { وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ } “Allah'tan bir rıza ise en büyüktür” kavlidir. Mana şudur: Allah'ın rızası, daha önce anılan her şeyden daha büyüktür. Bil ki bu, ruhanî mutlulukların cismanî mutluluklardan daha şerefli ve daha yüce olduğuna dair kesin bir delildir. Çünkü kulun, Mevlâsının kendisinden razı olmasından dolayı sevinç duyması ya bu rıza vesilesiyle cismanî lezzetlerden bir şeye ulaşmak içindir veya böyle değildir; aksine O'nun kendisinden razı olduğunu bilmesi, başka bir maksada vesile kılınmaksızın bizzat sevinç ve mutluluk doğurur. Birincisi batıldır; çünkü bir şeye vesile olan şey, o amaçlanan şeyden daha üstün bir konumda olamaz. Şayet Allah'ın rızasından maksat, Allah'ın cennette yeme ve içme kabilinden hazırladığı lezzetlere onunla ulaşmak olsaydı, rıza ile duyulan sevinç bir vasıtaya/vesileye ulaşmaktan kaynaklanan bir sevinç olurdu. O lezzetlerle duyulan sevinç ise bizzat maksadın kendisiyle duyulan bir sevinç olurdu. Biz ise vesileyle duyulan sevincin, mutlaka asıl maksatla duyulan sevinçten mertebece daha aşağıda olması gerektiğini belirtmiştik. Bu durumda Allah'ın rızasının, cennetlere ve güzel meskenlere nail olmaktan daha aşağı bir durumda ve daha alt bir mertebede olması gerekirdi. Oysa durum böyle değildir; zira Allah Teâlâ rızaya nail olmanın daha yüce, daha büyük, daha ulu ve en büyük olduğunu açıkça bildirmiştir. Bu da ruhanî saadetlerin cismanî saadetlerden daha mükemmel ve daha şerefli olduğuna kesin bir delildir.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْمَذْهَبَ الصَّحِيحَ الْحَقَّ وُجُوبُ الْإِقْرَارِ بِهِمَا مَعًا كَمَا جَمَعَ اللَّهُ بَيْنَهُمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ. / وَلَمَّا ذَكَرَ تَعَالَى هَذِهِ الْأُمُورَ الثَّلَاثَةَ قَالَ: ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْإِنْسَانَ مَخْلُوقٌ مِنْ جَوْهَرَيْنِ، لَطِيفٌ عُلْوِيٌّ رُوحَانِيٌّ، وَكَثِيفٌ سُفْلِيٌّ جُسْمَانِيٌّ وَانْضَمَّ إِلَيْهِمَا حُصُولُ سَعَادَةٍ وَشَقَاوَةٍ، فَإِذَا حَصَلَتِ الْخَيْرَاتُ الْجُسْمَانِيَّةُ وَانْضَمَّ إِلَيْهَا حُصُولُ السَّعَادَاتِ الرُّوحَانِيَّةِ كَانَتِ الرُّوحُ فَائِزَةً بِالسَّعَادَاتِ اللَّائِقَةِ بِهَا، وَالْجَسَدُ وَاصِلًا إِلَى السَّعَادَاتِ اللَّائِقَةِ بِهِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ. الثَّانِي: أَنَّهُ تعالى بين في وصفه الْمُنَافِقِينَ أَنَّهُمْ تَشَبَّهُوا بِالْكُفَّارِ الَّذِينَ كَانُوا قَبْلَهُمْ فِي التَّنَعُّمِ بِالدُّنْيَا وَطَيِّبَاتِهَا. ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَصْفَ ثَوَابِ الْمُؤْمِنِينَ، ثُمَّ قَالَ: ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ وَالْمَعْنَى: أَنَّ هَذَا هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ، لَا مَا يَطْلُبُهُ الْمُنَافِقُونَ وَالْكُفَّارُ مِنَ التَّنَعُّمِ بِطَيِّبَاتِ الدُّنْيَا.
Bil ki doğru ve hak olan mezhep, Allah'ın bu ayette ikisini bir arada zikrettiği gibi, her ikisini de birlikte kabul etmenin gerekliliğidir. / Allah Teâlâ bu üç hususu zikredince: { ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } “İşte büyük kurtuluş budur” buyurmuştur. Bunda iki yön vardır: Birincisi: İnsan; latif, ulvî ve ruhanî olan ile kesif, süflî ve cismanî olan iki cevherden yaratılmıştır; bunlara mutluluk ve bedbahtlığın meydana gelişi eklenmiştir. Cismanî hayırlar gerçekleştiğinde ve buna ruhanî saadetlerin elde edilmesi de katıldığında, ruh kendisine layık olan saadetlere kavuşmuş, beden de kendisine layık olan saadetlere erişmiş olur. Şüphe yok ki büyük kurtuluş işte budur. İkincisi: Allah Teâlâ, münafıkların vasfında onların dünyadan ve onun nimetlerinden faydalanma hususunda kendilerinden önceki kâfirlere benzediklerini beyan etmiştir. Sonra Allah Teâlâ bu ayette müminlerin sevabının vasfını beyan etmiş, ardından da: { ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } “İşte büyük kurtuluş budur” buyurmuştur. Mana şudur: Büyük kurtuluş, münafıkların ve kâfirlerin talep ettiği dünya nimetlerinden zevk alma değil, işte budur.
وَرُوِيَ أَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ لِأَهْلِ الْجَنَّةِ: «هَلْ رَضِيتُمْ؟ فَيَقُولُونَ وَمَا لَنَا لَا نَرْضَى وَقَدْ أَعْطَيْتَنَا مَا لَمْ تُعْطِ أَحَدًا مِنْ خَلْقِكَ، فَيَقُولُ أَمَا أُعْطِيكُمْ أَفْضَلَ مِنْ ذَلِكَ، قَالُوا وَأَيُّ شَيْءٍ أَفْضَلُ مِنْ ذَلِكَ. قَالَ أُحِلُّ عَلَيْكُمْ رِضْوَانِي فَلَا أَسْخَطُ عَلَيْكُمْ أَبَدًا»
Rivayet edildiğine göre Allah Teâlâ cennet ehline: «Razı oldunuz mu?» buyurur. Onlar: "Yaratıklarından hiçbirine vermediğin şeyleri bize vermişken nasıl razı olmayız ki!" derler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: «Size bundan daha faziletlisini vereyim mi?» buyurur. Onlar: "Bundan daha faziletli ne olabilir ki?" derler. O da: «Sizin üzerinize rızamı indiriyorum; artık size ebediyen asla gazap etmeyeceğim» buyurur.
وَاعْلَمْ أَنَّ دَلَالَةَ هَذَا الْحَدِيثِ عَلَى أَنَّ السَّعَادَاتِ الرُّوحَانِيَّةَ أَفْضَلُ مِنَ الْجُسْمَانِيَّةِ كَدَلَالَةِ الْآيَةِ وقد تقدم تقريره على الوجه الكامل.
Bil ki bu hadisin ruhanî saadetlerin cismanî saadetlerden daha faziletli olduğuna delaleti, tıpkı ayetin delaleti gibidir ve bunun açıklaması en mükemmel şekilde daha önce geçmiştir.
[سورة التوبة (٩) : آية ٧٣]
[Tevbe Suresi (9): Ayet 73]
يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٧٣)
{ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ } “Ey Peygamber! Kâfirlerle ve münafıklarla cihad et, onlara karşı sert davran. Onların varacakları yer cehennemdir; o ne kötü bir varış yeridir!” (73)
وَاعْلَمْ أَنَّا ذَكَرْنَا أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا وَصَفَ الْمُنَافِقِينَ بِالصِّفَاتِ الْخَبِيثَةِ وَتَوَعَّدَهُمْ بِأَنْوَاعِ الْعِقَابِ، وَكَانَتْ عَادَةُ اللَّهِ تَعَالَى فِي هَذَا الْكِتَابِ الْكَرِيمِ جَارِيَةً بِذِكْرِ الْوَعْدِ مَعَ الْوَعِيدِ، لَا جَرَمَ ذَكَرَ عَقِيبَهُ وَصْفَ الْمُؤْمِنِينَ بِالصِّفَاتِ الشَّرِيفَةِ الطَّاهِرَةِ الطَّيِّبَةِ، وَوَعَدَهُمْ بِالثَّوَابِ الرَّفِيعِ وَالدَّرَجَاتِ الْعَالِيَةِ، ثُمَّ عَادَ مَرَّةً أُخْرَى إِلَى شَرْحِ أَحْوَالِ الْكُفَّارِ وَالْمُنَافِقِينَ فِي هذه الآية فقال: يا أَيُّهَا النَّبِيُّ جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ وَفِي الْآيَةِ سُؤَالٌ، وَهُوَ أَنَّ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ مُجَاهَدَةِ الْمُنَافِقِينَ وَذَلِكَ غَيْرُ جَائِزٍ، فَإِنَّ الْمُنَافِقَ هُوَ الَّذِي يَسْتُرُ كَفْرَهُ وَيُنْكِرُهُ بِلِسَانِهِ وَمَتَى كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لَمْ يَجُزْ مُحَارَبَتُهُ وَمُجَاهَدَتُهُ.
Bil ki biz, Allah Teâlâ'nın münafıkları çirkin sıfatlarla niteleyip onları çeşitli azaplarla tehdit ettiğini belirtmiştik. Allah Teâlâ'nın bu yüce Kitaptaki âdeti vaat ile tehdidi birlikte zikretmek üzere cereyan ettiğinden, şüphesiz bunun hemen peşinden müminleri şerefli, tertemiz ve güzel sıfatlarla nitelemiş, onları yüksek sevap ve yüce derecelerle müjdelemiştir. Ardından bu ayette kâfirlerin ve münafıkların durumlarını açıklamaya tekrar dönmüş ve: { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ } “Ey Peygamber! Kâfirlerle ve münafıklarla cihad et” buyurmuştur. Ayette bir soru bulunmaktadır: Ayet, münafıklarla cihad etmenin vacip olduğuna delalet etmektedir; oysa bu caiz değildir. Çünkü münafık, küfrünü gizleyen ve diliyle onu inkâr eden kimsedir; durum böyle olunca da onunla savaşmak ve cihad etmek caiz olmaz.
وَاعْلَمْ أَنَّ النَّاسَ ذَكَرُوا أَقْوَالًا بِسَبَبِ هَذَا الْإِشْكَالِ.
Bil ki insanlar bu müşkillik sebebiyle çeşitli görüşler belirtmişlerdir.
فَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ الْجِهَادُ مَعَ الْكُفَّارِ وَتَغْلِيظُ الْقَوْلِ مَعَ الْمُنَافِقِينَ وَهُوَ قَوْلُ الضَّحَّاكِ. وَهَذَا بَعِيدٌ لِأَنَّ ظَاهِرَ قَوْلِهِ: جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ يَقْتَضِي الْأَمْرَ بِجِهَادِهِمَا مَعًا، وَكَذَا ظَاهِرُ قَوْلِهِ: / وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ رَاجِعٌ إِلَى الْفَرِيقَيْنِ.
Birinci görüş: Bunun kâfirlerle cihad etmek ve münafıklara karşı da sözü sert söylemek olduğudur; bu Dahhâk'ın görüşüdür. Ancak bu uzaktır; zira: { جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ } “Kâfirlerle ve münafıklarla cihad et” ifadesinin zahiri, her ikisiyle birden cihad etmeyi emretmeyi gerektirir. / { وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ } “Onlara karşı sert davran” ifadesinin zahiri de aynı şekilde her iki zümreye râcidir.
الْقَوْلُ الثَّانِي:
İkinci görüş:
أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ لِلرَّسُولِ ﷺ بِأَنْ يَحْكُمَ بِالظَّاهِرِ، قَالَ ﵇: «نَحْنُ نَحْكُمُ بِالظَّاهِرِ»
Allah Teâlâ Resul'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) zahire göre hükmetmesini bildirdiğinde, o (aleyhisselâm): «Biz zahire göre hükmederiz» buyurmuştur.
وَالْقَوْمُ كَانُوا يُظْهِرُونَ الْإِسْلَامَ وَيُنْكِرُونَ الْكُفْرَ، فَكَانَتِ الْمُحَارَبَةُ مَعَهُمْ غَيْرَ جَائِزَةٍ» .
O topluluk ise İslam'ı açıkça gösteriyor ve küfrü inkâr ediyordu; bu sebeple onlarla savaşmak caiz değildi.
وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: وَهُوَ الصَّحِيحُ أَنَّ الْجِهَادَ عِبَارَةٌ عَنْ بَذْلِ الْجُهْدِ، وَلَيْسَ فِي اللَّفْظِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْجِهَادَ بِالسَّيْفِ أَوْ بِاللِّسَانِ أَوْ بِطَرِيقٍ آخَرَ فَنَقُولُ: إِنَّ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ الْجِهَادِ مَعَ الْفَرِيقَيْنِ، فأما كيفية تلك المجاهد فَلَفْظُ الْآيَةِ لَا يَدُلُّ عَلَيْهَا، بَلْ إِنَّمَا يُعْرَفُ مِنْ دَلِيلٍ آخَرَ.
Üçüncü görüş -ki doğru olanı budur-: Cihad, bütün gücünü sarf etmekten (cehd sarfı) ibarettir. Lafızda bu cihadın kılıçla mı, dille mi yoksa başka bir yolla mı olduğuna delalet eden bir şey yoktur. Bu sebeple biz deriz ki: Ayet, her iki zümreyle cihadın gerekliliğine delalet eder. Bu cihadın keyfiyetine gelince, ayetin lafzı buna delalet etmez; aksine bu durum ancak başka bir delilden bilinir.
وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: دَلَّتِ الدَّلَائِلُ الْمُنْفَصِلَةُ عَلَى أَنَّ الْمُجَاهَدَةَ مَعَ الْكُفَّارِ يَجِبُ أَنْ تَكُونَ بِالسَّيْفِ، وَمَعَ الْمُنَافِقِينَ بِإِظْهَارِ الْحُجَّةِ تَارَةً، وَبِتَرْكِ الرِّفْقِ ثَانِيًا، وَبِالِانْتِهَارِ ثَالِثًا. قَالَ عَبْدُ اللَّهِ فِي قَوْلِهِ: جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ قَالَ تَارَةً بِالْيَدِ، وَتَارَةً بِاللِّسَانِ، فَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَلْيُكَشِّرْ فِي وَجْهِهِ، فَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَبِالْقَلْبِ، وَحَمَلَ الْحَسَنُ جِهَادَ الْمُنَافِقِينَ عَلَى إِقَامَةِ الْحُدُودِ عَلَيْهِمْ إِذَا تَعَاطَوْا أَسْبَابَهَا. قَالَ الْقَاضِي: وَهَذَا لَيْسَ بِشَيْءٍ، لِأَنَّ إِقَامَةَ الْحَدِّ وَاجِبَةٌ عَلَى مَنْ لَيْسَ بِمُنَافِقٍ، فَلَا يَكُونُ لِهَذَا تَعَلُّقٌ بِالنِّفَاقِ، ثُمَّ قَالَ: وَإِنَّمَا قَالَ الْحَسَنُ ذَلِكَ، لِأَحَدِ أَمْرَيْنِ، إِمَّا لِأَنَّ كُلَّ فَاسِقٍ مُنَافِقٌ، وَإِمَّا لِأَجْلِ أَنَّ الْغَالِبَ مِمَّنْ يُقَامُ عَلَيْهِ الْحَدُّ فِي زَمَنِ الرسول ﵇ كانوا منافقين.
Bu sabit olduğunda deriz ki: Müstakil deliller, kâfirlerle mücadelenin kılıçla yapılması gerektiğine; münafıklarla mücadelenin ise kimi zaman delil ortaya koyarak, kimi zaman yumuşaklığı bırakarak, kimi zaman da azarlayarak yapılması gerektiğine delalet etmiştir. Abdullah [b. Mes'ûd]: { جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ } “Kâfirlerle ve münafıklarla cihad et” kavli hakkında şöyle demiştir: "Bazen elle, bazen dille; buna gücü yetmeyen yüzünü assın; buna da gücü yetmeyen kalbiyle [buğzetsin]." Hasan[-ı Basrî] ise münafıklarla cihadı, hadleri gerektiren sebepleri işlediklerinde onlara had cezalarını uygulamak şeklinde yorumlamıştır. Kâdî şöyle der: "Bu bir şey [tutarlı bir görüş] değildir; zira had cezasını uygulamak münafık olmayan kimseye de vaciptir, dolayısıyla bunun nifakla bir ilgisi olmaz." Sonra şöyle demiştir: "Hasan bunu şu iki sebepten biri dolayısıyla söylemiştir: Ya her fasığın münafık olmasından ötürüdür ya da Resul (aleyhisselâm) döneminde kendisine had uygulananların çoğunluğunun münafıklar olması sebebiyledir."
[سورة التوبة (٩) : آية ٧٤]
[Tevbe Suresi (9): Ayet 74]
يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قالُوا وَلَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلامِهِمْ وَهَمُّوا بِما لَمْ يَنالُوا وَما نَقَمُوا إِلاَّ أَنْ أَغْناهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْراً لَهُمْ وَإِنْ يَتَوَلَّوْا يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذاباً أَلِيماً فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَما لَهُمْ فِي الْأَرْضِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ (٧٤)
{ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قالُوا وَلَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلامِهِمْ وَهَمُّوا بِما لَمْ يَنالُوا وَما نَقَمُوا إِلاَّ أَنْ أَغْناهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْراً لَهُمْ وَإِنْ يَتَوَلَّوْا يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذاباً أَلِيماً فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَما لَهُمْ فِي الْأَرْضِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ } “Söylemediklerine dair Allah'a yemin ederler. Hâlbuki o küfür sözünü mutlaka söylediler ve Müslüman olduktan sonra kâfir oldular; başaramadıkları bir şeye de yeltendiler. Onların intikam almaya kalkışmaları, sırf Allah'ın ve Resulünün lütfundan onları zengin etmesindendir. Eğer tövbe ederlerse bu kendileri için hayırlı olur; şayet yüz çevirirlerse, Allah onları dünyada da ahirette de can yakıcı bir azap ile cezalandırır. Yeryüzünde onlar için ne bir dost ne de bir yardımcı vardır.” (74)
اعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَقْوَامًا مِنَ الْمُنَافِقِينَ، قَالُوا كَلِمَاتٍ فَاسِدَةً، ثُمَّ لَمَّا قِيلَ لَهُمْ إِنَّكُمْ ذَكَرْتُمْ هَذِهِ الْكَلِمَاتِ خَافُوا، وَحَلَفُوا أَنَّهُمْ مَا قَالُوا، وَالْمُفَسِّرُونَ ذَكَرُوا فِي أَسْبَابِ النُّزُولِ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ:
Bil ki bu ayet, münafıklardan birtakım toplulukların bozuk sözler söylediklerine delalet eder; ardından kendilerine "Siz bu sözleri söylediniz" denildiğinde korkmuşlar ve söylemediklerine dair yemin etmişlerdir. Müfessirler nüzul sebepleri hakkında birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi:
رُوِيَ أَنَّ
Rivayet edildiğine göre
النَّبِيَّ ﷺ أَقَامَ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ شَهْرَيْنِ يَنْزِلُ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ، وَيَعِيبُ الْمُنَافِقِينَ الْمُتَخَلِّفِينَ. فَقَالَ الْجُلَاسُ بْنُ سُوَيْدٍ:
Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Tebük Gazvesi'nde iki ay kaldı; kendisine Kur'an iniyor ve [sefere katılmayıp] geride kalan münafıkları ayıplıyordu. Bunun üzerine Cülâs b. Süveyd şöyle dedi:
وَاللَّهِ لَئِنْ كَانَ مَا يَقُولُهُ مُحَمَّدٌ فِي إِخْوَانِنَا الَّذِينَ خَلَّفْنَاهُمْ فِي الْمَدِينَةِ حَقًّا مَعَ أَنَّهُمْ أَشْرَافُنَا، فَنَحْنُ شَرٌّ مِنَ الْحَمِيرِ، فَقَالَ عَامِرُ بْنُ قَيْسٍ الْأَنْصَارِيُّ لِلْجُلَاسِ: أَجَلْ وَاللَّهِ إِنَّ مُحَمَّدًا صَادِقٌ، وَأَنْتَ شَرٌّ مِنَ الْحِمَارِ. وَبَلَغَ ذَلِكَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَاسْتَحْضَرَ الْجُلَاسَ، فَحَلَفَ بِاللَّهِ أَنَّهُ مَا قَالَ، فَرَفَعَ عَامِرٌ يَدَهُ وَقَالَ: اللَّهُمَّ أَنْزِلْ عَلَى عَبْدِكَ وَنَبِيِّكَ تَصْدِيقَ الصَّادِقِ وَتَكْذِيبَ الْكَاذِبِ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. فَقَالَ الْجُلَاسُ: لَقَدْ ذَكَرَ اللَّهُ التَّوْبَةَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَلَقَدْ قُلْتُ هَذَا الْكَلَامَ وَصَدَقَ عَامِرٌ، فَتَابَ الْجُلَاسُ، وَحَسُنَتْ تَوْبَتُهُ.
"Allah'a yemin olsun ki, Muhammed'in Medine'de geride bıraktığımız eşrafımız olan kardeşlerimiz hakkında söylediği şeyler doğruysa, biz eşeklerden daha kötüyüz!" Âmir b. Kays el-Ensârî ise Cülâs'a şöyle dedi: "Evet, Allah'a yemin ederim ki Muhammed doğrudur/sadıktır, sen ise eşekten daha kötüsün!" Bu durum Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) ulaştı. Resûlullah Cülâs'ı huzuruna çağırttı; Cülâs bunu söylemediğine dair Allah'a yemin etti. Bunun üzerine Âmir elini kaldırdı ve: "Allah'ım! Doğru söyleyeni tasdik eden, yalancıyı da yalanlayan [vahyi] kuluna ve peygamberine indir!" dedi; ardından bu ayet nazil oldu. Bunun üzerine Cülâs: "Allah bu ayette tövbeden bahsetti. Ben bu sözü gerçekten söyledim, Âmir doğru söyledi" dedi. Böylece Cülâs tövbe etti ve tövbesi güzel oldu.
الثَّانِي: رُوِيَ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ لَمَّا قَالَ لَئِنْ رَجَعْنَا إِلَى الْمَدِينَةِ لِيُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ، وَأَرَادَ بِهِ الرَّسُولَ ﷺ. فَسَمِعَ زَيْدُ بْنُ أَرْقَمَ ذَلِكَ وَبَلَّغَهُ إِلَى الرَّسُولِ، فَهَمَّ عُمَرُ بِقَتْلِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ، فَجَاءَ عَبْدُ اللَّهِ وَحَلَفَ أَنَّهُ لَمْ يَقُلْ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. الثَّالِثُ:
İkincisi: Abdullah b. Übeyy'in: "Eğer Medine'ye dönersek, en üstün olan en alçak olanı oradan mutlaka çıkaracaktır" deyip bununla Resul'ü (sallallâhu aleyhi ve sellem) kastettiğinde indiği rivayet edilmiştir. Zeyd b. Erkam bunu işitip Resul'e ulaştırdı; Ömer, Abdullah b. Übeyy'i öldürmeye kalkıştı. Bunun üzerine Abdullah gelip bunu söylemediğine dair yemin etti ve bu ayet indi. Üçüncüsü:
رَوَى قَتَادَةُ أَنَّ رَجُلَيْنِ اقْتَتَلَا أَحَدُهُمَا مِنْ جُهَيْنَةَ وَالْآخَرُ مِنْ غِفَارٍ، فَظَهَرَ الْغِفَارِيُّ عَلَى الْجُهَيْنِيِّ، فَنَادَى عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ:
Katâde'den rivayet edildiğine göre, biri Cüheyne'den diğeri Gıfâr'dan iki adam birbiriyle kavga etti ve Gıfârlı olan Cüheyneli olana üstün geldi. Bunun üzerine Abdullah b. Übeyy şöyle seslendi:
يَا بَنِي الْأَوْسِ انْصُرُوا أَخَاكُمْ، وَاللَّهِ مَا مَثَلُنَا وَمَثَلُ مُحَمَّدٍ إِلَّا كَمَا قِيلَ: سَمِّنْ كَلْبَكَ يَأْكُلْكَ. فَذَكَرُوهُ لِلرَّسُولِ ﵇، فَأَنْكَرَ عَبْدُ اللَّهِ، وَجَعَلَ يَحْلِفُ.
"Ey Evs oğulları, kardeşinize yardım edin! Allah'a yemin olsun ki bizimle Muhammed'in durumu, 'Köpeğini semirt ki seni yesin' sözünde denildiği gibidir." Bunu Resul'e (aleyhisselâm) anlattılar; Abdullah ise inkâr edip yemin etmeye başladı.
قَالَ الْقَاضِي: يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ هَذِهِ الْوَقَائِعَ وَذَلِكَ لِأَنَّ قَوْلِهِ: يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قالُوا وَلَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ إِلَى آخِرِ الْآيَةِ كُلُّهَا صِيَغُ الْجُمُوعِ، وَحَمْلُ صِيغَةِ الْجَمْعِ عَلَى الْوَاحِدِ، خِلَافُ الْأَصْلِ.
Kâdî şöyle demiştir: Ayetten muradın bu olaylar olması uzaktır; çünkü: { يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قالُوا وَلَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ } “Söylemediklerine dair Allah'a yemin ederler. Hâlbuki o küfür sözünü mutlaka söylediler” kavlinden ayetin sonuna kadar tamamı çoğul kalıplarıdır; çoğul kalıbını tekile hamletmek ise asıl olana aykırıdır.
فَإِنْ قِيلَ: لَعَلَّ ذَلِكَ الْوَاحِدَ. قَالَ فِي مَحْفِلٍ وَرَضِيَ بِهِ الْبَاقُونَ.
Eğer: "Belki o bir tek kişi bir mecliste söylemiş, diğerleri de buna razı olmuştur" denilirse,
قُلْنَا: هَذَا أَيْضًا خِلَافُ الظَّاهِرِ لِأَنَّ إِسْنَادَ الْقَوْلِ إِلَى مَنْ سَمِعَهُ وَرَضِيَ بِهِ خِلَافُ الْأَصْلِ، ثُمَّ قَالَ: بَلَى الْأَوْلَى أَنْ تُحْمَلَ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى مَا رُوِيَ: أَنَّ الْمُنَافِقِينَ هَمُّوا بِقَتْلِهِ عِنْدَ رُجُوعِهِ مِنْ تَبُوكَ وَهُمْ خَمْسَةَ عَشَرَ تَعَاهَدُوا أَنْ يَدْفَعُوهُ عَنْ رَاحِلَتِهِ إِلَى الْوَادِي إِذَا تَسَنَّمَ الْعَقَبَةَ بِاللَّيْلِ، وَكَانَ عَمَّارُ بْنُ يَاسِرٍ آخِذًا بِالْخِطَامِ عَلَى رَاحِلَتِهِ وَحُذَيْفَةُ خَلْفَهَا يَسُوقُهَا، فَسَمِعَ حُذَيْفَةُ وَقْعَ أَخْفَافِ الْإِبِلِ وَقَعْقَعَةَ السِّلَاحِ، فَالْتَفَتَ، فَإِذَا قَوْمٌ مُتَلَثِّمُونَ. فَقَالَ:
Biz deriz ki: Bu da zahire aykırıdır; zira sözü işitip de ona razı olan kimseye o sözü isnat etmek asıl olana aykırıdır. Sonra şöyle demiştir: Bilakis en evla olanı, bu ayetin şu rivayet edilen olaya hamledilmesidir: Münafıklar Tebük'ten dönerken onu öldürmeye kalkışmışlardı. Onlar on beş kişi idiler; geceleyin Akabe'yi aştığı sırada onu biniti üzerinden vadiye yuvarlamak üzere sözleşmişlerdi. Ammâr b. Yâsir binitinin yularını tutuyor, Huzeyfe de arkasından onu sürüyordu. Huzeyfe develerin ayak seslerini ve silah şakırtısını işitip arkasına döndü, bir de baktı ki yüzleri örtülü bir topluluk var. Bunun üzerine:
إِلَيْكُمْ إِلَيْكُمْ يَا أَعْدَاءَ اللَّهِ، فَهَرَبُوا. وَالظَّاهِرُ أَنَّهُمْ لَمَّا اجْتَمَعُوا لِذَلِكَ الْغَرَضِ، فَقَدْ طَعَنُوا فِي نُبُوَّتِهِ وَنَسَبُوهُ إِلَى الْكَذِبِ وَالتَّصَنُّعِ فِي ادِّعَاءِ الرِّسَالَةِ، وَذَلِكَ هُوَ قَوْلُ كَلِمَةِ الْكُفْرِ وَهَذَا الْقَوْلُ اخْتِيَارُ الزَّجَّاجِ.
"Uzak durun, çekilin ey Allah'ın düşmanları!" dedi; onlar da kaçtılar. Zahir olan şudur ki onlar bu maksat için toplandıklarında onun peygamberliğini ta'n etmişler (kötülemişler) ve risalet iddiasında onu yalancılık ve yapmacıklıkla itham etmişlerdir; küfür sözünü söylemek de işte budur. Bu görüş Zeccâc'ın da tercihidir.
فَأَمَّا قَوْلُهُ: وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلامِهِمْ فَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: إِنَّهُمْ أَسْلَمُوا، فَكَيْفَ يَلِيقُ بِهِمْ هَذَا الْكَلَامُ؟
{ وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلامِهِمْ } “Ve Müslüman olduktan sonra kâfir oldular” kavline gelince, birisi şöyle diyebilir: Onlar zaten Müslüman olmuşlardı; bu söz onlara nasıl uygun düşer?
وَالْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ مِنَ الْإِسْلَامِ السِّلْمُ الَّذِي هُوَ نَقِيضُ الْحَرْبِ، لِأَنَّهُمْ لَمَّا/ نَافَقُوا، فَقَدْ أَظْهَرُوا الْإِسْلَامَ، وَجَنَحُوا إِلَيْهِ، فَإِذَا جَاهَرُوا بِالْحَرْبِ، وَجَبَ حَرْبُهُمْ. وَالثَّانِي: أَنَّهُمْ أَظْهَرُوا الْكُفْرَ بَعْدَ أَنْ أَظْهَرُوا الْإِسْلَامَ.
Cevap iki yöndendir: Birincisi: İslam'dan maksat, harbin zıddı olan barıştır (silm). Çünkü onlar / münafıklık yaptıklarında İslam'ı (barışı) izhar etmiş ve ona meyletmişlerdi; harbi açıkça başlattıklarında ise onlarla savaşmak vacip oldu. İkincisi: İslam'ı açığa vurduktan sonra küfrü açığa vurmalarıdır.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَهَمُّوا بِما لَمْ يَنالُوا الْمُرَادُ إِطْبَاقُهُمْ عَلَى الْفَتْكِ بِالرَّسُولِ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَ الرَّسُولَ ﵇ بِذَلِكَ حَتَّى احْتَرَزَ عَنْهُمْ، وَلَمْ يَصِلُوا إِلَى مَقْصُودِهِمْ.
{ وَهَمُّوا بِما لَمْ يَنالُوا } “Ve başaramadıkları bir şeye yeltendiler” kavline gelince; bundan murat, Resul'e suikast düzenleme hususunda ittifak etmeleridir. Allah Teâlâ Resul'e (aleyhisselâm) bunu haber vermiş, o da onlardan korunmuş ve onlar maksatlarına ulaşamamışlardır.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَما نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْناهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَفِيهِ بَحْثَانِ:
{ وَما نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْناهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ } “Onların intikam almaya kalkışmaları, sırf Allah'ın ve Resulünün lütfundan onları zengin etmesindendir” kavline gelince; bunda iki inceleme vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: أَنَّ فِي هَذَا الْفَضْلِ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ هَؤُلَاءِ الْمُنَافِقِينَ كَانُوا قَبْلَ قُدُومِ النَّبِيِّ ﷺ الْمَدِينَةَ فِي ضَنْكٍ مِنَ الْعَيْشِ، لَا يَرْكَبُونَ الْخَيْلَ وَلَا يَحُوزُونَ الْغَنِيمَةَ، وَبَعْدَ قُدُومِهِ أَخَذُوا الْغَنَائِمَ وَفَازُوا بِالْأَمْوَالِ وَوَجَدُوا الدَّوْلَةَ، وَذَلِكَ يُوجِبُ عَلَيْهِمْ أَنْ يَكُونُوا مُحِبِّينَ لَهُ مُجْتَهِدِينَ فِي بَذْلِ النَّفْسِ وَالْمَالِ لِأَجْلِهِ. وَالثَّانِي:
Birinci İnceleme: Bu fazilet/lütuf hakkında iki vecih vardır: Birincisi: Bu münafıklar Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) Medine'ye gelişinden önce geçim sıkıntısı içindeydiler; ata binemiyor ve ganimet elde edemiyorlardı. Onun gelişinden sonra ise ganimetler aldılar, mallara kavuştular ve devlete (güce/hâkimiyete) eriştiler. Bu durum onların onu sevmelerini, onun uğrunda canlarını ve mallarını feda etmeye gayret göstermelerini gerektirirdi. İkincisi:
رُوِيَ أَنَّهُ قُتِلَ لِلْجُلَاسِ مَوْلًى، فَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِدِيَتِهِ اثْنَيْ عَشَرَ ألفا فاستغنى.
Rivayet edildiğine göre Cülâs'ın bir azatlısı öldürülmüştü; Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onun için on iki bin [dirhem] diyet ödenmesini emretti ve böylece o zenginleşti.
الْبَحْثُ الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ: وَما نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْناهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ هُنَاكَ شَيْءٌ يَنْقِمُونَ مِنْهُ، وَهَذَا كَقَوْلِ الشَّاعِرِ:
İkinci İnceleme: { وَما نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْناهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ } “Onların intikam almaya kalkışmaları, sırf Allah'ın ve Resulünün onları zengin etmesindendir” kavli, onların hoşnutsuzluk duyacakları hiçbir şeyin bulunmadığına dikkat çekmektedir. Bu, şairin şu sözü gibidir:
مَا نَقَمُوا مِنْ بَنِي أُمَيَّةَ إِلَّا ... أنهم يحلمون إن غضبوا
Ümeyye oğullarında hoşlanmadıkları tek şey... Öfkelendiklerinde yumuşak davranmalarıdır (hilm göstermeleridir).
وكقوله النَّابِغَةُ:
Ve Nâbiğa'nın şu sözü gibidir:
وَلَا عَيْبَ فِيهِمْ غَيْرَ أَنَّ سُيُوفَهُمْ ... بِهِنَّ فُلُولٌ مِنْ قِرَاعِ الْكَتَائِبِ
Onlarda hiçbir ayıp yoktur, ancak kılıçlarında... Birliklerle çarpışmaktan kaynaklanan çentikler vardır.
أَيْ لَيْسَ فِيهِمْ عَيْبٌ، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْراً لَهُمْ والمراد استعطاف قلوبهم بعد ما صَدَرَتِ الْجِنَايَةُ الْعَظِيمَةُ عَنْهُمْ، وَلَيْسَ فِي الظَّاهِرِ إِلَّا أَنَّهُمْ إِنْ تَابُوا فَازُوا بِالْخَيْرِ، فَأَمَّا أَنَّهُمْ تَابُوا فَلَيْسَ فِي الْآيَةِ، وَقَدْ ذَكَرْنَا مَا قَالُوهُ فِي تَوْبَةِ الْجُلَاسِ.
Yani onlarda hiçbir ayıp yoktur. Sonra Allah Teâlâ: { فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْراً لَهُمْ } “Eğer tövbe ederlerse bu kendileri için hayırlı olur” buyurmuştur. Bundan murat, kendilerinden büyük bir cürüm meydana geldikten sonra kalplerini yumuşatıp meylettirmektir. Zahirde ancak tövbe ederlerse hayra kavuşacakları belirtilmektedir; fakat tövbe edip etmedikleri ayette yer almamaktadır. Cülâs'ın tövbesi hakkında söylediklerini ise zikretmiştik.
ثُمَّ قَالَ: وَإِنْ يَتَوَلَّوْا أَيْ عَنِ التَّوْبَةِ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذاباً أَلِيماً فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ أَمَّا عَذَابُ الْآخِرَةِ، فَمَعْلُومٌ. وَأَمَّا الْعَذَابُ فِي الدُّنْيَا، فَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهِ أَنَّهُ لَمَّا ظَهَرَ كُفْرُهُمْ بَيْنَ النَّاسِ صَارُوا مِثْلَ أَهْلِ الْحَرْبِ، فَيَحِلُّ قِتَالُهُمْ وَقَتْلُهُمْ وَسَبْيُ أَوْلَادِهِمْ وَأَزْوَاجِهِمْ وَاغْتِنَامُ أَمْوَالِهِمْ. وَقِيلَ بِمَا يَنَالُهُمْ عِنْدَ الْمَوْتِ وَمُعَايَنَةِ مَلَائِكَةِ الْعَذَابِ.
Sonra: { وَإِنْ يَتَوَلَّوْا } “Şayet yüz çevirirlerse” yani tövbeden yüz çevirirlerse, { يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذاباً أَلِيماً فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ } “Allah onları dünyada da ahirette de can yakıcı bir azap ile cezalandırır” buyurmuştur. Ahiret azabına gelince bu malumdur. Dünyadaki azaba gelince: Denildi ki: Bundan murat, küfürleri insanlar arasında açığa çıkınca harp ehli gibi olmalarıdır; böylece onlarla savaşmak, onları öldürmek, çocuklarını ve kadınlarını esir almak, mallarını ganimet edinmek helal olur. Bir diğer görüşe göre ölüm anında ve azap meleklerini gördüklerinde başlarına gelecek olan şeylerdir.
وَقِيلَ: الْمُرَادُ عَذَابُ الْقَبْرِ وَما لَهُمْ فِي الْأَرْضِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ يَعْنِي أَنَّ عَذَابَ اللَّهِ إِذَا حُقَّ لَمْ يَنْفَعْهُ وَلِيٌّ ولا نصير.
Bir diğer görüşe göre bundan murat kabir azabıdır. { وَما لَهُمْ فِي الْأَرْضِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ } “Yeryüzünde onlar için ne bir dost ne de bir yardımcı vardır” kavli ise, Allah'ın azabı hak olduğunda kendisine ne bir dostun ne de bir yardımcının fayda vermeyeceği anlamına gelir.
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٧٥ الى ٧٨]
[Tevbe Suresi (9): Ayet 75-78]
وَمِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَلَنَكُونَنَّ مِنَ الصَّالِحِينَ (٧٥) فَلَمَّا آتاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ (٧٦) فَأَعْقَبَهُمْ نِفاقاً فِي قُلُوبِهِمْ إِلى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ بِما أَخْلَفُوا اللَّهَ مَا وَعَدُوهُ وَبِما كانُوا يَكْذِبُونَ (٧٧) أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَنَجْواهُمْ وَأَنَّ اللَّهَ عَلاَّمُ الْغُيُوبِ (٧٨)
{ وَمِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَلَنَكُونَنَّ مِنَ الصَّالِحِينَ (٧٥) فَلَمَّا آتاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ (٧٦) فَأَعْقَبَهُمْ نِفاقاً فِي قُلُوبِهِمْ إِلى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ بِما أَخْلَفُوا اللَّهَ مَا وَعَدُوهُ وَبِما كانُوا يَكْذِبُونَ (٧٧) أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَنَجْواهُمْ وَأَنَّ اللَّهَ عَلاَّمُ الْغُيُوبِ (٧٨) } “Onlardan kimi de: 'Eğer [Allah] lütfundan bize verirse, mutlaka sadaka vereceğiz ve elbette salihlerden olacağız' diye Allah'a ahdetmişti. Fakat [Allah] lütfundan onlara verince, onda cimrilik edip yüz çevirerek dönüp gittiler. Nihayet, Allah'a verdikleri sözden döndükleri ve yalan söylemekte oldukları için, [Allah da] O'nun huzuruna çıkacakları güne kadar onların kalplerine bir nifak yerleştirdi. Bilmediler mi ki, Allah onların sırlarını da fısıltılarını da bilir ve şüphesiz Allah, gaybları hakkıyla bilendir?” (75-78)
[في قَوْلِهِ تَعَالَى وَمِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَلَنَكُونَنَّ مِنَ الصَّالِحِينَ] [المسألة الأولى] اعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ السُّورَةَ أَكْثَرُهَا فِي شَرْحِ أَحْوَالِ الْمُنَافِقِينَ وَلَا شَكَّ أَنَّهُمْ أَقْسَامٌ وَأَصْنَافٌ، فَلِهَذَا السَّبَبِ يَذْكُرُهُمْ عَلَى التَّفْصِيلِ فَيَقُولُ: وَمِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ [التَّوْبَةِ: ٦١]- وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقاتِ [التَّوْبَةِ: ٥٨]- وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ ائْذَنْ لِي وَلا تَفْتِنِّي [التَّوْبَةِ: ٤٩]- وَمِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: إِنَّ حَاطِبَ بْنَ أَبِي بَلْتَعَةَ أَبْطَأَ عَنْهُ مَالُهُ بِالشَّأْمِ، فَلَحِقَهُ شِدَّةٌ، فَحَلَفَ بِاللَّهِ وَهُوَ وَاقِفٌ بِبَعْضِ مَجَالِسِ الْأَنْصَارِ، لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ لَأَصَّدَّقَنَّ وَلَأُؤَدِّيَنَّ مِنْهُ حَقَّ اللَّهِ، إِلَى آخِرِ الْآيَةِ، وَالْمَشْهُورُ فِي سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ
[Allah Teâlâ'nın: { وَمِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَلَنَكُونَنَّ مِنَ الصَّالِحِينَ } “Onlardan kimi de: 'Eğer [Allah] lütfundan bize verirse, mutlaka sadaka vereceğiz ve elbette salihlerden olacağız' diye Allah'a ahdetmişti” kavli hakkında] [Birinci Mesele] Bil ki bu surenin büyük bir kısmı münafıkların durumlarını açıklamaktadır; şüphe yok ki onlar çeşitli kısımlar ve sınıflardır. İşte bu sebeple onları ayrıntılı olarak zikredip şöyle buyurmaktadır: { وَمِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ } [Tevbe: 61] “Onlardan peygamberi incitenler de vardır”- { وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقاتِ } [Tevbe: 58] “Onlardan sadakalar hususunda seni ayıplayanlar da vardır”- { وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ ائْذَنْ لِي وَلا تَفْتِنِّي } [Tevbe: 49] “Onlardan 'Bana izin ver, beni fitneye düşürme' diyen de vardır”- { وَمِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ } “Onlardan kimi de: 'Eğer [Allah] lütfundan bize verirse...' diye Allah'a ahdetmişti”. İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ) şöyle demiştir: Hâtıb b. Ebî Beltea'nın Şam'daki malı gecikti ve ona darlık/sıkıntı isabet etti. Bunun üzerine Ensar'ın meclislerinden birinde dururken: 'Eğer lütfundan bize verirse mutlaka sadaka vereceğim ve ondaki Allah'ın hakkını kesinlikle ödeyeceğim' diye ayetin sonuna kadar Allah'a yemin etti. Bu ayetin nüzul sebebi hakkında meşhur olan rivayet ise şudur:
أَنَّ ثَعْلَبَةَ بْنَ حَاطِبٍ قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ ادْعُ اللَّهَ أَنْ يَرْزُقَنِي مَالًا. فَقَالَ ﵇: «يَا ثَعْلَبَةُ قَلِيلٌ تُؤَدِّي شُكْرَهُ خَيْرٌ مِنْ كَثِيرٍ لَا تُطِيقُهُ» فَرَاجَعَهُ وَقَالَ: وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ لَئِنْ رَزَقَنِي اللَّهُ مَالًا لَأُعْطِيَنَّ كُلَّ ذِي حَقٍّ حَقَّهُ، فَدَعَا لَهُ، فَاتَّخَذَ غَنَمًا، فَنَمَتْ كَمَا يَنْمُو الدُّودُ، حَتَّى ضَاقَتْ بِهَا الْمَدِينَةُ، فَنَزَلَ وَادِيًا بِهَا، فَجَعَلَ يُصَلِّي الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ وَيَتْرُكُ مَا سِوَاهُمَا، ثُمَّ نَمَتْ وَكَثُرَتْ حَتَّى تَرَكَ الصَّلَوَاتِ إِلَّا الْجُمُعَةَ ثُمَّ تَرَكَ الْجُمُعَةَ. وَطَفِقَ يَتَلَقَّى الرُّكْبَانَ يَسْأَلُ عَنِ الْأَخْبَارِ، وَسَأَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْهُ، فَأُخْبِرَ بِخَبَرِهِ فَقَالَ: «يَا وَيْحَ ثَعْلَبَةَ» فنزل قوله: خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً فَبَعَثَ إِلَيْهِ رَجُلَيْنِ وَقَالَ: «مُرَّا بِثَعْلَبَةَ فَخُذَا صَدَقَاتِهِ» فَعِنْدَ ذَلِكَ قَالَ لَهُمَا: مَا هَذِهِ إِلَّا جِزْيَةٌ أَوْ أُخْتُ الْجِزْيَةِ، فَلَمْ يَدْفَعِ الصَّدَقَةَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: وَمِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللَّهَ فَقِيلَ لَهُ: قَدْ أُنْزِلَ فِيكَ كَذَا وَكَذَا، فَأَتَى الرَّسُولَ ﵇ وَسَأَلَهُ أَنْ يَقْبَلَ صَدَقَتَهُ، فَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ مَنَعَنِي مِنْ قَبُولِ ذَلِكَ فَجَعَلَ يَحْثِي التُّرَابَ عَلَى
Sa'lebe b. Hâtıb şöyle dedi: "Ey Allah'ın Resulü! Bana mal rızık vermesi için Allah'a dua et." Resul (aleyhisselâm): «Ey Sa'lebe! Şükrünü eda ettiğin az [mal], güç yetiremeyeceğin çok [mal]dan daha hayırlıdır» buyurdu. Sa'lebe tekrar gelip: "Seni hak ile gönderene yemin olsun ki, eğer Allah bana mal verirse her hak sahibine hakkını mutlaka vereceğim" dedi. Bunun üzerine ona dua etti; Sa'lebe de koyun edindi. Koyunlar kurtlar gibi üreyip çoğaldı, öyle ki Medine onlara dar geldi. Bunun üzerine Medine'deki bir vadiye yerleşti. Artık sadece öğle ve ikindiyi [cemaatle] kılıyor, diğerlerini bırakıyordu. Sonra koyunlar daha da çoğalıp arttı; nihayet Cuma hariç [cemaatle] namazları terk etti, sonra Cuma'yı da terk etti. Gelip geçen kafileleri karşılayıp haberleri sormaya başladı. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onu sordu; durumu kendisine haber verilince: «Yazık oldu Sa'lebe'ye!» buyurdu. Ardından: { خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً } “Onların mallarından sadaka al” kavli indi. Resûlullah ona iki adam gönderip: «Sa'lebe'ye uğrayın ve onun zekâtlarını alın» buyurdu. Bunun üzerine Sa'lebe o ikisine: "Bu cizyeden veya cizyenin benzerinden başka bir şey değildir!" dedi ve sadakayı vermedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَمِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللَّهَ } “Onlardan kimi de Allah'a ahdetmişti...” ayetini indirdi. Sa'lebe'ye: "Senin hakkında şöyle şöyle ayet indi" denildi. O da hemen Resul'e (aleyhisselâm) gelip sadakasını kabul etmesini istedi. Resul: «Allah bunu kabul etmekten beni menetti» buyurdu. Bunun üzerine Sa'lebe toprağı
رَأْسِهِ، فَقَالَ ﵊: «قَدْ قُلْتُ لَكَ فَمَا أَطَعْتَنِي» فَرَجَعَ إِلَى مَنْزِلِهِ وَقُبِضَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. ثُمَّ أَتَى أَبَا بَكْرٍ بِصَدَقَتِهِ، فَلَمْ يَقْبَلْهَا اقْتِدَاءً بِالرَّسُولِ ﵇/ ثُمَّ لَمْ يَقْبَلْهَا عُمَرُ اقْتِدَاءً بِأَبِي بَكْرٍ، ثُمَّ لَمْ يَقْبَلْهَا عُثْمَانُ،
başına saçmaya başladı. Resul (aleyhisselâm): «Sana söylemiştim ama bana itaat etmedin» buyurdu. Sa'lebe evine döndü ve Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) vefat etti. Sonra sadakasını Ebû Bekir'e getirdi; Resul'e (aleyhisselâm) uyarak o da kabul etmedi. / Sonra Ebû Bekir'e uyarak Ömer de kabul etmedi; ardından Osman da kabul etmedi,
وَهَلَكَ ثَعْلَبَةُ فِي خِلَافَةِ عُثْمَانَ.
ve Sa'lebe, Osman'ın hilafeti döneminde helak olup gitti.
فَإِنْ قِيلَ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَهُ بِإِخْرَاجِ الصَّدَقَةِ، فَكَيْفَ يَجُوزُ مِنَ الرَّسُولِ ﵇ أَنْ لَا يَقْبَلَهَا مِنْهُ؟
Eğer: "Allah Teâlâ ona zekâtı vermesini emretmişti; Resul'ün (aleyhisselâm) onu kendisinden kabul etmemesi nasıl caiz olur?" denilirse,
قُلْنَا: لَا يَبْعُدُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى مَنَعَ الرَّسُولَ ﵇ عَنْ قَبُولِ الصَّدَقَةِ مِنْهُ عَلَى سَبِيلِ الْإِهَانَةِ لَهُ لِيَعْتَبِرَ غَيْرُهُ بِهِ، فَلَا يَمْتَنِعُ عَنْ أَدَاءِ الصَّدَقَاتِ، وَلَا يَبْعُدُ أَيْضًا أَنَّهُ إِنَّمَا أَتَى بِتِلْكَ الصَّدَقَةِ عَلَى وَجْهِ الرِّيَاءِ، لَا عَلَى وَجْهِ الْإِخْلَاصِ، وَأَعْلَمَ اللَّهُ الرَّسُولَ ﵇ ذَلِكَ فَلَمْ يَقْبَلْ تِلْكَ الصَّدَقَةَ، لِهَذَا السَّبَبِ، وَيَحْتَمِلُ أَيْضًا أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِها وَكَانَ هَذَا الْمَقْصُودُ غَيْرَ حَاصِلٍ فِي ثَعْلَبَةَ مَعَ نِفَاقِهِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ امْتَنَعَ رَسُولُ اللَّهِ ﵇ مِنْ أَخْذِ تِلْكَ الصَّدَقَةِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Biz deriz ki: Başkalarının ibret alması ve zekâtları ödemekten kaçınmaması için Allah Teâlâ'nın, Resul'ü (aleyhisselâm) onu hor ve hakir kılmak amacıyla kendisinden sadakayı kabul etmekten menetmiş olduğunu söylemek uzak bir ihtimal değildir. Aynı şekilde onun bu sadakayı ihlasla değil de sırf riya amacıyla getirmiş olması ve Allah'ın bunu Resul'e (aleyhisselâm) bildirmesi üzerine bu sebeple o sadakayı kabul etmemiş olması da uzak bir ihtimal değildir. Yine şu da muhtemeldir: Allah Teâlâ { خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِها } “Onların mallarından kendilerini temizleyeceğin ve arındıracağın bir sadaka al” buyurduğunda, Sa'lebe'nin münafıklığı sebebiyle bu maksat gerçekleşmeyecek durumdaydı; işte bu sebeple Resûlullah (aleyhisselâm) o sadakayı almaktan imtina etti. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ظَاهِرُ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ بَعْضَ الْمُنَافِقِينَ عَاهَدَ اللَّهَ فِي أَنَّهُ لَوْ آتَاهُ مَالًا لَصَرَفَ بَعْضَهُ إِلَى مَصَارِفِ الْخَيْرَاتِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى آتَاهُ الْمَالَ، وَذَلِكَ الْإِنْسَانُ مَا وَفَى بِذَلِكَ الْعَهْدِ، وَهَهُنَا سُؤَالَاتٌ:
İkinci Mesele: Ayetin zahiri, münafıklardan bazısının, eğer Allah kendisine mal verirse bir kısmını hayır yerlerine harcayacağına dair Allah'a söz verdiğine, ardından Allah Teâlâ'nın ona mal verdiğine, fakat o insanın bu ahde vefa göstermediğine delalet eder. Burada birkaç soru bulunmaktadır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: الْمُنَافِقُ كَافِرٌ، وَالْكَافِرُ كَيْفَ يُمْكِنُهُ أَنْ يُعَاهِدَ اللَّهَ تَعَالَى؟
Birinci Soru: Münafık bir kâfirdir; kâfir Allah Teâlâ'ya nasıl ahidde bulunabilir?
وَالْجَوَابُ: الْمُنَافِقُ قَدْ يَكُونُ عَارِفًا بِاللَّهِ، إِلَّا أَنَّهُ كَانَ مُنْكِرًا لِنُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﵇، فَلِكَوْنِهِ عَارِفًا بِاللَّهِ يُمْكِنُهُ أَنْ يُعَاهِدَ اللَّهَ، وَلِكَوْنِهِ مُنْكِرًا لِنُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﵊، كَانَ كَافِرًا. وَكَيْفَ لَا أَقُولُ ذَلِكَ وَأَكْثَرُ هَذَا الْعَالَمِ مَقْرُونٌ بِوُجُودِ الصَّانِعِ الْقَادِرِ؟ وَيَقِلُّ فِي أَصْنَافِ الْكُفَّارِ مَنْ يُنْكِرُهُ، وَالْكُلُّ مُعْتَرِفُونَ بِأَنَّهُ تَعَالَى هُوَ الَّذِي يَفْتَحُ عَلَى الْإِنْسَانِ أَبْوَابَ الْخَيْرَاتِ، وَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ يُمْكِنُ التَّقَرُّبُ إِلَيْهِ بِالطَّاعَاتِ وَأَعْمَالِ الْبِرِّ وَالْإِحْسَانِ إِلَى الْخَلْقِ، فَهَذِهِ أُمُورٌ مُتَّفَقٌ عَلَيْهَا بَيْنَ الْأَكْثَرِينَ، وَأَيْضًا فَلَعَلَّهُ حِينَ عَاهَدَ اللَّهَ تَعَالَى بِهَذَا الْعَهْدِ كَانَ مُسْلِمًا، ثُمَّ لَمَّا بَخِلَ بِالْمَالِ، وَلَمْ يَفِ بِالْعَهْدِ صَارَ مُنَافِقًا، وَلَفْظُ الْآيَةِ مُشْعِرٌ بِمَا ذَكَرْنَاهُ حَيْثُ قَالَ: فَأَعْقَبَهُمْ نِفاقاً.
Cevap: Münafık bazen Allah'ı tanıyan (mârifet sahibi), ancak Muhammed'in (aleyhisselâm) peygamberliğini inkâr eden biri olabilir. Allah'ı tanıdığı için O'na ahitte bulunması mümkündür; Muhammed'in (aleyhisselâm) peygamberliğini inkâr ettiği için de kâfirdir. Nasıl böyle demeyeyim ki, bu âlemin çoğunluğu kudret sahibi bir Yaratıcı'nın varlığına inanmaktadır. Kâfir fırkaları içinde O'nu inkâr eden pek azdır. Hepsi de insana hayır kapılarını açanın Allah Teâlâ olduğunu itiraf etmekte, itaatler, iyilik amelleri ve mahlukata ihsanda bulunmak suretiyle O'na yakınlaşılabileceğini bilmektedirler. Bunlar çoğunluk arasında üzerinde ittifak edilmiş hususlardır. Ayrıca belki de o, Allah Teâlâ'ya bu ahdi verdiği sırada müslümandı; daha sonra malda cimrilik edip ahde vefa göstermeyince münafık oldu. Nitekim { فَأَعْقَبَهُمْ نِفاقاً } “Böylece bu da onların kalplerinde bir nifak doğurdu” buyurarak ayetin lafzı da bu zikrettiğimize işaret etmektedir.
السُّؤَالُ الثَّانِي: هَلْ مِنْ شَرْطِ هَذِهِ الْمُعَاهَدَةِ أَنْ يَحْصُلَ التَّلَفُّظُ بِهَا بِاللِّسَانِ، أَوْ لَا حَاجَةَ إِلَى التَّلَفُّظِ حَتَّى لَوْ نَوَاهُ بِقَلْبِهِ دَخَلَ تَحْتَ هَذِهِ الْمُعَاهَدَةِ؟
İkinci Soru: Bu ahitleşmenin şartı dil ile telaffuz edilmesi midir, yoksa telaffuza gerek olmayıp kişi bunu kalbinden geçirse bile bu ahitleşmenin kapsamına girer mi?
الْجَوَابُ: مِنْهُمْ مَنْ قَالَ: كُلُّ مَا ذَكَرَهُ بِاللِّسَانِ أَوْ لَمْ يَذْكُرْهُ، وَلَكِنْ نَوَاهُ بِقَلْبِهِ فَهُوَ دَاخِلٌ فِي هَذَا الْعَهْدِ.
Cevap: Âlimlerden bir kısmı: “İster diliyle söylesin, ister söylemeyip kalbiyle niyet etmiş olsun, hepsi bu ahdin kapsamına girer” demişlerdir.
يُرْوَى عَنِ الْمُعْتَمِرِ بْنِ سليمان قَالَ: أَصَابَتْنَا رِيحٌ شَدِيدَةٌ فِي الْبَحْرِ، فَنَذَرَ قَوْمٌ مِنَّا أَنْوَاعًا مِنَ النُّذُورِ، وَنَوَيْتُ أَنَا شَيْئًا وَمَا تَكَلَّمْتُ بِهِ، فَلَمَّا قَدِمْتُ الْبَصْرَةَ سَأَلْتُ أَبِي، فَقَالَ: يَا بُنَيَّ فِ بِهِ. وَقَالَ أَصْحَابُ هَذَا الْقَوْلِ إِنَّ قَوْلَهُ:
Mu'temir b. Süleyman'dan şöyle rivayet edilir: Denizde şiddetli bir fırtınaya yakalandık. İçimizden bir topluluk çeşitli adaklar adadı. Ben de [içimden] bir şey niyet ettim ama bunu konuşup telaffuz etmedim. Basra'ya geldiğimde babama sordum; babam: 'Yavrucuğum, ona vefa göster [yerine getir]' dedi. Bu görüşü savunanlar dediler ki: Allah Teâlâ'nın,
وَمِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللَّهَ كَانَ شَيْئًا نَوَوْهُ فِي أَنْفُسِهِمْ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ/ تَعَالَى قَالَ: أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَنَجْواهُمْ وَقَالَ الْمُحَقِّقُونَ: هَذِهِ الْمُعَاهَدَةُ مُقَيَّدَةٌ بِمَا إِذَا حَصَلَ التَّلَفُّظُ بِهَا بِاللِّسَانِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ
{ وَمِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللَّهَ } “Onlardan kimi de Allah'a ahdetmişti...” sözü, içlerinde niyet ettikleri bir şeydi. Görmez misin ki Allah Teâlâ: / { أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَنَجْواهُمْ } “Bilmediler mi ki Allah onların sırlarını da fısıltılarını da bilir” buyurmuştur. Muhakkik âlimler ise şöyle demişlerdir: Bu ahitleşme, dille telaffuz edilmesi şartına bağlıdır. Bunun delili de
قَوْلُهُ ﵇: «إِنَّ اللَّهَ عَفَا عَنْ أُمَّتِي مَا حَدَّثَتْ بِهِ نُفُوسَهَا وَلَمْ يَتَلَفَّظُوا بِهِ»
Resul'ün (aleyhisselâm): «Şüphesiz Allah, dille telaffuz etmedikleri sürece ümmetimin içlerinden geçirdikleri şeyleri bağışlamıştır»
أَوْ لَفْظُ هَذَا مَعْنَاهُ وَأَيْضًا فَقَوْلُهُ تَعَالَى:
hadisi veya bu manadaki bir lafızdır. Ayrıca Allah Teâlâ'nın:
وَمِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ إِخْبَارٌ عَنْ تَكَلُّمِهِ بِهَذَا الْقَوْلِ، وَظَاهِرُهُ مُشْعِرٌ بِالْقَوْلِ بِاللِّسَانِ.
{ وَمِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ } “Onlardan kimi de: 'Eğer [Allah] lütfundan bize verirse mutlaka sadaka vereceğiz' diye Allah'a ahdetmişti” kavli, onun bu sözü konuştuğunu bildirmektedir ve bunun zahiri de dille söylemeyi ifade eder.
السُّؤَالُ الثَّالِثُ: قَوْلُهُ: لَنَصَّدَّقَنَّ الْمُرَادُ مِنْهُ إِخْرَاجُ مَالٍ، ثُمَّ إِنَّ إِخْرَاجَ الْمَالِ عَلَى قِسْمَيْنِ قَدْ يَكُونُ وَاجِبًا، وَقَدْ يَكُونُ غَيْرَ وَاجِبٍ. وَالْوَاجِبُ قِسْمَانِ: قِسْمٌ وَجَبَ بِإِلْزَامِ الشَّرْعِ ابْتِدَاءً، كَإِخْرَاجِ الزَّكَاةِ الْوَاجِبَةِ، وَإِخْرَاجِ النَّفَقَاتِ الْوَاجِبَةِ، وَقِسْمٌ لَمْ يَجِبْ إِلَّا إِذَا الْتَزَمَهُ الْعَبْدُ مِنْ عِنْدِ نَفْسِهِ مِثْلُ النُّذُورِ.
Üçüncü Soru: Ayetteki { لَنَصَّدَّقَنَّ } “mutlaka sadaka vereceğiz” ifadesinden kastedilen, mal çıkarmaktır (harcamaktır). Mal çıkarmak ise iki kısımdır: Bazen vacip olur, bazen de vacip olmaz. Vacip olan da iki kısımdır: Birincisi, farz kılınan zekâtı ve vacip olan nafakaları vermek gibi doğrudan şeriatın bağlayıcı kılmasıyla vacip olan kısım; ikincisi ise adaklar gibi kulun bizzat kendi kendine üstlenmesiyle vacip olan kısımdır.
إِذَا عَرَفْتَ هَذِهِ الْأَقْسَامَ الثَّلَاثَةَ، فَقَوْلُهُ: لَنَصَّدَّقَنَّ هَلْ يَتَنَاوَلُ الْأَقْسَامَ الثَّلَاثَةَ، أَوْ لَيْسَ الْأَمْرُ كذلك؟
Bu üç kısmı öğrendiğine göre, { لَنَصَّدَّقَنَّ } sözü bu üç kısmı da kapsar mı, yoksa öyle değil midir?
وَالْجَوَابُ: قُلْنَا أَمَّا الصَّدَقَاتُ الَّتِي لَا تَكُونُ وَاجِبَةً، فَغَيْرُ دَاخِلَةٍ تَحْتَ هَذِهِ الْآيَةِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَهُ بِقَوْلِهِ: بَخِلُوا بِهِ وَالْبُخْلُ فِي عُرْفِ الشَّرْعِ عِبَارَةٌ عَنْ مَنْعِ الْوَاجِبِ، وَأَيْضًا أَنَّهُ تَعَالَى ذَمَّهُمْ بِهَذَا التَّرْكِ وَتَارِكُ الْمَنْدُوبِ لَا يَسْتَحِقُّ الذَّمَّ. وَأَمَّا الْقِسْمَانِ الْبَاقِيَانِ، فَالَّذِي يَجِبُ بِإِلْزَامِ الشَّرْعِ دَاخِلٌ تَحْتَ الْآيَةِ لَا مَحَالَةَ، وَهُوَ مِثْلُ الزَّكَوَاتِ وَالْمَالِ الَّذِي يُحْتَاجُ إِلَى إِنْفَاقِهِ فِي طَرِيقِ الْحَجِّ وَالْغَزْوِ، وَالْمَالِ الَّذِي يُحْتَاجُ إِلَيْهِ فِي النَّفَقَاتِ الْوَاجِبَةِ.
Cevap: Biz deriz ki: Vacip olmayan sadakalar bu ayetin kapsamına girmez. Bunun delili, Allah Teâlâ'nın onu { بَخِلُوا بِهِ } “Onda cimrilik ettiler” kavliyle nitelemesidir; şeriat örfünde cimrilik ise vacip olanı vermemekten ibarettir. Bir diğer delil de Allah Teâlâ'nın onları bu terkle kınamasıdır; zira mendubu terk eden kişi kınanmayı hak etmez. Geriye kalan iki kısma gelince: Şeriatın bağlayıcı kılmasıyla vacip olan kısım şüphesiz ayetin kapsamına girer; bu da zekâtlar, hac ve gazve yolunda harcanması gereken mal ve vacip nafakalarda ihtiyaç duyulan mal gibidir.
بَقِيَ أَنْ يُقَالَ: هَلْ تَدُلُّ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْقَائِلَ، كَانَ قَدِ الْتَزَمَ إِخْرَاجَ مَالٍ عَلَى سَبِيلِ النَّذْرِ؟ وَالْأَظْهَرُ أَنَّ اللَّفْظَ لَا يَدُلُّ عَلَيْهِ، لِأَنَّ الْمَذْكُورَ فِي اللَّفْظِ لَيْسَ إِلَّا قَوْلَهُ: لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَهَذَا لَا يُشْعِرُ بِالنَّذْرِ، لِأَنَّ الرَّجُلَ قَدْ يُعَاهِدُ رَبَّهُ فِي أَنْ يَقُومَ بِمَا يَلْزَمُهُ مِنَ الْإِنْفَاقَاتِ الْوَاجِبَةِ إِنْ وَسَّعَ اللَّهُ عَلَيْهِ، فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ الَّذِي لَزِمَهُمْ إِنَّمَا لَزِمَهُمْ بِسَبَبِ هَذَا الِالْتِزَامِ، وَالزَّكَاةُ لَا تَلْزَمُ بِسَبَبِ هَذَا الِالْتِزَامِ، وَإِنَّمَا تَلْزَمُ بِسَبَبِ مِلْكِ النِّصَابِ وَحَوَلَانِ الْحَوْلِ.
Geriye şu soru kalmaktadır: Bu ayet, o sözü söyleyen kişinin adak yoluyla mal çıkarmayı üstlendiğine delalet eder mi? En açık olan görüş, lafzın buna delalet etmediğidir; çünkü lafızda zikredilen şey sadece: { لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ } “Eğer bize lütfundan verirse mutlaka sadaka vereceğiz” sözüdür ve bu ifade adağa işaret etmez. Zira kişi, Allah kendisine genişlik verirse üzerine terettüp eden vacip harcamaları yerine getireceğine dair Rabbine ahidde bulunabilir. [Eğer dense ki:] Bu durum, onlara vacip olan şeyin sırf bu taahhüt sebebiyle vacip olduğuna delalet eder; oysa zekât bu taahhüt sebebiyle değil, nisap miktarına malik olmak ve üzerinden bir yıl geçmesi (havelân-ı havl) sebebiyle vacip olur.
قُلْنَا: قَوْلُهُ: لَنَصَّدَّقَنَّ لَا يُوجِبُ أَنَّهُمْ يَفْعَلُونَ ذَلِكَ عَلَى الْفَوْرِ، لِأَنَّ هَذَا إِخْبَارٌ عَنْ إِيقَاعِ هَذَا الْفِعْلِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، وَهَذَا الْقَدْرُ لَا يُوجِبُ الْفَوْرَ، فَكَأَنَّهُمْ قَالُوا: لَنَصَّدَّقَنَّ فِي وَقْتٍ كَمَا قَالُوا وَلَنَكُونَنَّ مِنَ الصَّالِحِينَ أَيْ فِي أَوْقَاتِ لُزُومِ الصَّلَاةِ، فَخَرَجَ مِنَ التَّقْدِيرِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ أَنَّ الدَّاخِلَ تَحْتَ هَذَا الْعَهْدِ، إِخْرَاجُ الْأَمْوَالِ الَّتِي يَجِبُ إِخْرَاجُهَا بِمُقْتَضَى إِلْزَامِ الشَّرْعِ ابْتِدَاءً، وَيَتَأَكَّدُ ذَلِكَ بِمَا رُوِّينَا أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ إِنَّمَا نَزَلَتْ فِي حَقِّ مَنِ امْتَنَعَ مِنْ أَدَاءِ الزَّكَاةِ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ مِنْ حَالِ هَؤُلَاءِ الْمُنَافِقِينَ أَنَّهُمْ كَمَا يُنَافِقُونَ الرَّسُولَ وَالْمُؤْمِنِينَ، فَكَذَلِكَ يُنَافِقُونَ رَبَّهُمْ فِيمَا يُعَاهِدُونَهُ عَلَيْهِ، وَلَا يَقُومُونَ بِمَا يَقُولُونَ/ وَالْغَرَضُ مِنْهُ الْمُبَالَغَةُ فِي وَصْفِهِمْ بِالنِّفَاقِ، وَأَكْثَرُ هَذِهِ الْفُصُولِ مِنْ كَلَامِ الْقَاضِي.
Biz deriz ki: { لَنَصَّدَّقَنَّ } sözü bunu derhal yapmalarını gerektirmez; çünkü bu, eylemin gelecekte gerçekleştirileceğine dair bir haberdir ve bu kadarı fevriliği (derhal yapmayı) gerektirmez. Sanki onlar: { وَلَنَكُونَنَّ مِنَ الصَّالِحِينَ } “ve mutlaka salihlerden olacağız” yani namazın vacip olduğu vakitlerde [salih kimseler gibi davranacağız] dedikleri gibi, bir vakitte 'mutlaka sadaka vereceğiz' demişlerdir. Dolayısıyla yaptığımız açıklamadan ortaya çıktı ki, bu ahdin kapsamına giren şey, doğrudan şeriatın bağlayıcı kılması gereğince çıkarılması vacip olan malların verilmesidir. Bu ayetin zekât vermekten imtina eden kimse hakkında indiğine dair rivayetimiz de bunu pekiştirmektedir. Sanki Allah Teâlâ bu münafıkların durumundan, onların Resul'e ve müminlere karşı münafıklık yaptıkları gibi, O'na verdikleri ahidde Rablerine karşı da münafıklık ettiklerini ve söylediklerini yerine getirmediklerini beyan etmiştir. / Buradaki gaye, onları nifakla nitelemede mübalağa yapmaktır. Bu kısımların çoğu Kâdî'nin sözlerindendir.
السُّؤَالُ الرَّابِعُ: مَا الْمُرَادُ مِنَ الْفَضْلِ فِي قَوْلِهِ: لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ وَالْجَوَابُ: الْمُرَادُ إِيتَاءُ الْمَالِ بِأَيِّ طَرِيقٍ كَانَ، سَوَاءٌ كَانَ بِطَرِيقِ التِّجَارَةِ، أَوْ بِطَرِيقِ الِاسْتِنْتَاجِ أَوْ بِغَيْرِهِمَا.
Dördüncü Soru: { لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ } kavlindeki fazl (lütuf) ile kastedilen nedir? Cevap: Kastedilen, ticaret yoluyla olsun, hayvanların üremesi yoluyla olsun veya bunların dışında bir yolla olsun, hangi yolla olursa olsun mal verilmesidir.
السُّؤَالُ الْخَامِسُ: كَيْفَ اشْتِقَاقُ لَنَصَّدَّقَنَّ الْجَوَابُ: قَالَ الزَّجَّاجُ: الْأَصْلُ لَنَتَصَدَّقَنَّ. وَلَكِنَّ التَّاءَ أُدْغِمَتْ فِي الصَّادِ لِقُرْبِهَا مِنْهَا. قَالَ اللَّيْثُ:
Beşinci Soru: { لَنَصَّدَّقَنَّ } kelimesinin iştikakı (türeyişi) nasıldır? Cevap: Zeccâc şöyle demiştir: Aslı lenetesaddekanne (لَنَتَصَدَّقَنَّ) şeklindedir; ancak 'tâ' harfi, mahrecine yakınlığı sebebiyle 'sâd' harfine idğam edilmiştir. Leys şöyle demiştir:
الْمُصَّدِّقُ الْمُعْطِي وَالْمُتَصَدِّقُ السَّائِلُ. قَالَ الْأَصْمَعِيُّ وَالْفَرَّاءُ: هَذَا خَطَأٌ فَالْمُتَصَدِّقُ هُوَ الْمُعْطِي قَالَ تَعَالَى:
Musaddık (المُصَّدِّق), veren kimse; mutasaddık (المُتَصَدِّق) ise isteyen kimsedir. Asmaî ve Ferrâ ise şöyle demişlerdir: Bu yanlıştır; zira mutasaddık (المُتَصَدِّق) da veren kimsedir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
وَتَصَدَّقْ عَلَيْنا إِنَّ اللَّهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقِينَ [يُوسُفَ: ٨٨] .
{ وَتَصَدَّقْ عَلَيْنا إِنَّ اللَّهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقِينَ } “Bize sadaka ver! Şüphesiz Allah sadaka verenleri (mütasaddıkîn) mükafatlandırır” [Yûsuf 88].
السُّؤَالُ السَّادِسُ: مَا الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَلَنَكُونَنَّ مِنَ الصَّالِحِينَ الْجَوَابُ: الصَّالِحُ ضِدُّ الْمُفْسِدِ، وَالْمُفْسِدُ عِبَارَةٌ عَنِ الَّذِي بَخِلَ بِمَا يَلْزَمُهُ فِي التَّكْلِيفِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الصَّالِحُ عِبَارَةً عَمَّا يَقُومُ بِمَا يَلْزَمُهُ فِي التَّكْلِيفِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: كَانَ ثَعْلَبَةُ قَدْ عَاهَدَ اللَّهَ تَعَالَى لَئِنْ فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْهِ أبواب الخير ليصدقن وليجعن، وَأَقُولُ التَّقْيِيدُ لَا دَلِيلَ عَلَيْهِ. بَلْ قَوْلُهُ: لَنَصَّدَّقَنَّ إِشَارَةٌ إِلَى إِخْرَاجِ الزَّكَاةِ الْوَاجِبَةِ وَقَوْلُهُ: وَلَنَكُونَنَّ مِنَ الصَّالِحِينَ إِشَارَةٌ إِلَى إِخْرَاجِ كُلِّ مَالٍ يَجِبُ إِخْرَاجُهُ عَلَى الْإِطْلَاقِ.
Altıncı Soru: { وَلَنَكُونَنَّ مِنَ الصَّالِحِينَ } kavliyle kastedilen nedir? Cevap: Salih (صالح), müfsidin zıddıdır. Müfsit ise mükellefiyet gereği üzerine düşen şeyde cimrilik eden kimsedir; bu durumda salihin de mükellefiyet gereği üzerine düşeni yerine getiren kimseden ibaret olması gerekir. İbn Abbas (radıyallâhu anhümâ) şöyle demiştir: Sa'lebe, Allah Teâlâ kendisine hayır kapılarını açarsa mutlaka sadaka vereceğine ve sıla-i rahimde bulunacağına dair Allah'a ahdetmişti. Ben de derim ki: Bu kayda dair bir delil yoktur; bilakis { لَنَصَّدَّقَنَّ } “mutlaka sadaka vereceğiz” sözü farz olan zekâtı vermeye, { وَلَنَكُونَنَّ مِنَ الصَّالِحِينَ } “ve mutlaka salihlerden olacağız” sözü ise mutlak anlamda verilmesi vacip olan her malı çıkarmaya işarettir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَلَمَّا آتاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَهُمْ بِصِفَاتٍ ثَلَاثَةٍ:
Sonra Allah Teâlâ: { فَلَمَّا آتاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ } “Fakat [Allah] onlara lütfundan verince onda cimrilik ettiler ve yüz çevirerek dönüp gittiler” buyurmuştur. Bu, Allah Teâlâ'nın onları üç sıfatla nitelediğine delalet eder:
الصِّفَةُ الْأُولَى: الْبُخْلُ وَهُوَ عِبَارَةٌ عَنْ مَنْعِ الْحَقِّ.
Birinci Sıfat: Cimriliktir; bu da hakkı vermemekten ibarettir.
وَالصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: التَّوَلِّي عَنِ الْعَهْدِ.
İkinci Sıfat: Ahitten yüz çevirmektir.
وَالصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: الْإِعْرَاضُ عَنْ تَكَالِيفِ اللَّهِ وَأَوَامِرِهِ.
Üçüncü Sıfat: Allah'ın tekliflerinden ve emirlerinden yüz çevirmektir (i'râz).
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَأَعْقَبَهُمْ نِفاقاً فِي قُلُوبِهِمْ إِلى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { فَأَعْقَبَهُمْ نِفاقاً فِي قُلُوبِهِمْ إِلى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ } “Böylece Kendisine kavuşacakları güne kadar bu da onların kalplerinde bir nifak doğurdu” buyurdu. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: فَأَعْقَبَهُمْ نِفاقاً فِعْلٌ وَلَا بُدَّ مِنْ إِسْنَادِهِ إِلَى شَيْءٍ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ. وَالَّذِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ هُوَ اللَّهُ جَلَّ ذِكْرُهُ، وَالْمُعَاهَدَةُ وَالتَّصَدُّقُ وَالصَّلَاحُ وَالْبُخْلُ وَالتَّوَلِّي وَالْإِعْرَاضُ وَلَا يَجُوزُ إِسْنَادُ إِعْقَابِ النِّفَاقِ إِلَى الْمُعَاهَدَةِ أَوِ التَّصَدُّقِ أَوِ الصَّلَاحِ، لِأَنَّ هَذِهِ الثَّلَاثَةَ أَعْمَالُ الْخَيْرِ فَلَا يَجُوزُ جَعْلُهَا مُؤَثِّرَةً فِي حُصُولِ النِّفَاقِ، وَلَا يَجُوزُ إِسْنَادُ هَذَا الْإِعْقَابِ إِلَى الْبُخْلِ وَالتَّوَلِّي وَالْإِعْرَاضِ، لِأَنَّ حَاصِلَ هَذِهِ الثَّلَاثَةِ كَوْنُهُ تَارِكًا لِأَدَاءِ الْوَاجِبِ وَذَلِكَ لَا يُمْكِنُ جَعْلُهُ مُؤَثِّرًا فِي حُصُولِ النِّفَاقِ فِي الْقَلْبِ، لِأَنَّ ذَلِكَ النِّفَاقَ عِبَارَةٌ عَنِ الْكُفْرِ وَهُوَ جَهْلٌ وَتَرْكُ بَعْضِ الْوَاجِبِ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُؤَثِّرًا فِي حُصُولِ الْجَهْلِ فِي الْقَلْبِ. أَمَّا أَوَّلًا: فَلِأَنَّ ترك الواجب عدم، والجهل وجود العدم/ لَا يَكُونُ مُؤَثِّرًا فِي الْوُجُودِ. وَأَمَا ثَانِيًا: فَلِأَنَّ هَذَا الْبُخْلَ وَالتَّوَلِّيَ وَالْإِعْرَاضَ قَدْ يُوجَدُ فِي حَقِّ كَثِيرٍ مِنَ الْفُسَّاقِ، مَعَ أَنَّهُ لَا يَحْصُلُ مَعَهُ النِّفَاقُ. وَأَمَّا ثَالِثًا: فَلِأَنَّ هَذَا التَّرْكَ لَوْ أَوْجَبَ حُصُولَ الْكُفْرِ فِي الْقَلْبِ لَأَوْجَبَهُ سَوَاءٌ كَانَ هَذَا التَّرْكُ جَائِزًا شَرْعًا أَوْ كَانَ مُحَرَّمًا شَرْعًا، لِأَنَّ سَبَبَ اخْتِلَافِ الْأَحْكَامِ الشَّرْعِيَّةِ لَا يُخْرِجُ الْمُؤَثِّرَ عَنْ كَوْنِهِ مُؤَثِّرًا. وَأَمَّا رَابِعًا: فَلِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ بِما أَخْلَفُوا اللَّهَ مَا وَعَدُوهُ وَبِما كانُوا يَكْذِبُونَ فَلَوْ كَانَ فِعْلُ الأعقاب مسند إِلَى الْبُخْلِ وَالتَّوَلِّي وَالْإِعْرَاضِ لَصَارَ تَقْدِيرُ الْآيَةِ فأعقبهم بخلهم وَإِعْرَاضِهِمْ وَتَوَلِّيهِمْ نِفَاقًا فِي قُلُوبِهِمْ بِمَا أَخْلَفُوا اللَّهَ مَا وَعَدُوهُ وَبِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ، وَذَلِكَ لَا يَجُوزُ، لِأَنَّهُ فَرْقٌ بَيْنَ التَّوَلِّي وَحُصُولِ النِّفَاقِ فِي الْقَلْبِ بِسَبَبِ التَّوَلِّي وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ كَلَامٌ بَاطِلٌ. فَثَبَتَ بِهَذِهِ الْوُجُوهِ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ إِسْنَادُ هَذَا الْإِعْقَابِ إِلَى شَيْءٍ مِنَ الْأَشْيَاءِ الَّتِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهَا إِلَّا إِلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ، فَوَجَبَ إِسْنَادُهُ إِلَيْهِ، فَصَارَ الْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى هُوَ الَّذِي يُعْقِبُ النِّفَاقَ فِي قُلُوبِهِمْ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ خَالِقَ الْكُفْرِ فِي الْقُلُوبِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، وَهَذَا هُوَ الَّذِي قَالَ الزَّجَّاجُ إِنَّ مَعْنَاهُ: أَنَّهُمْ لَمَّا ضَلُّوا فِي الْمَاضِي، فَهُوَ تَعَالَى أَضَلَّهُمْ عَنِ الدِّينِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، وَالَّذِي يُؤَكِّدُ الْقَوْلَ بِأَنَّ قَوْلَهُ فَأَعْقَبَهُمْ نِفاقاً مُسْنَدٌ إِلَى اللَّهِ جَلَّ ذِكْرُهُ أَنَّهُ قَالَ: إِلى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
Birinci Mesele: { فَأَعْقَبَهُمْ نِفاقاً } “onlara nifak doğurdu” ifadesi bir fiildir ve daha önce zikri geçen bir şeye isnat edilmesi zorunludur. Daha önce zikri geçenler ise: Zikri yüce olan Allah, ahitleşme, sadaka verme, salih olma, cimrilik etme, yüz çevirme ve dönüp gitmedir. Nifak doğurma eyleminin ahitleşmeye, sadaka vermeye veya salih olmaya isnat edilmesi caiz değildir; çünkü bu üçü hayır amelleridir, dolayısıyla bunların nifakın meydana gelmesinde müessir (etkili) kılınması caiz olmaz. Bu doğurma eyleminin cimriliğe, yüz çevirmeye ve dönüp gitmeye isnat edilmesi de caiz değildir; çünkü bu üçünün neticesi vacibi ifa etmeyi terk etmiş olmaktır, bu durumun da kalpte nifakın meydana gelmesinde müessir kılınması mümkün değildir. Zira söz konusu nifak küfürden ibarettir, o da bir cehalettir; vacibin bir kısmını terk etmenin ise kalpte cehaletin meydana gelmesinde müessir olması caiz değildir. Birincisi: Çünkü vacibin terki bir ademdir (yokluktur), cehalet ise bir varlıktır; adem / varlıkta müessir olamaz. İkincisi: Çünkü bu cimrilik, yüz çevirme ve dönüp gitme birçok fasıkta bulunabilmekte, buna rağmen onlarda nifak meydana gelmemektedir. Üçüncüsü: Çünkü bu terk, kalpte küfrün meydana gelmesini gerektirecek olsaydı, şer'an ister caiz ister haram olsun bunu gerektirirdi; zira şer'î hükümlerin farklılık sebebi, müessir olanı müessir olmaktan çıkarmaz. Dördüncüsü: Çünkü Allah Teâlâ bu ayetin peşinden { بِما أَخْلَفُوا اللَّهَ مَا وَعَدُوهُ وَبِما كانُوا يَكْذِبُونَ } “Allah'a verdikleri sözden dönmeleri ve yalan söylemeleri sebebiyle” buyurmuştur. Şayet doğurma (i'kâb) fiili cimriliğe, yüz çevirmeye ve dönüp gitmeye isnat edilmiş olsaydı, ayetin takdiri: 'Cimrilikleri, dönüp gitmeleri ve yüz çevirmeleri, Allah'a verdikleri sözden dönmeleri ve yalan söylemeleri sebebiyle kalplerinde bir nifak doğurdu' şeklinde olurdu; bu ise caiz değildir, çünkü dönüp gitmek ile dönüp gitme sebebiyle kalpte nifakın meydana gelmesi arasında fark vardır ve bunun batıl bir söz olduğu malumdur. İşte bu yönlerle sabit oldu ki, bu doğurma fiilini daha önce zikredilen şeylerden Yüce Allah dışındaki hiçbir şeye isnat etmek caiz değildir; binaenaleyh O'na isnat edilmesi vacip olmuştur. Böylece mana, onların kalplerinde nifakı peşinden getirenin bizzat Allah Teâlâ olduğu şeklini almıştır. Bu da kalplerde küfrü yaratanın Allah Teâlâ olduğuna delalet eder. Nitekim Zeccâc'ın şu sözü de budur: Bunun manası, onlar geçmişte saptıkları zaman, Allah Teâlâ'nın da gelecekte onları dinden saptırmış olmasıdır. { فَأَعْقَبَهُمْ نِفاقاً } sözünün zikri yüce olan Allah'a isnat edildiği görüşünü pekiştiren bir diğer husus da O'nun: { إِلى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ } “Kendisine kavuşacakları güne kadar” buyurmuş olmasıdır. Allah Teâlâ'nın kavlindeki zamir,
يَلْقَوْنَهُ عَائِدٌ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، فَكَانَ الْأَوْلَى أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: فَأَعْقَبَهُمْ مُسْنَدًا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى. قَالَ الْقَاضِي:
{ يَلْقَوْنَهُ } lafzında Allah Teâlâ'ya dönmektedir; dolayısıyla { فَأَعْقَبَهُمْ } sözünün Allah Teâlâ'ya müsned olması daha evladır. Kâdî şöyle demiştir:
الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: فَأَعْقَبَهُمْ نِفاقاً فِي قُلُوبِهِمْ أَيْ فَأَعْقَبَهُمُ الْعُقُوبَةَ عَلَى النِّفَاقِ، وَتِلْكَ الْعُقُوبَةُ هِيَ حُدُوثُ الْغَمِّ فِي قُلُوبِهِمْ وَضِيقُ الصَّدْرِ وَمَا يَنَالُهُمْ مِنَ الذُّلِّ وَالذَّمِّ، وَيَدُومُ ذَلِكَ بِهِمْ إِلَى الْآخِرَةِ. قُلْنَا: هَذَا بَعِيدٌ لِأَنَّهُ عُدُولٌ عَنِ الظَّاهِرِ مِنْ غَيْرِ حُجَّةٍ وَلَا شُبْهَةٍ، فَإِنْ ذَكَرَ أَنَّ الدَّلَائِلَ الْعَقْلِيَّةَ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يَخْلُقُ الْكُفْرَ، قَابَلْنَا دَلَائِلَهُمْ بِدَلَائِلَ عَقْلِيَّةٍ، لَوْ وُضِعَتْ عَلَى الْجِبَالِ الرَّاسِيَاتِ لَانْدَكَّتْ.
{ فَأَعْقَبَهُمْ نِفاقاً فِي قُلُوبِهِمْ } kavlinden maksat, 'onlara nifakın cezasını verdi' demektir. O ceza da kalplerinde kederin meydana gelmesi, göğüs darlığı, kendilerine isabet eden zillet ve kınanmadır; bu durum ahirete kadar onlarda devam eder. Biz deriz ki: Bu uzaktır; çünkü hiçbir delil ve şüphe olmaksızın zahirden sapmaktır. Eğer o, aklî delillerin Allah Teâlâ'nın küfrü yaratmayacağına delalet ettiğini zikrederse, biz onların delillerine öyle aklî delillerle karşı koyarız ki, şayet muhkem dağların üzerine konsaydı dağlar paramparça olurdu.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ اللَّيْثُ: يُقَالُ: أَعْقَبْتُ فُلَانًا نَدَامَةً إِذَا صَيَّرْتَ عَاقِبَةَ أَمْرِهِ ذَلِكَ. قَالَ الْهُذَلِيُّ:
İkinci Mesele: Leys şöyle demiştir: Bir kimsenin işinin sonunu pişmanlığa vardırdığın zaman a'kabtu fülanen nedameten (أَعْقَبْتُ فُلَانًا نَدَامَةً) denir. Hüzeli şöyle demiştir:
أَوْدَى بَنِيَّ وَأَعْقَبُونِي حَسْرَةً ... بَعْدَ الرقاد وعبرة لا تقلع
Oğullarım helak oldu ve uykudan sonra bana bir hasret ... ve dinmeyen bir gözyaşı bıraktılar.
ويقاتل: أَكَلَ فُلَانٌ أَكْلَةً أَعْقَبَتْهُ سَقَمًا، وَأَعْقَبَهُ اللَّهُ خَيْرًا. وَحَاصِلُ الْكَلَامِ فِيهِ أَنَّهُ إِذَا حَصَلَ شَيْءٌ عَقِيبَ شَيْءٍ آخَرَ يُقَالُ أَعْقَبَهُ اللَّهُ.
Ve denilir ki: 'Falan bir yemek yedi, o da peşinden ona hastalık getirdi' ve 'Allah ona peşinden hayır verdi.' Bu konudaki sözün özü şudur: Bir şey başka bir şeyin akabinde meydana geldiğinde a'kabehullâhu (أَعْقَبَهُ اللَّهُ) denir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: ظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ نَقْضَ الْعَهْدِ وَخُلْفَ الْوَعْدِ يُورِثُ النِّفَاقَ فَيَجِبُ عَلَى الْمُسْلِمِ
Üçüncü Mesele: Bu ayetin zahiri, ahdi bozmanın ve sözden dönmenin nifak doğurduğuna delalet eder. Dolayısıyla bir müslümanın,
أَنْ يُبَالِغَ فِي الِاحْتِرَازِ عَنْهُ فَإِذَا عَاهَدَ اللَّهَ فِي أَمْرٍ فَلْيَجْتَهِدْ فِي الْوَفَاءِ بِهِ، وَمَذْهَبُ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ ﵀ أَنَّهُ يُوجِبُ النِّفَاقَ لَا مَحَالَةَ، وَتَمَسَّكَ فِيهِ بِهَذِهِ الْآيَةِ
bundan son derece sakınması gerekir. Bir hususta Allah'a ahdettiği zaman, ona vefa göstermek için gayret sarf etmelidir. Hasan-ı Basrî'nin (rahimehullâh) mezhebi, bunun kesinlikle nifak doğuracağı yönündedir; o, bu hususta bu ayete
وَبِقَوْلِهِ ﵇: «ثَلَاثٌ مَنْ/ كُنَّ فِيهِ فَهُوَ مُنَافِقٌ وَإِنْ صَلَّى وَصَامَ وَزَعَمَ أَنَّهُ مُؤْمِنٌ، إِذَا حَدَّثَ كَذَبَ وَإِذَا وَعَدَ أَخْلَفَ وَإِذَا ائْتُمِنَ خَانَ»
ve Resul'ün (aleyhisselâm): «Namaz kılsa, oruç tutsa ve mümin olduğunu iddia etse bile, / üç şey kimde bulunursa o münafıktır: Konuştuğu zaman yalan söyler, söz verdiği zaman sözünden döner ve kendisine güvenildiği (emanet verildiği) zaman hıyanet eder» hadisine dayanmıştır.
وَعَنِ النَّبِيِّ ﵇: «تَقَبَّلُوا لِي سِتًّا أَتَقَبَّلْ لَكُمُ الْجَنَّةَ إِذَا حَدَّثْتُمْ فَلَا تَكْذِبُوا وَإِذَا وَعَدْتُمْ فَلَا تُخْلِفُوا وَإِذَا ائْتُمِنْتُمْ فَلَا تَخُونُوا وَكُفُّوا أَبْصَارَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ وَفُرُوجَكُمْ. أَبْصَارَكُمْ عَنِ الْخِيَانَةِ وَأَيْدِيَكُمْ عَنِ السَّرِقَةِ وَفُرُوجَكُمْ عَنِ الزِّنَا»
Peygamber'den (aleyhisselâm) şöyle rivayet edilmiştir: «Bana altı şeyi garanti edin, ben de size cenneti garanti edeyim: Konuştuğunuzda yalan söylemeyin, söz verdiğinizde sözünüzden dönmeyin, size güvenildiğinde hıyanet etmeyin; gözlerinizi, ellerinizi ve tenasül uzuvlarınızı koruyun. Gözlerinizi hıyanetten, ellerinizi hırsızlıktan, tenasül uzuvlarınızı da zinadan koruyun.»
قَالَ عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ:
Atâ b. Ebî Rebâh şöyle demiştir:
حَدَّثَنِي جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ إِنَّهُ ﷺ إِنَّمَا ذَكَرَ قَوْلَهُ ثَلَاثٌ مَنْ كُنَّ فِيهِ فَهُوَ مُنَافِقٌ فِي الْمُنَافِقِينَ خَاصَّةً الَّذِينَ حَدَّثُوا النَّبِيَّ ﷺ فَكَذَبُوهُ وَائْتَمَنَهُمْ عَلَى سِرِّهِ فَخَانُوهُ وَوَعَدُوا أَنْ يَخْرُجُوا مَعَهُ فَأَخْلَفُوهُ،
Câbir b. Abdillâh bana, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) «Üç şey kimde bulunursa o münafıktır» sözünü özellikle Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) konuşup yalan söyleyen, O kendilerini sırrına emin kıldığında hıyanet eden ve O'nunla birlikte sefere çıkacaklarına söz verip sözlerinden dönen münafıklar hakkında söylediğini anlattı.
وَنُقِلَ أَنَّ عَمْرَو بْنَ عُبَيْدٍ فَسَّرَ الْحَدِيثَ فَقَالَ: إِذَا حَدَّثَ عَنِ اللَّهِ كَذَبَ عَلَيْهِ وَعَلَى دِينِهِ وَرَسُولِهِ وَإِذَا وَعَدَ أَخْلَفَ كَمَا ذَكَرَهُ فِيمَنْ عَاهَدَ اللَّهَ وَإِذَا ائْتُمِنَ عَلَى دِينِ اللَّهِ خَانَ فِي السِّرِّ فَكَانَ قَلْبُهُ عَلَى خِلَافِ لِسَانِهِ وَنُقِلَ أَنَّ وَاصِلَ بْنَ عَطَاءٍ قَالَ: أَتَى الْحَسَنَ رَجُلٌ فَقَالَ لَهُ: إِنَّ أَوْلَادَ يَعْقُوبَ حَدَّثُوهُ فِي قَوْلِهِمْ أَكَلَهُ الذِّئْبُ وَكَذَبُوهُ ووعدوه في قولهم: وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ فَأَخْلَفُوهُ وَائْتَمَنَهُمْ أَبُوهُمْ عَلَى يُوسُفَ فَخَانُوهُ فَهَلْ نَحْكُمُ بِكَوْنِهِمْ مُنَافِقِينَ؟ فَتَوَقَّفَ الْحَسَنُ ﵀.
Amr b. Ubeyd'in hadisi şöyle tefsir ettiği nakledilmiştir: 'Allah'tan haber verdiği zaman O'na, dinine ve Resulüne yalan isnat eder; söz verdiği zaman Allah'a ahdeden kimsede zikredildiği gibi sözünden döner; Allah'ın dini hususunda kendisine güvenildiğinde gizlice hıyanet eder, böylece kalbi diline aykırı olur.' Vâsıl b. Atâ'dan da şöyle dediği nakledilmiştir: Hasan[-ı Basrî]'ye bir adam gelip: 'Yâkub'un oğulları «onu kurt yedi» dediklerinde ona konuştular ve yalan söylediler; «biz onu kesinlikle koruruz» dediklerinde ona söz verdiler ve sözlerinden döndüler; babaları Yûsuf hususunda onlara güvendi, onlar da ona hıyanet ettiler. O halde biz onların münafık olduğuna hükmeder miyiz?' dedi. Bunun üzerine Hasan (rahimehullâh) tevakkuf etti [cevap vermeyip duraksadı].
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: إِلى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْمُعَاهَدَ مَاتَ مُنَافِقًا، وَهَذَا الْخَبَرُ وَقَعَ مَخْبَرُهُ مُطَابِقًا لَهُ، فَإِنَّهُ
Dördüncü Mesele: { إِلى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ } “Kendisine kavuşacakları güne kadar” ifadesi, o ahdeden kimsenin münafık olarak öldüğüne delalet eder. Bu haberin ihbar ettiği şey de ona mutabık olarak gerçekleşmiştir; zira
رُوِيَ أَنَّ ثَعْلَبَةَ أَتَى النَّبِيَّ ﷺ بِصَدَقَتِهِ فَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى مَنَعَنِي أَنْ أَقْبَلَ صَدَقَتَكَ، وَبَقِيَ عَلَى تِلْكَ الْحَالَةِ، وَمَا قَبِلَ صَدَقَتَهُ أَحَدٌ حَتَّى مَاتَ،
Sa'lebe'nin sadakasını Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) getirdiği, Peygamber'in de: «Allah Teâlâ senin sadakanı kabul etmekten beni menetti» buyurduğu, Sa'lebe'nin bu hal üzere kaldığı ve ölünceye kadar hiç kimsenin onun sadakasını kabul etmediği rivayet edilmiştir.
فَدَلَّ عَلَى أَنَّ مَخْبَرَ هَذَا الْخَبَرِ وَقَعَ مُوَافِقًا، فَكَانَ إِخْبَارًا عَنِ الْغَيْبِ فَكَانَ مُعْجِزًا.
Bu da bu haberin bildirdiği hususun [aynen] uygun gerçekleştiğine delalet eder; dolayısıyla bu bir gayb haberi olmuş ve bir mucize teşkil etmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَالَ الْجُبَّائِيُّ: إِنَّ الْمُشَبِّهَةَ تَمَسَّكُوا فِي إِثْبَاتِ رُؤْيَةِ اللَّهِ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلامٌ قَالَ وَاللِّقَاءُ لَيْسَ عِبَارَةً عَنِ الرُّؤْيَةِ، بِدَلِيلِ أَنَّهُ قَالَ فِي صِفَةِ الْمُنَافِقِينَ: إِلى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ وَأَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ الْكُفَّارَ لَا يَرَوْنَهُ، فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ اللِّقَاءَ لَيْسَ عِبَارَةً عَنِ الرُّؤْيَةِ. قَالَ: وَالَّذِي يُقَوِّيهِ
Beşinci Mesele: Cübbâî demiştir ki: Müşebbihe, Allah Teâlâ'nın görülmesini (rü'yetullahı) ispatta O'nun: { تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلامٌ } “O'na kavuştukları gün onların esenleşmesi 'selâm'dır” kavline tutunmuşlardır. O der ki: 'Lika' (kavuşma), görmekten ibaret değildir; nitekim Allah Teâlâ münafıkların sıfatı hakkında: { إِلى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ } “Kendisine kavuşacakları güne kadar” buyurmuştur ve kâfirlerin O'nu göremeyecekleri hususunda icma etmişlerdir; bu da lika kelimesinin görmekten ibaret olmadığına delalet eder. Cübbâî şöyle devam eder: Bunu pekiştiren delil de
قَوْلُهُ ﵇: «مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ كَاذِبَةٍ لِيَقْطَعَ بِهَا حَقَّ امْرِئٍ مُسْلِمٍ لَقِيَ اللَّهَ وَهُوَ عَلَيْهِ غَضْبَانُ»
Resul'ün (aleyhisselâm): «Kim bir müslüman kişinin hakkını kesip almak için yalan bir yemine başvurursa, Allah'a, O kendisine gazap etmiş halde kavuşur» hadisidir.
وَأَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ اللقاء هاهنا: لِقَاءُ مَا عِنْدَ اللَّهِ مِنَ الْعِقَابِ فَكَذَا هاهنا. وَالْقَاضِي اسْتَحْسَنَ هَذَا الْكَلَامَ. وَأَقُولُ: أَنَا شَدِيدُ التَّعَجُّبِ مِنْ أَمْثَالِ هَؤُلَاءِ الْأَفَاضِلِ كَيْفَ قَنِعَتْ نُفُوسُهُمْ بِأَمْثَالِ هَذِهِ الْوُجُوهِ الضَّعِيفَةِ؟! وَذَلِكَ لِأَنَّا تَرَكْنَا حَمْلَ لَفْظِ اللِّقَاءِ عَلَى الرُّؤْيَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَفِي هَذَا الْخَبَرِ لَدَلِيلٌ مُنْفَصِلٌ، فَلَمْ يَلْزَمْنَا ذَلِكَ فِي سَائِرِ الصُّوَرِ. أَلَا تَرَى أَنَّا لَمَّا أَدْخَلْنَا التَّخْصِيصَ فِي بَعْضِ الْعُمُومَاتِ لِدَلِيلٍ مُنْفَصِلٍ، لَمْ يَلْزَمْنَا مِثْلُهُ فِي جَمِيعِ الْعُمُومَاتِ أَنْ نُخَصِّصَهَا مِنْ غَيْرِ دَلِيلٍ، فَكَمَا لَا يَلْزَمُ هَذَا لَمْ يَلْزَمْ ذَلِكَ فَإِنْ قَالَ هَذَا الْكَلَامُ إِنَّمَا يَقْوَى لَوْ ثَبَتَ أَنَّ اللِّقَاءَ فِي اللُّغَةِ عِبَارَةٌ عَنِ الرُّؤْيَةِ، وَذَلِكَ مَمْنُوعٌ. فَنَقُولُ: لَا شَكَّ أَنَّ اللِّقَاءَ عِبَارَةٌ عَنِ الْوُصُولِ وَمَنْ رَأَى شَيْئًا فَقَدْ وَصَلَ إِلَيْهِ فَكَانَتِ/ الرُّؤْيَةُ لِقَاءً، كَمَا أَنَّ الْإِدْرَاكَ هُوَ الْبُلُوغُ. قَالَ تَعَالَى: قالَ أَصْحابُ مُوسى إِنَّا لَمُدْرَكُونَ [الشُّعَرَاءِ: ٦١] أَيْ لَمُلْحَقُونَ، ثم حملناه على الرؤية فكذا هاهنا، ثم نقول: لا شك أن اللقاء هاهنا لَيْسَ هُوَ الرُّؤْيَةَ، بَلِ الْمَقْصُودُ أَنَّهُ تَعَالَى فَأَعْقَبَهُمْ نِفاقاً ... إِلى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ أَيْ حُكْمَهُ وَقَضَاءَهُ، وَهُوَ كَقَوْلِ الرَّجُلِ سَتَلْقَى عَمَلَكَ غَدًا، أَيْ تُجَازَى عَلَيْهِ، قَالَ تَعَالَى: بِما أَخْلَفُوا اللَّهَ مَا وَعَدُوهُ وَبِما كانُوا يَكْذِبُونَ وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ تَعَالَى عَاقَبَهُمْ بِتَحْصِيلِ ذَلِكَ النِّفَاقِ فِي قُلُوبِهِمْ لِأَجْلِ أَنَّهُمْ أَقْدَمُوا قَبْلَ ذَلِكَ عَلَى خُلْفِ الْوَعْدِ وَعَلَى الْكَذِبِ.
Buradaki kavuşmaktan (likâ) maksadın, Allah katındaki cezaya kavuşmak olduğu hususunda icma etmişlerdir; buradaki durum da böyledir. Kâdî bu sözü güzel bulmuştur. Ben derim ki: Bu faziletli kimselerin nefislerinin böylesi zayıf vecihlerle nasıl tatmin olduğuna son derece şaşıyorum! Zira biz bu ayette ve bu haberde lika lafzını görme (rü'yet) manasına hamletmeyi müstakil bir delil sebebiyle terk ettik; dolayısıyla bu durum diğer surelerde de bunu yapmamızı gerektirmez. Görmez misin ki biz, müstakil bir delilden ötürü bazı umumî lafızlara tahsis uyguladığımızda, delil olmaksızın bütün umumî lafızları tahsis etmemiz gerekmez. Nasıl bu gerekmiyorsa, o da gerekmez. Eğer: 'Bu söz ancak dilde lika kelimesinin görmekten ibaret olduğu sabit olursa kuvvet kazanır, bu ise kabul edilmez' denilirse; biz deriz ki: Şüphesiz lika, ulaşmaktan (vüsl) ibarettir. Bir şeyi gören kimse ona ulaşmış demektir; dolayısıyla idrakin ulaşmak (bülûğ) olması gibi, / görme de bir kavuşmadır (lika). Nitekim Allah Teâlâ: { قالَ أَصْحابُ مُوسى إِنَّا لَمُدْرَكُونَ } “Mûsâ'nın arkadaşları: 'Şüphesiz yakalandık' dediler” [Şuarâ 61] yani 'bize ulaşıldı' buyurmuş, sonra biz bunu görmeye hamletmişizdir; burada da durum böyledir. Sonra deriz ki: Şüphesiz buradaki lika, görme değildir; bilakis maksat şudur: Allah Teâlâ { فَأَعْقَبَهُمْ نِفاقاً ... إِلى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ } yani O'nun hükmüne ve kazasına kavuşacakları güne kadar [onların kalplerinde bir nifak doğurdu]. Bu, bir adamın 'Yarın ameline kavuşacaksın' yani onunla cezalandırılacaksın/karşılığını göreceksin demesi gibidir. Allah Teâlâ: { بِما أَخْلَفُوا اللَّهَ مَا وَعَدُوهُ وَبِما كانُوا يَكْذِبُونَ } “Allah'a verdikleri sözden dönmeleri ve yalan söylemeleri sebebiyle” buyurmuştur. Mana şudur: Allah Teâlâ, daha önce sözden dönmeye ve yalana cüret ettiklerinden ötürü onları kalplerinde o nifakı var ederek cezalandırmıştır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَنَجْواهُمْ وَالسِّرُّ مَا يَنْطَوِي عَلَيْهِ صُدُورُهُمْ، وَالنَّجْوَى مَا
Sonra Allah Teâlâ: { أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَنَجْواهُمْ } “Bilmediler mi ki Allah onların sırlarını da fısıltılarını da bilir” buyurmuştur. Sır, göğüslerinin içinde gizledikleri şeydir; necvâ (fısıltı) ise,
يُفَاوِضُ فِيهِ بَعْضُهُمْ بَعْضًا فِيمَا بَيْنَهُمْ، وَهُوَ مَأْخُوذٌ مِنَ النَّجْوَةِ وَهُوَ الْكَلَامُ الْخَفِيُّ كَأَنَّ الْمُتَنَاجِيَيْنِ مَنَعَا إِدْخَالَ غَيْرِهِمَا مَعَهُمَا وَتَبَاعَدَا مِنْ غَيْرِهِمَا، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَرَّبْناهُ نَجِيًّا [مَرْيَمَ: ٥٢] وَقَوْلُهُ: فَلَمَّا اسْتَيْأَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِيًّا [يُوسُفَ: ٨٠] وقوله: فَلا تَتَناجَوْا بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ ... وَتَناجَوْا بِالْبِرِّ وَالتَّقْوى [الْمُجَادَلَةِ: ٩] وَقَوْلُهُ: إِذا ناجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقَةً [الْمُجَادَلَةِ: ١٢] .
aralarında birbirlerine gizlice aktardıkları konulardır. Bu kelime, gizli konuşma demek olan necveden (النَّجْوَة) türetilmiştir; sanki gizli konuşan iki kişi başkalarını aralarına almaktan kaçınmış ve başkalarından uzaklaşmış gibidir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu kavilleridir: { وَقَرَّبْناهُ نَجِيًّا } “Ve onu gizlice konuşan biri olarak [Kendimize] yaklaştırdık” [Meryem 52], { فَلَمَّا اسْتَيْأَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِيًّا } “Ondan ümitlerini kesince, gizlice konuşmak üzere baş başa kaldılar” [Yûsuf 80], { فَلا تَتَناجَوْا بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ ... وَتَناجَوْا بِالْبِرِّ وَالتَّقْوى } “...günah ve düşmanlık üzere fısıldaşmayın... İyilik ve takva üzere fısıldaşın” [Mücâdele 9] ve { إِذا ناجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقَةً } “Peygamber ile gizli konuşacağınız zaman, bu gizli konuşmanızdan önce bir sadaka verin” [Mücâdele 12].
إِذَا عَرَفْتَ الْفَرْقَ بَيْنَ السِّرِّ وَالنَّجْوَى، فَالْمَقْصُودُ مِنَ الْآيَةِ كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُمْ فَكَيْفَ يَتَجَرَّءُونَ عَلَى النِّفَاقِ الَّذِي الْأَصْلُ فِيهِ الِاسْتِسْرَارُ وَالتَّنَاجِي فِيمَا بَيْنَهُمْ مَعَ عِلْمِهِمْ بِأَنَّهُ تَعَالَى يَعْلَمُ ذَلِكَ مِنْ حَالِهِمْ كَمَا يَعْلَمُ الظَّاهِرَ، وَأَنَّهُ يُعَاقِبُ عَلَيْهِ كَمَا يُعَاقِبُ عَلَى الظَّاهِرِ؟
Sır ile necvâ arasındaki farkı öğrendiğine göre, ayetten maksat şudur: Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: 'Allah Teâlâ'nın onların zahirini bildiği gibi bu durumlarını da bildiğini ve zahire ceza verdiği gibi buna da ceza vereceğini bildikleri halde, temeli gizlilik ve kendi aralarında fısıldaşmak olan nifaka nasıl cüret edebiliyorlar?'
ثُمَّ قَالَ: وَأَنَّ اللَّهَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ وَالْعَلَّامُ مُبَالَغَةٌ فِي الْعَالِمِ، وَالْغَيْبُ مَا كَانَ غَائِبًا عَنِ الْخَلْقِ. وَالْمُرَادُ أَنَّهُ تَعَالَى ذَاتُهُ تَقْتَضِي الْعِلْمَ بِجَمِيعِ الْأَشْيَاءِ. فَوَجَبَ أَنْ يَحْصُلَ لَهُ الْعِلْمُ بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ، فَيَجِبُ كَوْنُهُ عَالِمًا بِمَا فِي الضَّمَائِرِ وَالسَّرَائِرِ، فَكَيْفَ يُمْكِنُ الْإِخْفَاءُ مِنْهُ؟ وَنَظِيرُ لفظ علام الغيوب هاهنا قَوْلُ عِيسَى ﵇: إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ [الْمَائِدَةِ: ١١٦] فَأَمَّا وَصْفُ اللَّهِ بِالْعَلَّامَةِ فَإِنَّهُ لَا يَجُوزُ لِأَنَّهُ مُشْعِرٌ بِنَوْعِ تَكَلُّفٍ فِيهَا يعلم والتكلف في حق الله محال.
Sonra: { وَأَنَّ اللَّهَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ } “ve şüphesiz Allah bütün gaybları hakkıyla bilendir” buyurdu. Allâm (الْعَلَّام), âlim (bilen) kelimesinde mübalağadır; gayb ise mahlukattan gizli kalan şeydir. Maksat şudur: Allah Teâlâ'nın zatı bütün şeyleri bilmeyi iktiza eder. Dolayısıyla bütün bilinen şeylerin O'nun için malum olması vaciptir; bu durumda iç dünyalarda ve sırlarda olanı da bilmesi vacip olur. Artık O'ndan bir şey gizlemek nasıl mümkün olabilir? Buradaki allâmu'l-guyûb lafzının benzeri, Îsâ'nın (aleyhisselâm): { إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ } “Şüphesiz gaybları hakkıyla bilen yalnız Sensin” [Mâide 116] sözüdür. Allah'ın 'allâme' (عَلَّامَة) olarak nitelenmesine gelince; bu caiz değildir, çünkü bu lafız bilmede bir tür tekellüfe (külfete katlanmaya) işaret eder; Allah Teâlâ hakkında ise tekellüf imkânsızdır.
[سورة التوبة (٩) : آية ٧٩]
[Tevbe Suresi (9), 79. Ayet]