الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقاتِ وَالَّذِينَ لَا يَجِدُونَ إِلاَّ جُهْدَهُمْ فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٧٩)
{ الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقاتِ وَالَّذِينَ لَا يَجِدُونَ إِلاَّ جُهْدَهُمْ فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Müminlerden gönüllü olarak sadaka verenlerle, güçlerinin yettiğinden başkasını bulamayanları ayıplayıp onlarla alay edenler var ya; Allah onları maskaraya çevirmiştir ve onlar için can yakıcı bir azap vardır.” (79)
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا نَوْعٌ آخَرُ مِنْ أَعْمَالِهِمُ الْقَبِيحَةِ، وَهُوَ لَمْزُهُمْ مَنْ يَأْتِي بِالصَّدَقَاتِ طَوْعًا وَطَبْعًا.
Bil ki bu, onların çirkin amellerinin bir başka türüdür; o da sadakaları gönülden ve içten gelerek getiren kimseleri ayıplamalarıdır.
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ خَطَبَهُمْ ذَاتَ يَوْمٍ وَحَثَّ عَلَى أَنْ/ يَجْمَعُوا الصَّدَقَاتِ، فَجَاءَهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ بِأَرْبَعَةِ آلَافِ دِرْهَمٍ، وَقَالَ: كَانَ لِي ثَمَانِيَةُ آلَافِ دِرْهَمٍ، فَأَمْسَكْتُ لِنَفْسِي وَعِيَالِي أَرْبَعَةً وَهَذِهِ الْأَرْبَعَةُ أَقْرَضْتُهَا رَبِّي، فَقَالَ: بَارَكَ اللَّهُ لَكَ فِيمَا أَعْطَيْتَ وَفِيمَا أَمْسَكْتَ.
İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ) şöyle demiştir: Bir gün Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlara hitap edip sadaka toplamaya teşvik etti. Bunun üzerine Abdurrahman b. Avf dört bin dirhem getirip: "Sekiz bin dirhemim vardı; dördünü kendime ve aileme ayırdım, bu dördünü de Rabbime borç verdim" dedi. [Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) de]: "Verdiğinde de tuttuğunda da Allah sana bereket versin" buyurdu.
قِيلَ: قَبِلَ اللَّهُ دُعَاءَ الرَّسُولِ فيه حتى صالحت امرأته ناضر عَنْ رُبُعِ الثُّمُنِ عَلَى ثَمَانِينَ أَلْفًا، وَجَاءَ عُمَرُ بِنَحْوِ ذَلِكَ، وَجَاءَ عَاصِمُ بْنُ عَدِيٍّ الْأَنْصَارِيُّ بِسَبْعِينَ وَسْقًا مِنْ تَمْرِ الصَّدَقَةِ، وَجَاءَ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ بِصَدَقَةٍ عَظِيمَةٍ، وَجَاءَ أَبُو عَقِيلٍ بِصَاعٍ مِنْ تَمْرٍ، وَقَالَ: آجَرْتُ اللَّيْلَةَ الْمَاضِيَةَ نَفْسِي مِنْ رَجُلٍ لِإِرْسَالِ الْمَاءِ إِلَى نَخِيلِهِ، فَأَخَذْتُ صَاعَيْنِ مِنْ تَمْرٍ، فَأَمْسَكْتُ أَحَدَهُمَا لِعِيَالِي وَأَقْرَضْتُ الْآخَرَ رَبِّي، فَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِوَضْعِهِ فِي الصَّدَقَاتِ. فَقَالَ الْمُنَافِقُونَ عَلَى وَجْهِ الطَّعْنِ مَا جَاءُوا بِصَدَقَاتِهِمْ إِلَّا رِيَاءً وَسُمْعَةً. وَأَمَّا أَبُو عَقِيلٍ فَإِنَّمَا جَاءَ بِصَاعِهِ لِيُذْكَرَ مَعَ سَائِرِ الْأَكَابِرِ، وَاللَّهُ غَنِيٌّ عَنْ صَاعِهِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ، وَالْكَلَامُ فِي تَفْسِيرِ اللَّمْزِ مَضَى عِنْدَ قَوْلِهِ: وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقاتِ وَالْمُطَّوِّعُونَ الْمُتَطَوِّعُونَ، وَالتَّطَوُّعُ التَّنَفُّلُ، وَهُوَ الطَّاعَةُ لِلَّهِ تَعَالَى بِمَا لَيْسَ بِوَاجِبٍ، وَسَبَبُ إِدْغَامِ التَّاءِ فِي الطَّاءِ قُرْبُ الْمَخْرَجِ. قَالَ اللَّيْثُ:
Denildi ki: Allah Resûl'ün duasını onun hakkında kabul etti; öyle ki hanımı Nâdır [mirastaki] sekizde birin dörtte biri karşılığında seksen bin [dirhem] üzerinden sulh yaptı. Ömer de buna benzer bir miktar getirdi; Âsım b. Adiyy el-Ensârî sadaka olarak yetmiş vesk hurma getirdi; Osman b. Affân büyük bir sadaka getirdi. Ebû Akîl ise bir sâ' hurma getirip şöyle dedi: "Dün gece hurmalarını sulamak için bir adama kendimi kiraladım ve iki sâ' hurma aldım. Birini aileme ayırdım, diğerini de Rabbime borç verdim." Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onun sadakaların arasına konulmasını emretti. Münafıklar ise kınama kabilinden şöyle dediler: "Sadakalarını sadece gösteriş ve şöhret için getirdiler. Ebû Akîl'e gelince, o da sırf diğer ileri gelenlerle birlikte anılmak için sâ'ını getirdi; oysa Allah onun bir sâ'ına muhtaç değildir." Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi. Lemz (kınama/ayıplama) kelimesinin tefsirine dair açıklama, { وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقاتِ } “Onlardan sadakalar konusunda seni ayıplayanlar da vardır” buyruğunda geçmişti. el-Mutavvi'ûn (الْمُطَّوِّعُونَ), el-mütatavvi'ûn (gönüllü yapanlar) demektir. Tatavvu (التَّطَوُّع) ise nafile ibadet yapmak olup vacip olmayan bir şeyle Allah Teâlâ'ya itaat etmektir. Tâ harfinin tı harfine idğam edilmesinin sebebi mahreç yakınlığıdır. Leys şöyle demiştir:
الْجُهْدُ شَيْءٌ قَلِيلٌ يَعِيشُ بِهِ الْمُقِلُّ، قَالَ الزَّجَّاجُ: إِلَّا جُهْدَهُمْ وَجُهْدُهُمْ بِالضَّمِّ وَالْفَتْحِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: الضَّمُّ لُغَةُ أَهْلِ الْحِجَازِ وَالْفَتْحُ لِغَيْرِهِمْ، وَحَكَى ابْنُ السِّكِّيتِ عَنْهُ الْفَرْقَ بَيْنَهُمَا فَقَالَ الْجُهْدُ الطَّاقَةُ. تَقُولُ هَذَا جُهْدِي أَيْ طَاقَتِي.
Cühd (الْجُهْد), fakirin kendisiyle geçindiği az bir şeydir. Zeccâc şöyle demiştir: "Ötre ve üstün ile { إِلَّا جُهْدَهُمْ } ve cühdehum / cehdehum şeklinde okunur." Ferrâ: "Ötre Hicaz ehlinin, üstün ise başkalarının lehçesidir" demiştir. İbnü's-Sikkît ise ondan ikisi arasındaki farkı naklederek: "Cühd güç ve takattir. Hâzâ cühdî (bu benim gücümdür) dersin" demiştir.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَالْمُرَادُ بِالْمُطَّوِّعِينَ فِي الصَّدَقَاتِ، أُولَئِكَ الْأَغْنِيَاءُ الَّذِينَ أَتَوْا بِالصَّدَقَاتِ الْكَثِيرَةِ وَبِقَوْلِهِ:
Bunu bildiğine göre, sadakalarda muttavviîn (gönüllü verenler) ile kastedilenler, çok miktarda sadaka getiren o zenginlerdir; Allah Teâlâ'nın:
وَالَّذِينَ لَا يَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ أَبُو عَقِيلٍ حَيْثُ جَاءَ بِالصَّاعِ مِنَ التَّمْرِ. ثُمَّ حَكَى عَنِ الْمُنَافِقِينَ أَنَّهُمْ يَسْخَرُونَ مِنْهُمْ، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى سَخِرَ مِنْهُمْ.
{ وَالَّذِينَ لَا يَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ } “güçlerinin yettiğinden başkasını bulamayanlar” kavli ile de bir sâ' hurma getiren Ebû Akîl'dir. Sonra [Allah Teâlâ] münafıkların onlarla alay ettiklerini nakletmiş, ardından da Allah Teâlâ'nın onlarla alay ettiğini beyan buyurmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّ إِخْرَاجَ الْمَالِ لِطَلَبِ مَرْضَاةِ اللَّهِ، قَدْ يَكُونُ وَاجِبًا كَمَا فِي الزَّكَوَاتِ وَسَائِرِ الْإِنْفَاقَاتِ الْوَاجِبَةِ وَقَدْ يَكُونُ نَافِلَةً، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ، ثُمَّ الْآتِي بِالصَّدَقَةِ النَّافِلَةِ قَدْ يَكُونُ غَنِيًّا فَيَأْتِي بِالْكَثِيرِ، كَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، وَعُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ. وَقَدْ يَكُونُ فَقِيرًا فَيَأْتِي بِالْقَلِيلِ وَهُوَ جُهْدُ الْمُقِلِّ وَلَا تَفَاوُتَ بَيْنَ الْبَابَيْنِ فِي اسْتِحْقَاقِ الثَّوَابِ، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الْأَعْمَالِ الظَّاهِرَةِ كَيْفِيَّةُ النِّيَّةِ وَاعْتِبَارُ حَالِ الدَّوَاعِي وَالصَّوَارِفِ. فَقَدْ يَكُونُ الْقَلِيلُ الَّذِي يَأْتِي بِهِ الْفَقِيرُ أَكْثَرَ مَوْقِعًا عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى مِنَ الْكَثِيرِ الَّذِي يَأْتِي بِهِ الْغَنِيُّ. ثُمَّ إِنَّ أُولَئِكَ الْجُهَّالَ مِنَ الْمُنَافِقِينَ مَا كَانَ يَتَجَاوَزُ نَظَرُهُمْ عَنْ ظَوَاهِرِ الْأُمُورِ فَعَيَّرُوا ذَلِكَ الْفَقِيرَ الَّذِي جَاءَ بِالصَّدَقَةِ الْقَلِيلَةِ، وَذَلِكَ التَّعْيِيرُ يَحْتَمِلُ وُجُوهًا:
Bil ki Allah'ın rızasını kazanmak için mal harcamak zekatlarda ve diğer vacip infaklarda olduğu gibi bazen vacip olur; bazen de nafile olur ki bu ayetten kastedilen de budur. Nafile sadaka getiren kimse Abdurrahman b. Avf ve Osman b. Affân gibi bazen zengin olur ve çok getirir; bazen de fakir olur ve az getirir ki bu da fakirin elinden gelendir (cühdü'l-mukıll). Sevaba hak kazanma bakımından bu iki durum arasında bir fark yoktur; zira zahirî amellerden maksat niyetin keyfiyeti ile [kalpteki] sevk edici ve engelleyici etkenlerin durumunun dikkate alınmasıdır. Fakirin getirdiği az miktar, Allah katında zenginin getirdiği çok miktardan daha değerli olabilir. Sonra o münafık cahillerin bakışı işlerin zahirini aşamadığı için, az sadaka getiren o fakiri ayıpladılar. Bu ayıplamanın birkaç yönü olabilir:
الْأَوَّلُ: أَنْ يَقُولُوا إِنَّهُ لِفَقْرِهِ مُحْتَاجٌ إِلَيْهِ، فَكَيْفَ يَتَصَدَّقُ بِهِ؟ إِلَّا أَنَّ هَذَا مِنْ مُوجِبَاتِ الْفَضِيلَةِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:
Birincisi: "Fakirliği sebebiyle buna kendisi muhtaçken nasıl sadaka veriyor?" demeleridir. Oysa bu, Allah Teâlâ'nın buyurduğu gibi bir fazilet sebebidir:
وَيُؤْثِرُونَ عَلى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كانَ بِهِمْ خَصاصَةٌ [الْحَشْرِ: ٩] وَثَانِيهَا: أَنْ يَقُولُوا أَيُّ أَثَرٍ لِهَذَا الْقَلِيلِ؟ وَهَذَا أَيْضًا جَهْلٌ، لِأَنَّ هَذَا الرَّجُلَ لَمَّا لَمْ يَقْدِرْ إِلَّا عَلَيْهِ فَإِذَا جَاءَ بِهِ فَقَدْ بَذَلَ كُلَّ مَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ فَهُوَ أَعْظَمُ مَوْقِعًا عِنْدَ اللَّهِ مِنْ عَمَلِ غَيْرِهِ، لِأَنَّهُ قَطَعَ تَعَلُّقَ قَلْبِهِ عَمَّا كَانَ فِي يَدِهِ مِنَ الدُّنْيَا، وَاكْتَفَى بِالتَّوَكُّلِ عَلَى الْمَوْلَى. وَثَالِثُهَا: أَنْ يَقُولُوا إِنَّ هَذَا الْفَقِيرَ إِنَّمَا جَاءَ بِهَذَا الْقَلِيلِ لِيَضُمَّ نَفْسَهُ إِلَى الْأَكَابِرِ مِنَ النَّاسِ فِي هَذَا الْمَنْصِبِ، وَهَذَا أَيْضًا جَهْلٌ، لِأَنَّ سَعْيَ الْإِنْسَانِ فِي أَنْ يَضُمَّ نَفْسَهُ إِلَى أَهْلِ الْخَيْرِ وَالدِّينِ، خَيْرٌ لَهُ مِنْ أَنْ يَسْعَى فِي أَنْ يَضُمَّ نَفْسَهُ إِلَى أَهْلِ الْكَسَلِ وَالْبَطَالَةِ.
{ وَيُؤْثِرُونَ عَلى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كانَ بِهِمْ خَصاصَةٌ } “Kendileri zaruret içinde bulunsalar bile onları kendilerine tercih ederler” [Haşr 9]. İkincisi: "Bu az şeyin ne etkisi olur ki?" demeleridir. Bu da bir cehalettir; çünkü bu adam yalnız buna güç yetirebildiği için bunu getirdiğinde gücünün yettiği her şeyi vermiş olur. Dolayısıyla onun ameli, dünyadan elinde bulunan şeyle kalbinin bağını kopardığı ve Mevlâ'ya tevekkülle yetindiği için Allah katında başkasının amelinden daha büyük bir yere sahiptir. Üçüncüsü: "Bu fakir bu az şeyi sırf bu konumda kendisini insanların ileri gelenlerinin arasına katmak için getirdi" demeleridir. Bu da bir cehalettir; zira insanın kendisini hayır ve din ehline katmaya gayret etmesi, tembellik ve boşluk ehline katmaya gayret etmesinden kendisi için daha hayırlıdır.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ فَقَدْ عَرَفْتَ الْقَانُونَ فِي هَذَا الْبَابِ. وَقَالَ الْأَصَمُّ: الْمُرَادُ أَنَّهُ تَعَالَى قَبِلَ مِنْ هَؤُلَاءِ الْمُنَافِقِينَ مَا أَظْهَرُوهُ مِنْ أَعْمَالِ الْبِرِّ مَعَ أَنَّهُ لَا يُثِيبُهُمْ عليها، فكان ذلك كالسخرية.
Allah Teâlâ'nın: { سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ } “Allah onları maskaraya çevirmiştir” kavline gelince; bu konudaki kuralı öğrenmiştin. Asam ise şöyle demiştir: Maksat, Allah Teâlâ'nın bu münafıklardan açığa vurdukları iyilik amellerini kabul edip bunlara karşılık kendilerine sevap vermemesidir; bu durum ise alay etme gibi olmuştur.
[سورة التوبة (٩) : آية ٨٠]
[Tevbe Suresi (9), 80. Ayet]
اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ (٨٠)
{ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ } “Onlar için ister af dile ister af dileme; onlar için yetmiş defa af dilesen de Allah onları asla bağışlamayacaktır. Bu, onların Allah'ı ve Resûlünü inkâr etmelerindendir. Allah yoldan çıkmışlar topluluğunu doğru yola iletmez.” (80)
فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى:
Birinci Mesele:
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: إِنَّ عِنْدَ نُزُولِ الْآيَةِ الْأُولَى فِي الْمُنَافِقِينَ، قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ اسْتَغْفِرْ لَنَا. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ سَأَسْتَغْفِرُ لَكُمْ، وَاشْتَغَلَ بِالِاسْتِغْفَارِ لَهُمْ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، فَتَرَكَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الِاسْتِغْفَارَ.
İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ) şöyle demiştir: Münafıklar hakkında önceki ayet inince: "Ey Allah'ın Resûlü! Bizim için af dile" dediler. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) de: "Sizin için af dileyeceğim" buyurdu ve onlar için af dilemekle meşgul oldu. Bunun üzerine bu ayet indi ve Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) af dilemeyi bıraktı.
وَقَالَ الْحَسَنُ: كَانُوا يَأْتُونَ رَسُولَ اللَّهِ، فَيَعْتَذِرُونَ إِلَيْهِ وَيَقُولُونَ إِنْ أَرَدْنَا إِلَّا الْحُسْنَى وَمَا أَرَدْنَا إِلَّا إِحْسَانًا وَتَوْفِيقًا، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. وَرَوَى الْأَصَمُّ: أَنَّهُ كَانَ عَبْدُ الله بن أبي بن سَلُولَ إِذَا خَطَبَ الرَّسُولُ. قَامَ وَقَالَ هَذَا رَسُولُ اللَّهِ أَكْرَمَهُ اللَّهُ وَأَعَزَّهُ وَنَصَرَهُ، فَلَمَّا قَامَ ذَلِكَ الْمَقَامَ بَعْدَ أُحُدٍ قَالَ لَهُ عُمَرُ: اجْلِسْ يَا عَدُوَّ اللَّهِ، فَقَدْ ظَهَرَ كُفْرُكَ وَجَبَهَهُ النَّاسُ مِنْ كُلِّ جِهَةٍ، فَخَرَجَ مِنَ الْمَسْجِدِ، وَلَمْ يُصَلِّ فَلَقِيَهُ رَجُلٌ مِنْ قَوْمِهِ. فَقَالَ لَهُ:
Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: Onlar Resûlullah'a gelir, ondan özür diler ve: "Biz sadece iyilik istedik; ancak iyilik ve uzlaşma arzu ettik" derlerdi; bunun üzerine bu ayet indi. Asam ise şöyle rivayet etmiştir: Abdullah b. Übey b. Selûl, Resûlullah hutbe okuduğunda ayağa kalkar ve: "Bu, Allah'ın şerefli kıldığı, aziz kıldığı ve yardım ettiği Resûlullah'tır" derdi. Uhud'dan sonra yine bu şekilde ayağa kalkınca Ömer ona: "Otur ey Allah'ın düşmanı! Küfrün ortaya çıkmıştır" dedi ve insanlar her taraftan onu azarladılar. Bunun üzerine o mescitten çıktı ve namaz kılmadı. Kavminden bir adam onunla karşılaşıp ona:
مَا صَرَفَكَ؟ فَحَكَى الْقِصَّةَ. فَقَالَ: ارْجِعْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ يَسْتَغْفِرْ لَكَ. فَقَالَ: مَا أُبَالِي أَسْتَغْفَرَ لِي أَوْ لَمْ يَسْتَغْفِرْ لِي فَنَزَلَ وَإِذا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا يَسْتَغْفِرْ لَكُمْ رَسُولُ اللَّهِ لَوَّوْا رُؤُسَهُمْ [الْمُنَافِقُونَ: ٥] وَجَاءَ الْمُنَافِقُونَ بَعْدَ أُحُدٍ يَعْتَذِرُونَ وَيَتَعَلَّلُونَ بِالْبَاطِلِ أَنْ يَسْتَغْفِرَ لَهُمْ.
"Seni ne çevirdi?" dedi. O da olayı anlattı. Adam: "Resûlullah'a dön de senin için af dilesin" deyince o: "Benim için af dilemiş ya da dilememiş umurumda değil" dedi. Bunun üzerine: { وَإِذا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا يَسْتَغْفِرْ لَكُمْ رَسُولُ اللَّهِ لَوَّوْا رُؤُسَهُمْ } “Onlara: 'Gelin, Resûlullah sizin için af dilesin' denildiği zaman başlarını çevirirler” [Münâfikûn 5] ayeti indi. Münafıklar Uhud'dan sonra özür dileyerek ve kendileri için af dilemesi maksadıyla bâtıl bahaneler ileri sürerek geldiler.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ
İkinci Mesele: { إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ } “Onlar için yetmiş defa af dilesen de Allah onları asla bağışlamayacaktır.”
وروى الشَّعْبِيُّ قَالَ: دَعَا عَبْدُ اللَّهِ/ بْنُ عَبْدِ الله بن أبي بن سَلُولَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى جِنَازَةِ أَبِيهِ فَقَالَ لَهُ ﵇: «مَنْ أَنْتَ؟» فَقَالَ: أَنَا الْحُبَابُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: بَلْ أَنْتَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، إِنَّ الْحُبَابَ هُوَ الشَّيْطَانُ، ثُمَّ قَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ.
Şa'bî'nin şöyle rivayet ettiği nakledilmiştir: Abdullah b. Abdullah b. Übey b. Selûl, Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) babasının cenazesine çağırdı. [Resûlullah] (aleyhisselâm) ona: "Sen kimsin?" dedi. O da: "Ben Hubâb b. Abdullah'ım" dedi. [Resûlullah]: "Hayır, sen Abdullah b. Abdullah'sın; şüphesiz Hubâb şeytandır" buyurdu ve sonra bu ayeti okudu.
قَالَ الْقَاضِي: ظَاهِرُ
Kâdî şöyle demiştir:
قَوْلِهِ: اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ كَالدَّلَالَةِ عَلَى طَلَبِ الْقَوْمِ مِنْهُ الِاسْتِغْفَارَ، وَقَدْ حَكَيْتُ مَا رُوِيَ فِيهِ مِنَ الْأَخْبَارِ، وَالْأَقْرَبُ فِي تَعَلُّقِ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا مَا ذَكَرَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّ الَّذِينَ كَانُوا يَلْمِزُونَ هُمُ الَّذِينَ طَلَبُوا الِاسْتِغْفَارَ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ.
Allah Teâlâ'nın: { اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ } “Onlar için ister af dile ister af dileme” kavlinin zahiri, o topluluğun kendisinden bağışlanma talep ettiğine delalet eder gibidir. Bu hususta rivayet edilen haberleri aktarmıştım. Bu ayetin bir öncekiyle irtibatında en uygun olanı, İbn Abbâs'ın (radıyallâhu anhümâ) zikrettiği görüştür; yani ayıplayan kimseler af talep edenlerin ta kendileridir, bunun üzerine bu ayet inmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: مِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ إِنَّ التَّخْصِيصَ بِالْعَدَدِ الْمُعَيَّنِ، يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْحَالَ فِيمَا وَرَاءَ ذَلِكَ الْعَدَدِ بِخِلَافِهِ، وَهُوَ مَذْهَبُ الْقَائِلِينَ بِدَلِيلِ الْخِطَابِ. قَالُوا: وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ
Üçüncü Mesele: İnsanlardan bazıları, muayyen bir sayı ile tahsis etmenin bu sayının ötesindeki durumun bunun aksine olduğuna delalet ettiğini söylemişlerdir ki bu, mefhûm-i muhalefet (delîlü'l-hitâb) taraftarlarının mezhebidir. Şöyle demişlerdir: Bunun delili şudur:
لَمَّا نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ قَالَ ﵇: «وَاللَّهِ لَأَزِيدَنَّ عَلَى السَّبْعِينَ» وَلَمْ يَنْصَرِفْ عَنْهُ حَتَّى نَزَلَ قوله تعالى: سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ [الْمُنَافِقُونَ: ٦] الْآيَةَ فَكَفَّ عَنْهُمْ.
Allah Teâlâ'nın: { إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ } “Onlar için yetmiş defa af dilesen de Allah onları asla bağışlamayacaktır” kavli indiğinde [Hz. Peygamber] (aleyhisselâm): "Allah'a yemin olsun ki yetmişten fazla af dileyeceğim" buyurmuş ve Allah Teâlâ'nın: { سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ } “Onlar için af dilesen de dilemesen de onlar için birdir” [Münâfikûn 6] ayeti ininceye kadar bundan vazgeçmemiş, bunun üzerine onlardan el çekmiştir.
وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: هَذَا الِاسْتِدْلَالُ بِالْعَكْسِ أَوْلَى، لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ لِلرَّسُولِ ﵇ أَنَّهُ لَا يَغْفِرُ لَهُمُ الْبَتَّةَ. ثَبَتَ أَنَّ الْحَالَ فِيمَا وَرَاءَ الْعَدَدِ الْمَذْكُورِ مُسَاوٍ لِلْحَالِ فِي الْعَدَدِ الْمَذْكُورِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ التَّقْيِيدَ بِالْعَدَدِ لَا يُوجِبُ أَنْ يَكُونَ الْحُكْمُ فِيمَا وَرَاءَهُ بِخِلَافِهِ.
Bir kimsenin şöyle demesi mümkündür: Bu delil getirme tam aksine daha uygundur; çünkü Allah Teâlâ Resûl'e (aleyhisselâm) onları kesinlikle bağışlamayacağını açıkladığında zikredilen sayının ötesindeki durumun zikredilen sayıdaki duruma eşit olduğu sabit olmuştur. Bu da sayı ile kayıtlamanın, sayının ötesindeki hükmün bunun aksine olmasını gerektirmediğine delalet eder.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: مِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: إِنَّ الرَّسُولَ ﵇ اشْتَغَلَ بِالِاسْتِغْفَارِ لِلْقَوْمِ فَمَنَعَهُ اللَّهُ مِنْهُ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّ الْمُنَافِقِينَ طَلَبُوا مِنَ الرَّسُولِ ﵊ أَنْ يَسْتَغْفِرَ لَهُمْ فَاللَّهُ تَعَالَى نَهَاهُ عَنْهُ وَالنَّهْيُ عَنِ الشَّيْءِ لَا يَدُلُّ عَلَى كَوْنِ الْمَنْهِيِّ مُقَدَّمًا عَلَى ذَلِكَ الْفِعْلِ، وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّهُ ﵇ مَا اشْتَغَلَ بِالِاسْتِغْفَارِ لَهُمْ لِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُنَافِقَ كَافِرٌ، وَقَدْ ظَهَرَ فِي شَرْعِهِ ﵇ أَنَّ الِاسْتِغْفَارَ لِلْكَافِرِ لَا يَجُوزُ. وَلِهَذَا السَّبَبِ أَمَرَ اللَّهُ رَسُولَهُ بِالِاقْتِدَاءِ بِإِبْرَاهِيمَ ﵇ إِلَّا فِي قَوْلِهِ لِأَبِيهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ [الْمُمْتَحَنَةِ: ٤] وَإِذَا كَانَ هَذَا مَشْهُورًا فِي الشَّرْعِ فَكَيْفَ يَجُوزُ الْإِقْدَامُ عَلَيْهِ؟ الثَّانِي: أَنَّ اسْتِغْفَارَ الْغَيْرِ لِلْغَيْرِ لَا يَنْفَعُهُ إِذَا كَانَ ذَلِكَ الْغَيْرُ مُصِرًّا عَلَى الْقُبْحِ وَالْمَعْصِيَةِ. الثَّالِثُ: أَنَّ إِقْدَامَهُ عَلَى الِاسْتِغْفَارِ لِلْمُنَافِقِينَ يَجْرِي مَجْرَى إِغْرَائِهِمْ بِالْإِقْدَامِ عَلَى الذَّنْبِ.
Dördüncü Mesele: İnsanlardan bazıları: "Resûl (aleyhisselâm) o kavim için af dilemekle meşgul oldu da Allah onu bundan menetti" demiştir. Bazıları da şöyle demiştir: "Münafıklar Resûl'den (aleyhisselâm) kendileri için af dilemesini istediler; Allah Teâlâ da onu bundan nehyetti. Bir şeyden nehyedilmek ise nehyedilen kişinin o fiili önceden işlediğine delalet etmez." Bizim, Resûl'ün (aleyhisselâm) onlar için af dilemekle meşgul olmadığını söylememiz şu gerekçelerdendir: Birincisi: Münafık kâfirdir ve onun (aleyhisselâm) şeriatında kâfir için af dilemenin caiz olmadığı açıktır. Bu sebeple Allah, babasına: { لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ } “Senin için mutlaka bağışlanma dileyeceğim” [Mümtehine 4] demesi müstesna, Resûlüne İbrâhim'e (aleyhisselâm) uymayı emretmiştir. Bu durum şeriatta meşhur olduğuna göre buna yeltenmek nasıl caiz olabilir? İkincisi: Bir kimsenin başkası için af dilemesi, o kimse çirkinlik ve günahta ısrar ettiği takdirde ona fayda vermez. Üçüncüsü: Onun münafıklar için af dilemeye kalkışması, onları günah işlemeye teşvik etmek mesabesindedir.
الرَّابِعُ: أَنَّهُ تَعَالَى إِذَا كَانَ لَا يُجِيبُهُ إِلَيْهِ بَقِيَ دُعَاءُ الرَّسُولِ ﵇ مَرْدُودًا عِنْدَ اللَّهِ، وَذَلِكَ يُوجِبُ نُقْصَانَ مَنْصِبِهِ. الْخَامِسُ: أَنَّ هَذَا الدُّعَاءَ لَوْ كَانَ مَقْبُولًا مِنَ الرَّسُولِ لَكَانَ قَلِيلُهُ مِثْلَ كَثِيرِهِ فِي حُصُولِ الْإِجَابَةِ. فَثَبَتَ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ أَنَّ الْقَوْمَ لَمَّا طَلَبُوا مِنْهُ أَنْ يَسْتَغْفِرَ لَهُمْ مَنَعَهُ اللَّهُ مِنْهُ، وَلَيْسَ الْمَقْصُودُ مِنْ ذِكْرِ هَذَا الْعَدَدِ تَحْدِيدَ الْمَنْعِ، بَلْ هُوَ كَمَا يَقُولُ الْقَائِلُ لِمَنْ سَأَلَهُ الْحَاجَةَ: لَوْ سَأَلْتَنِي سَبْعِينَ مَرَّةً لَمْ أَقْضِهَا لَكَ، وَلَا يُرِيدُ بِذَلِكَ أَنَّهُ إِذَا زاد قضاها فكذا هاهنا، وَالَّذِي يُؤَكِّدُ ذَلِكَ/ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي الْآيَةِ: ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ فَبَيَّنَ أَنَّ الْعِلَّةَ الَّتِي لِأَجْلِهَا لَا يَنْفَعُهُمُ اسْتِغْفَارُ الرَّسُولِ وَإِنْ بَلَغَ سَبْعِينَ مَرَّةً، كُفْرُهُمْ وَفِسْقُهُمْ، وَهَذَا الْمَعْنَى قَائِمٌ فِي الزِّيَادَةِ عَلَى السَّبْعِينَ، فَصَارَ هَذَا التَّعْلِيلُ شَاهِدًا بِأَنَّ الْمُرَادَ إِزَالَةُ الطَّمَعِ فِي أَنْ يَنْفَعَهُمُ اسْتِغْفَارُ الرَّسُولِ ﵇ مَعَ إِصْرَارِهِمْ عَلَى الْكُفْرِ، وَيُؤَكِّدُهُ أَيْضًا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ
Dördüncüsü: Allah Teâlâ onun bu duasına icabet etmeyecek olsaydı, Resûl'ün (aleyhisselâm) duası Allah katında reddedilmiş olurdu ki bu da onun mertebesinin eksilmesini gerektirir. Beşincisi: Eğer bu dua Resûl'den kabul edilecek olsaydı, icabete mazhar olma hususunda onun azı da çoğu gibi olurdu. Böylece sabit oldu ki bu kelamdan maksat şudur: O topluluk kendisinden af dilemesini istediğinde Allah onu bundan menetti; bu sayının zikredilmesinden maksat menedişin sınırını belirlemek değildir. Bilakis bu, kendisinden bir ihtiyaç talep eden kimseye: "Benden yetmiş defa istesen de ihtiyacını görmem" diyen kişinin sözü gibidir; o bununla sayıyı artırırsa göreceğini kastetmez. Burada da durum böyledir. Bunu teyit eden husus, Allah Teâlâ'nın ayetteki: { ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ } “Bu, onların Allah'ı inkâr etmelerindendir” kavlidir. Böylece Resûl'ün af dilemesinin yetmiş defaya ulaşsa bile onlara fayda vermemesinin illetinin onların küfür ve fıskları olduğunu açıklamıştır; bu mana yetmişten fazlasında da mevcuttur. Dolayısıyla bu gerekçelendirme, maksadın, küfürde ısrar ettikleri müddetçe Resûl'ün (aleyhisselâm) af dilemesinin kendilerine fayda vereceği ümidini ortadan kaldırmak olduğuna şahit olmuştur. Bunu Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ } “Allah yoldan çıkmışlar topluluğunu doğru yola iletmez” kavli de teyit etmektedir.
وَالْمَعْنَى أَنَّ فِسْقَهُمْ مَانِعٌ مِنَ الْهِدَايَةِ. فَثَبَتَ أَنَّ الْحَقَّ مَا ذَكَرْنَاهُ.
Anlamı şudur: Onların fıskı hidayete manidir. Böylece hak olanın zikrettiğimiz görüş olduğu sabit olmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَالَ الْمُتَأَخِّرُونَ مِنْ أَهْلِ التَّفْسِيرِ، السَّبْعُونَ عِنْدَ الْعَرَبِ غَايَةٌ مُسْتَقْصَاةٌ لِأَنَّهُ عِبَارَةٌ عَنْ جَمْعِ الْسَبْعَةِ عَشْرَ مَرَّاتٍ، والسبعة عدد شريف لأن عدد السموات وَالْأَرْضِ وَالْبِحَارِ وَالْأَقَالِيمِ وَالنُّجُومِ وَالْأَعْضَاءِ، هُوَ هَذَا الْعَدَدُ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: هَذَا الْعَدَدُ إِنَّمَا خُصَّ بالذكر هاهنا لِأَنَّهُ
Beşinci Mesele: Tefsir ehlinin müteahhirîn âlimleri şöyle demişlerdir: "Yetmiş" sayısı Araplara göre [çoklukta] son sınırdır; çünkü yedi sayısının on katının toplanmasından ibarettir. Yedi ise şerefli bir sayıdır; zira göklerin, yerin, denizlerin, iklimlerin, gezegenlerin ve organların sayısı bu sayıdır. Bazıları da şöyle demiştir: Bu sayının burada zikredilerek tahsis edilmesinin sebebi şudur:
رُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﵇ كَبَّرَ عَلَى حَمْزَةَ سَبْعِينَ تَكْبِيرَةً،
Rivayet edildiğine göre Peygamber (aleyhisselâm) Hamza'nın [cenaze namazında] yetmiş tekbir almıştır.
فَكَأَنَّهُ قِيلَ: إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً بِإِزَاءِ صَلَاتِكَ عَلَى حمزة، وقيل: الأصل فيه قوله تعالى: كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ [الْبَقَرَةِ: ٢٦١]
Sanki şöyle denilmiştir: Hamza üzerine kıldığın namaza karşılık onlar için yetmiş defa af dilesen de [bağışlanmazlar]. Bir diğer görüşe göre bunun aslı Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ } “yedi başak bitiren, her başakta yüz dane bulunan bir tohum tanesi gibidir” [Bakara 261].
وَقَالَ ﵇: «الحسنة
[Peygamber] (aleyhisselâm) da şöyle buyurmuştur: "İyilik,
بِعَشْرِ أَمْثَالِهَا إِلَى سَبْعِمِائَةٍ»
on katından yedi yüz kata kadardır."
فَلَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى هَذَا الْعَدَدَ فِي مَعْرِضِ التَّضْعِيفِ لِرَسُولِهِ صار أصلا فيه.
Allah Teâlâ Resûlüne [sevabın] katlanması bağlamında bu sayıyı zikredince bu konuda bir esas haline gelmiştir.
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٨١ الى ٨٢]
[Tevbe Suresi (9), 81-82. Ayetler]
فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلافَ رَسُولِ اللَّهِ وَكَرِهُوا أَنْ يُجاهِدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقالُوا لَا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ قُلْ نارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ كانُوا يَفْقَهُونَ (٨١) فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلاً وَلْيَبْكُوا كَثِيراً جَزاءً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ (٨٢)
{ فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلافَ رَسُولِ اللَّهِ وَكَرِهُوا أَنْ يُجاهِدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقالُوا لَا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ قُلْ نارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ كانُوا يَفْقَهُونَ } “[Savaştan] geri bırakılanlar, Resûlullah'ın arkasından oturup kalmalarına sevindiler; Allah yolunda mallarıyla ve canlarıyla cihad etmeyi kerih gördüler ve: 'Bu sıcakta savaşa çıkmayın' dediler. De ki: 'Cehennem ateşi daha sıcaktır!' Keşke anlayabilselerdi!” (81) { فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلاً وَلْيَبْكُوا كَثِيراً جَزاءً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ } “Kazanmakta olduklarının cezası olarak az gülsünler, çok ağlasınlar!” (82)
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا نَوْعٌ آخَرُ مِنْ قَبَائِحِ أعمال المنافقين، وهو فرحهم بالعقود وَكَرَاهَتُهُمُ الْجِهَادَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: يُرِيدُ الْمُنَافِقِينَ الَّذِينَ تَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ، وَالْمُخَلَّفُ الْمَتْرُوكُ مِمَّنْ مَضَى.
Bil ki bu, münafıkların çirkin amellerinin bir başka türüdür; o da oturup kalmalarına sevinmeleri ve cihaddan hoşlanmamalarıdır. İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ) şöyle demiştir: Tebük Gazvesi'nde Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) geri kalan münafıkları kastetmektedir. Muhallef (الْمُخَلَّفُ), gidenler tarafından geride bırakılan kimsedir.
فَإِنْ قِيلَ: إِنَّهُمُ احْتَالُوا حَتَّى تَخَلَّفُوا، فَكَانَ الْأَوْلَى أَنْ يُقَالَ فَرِحَ الْمُتَخَلِّفُونَ.
Eğer: "Onlar geride kalmak için hileye başvurdular; dolayısıyla 'geri kalanlar sevindi' (ferihe'l-mütehallifûn) denilmesi daha evla idi" denilirse;
وَالْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الرَّسُولَ ﵇ مَنَعَ أَقْوَامًا مِنَ الْخُرُوجِ مَعَهُ لِعِلْمِهِ بِأَنَّهُمْ يُفْسِدُونَ وَيُشَوِّشُونَ، فَهَؤُلَاءِ كَانُوا مُخَلَّفِينَ لَا مُتَخَلِّفِينَ. وَالثَّانِي: أَنَّ أُولَئِكَ الْمُتَخَلِّفِينَ صَارُوا مُخَلَّفِينَ فِي الْآيَةِ الَّتِي تَأْتِي بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ، وَهِيَ قَوْلُهُ: فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلى طائِفَةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَداً وَلَنْ تُقاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا [التَّوْبَةِ: ٨٣] فَلَمَّا مَنَعَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى مِنَ الْخُرُوجِ مَعَهُ صَارُوا بِهَذَا السَّبَبِ مُخَلَّفِينَ. الثَّالِثُ: أَنَّ مَنْ يَتَخَلَّفُ عَنِ الرَّسُولِ ﵇ بَعْدَ خُرُوجِهِ إِلَى الْجِهَادِ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ يُوصَفُ بِأَنَّهُ مُخَلَّفٌ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَنْهَضْ فَبَقِيَ وَأَقَامَ. وَقَوْلُهُ: بِمَقْعَدِهِمْ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: يُرِيدُ الْمَدِينَةَ، فَعَلَى هَذَا الْمَقْعَدُ اسْمٌ لِلْمَكَانِ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: بِمَقْعَدِهِمْ بِقُعُودِهِمْ وَعَلَى هَذَا، هُوَ اسْمٌ لِلْمَصْدَرِ. وَقَوْلُهُ: خِلافَ رَسُولِ اللَّهِ فِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: وَهُوَ قَوْلُ قُطْرُبٍ وَالْمُؤَرِّجِ وَالزَّجَّاجِ، يَعْنِي مُخَالَفَةً لِرَسُولِ اللَّهِ حِينَ سَارَ وَأَقَامُوا. قَالُوا: وَهُوَ مَنْصُوبٌ لِأَنَّهُ مَفْعُولٌ لَهُ، وَالْمَعْنَى بِأَنْ قَعَدُوا لِمُخَالَفَةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. وَالثَّانِي: قَالَ الْأَخْفَشُ: إِنَّ خِلافَ بِمَعْنَى خَلْفَ، وَإِنَّ يُونُسَ رَوَاهُ عَنْ عِيسَى بْنِ عُمَرَ وَمَعْنَاهُ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ، وَيُقَوِّي هَذَا الْوَجْهَ قِرَاءَةُ مَنْ قَرَأَ خَلْفَ رَسُولِ اللَّهِ وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ، الْخِلَافُ اسْمٌ لِلْجِهَةِ الْمُعَيَّنَةِ كَالْخَلْفِ، وَالسَّبَبُ فِيهِ أَنَّ الْإِنْسَانَ مُتَوَجِّهٌ إِلَى قُدَّامِهِ فَجِهَةُ خَلْفِهِ مُخَالِفَةٌ لِجِهَةِ قُدَّامِهِ فِي كَوْنِهَا جِهَةً مُتَوَجِّهًا إِلَيْهَا، وَخِلَافَ بِمَعْنَى خَلْفَ مُسْتَعْمَلٌ أَنْشَدَ أَبُو عُبَيْدَةَ لِلْأَحْوَصِ:
Cevap birkaç yöndendir: Birincisi: Resûl (aleyhisselâm) fesat çıkarıp kargaşa yaratacaklarını bildiği için birtakım kimselerin kendisiyle beraber sefere çıkmasını engellemiştir; dolayısıyla bunlar kendi istekleriyle geri kalanlar (mütehallifîn) değil, geride bırakılanlar (muhallefîn) idi. İkincisi: O geri kalan kimseler, bu ayetten sonra gelen: { فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلى طائِفَةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَداً وَلَنْ تُقاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا } “Eğer Allah seni onlardan bir topluluğun yanına döndürür de seninle sefere çıkmak için izin isterlerse de ki: Benimle asla çıkmayacaksınız ve benimle beraber hiçbir düşmana karşı savaşmayacaksınız!” [Tevbe 83] ayetiyle 'geride bırakılanlar' kılınmışlardır; Allah Teâlâ kendisiyle çıkmalarını menedince bu sebeple 'geride bırakılanlar' olmuşlardır. Üçüncüsü: Müminlerle birlikte cihada çıktıktan sonra Resûl'den (aleyhisselâm) geri kalan kimse, harekete geçmeyip kaldığı ve ikamet ettiği cihetle 'geride bırakılan' olarak nitelenir. Allah Teâlâ'nın: { بِمَقْعَدِهِمْ } kavli hakkında İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ): "Medine'yi kastediyor" demiştir; buna göre mak'ad mekân ismidir. Mukâtil ise: "Bimak'adihim, oturmalarıyla (bi-kuûdihim) demektir" demiştir; buna göre ise o mastar ismidir. Allah Teâlâ'nın: { خِلافَ رَسُولِ اللَّهِ } kavlinde iki görüş vardır: Birincisi: Kutrub, Müerric ve Zeccâc'ın görüşü olup Resûlullah yola çıktığında onların kalarak Resûlullah'a muhalefet etmeleri demektir. Onlar şöyle demişlerdir: Bu kelime mef'ûlün leh olduğu için mansuptur; anlamı da Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) muhalefet etmek için oturdular demektir. İkincisi: Ahfeş şöyle demiştir: Hılâfe (خِلافَ), halfe (خَلْفَ / arkasında) anlamındadır. Yûnus bunu Îsâ b. Ömer'den rivayet etmiştir; manası da Resûlullah'tan sonra demektir. Halfe Resûlillâh şeklinde okuyan kimsenin kıraati de bu görüşü güçlendirmektedir. Bu görüşe göre el-hılâf, el-half gibi muayyen bir yön ismidir. Bunun sebebi şudur: İnsan önüne doğru yönelir; arka yönü ise yönelinen bir cihet olma bakımından ön yönüne muhaliftir. Hılâf kelimesinin half anlamında kullanımı mevcuttur; Ebû Ubeyde, Ahvas'ın şu beytini inşad etmiştir:
عَقَبَ الرَّبِيعُ خِلَافَهُمْ فَكَأَنَّمَا ... بَسَطَ الشَّوَاطِبُ بَيْنَهُنَّ حَصِيرَا
"Bahar onların ardından geldi; sanki hurma yaprağı yaran kadınlar aralarına bir hasır sermişti."
وَقَوْلُهُ: وَكَرِهُوا أَنْ يُجاهِدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ فَرِحُوا بِسَبَبِ التَّخَلُّفِ وَكَرِهُوا الذَّهَابَ إِلَى الْغَزْوِ.
Allah Teâlâ'nın: { وَكَرِهُوا أَنْ يُجاهِدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda mallarıyla ve canlarıyla cihad etmeyi kerih gördüler” kavlinin anlamı şudur: Onlar geride kalmaları sebebiyle sevindiler ve savaşa gitmekten hoşlanmadılar.
وَاعْلَمْ أن الفرح بالإقامة يدل عَلَى كَرَاهَةِ الذَّهَابِ إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى أَعَادَهُ لِلتَّأْكِيدِ، وَأَيْضًا لَعَلَّ الْمُرَادَ أَنَّهُ مَالَ طَبْعُهُ إِلَى الْإِقَامَةِ لِأَجْلِ إِلْفِهِ تِلْكَ الْبَلْدَةِ وَاسْتِئْنَاسِهِ بِأَهْلِهِ وَوَلَدِهِ وَكَرِهَ الْخُرُوجَ إِلَى الْغَزْوِ لِأَنَّهُ تَعْرِيضٌ لِلْمَالِ وَالنَّفْسِ لِلْقَتْلِ وَالْإِهْدَارِ، وَأَيْضًا مِمَّا مَنَعَهُمْ مِنْ ذَلِكَ الْخُرُوجِ شِدَّةُ الْحَرِّ فِي وَقْتِ خُرُوجِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَقالُوا لَا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ.
Bil ki kalmaya sevinmek gitmeyi kerih görmeye delalet eder; ancak Allah Teâlâ tekit amacıyla bunu tekrar zikretmiştir. Ayrıca belki de maksat şudur: O memlekete alışkanlığı ve ailesiyle çocuğuyla ünsiyet kurması sebebiyle tabiatı kalmaya meyletti; malı ve canı öldürülmeye ve telef olmaya maruz bırakmak olduğu için savaşa çıkmaktan hoşlanmadı. Ayrıca Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) sefere çıktığı vakitteki şiddetli sıcak da onları bu çıkıştan alıkoyan etkenlerdendi; Allah Teâlâ'nın: { وَقالُوا لَا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ } “ve: 'Bu sıcakta savaşa çıkmayın' dediler” kavlinden kastedilen de budur.
فَأَجَابَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْ هَذَا السَّبَبِ الْأَخِيرِ بِقَوْلِهِ: قُلْ نارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ كانُوا يَفْقَهُونَ أَيْ إِنَّ بَعْدَ هَذِهِ الدَّارِ دَارًا أُخْرَى، وَإِنَّ بَعْدَ هَذِهِ الْحَيَاةِ حَيَاةً أُخْرَى، وَأَيْضًا هَذِهِ مَشَقَّةٌ مُنْقَضِيَةٌ، وَتِلْكَ مَشَقَّةٌ بَاقِيَةٌ، وَرَوَى صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» لبعضهم:
Allah Teâlâ bu son sebebe şöyle cevap verdi: { قُلْ نارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ كانُوا يَفْقَهُونَ } “De ki: 'Cehennem ateşi daha sıcaktır!' Keşke anlayabilselerdi!” Yani bu yurttan sonra başka bir yurt, bu hayattan sonra başka bir hayat vardır. Ayrıca bu [dünyadaki] geçici bir meşakkattir, o ise kalıcı bir meşakkattir. Keşşâf sahibi bir şairin şu beytini rivayet etmiştir:
مَسَرَّةُ أَحْقَابٍ تَلَقَّيْتُ بَعْدَهَا ... مَسَاءَةَ يَوْمٍ إِنَّهَا شِبْهُ أَنْصَابِ
"Çağlar boyu süren sevinç ki arkasından bir günlük üzüntüyle karşılaştım; doğrusu o yorgunluk ve meşakkat gibidir."
فَكَيْفَ بِأَنْ تَلْقَى مَسَرَّةَ سَاعَةٍ ... وَرَاءَ تَقَضِّيهَا مَسَاءَةَ أَحْقَابِ
"Peki bir saatlik bir sevinçle karşılaşıp da onun geçip gitmesinin ardından çağlar boyu sürecek bir üzüntüye uğramak nasıl olur?"
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا وَلْيَبْكُوا كَثِيراً وَهَذَا وَإِنْ وَرَدَ بِصِيغَةِ الْأَمْرِ إِلَّا أَنَّ مَعْنَاهُ الْإِخْبَارُ بِأَنَّهُ سَتَحْصُلُ هَذِهِ الْحَالَةُ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ بَعْدَ ذَلِكَ: جَزاءً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ وَمَعْنَى الْآيَةِ أَنَّهُمْ، وَإِنْ فَرِحُوا وَضَحِكُوا فِي كُلِّ عُمُرِهِمْ، فَهَذَا قَلِيلٌ لِأَنَّ الدُّنْيَا بِأَسْرِهَا قَلِيلَةٌ، وَأَمَّا حُزْنُهُمْ وَبُكَاؤُهُمْ فِي الْآخِرَةِ فَكَثِيرٌ، لِأَنَّهُ عِقَابٌ دَائِمٌ لَا يَنْقَطِعُ، وَالْمُنْقَطِعُ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الدَّائِمِ قَلِيلٌ، فَلِهَذَا الْمَعْنَى قَالَ: فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا وَلْيَبْكُوا كَثِيراً قَالَ الزَّجَّاجُ: قَوْلُهُ: جَزاءً مَفْعُولٌ لَهُ، وَالْمَعْنَى وَلْيَبْكُوا لِهَذَا الْغَرَضِ. وَقَوْلُهُ: بِما كانُوا يَكْسِبُونَ أَيْ فِي الدُّنْيَا مِنَ النِّفَاقِ وَاسْتِدْلَالُ الْمُعْتَزِلَةِ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى كَوْنِ الْعَبْدِ مُوجِدًا لِأَفْعَالِهِ، وَعَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَوْ أَوْصَلَ الضَّرَرَ إِلَيْهِمِ ابْتِدَاءً لَا بِوَاسِطَةِ كَسْبِهِمْ لَكَانَ ظَالِمًا، مَشْهُورٌ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الرَّدُّ عَلَيْهِمْ قَبْلَ ذَلِكَ مرارا تغني عن الإعادة.
Sonra Allah Teâlâ: { فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا وَلْيَبْكُوا كَثِيراً } “Az gülsünler, çok ağlasınlar!” buyurdu. Bu [ifade], emir sığasıyla gelmiş olsa da manası bu durumun vuku bulacağını haber vermektir. Bunun delili de bundan sonra gelen: { جَزاءً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ } “Kazanmakta olduklarının cezası olarak” kavlidir. Ayetin manası şudur: Onlar bütün ömürleri boyunca sevinip gülseler bile bu azdır; çünkü dünyanın tamamı azdır. Ahiretteki hüzünleri ve ağlamaları ise çoktur; zira o kesintisiz, ebedî bir azaptır; ebedî olana nispetle kesintiye uğrayan şey azdır. İşte bu anlamdan ötürü: { فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا وَلْيَبْكُوا كَثِيراً } buyurmuştur. Zeccâc şöyle demiştir: { جَزاءً } kavli mef'ûlün lehtir; anlamı da 'bu amaçla ağlasınlar' demektir. { بِما كانُوا يَكْسِبُونَ } kavli ise dünyada nifaktan kazandıkları şeyler sebebiyle demektir. Mutezile'nin bu ayetle kulun fiillerinin yaratıcısı olduğuna ve Allah Teâlâ'nın onların kesbi vasıtasıyla olmaksızın doğrudan kendilerine zarar ulaştırmış olsaydı zalim olacağına dair delil getirmesi meşhurdur. Bundan önce onlara defalarca verilen reddiyeler tekrara hacet bırakmamaktadır.
[سورة التوبة (٩) : آية ٨٣]
[Tevbe Suresi (9), 83. Ayet]
فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلى طائِفَةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَداً وَلَنْ تُقاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا إِنَّكُمْ رَضِيتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَاقْعُدُوا مَعَ الْخالِفِينَ (٨٣)
{ فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلى طائِفَةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَداً وَلَنْ تُقاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا إِنَّكُمْ رَضِيتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَاقْعُدُوا مَعَ الْخالِفِينَ } “Eğer Allah seni onlardan bir topluluğun yanına döndürür de onlar [sefere] çıkmak için senden izin isterlerse de ki: 'Benimle asla [sefere] çıkmayacaksınız ve benimle beraber hiçbir düşmana karşı asla savaşmayacaksınız! Çünkü siz ilk defasında oturup kalmaya razı oldunuz; öyleyse geride kalanlarla beraber oturun!'” (83)
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ مَخَازِيَ الْمُنَافِقِينَ وَسُوءَ طَرِيقَتِهِمْ بَيَّنَ بعد ما عَرَّفَ بِهِ الرَّسُولَ أَنَّ الصَّلَاحَ فِي أَنْ لَا يَسْتَصْحِبَهُمْ فِي غَزَوَاتِهِ، لِأَنَّ خُرُوجَهُمْ مَعَهُ يُوجِبُ أَنْوَاعًا مِنَ الْفَسَادِ. فَقَالَ: فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلى طائِفَةٍ مِنْهُمْ أَيْ مِنَ الْمُنَافِقِينَ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَداً قَوْلُهُ: فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ يُرِيدُ إِنْ رَدَّكَ اللَّهُ إِلَى الْمَدِينَةِ، وَمَعْنَى الرَّجْعِ مَصِيرُ الشَّيْءِ إِلَى الْمَكَانِ الَّذِي كَانَ فِيهِ، يُقَالُ رَجَعْتُهُ رَجْعًا كَقَوْلِكَ رَدَدْتُهُ رَدًّا. وَقَوْلُهُ: إِلى طائِفَةٍ مِنْهُمْ إِنَّمَا خَصَّصَ لِأَنَّ جَمِيعَ مَنْ أَقَامَ بِالْمَدِينَةِ مَا كَانُوا مُنَافِقِينَ، بَلْ كَانَ بَعْضُهُمْ مُخْلِصِينَ مَعْذُورِينَ. وَقَوْلُهُ:
Bil ki Allah Teâlâ münafıkların rezilliklerini ve kötü yollarını beyan ettikten sonra, Resûl'e bildirdiği üzere, gazvelerinde onları yanına almamasının en doğrusu olduğunu beyan buyurdu; çünkü onların kendisiyle sefere çıkmaları türlü fesatlara yol açacaktı. Bunun üzerine şöyle buyurdu: { فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلى طائِفَةٍ مِنْهُمْ } “Eğer Allah seni onlardan bir topluluğun yanına döndürür de...” yani münafıklardan [bir topluluğun yanına], { فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَداً } “de ki: 'Benimle asla çıkmayacaksınız!'” { فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ } kavliyle, 'Allah seni Medine'ye geri döndürürse' manasını kastetmektedir. Rec' (الرَّجْع) kelimesinin anlamı, bir şeyin daha önce bulunduğu yere dönmesidir; nitekim rededtühû radden (onu geri çevirdim) denildiği gibi raca'tühû rec'an (onu geri döndürdüm) denir. { إِلى طائِفَةٍ مِنْهُمْ } “onlardan bir topluluğun yanına” kavlinde tahsis yapmıştır; çünkü Medine'de kalanların tamamı münafık değildi, bilakis onların bir kısmı ihlaslı ve özür sahibi kimselerdi. Allah Teâlâ'nın:
فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ أَيْ لِلْغَزْوِ مَعَكَ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَداً إِلَى غَزْوَةٍ، وَهَذَا يَجْرِي مَجْرَى الذَّمِّ وَاللَّعْنِ لَهُمْ، وَمَجْرَى إِظْهَارِ نِفَاقِهِمْ وَفَضَائِحِهِمْ، وَذَلِكَ لِأَنَّ تَرْغِيبَ الْمُسْلِمِينَ فِي الْجِهَادِ أَمْرٌ مَعْلُومٌ بِالضَّرُورَةِ مِنْ دِينِ مُحَمَّدٍ ﵇، ثُمَّ إِنَّ هَؤُلَاءِ إِذَا مُنِعُوا مِنَ الْخُرُوجِ إِلَى الْغَزْوِ بَعْدَ إِقْدَامِهِمْ عَلَى الِاسْتِئْذَانِ، كَانَ ذَلِكَ تَصْرِيحًا بِكَوْنِهِمْ خَارِجِينَ عَنِ الْإِسْلَامِ/ مَوْصُوفِينَ بِالْمَكْرِ وَالْخِدَاعِ، لِأَنَّهُ ﵇ إِنَّمَا مَنَعَهُمْ مِنَ الْخُرُوجِ حَذَرًا مِنْ مَكْرِهِمْ وَكَيْدِهِمْ وَخِدَاعِهِمْ، فَصَارَ هَذَا الْمَعْنَى مِنْ هَذَا الْوَجْهِ جَارِيًا مَجْرَى اللَّعْنِ وَالطَّرْدِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: سَيَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ إِذَا انْطَلَقْتُمْ إِلى مَغانِمَ لِتَأْخُذُوها إِلَى قَوْلِهِ: قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونا [الْفَتْحِ: ١٥] ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى عَلَّلَ ذَلِكَ الْمَنْعَ بِقَوْلِهِ: إِنَّكُمْ رَضِيتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَالْمُرَادُ مِنْهُ الْقُعُودُ عَنْ غَزْوَةِ تَبُوكَ، يَعْنِي أَنَّ الْحَاجَةَ فِي الْمَرَّةِ الْأُولَى إِلَى مُوَافَقَتِكُمْ كَانَتْ أَشَدَّ، وَبَعْدَ ذَلِكَ زَالَتْ تِلْكَ الْحَاجَةُ، فَلَمَّا تَخَلَّفْتُمْ عِنْدَ مَسِيسِ الْحَاجَةِ إِلَى حُضُورِكُمْ، فَعِنْدَ ذَلِكَ لَا نَقْبَلُكُمْ، وَلَا نَلْتَفِتُ إِلَيْكُمْ، وَفِي اللَّفْظِ بَحْثٌ ذَكَرَهُ صَاحِبَ «الْكَشَّافِ» ، وَهُوَ أَنَّ قَوْلَهُ: مَرَّةٍ فِي أَوَّلَ مَرَّةٍ وُضِعَتْ مَوْضِعَ الْمَرَّاتِ، ثُمَّ أُضِيفَ لَفْظُ الْأَوَّلِ إِلَيْهَا، وَهُوَ دَالٌّ عَلَى وَاحِدَةٍ مِنَ الْمَرَّاتِ، فَكَانَ الْأَوْلَى أَنْ يُقَالَ أُولَى مَرَّةٍ.
{ فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ } “[sefere] çıkmak için senden izin isterlerse” yani seninle savaşa çıkmak için izin isterlerse, { فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَداً } “de ki: 'Benimle hiçbir gazveye asla çıkmayacaksınız!'” buyurması, onlar için kınama ve lânetleme yerine geçer; onların nifak ve rezilliklerini açığa vurma mesabesindedir. Zira Müslümanları cihada teşvik etmek Muhammed'in (aleyhisselâm) dininde zarureten bilinen bir husustur. Durum böyleyken onlar izin istemeye giriştikten sonra savaşa çıkmaktan menedilirlerse, bu durum onların İslâm'dan çıkmış, hile ve aldatmayla nitelenmiş kimseler olduğunu açıkça ortaya koymak olur; çünkü o (aleyhisselâm) hile, tuzak ve aldatmalarından sakındığı için onları sefere çıkmaktan menetmiştir. Böylece bu mana bu açıdan lânet ve kovulma yerine geçmiştir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { سَيَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ إِذَا انْطَلَقْتُمْ إِلى مَغانِمَ لِتَأْخُذُوها } “O geride kalanlar, ganimetleri almak için gittiğiniz zaman diyecekler ki...” kavlinden { قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونا } “De ki: Bizimle asla gelmeyeceksiniz!” [Fetih 15] kavline kadar olan ayetlerdir. Sonra Allah Teâlâ bu menedişi şu kavliyle gerekçelendirmiştir: { إِنَّكُمْ رَضِيتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ } “Çünkü siz ilk defasında oturup kalmaya razı oldunuz.” Bundan maksat Tebük Gazvesi'nden geri kalmaktır. Yani ilk seferde sizin [bize] katılmanıza duyulan ihtiyaç daha şiddetliydi; bundan sonra ise o ihtiyaç ortadan kalktı. Sizin hazır bulunmanıza son derece ihtiyaç duyulduğu anda geri kaldığınıza göre, artık bu durumda sizi kabul etmeyiz ve size iltifat etmeyiz. Bu lafızda Keşşâf sahibinin zikrettiği bir inceleme vardır; o da { أَوَّلَ مَرَّةٍ } ibaresindeki merra (مَرَّةٍ) kelimesinin çoğul (merrât) yerine konulup sonra evvel lafzının ona izafe edilmesidir; o ise seferlerden tek bir sefere delalet eder. Dolayısıyla ûlâ merra (أُولَى مَرَّةٍ) denilmesi daha uygundu.
وَأَجَابَ: عَنْهُ بِأَنَّ أَكْثَرَ اللُّغَتَيْنِ أن يقال: عند أَكْبَرُ النِّسَاءِ، وَلَا يُقَالُ هِنْدٌ كُبْرَى النِّسَاءِ.
Buna şöyle cevap vermiştir: İki lügatten daha yaygın olanına göre "Hind, kadınların en büyüğüdür" anlamında Hindün ekberu'n-nisâ (هند أكبر النساء) denir; Hindün kübrâ'n-nisâ (هند كبرى النساء) denilmez.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَاقْعُدُوا مَعَ الْخالِفِينَ ذَكَرُوا فِي تَفْسِيرِ الْخَالِفِ أَقْوَالًا: الْأَوَّلُ: قَالَ الْأَخْفَشُ وَأَبُو عُبَيْدَةَ: الْخَالِفُونَ جَمْعٌ. وَاحِدُهُمْ خَالِفٌ، وَهُوَ مَنْ يَخْلُفُ الرَّجُلَ فِي قَوْمِهِ، وَمَعْنَاهُ مَعَ الْخَالِفِينَ مِنَ الرِّجَالِ
Sonra Allah Teâlâ: { فَاقْعُدُوا مَعَ الْخالِفِينَ } “Artık geride kalanlarla beraber oturun!” buyurmuştur. el-Hâlif (الْخَالِف) kelimesinin tefsirinde birkaç görüş zikretmişlerdir: Birincisi: Ahfeş ve Ebû Ubeyde şöyle demiştir: el-Hâlifûn (الْخَالِفُونَ) çoğuldur. Tekili hâlif (خَالِف) olup kavmi içinde bir kimsenin ardından geride kalan kişidir. Bunun manası, evde geride kalıp
الَّذِينَ يَخْلُفُونَ فِي الْبَيْتِ، فَلَا يَبْرَحُونَ، وَالثَّانِي: أَنَّ الْخَالِفِينَ مُفَسَّرٌ بِالْمُخَالِفِينَ. قَالَ الْفَرَّاءُ يُقَالُ عَبْدٌ خَالِفٌ وَصَاحِبٌ خَالِفٌ إِذَا كَانَ مُخَالِفًا. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: فُلَانٌ خَالَفَهُ أَهْلُ بَيْتِهِ إِذَا كَانَ مُخَالِفًا لَهُمْ. وَقَالَ اللَّيْثُ هَذَا الرَّجُلُ خَالِفَةٌ، أَيْ مُخَالِفٌ كَثِيرُ الْخِلَافِ، وَقَوْمٌ خَالِفُونَ، فَإِذَا جَمَعْتَ قُلْتَ الْخَالِفُونَ.
hiç ayrılmayan erkeklerden geride kalanlarla beraber [oturun] demektir. İkincisi: el-Hâlifûn, muhalifler (karşı gelenler) olarak tefsir edilmiştir. Ferrâ der ki: Karşı geldiği zaman abdün hâlifün (عَبْدٌ خَالِفٌ - karşı gelen köle) ve sâhibün hâlifün (صَاحِبٌ خَالِفٌ - muhalif arkadaş) denir. Ahfeş de şöyle demiştir: Bir kimse ev halkına muhalefet ettiğinde hâlefehû ehlü beytihî (خَالَفَهُ أَهْلُ بَيْتِهِ) denir. Leys ise şöyle der: Bu adam muhaliftir, çokça karşı gelendir anlamında hâzâ'r-racülü hâlifetün (هَذَا الرَّجُلُ خَالِفَةٌ), çoğul olarak da kavmün hâlifûne (قَوْمٌ خَالِفُونَ) denir; çoğul yaptığında el-hâlifûn (الْخَالِفُونَ) dersin.
وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: الْخَالِفُ هُوَ الْفَاسِدُ. قَالَ الْأَصْمَعِيُّ: يُقَالُ: خَلَفَ عَنْ كُلِّ خَيْرٍ يَخْلُفُ خُلُوفًا إِذَا فَسَدَ، وَخَلَفَ اللبن وخلف النبيذ إِذَا فَسَدَ.
Üçüncü görüş: el-Hâlif (الْخَالِف), bozulmuş olan kimsedir. Asmaî şöyle demiştir: Bir kimse bozulduğu zaman halefe an külli hayrin yahlüfü hulûfen (خَلَفَ عَنْ كُلِّ خَيْرٍ يَخْلُفُ خُلُوفًا - her türlü hayırdan geri kalıp bozuldu) denir. Süt ve nebiz bozulduğu zaman da halefe'l-lebenü ve halefe'n-nebîzü (خَلَفَ اللَّبَنُ وَخَلَفَ النَّبِيذُ) denir.
وَإِذَا عَرَفْتَ هَذِهِ الْوُجُوهَ الثَّلَاثَةَ: فَلَا شَكَّ أَنَّ اللَّفْظَ يَصْلُحُ حَمْلُهُ عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا، لِأَنَّ أُولَئِكَ الْمُنَافِقِينَ كَانُوا مَوْصُوفِينَ بِجَمِيعِ هَذِهِ الصِّفَاتِ.
Bu üç vechi öğrendiğine göre, şüphe yok ki lafzın bunların her birine hamledilmesi uygundur; çünkü o münafıklar bu sıfatların tamamıyla nitelenmişlerdi.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا ظَهَرَ لَهُ مِنْ بَعْضِ مُتَعَلِّقِيهِ مَكْرٌ وَخِدَاعٌ وَكَيْدٌ وَرَآهُ مُشَدَّدًا فِيهِ مُبَالَغًا فِي تَقْرِيرِ مُوجِبَاتِهِ، فَإِنَّهُ يَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يَقْطَعَ الْعَلَقَةَ بَيْنَهُ وبينه، وأن يحترز عن مصاحبته.
Bil ki bu ayet, kişiye kendisine bağlı olan bazılarından hile, aldatma ve tuzak zahir olduğunda ve onun bu işte ısrarcı olup gereklerini pekiştirmede aşırıya kaçtığını gördüğünde, onunla arasındaki bağı koparmasının ve onunla arkadaşlık etmekten sakınmasının vacip olduğuna delalet eder.
[سورة التوبة (٩) : آية ٨٤]
[Tevbe Suresi (9) : Ayet 84]
وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً وَلا تَقُمْ عَلى قَبْرِهِ إِنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَماتُوا وَهُمْ فاسِقُونَ (٨٤)
{ وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً وَلا تَقُمْ عَلى قَبْرِهِ إِنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَماتُوا وَهُمْ فاسِقُونَ } “Onlardan ölen hiçbir kimsenin üzerine asla namaz kılma ve kabrinin başında durma! Çünkü onlar Allah'ı ve Resulü'nü inkâr ettiler ve fasık olarak öldüler.” (84)
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ رَسُولَهُ بِأَنْ يَسْعَى فِي تَخْذِيلِهِمْ وَإِهَانَتِهِمْ وَإِذْلَالِهِمْ، فَالَّذِي سَبَقَ ذِكْرُهُ فِي الْآيَةِ الْأُولَى وَهُوَ مَنْعُهُمْ مِنَ الْخُرُوجِ مَعَهُ إِلَى الْغَزَوَاتِ سَبَبٌ قَوِيٌّ مِنْ أَسْبَابِ إِذْلَالِهِمْ وَإِهَانَتِهِمْ، وَهَذَا الَّذِي ذَكَرَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَهُوَ مَنْعُ الرَّسُولِ مِنْ أَنْ يُصَلِّيَ عَلَى مَنْ مَاتَ مِنْهُمْ، سَبَبٌ آخَرُ قَوِيٌّ فِي إِذْلَالِهِمْ وَتَخْذِيلِهِمْ.
Bil ki Allah Teâlâ, Resulü'ne onları yüzüstü bırakmaya, aşağılamaya ve zelil kılmaya çalışmasını emretmiştir. İlk ayette daha önce zikri geçen, kendisiyle birlikte gazvelere çıkmaktan onları menetmek hususu, onları zelil ve hakir kılmanın güçlü sebeplerindendir. Bu ayette zikrettiği, yani Resul'ün onlardan ölen birinin üzerine namaz kılmaktan menedilmesi hususu da onları zelil kılmada ve yüzüstü bırakmada diğer güçlü bir sebeptir.
عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّهُ لما اشتكى عبد الله بن أبي بن سَلُولَ عَادَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، فَطَلَبَ مِنْهُ أَنْ يُصَلِّيَ عَلَيْهِ إِذَا مَاتَ وَيَقُومَ عَلَى قَبْرِهِ، ثُمَّ إِنَّهُ أَرْسَلَ إِلَى الرَّسُولِ ﵊ يَطْلُبُ مِنْهُ قَمِيصَهُ لِيُكَفَّنَ فِيهِ، فَأَرْسَلَ إِلَيْهِ الْقَمِيصَ الْفَوْقَانِيَّ فَرَدَّهُ وَطَلَبَ الَّذِي يَلِي جِلْدَهُ لِيُكَفَّنَ فِيهِ، فَقَالَ عُمَرُ ﵁: لِمَ تُعْطِي قَمِيصَكَ الرِّجْسَ النَّجِسَ؟ فَقَالَ ﵊: «إِنَّ قَمِيصِي لَا يُغْنِي عَنْهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا فَلَعَلَّ اللَّهَ أَنْ يُدْخِلَ بِهِ أَلْفًا فِي الْإِسْلَامِ» وَكَانَ الْمُنَافِقُونَ لَا يُفَارِقُونَ عَبْدَ اللَّهِ، فَلَمَّا رَأَوْهُ يَطْلُبُ هَذَا الْقَمِيصَ وَيَرْجُو أَنْ يَنْفَعَهُ، أَسْلَمَ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ أَلْفٌ. فَلَمَّا مَاتَ جَاءَ ابْنُهُ يَعْرِفُهُ فَقَالَ ﵊ لِابْنِهِ: «صَلِّ عَلَيْهِ وَادْفِنْهُ» فَقَالَ: إِنْ لَمْ تُصَلِّ عَلَيْهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ لَمْ يُصَلِّ عَلَيْهِ مُسْلِمٌ، فَقَامَ ﵊ لِيُصَلِّيَ عَلَيْهِ، فَقَامَ عُمَرُ فَحَالَ بَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ وَبَيْنَ الْقِبْلَةِ لِئَلَّا يُصَلِّيَ عَلَيْهِ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. وَأَخَذَ جِبْرِيلُ ﵇ بِثَوْبِهِ وَقَالَ: وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً
İbn Abbas'tan (radıyallâhu anhümâ) [rivayet edildiğine göre]: Abdullah b. Übey b. Selûl hastalandığında Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onu ziyaret etti. [Abdullah], öldüğü zaman üzerine namaz kılmasını ve kabri başında durmasını ondan talep etti. Sonra Resul'e (aleyhisselâm) haber gönderip içine kefenlenmek üzere gömleğini istedi. Resûlullah ona üst gömleğini gönderdi; o bunu geri çevirip içine kefenlenmek üzere tenine değen gömleği istedi. Bunun üzerine Ömer (radıyallâhu anh): "Gömleğini o murdara ve necis kimseye niçin veriyorsun?" dedi. [Resul] (aleyhisselâm): «Benim gömleğim onu Allah'tan [gelecek] hiçbir şeye karşı koruyamaz; umulur ki Allah onun sebebiyle bin kişiyi İslâm'a girdirir» buyurdu. Münafıklar Abdullah'ın yanından ayrılmazlardı; onun bu gömleği istediğini ve kendisine fayda vereceğini umduğunu görünce, o gün onlardan bin kişi Müslüman oldu. [Abdullah] öldüğünde oğlu gelip [vefatını] bildirdi. Resûlullah (aleyhisselâm) oğluna: «Namazını kıl ve onu defnet» buyurdu. Oğlu: "Eğer sen namazını kılmazsan ey Allah'ın Resulü, hiçbir Müslüman onun namazını kılmaz" dedi. Bunun üzerine [Resul] (aleyhisselâm) onun üzerine namaz kılmak için ayağa kalktı. Ömer de kalkıp namazını kılmasın diye Resûlullah ile kıble arasına girdi. Bunun üzerine bu ayet nazil oldu ve Cebrail (aleyhisselâm) Resûlullah'ın elbisesinden tutup: { وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً } “Onlardan ölen hiçbir kimsenin üzerine asla namaz kılma!” dedi.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا يَدُلُّ عَلَى مَنْقَبَةٍ عَظِيمَةٍ مِنْ مَنَاقِبِ عُمَرَ ﵁، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْوَحْيَ نَزَلَ عَلَى وَفْقِ قَوْلِهِ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ مِنْهَا آيَةُ أَخْذِ الْفِدَاءِ عَنْ أُسَارَى بَدْرٍ وَقَدْ سَبَقَ شَرْحُهُ. وَثَانِيهَا: آيَةُ تَحْرِيمِ الْخَمْرِ. وَثَالِثُهَا: آيَةُ تَحْوِيلِ الْقِبْلَةِ. وَرَابِعُهَا: آيَةُ أَمْرِ النِّسْوَانِ بِالْحِجَابِ. وَخَامِسُهَا: هَذِهِ الْآيَةُ. فَصَارَ نُزُولُ الْوَحْيِ عَلَى مُطَابَقَةِ قَوْلِ عُمَرَ ﵁ مَنْصِبًا عَالِيًا وَدَرَجَةً رَفِيعَةً لَهُ فِي الدِّينِ. فَلِهَذَا
Bil ki bu durum, Ömer'in (radıyallâhu anh) menkıbelerinden yüce bir menkıbeye delalet eder. Zira vahiy, birçok ayette onun sözüne muvafık olarak inmiştir. Bunlardan biri Bedir esirlerinden fidye alınması ayetidir ki açıklaması daha önce geçmişti. İkincisi: İçkinin haram kılınması ayetidir. Üçüncüsü: Kıblenin değiştirilmesi ayetidir. Dördüncüsü: Kadınlara tesettürün emredilmesi ayetidir. Beşincisi ise: Bu ayettir. Böylece vahyin Ömer'in (radıyallâhu anh) sözüne uygun olarak inmesi, onun için dinde yüksek bir makam ve yüce bir mertebe olmuştur. Bu sebepledir ki
قَالَ ﵊ فِي حَقِّهِ: «لَوْ لَمْ أُبْعَثْ لَبُعِثْتَ يَا عُمَرُ نَبِيًّا» .
[Resul] (aleyhisselâm) onun hakkında şöyle buyurmuştur: «Eğer ben peygamber olarak gönderilmeseydim, ey Ömer, sen peygamber olarak gönderilirdin!»
فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ إِنَّ الرَّسُولَ رَغِبَ فِي أَنْ يُصَلِّيَ عَلَيْهِ بَعْدَ أَنْ عَلِمَ كَوْنَهُ كَافِرًا وَقَدْ مَاتَ عَلَى كُفْرِهِ، وَأَنَّ صَلَاةَ الرَّسُولِ عَلَيْهِ تَجْرِي مَجْرَى الْإِجْلَالِ وَالتَّعْظِيمِ لَهُ، وَأَيْضًا إِذَا صَلَّى عَلَيْهِ فَقَدْ دَعَا لَهُ، وَذَلِكَ مَحْظُورٌ، لِأَنَّهُ تَعَالَى أَعْلَمَهُ أَنَّهُ لَا يَغْفِرُ لِلْكُفَّارِ الْبَتَّةَ، وَأَيْضًا دَفْعُ الْقَمِيصِ إِلَيْهِ يوجب إعزازه؟
Eğer: "Onun kâfir olduğunu ve küfür üzere öldüğünü bildikten sonra Resul'ün onun üzerine namaz kılmayı arzu ettiği nasıl söylenebilir? Hâlbuki Resul'ün onun üzerine namaz kılması, ona saygı ve tazim gösterme mesabesindedir. Ayrıca onun üzerine namaz kıldığında onun için dua etmiş olur; bu ise yasaktır, çünkü Allah Teâlâ kâfirleri kesinlikle bağışlamayacağını ona bildirmiştir. Yine gömleğin ona verilmesi de onu yüceltmeyi gerektirir?" denilirse,
وَالْجَوَابُ: لَعَلَّ السَّبَبَ فِيهِ أَنَّهُ لَمَّا طَلَبَ مِنَ الرَّسُولِ أَنْ يُرْسِلَ إِلَيْهِ قَمِيصَهُ الَّذِي مَسَّ جِلْدَهُ لِيُدْفَنَ فِيهِ، غَلَبَ عَلَى ظَنِّ الرَّسُولِ ﵊ أَنَّهُ انْتَقَلَ إِلَى الْإِيمَانِ، لِأَنَّ ذَلِكَ الْوَقْتَ وَقْتٌ يَتُوبُ فِيهِ الْفَاجِرُ وَيُؤْمِنُ فِيهِ الْكَافِرُ، فَلَمَّا رَأَى مِنْهُ إِظْهَارَ الْإِسْلَامِ وَشَاهَدَ مِنْهُ هَذِهِ الْأَمَارَةَ الَّتِي دَلَّتْ عَلَى دُخُولِهِ فِي الْإِسْلَامِ، غَلَبَ عَلَى ظَنِّهِ أَنَّهُ صَارَ مُسْلِمًا، فَبَنَى عَلَى هَذَا الظَّنِّ وَرَغِبَ فِي أَنْ يُصَلِّيَ عَلَيْهِ، فَلَمَّا نَزَلَ جِبْرِيلُ ﵇ وَأَخْبَرَهُ بِأَنَّهُ مَاتَ عَلَى كُفْرِهِ وَنِفَاقِهِ، امْتَنَعَ مِنَ الصَّلَاةِ/ عَلَيْهِ. وَأَمَّا دَفْعُ الْقَمِيصِ إِلَيْهِ فَذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْعَبَّاسَ عَمَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لَمَّا أُخِذَ أَسِيرًا بِبَدْرٍ، لَمْ يَجِدُوا لَهُ قَمِيصًا، وَكَانَ رَجُلًا طَوِيلًا، فَكَسَاهُ عَبْدُ اللَّهِ قَمِيصَهُ.
Cevap şudur: Muhtemelen bunun sebebi şudur: O, Resul'den içine defnedilmek üzere tenine değen gömleğini göndermesini talep ettiğinde, Resul'ün (aleyhisselâm) zann-ı galibine onun imana geçtiği gelmişti; zira o vakit, facirin tövbe ettiği ve kâfirin iman ettiği bir vakittir. Ondan İslâm'ı açığa vurduğunu görüp İslâm'a girdiğine delalet eden bu alameti bizzat müşahede edince, zann-ı galibine onun Müslüman olduğu geldi; bu zanna binaen hükmedip üzerine namaz kılmayı arzu etti. Cebrail (aleyhisselâm) inip onun küfrü ve nifakı üzere öldüğünü haber verince, onun üzerine namaz kılmaktan imtina etti. Gömleği ona vermesine gelince; bu hususta birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) amcası Abbas Bedir'de esir alındığında ona uygun bir gömlek bulamamışlardı; Abbas uzun boylu bir adamdı, bunun üzerine Abdullah ona kendi gömleğini giydirmişti.
الثَّانِي: أَنَّ الْمُشْرِكِينَ قَالُوا لَهُ يَوْمَ الْحُدَيْبِيَةِ، إِنَّا لَا نَنْقَادُ لِمُحَمَّدٍ وَلَكِنَّا نَنْقَادُ لَكَ، فَقَالَ لَا، إِنَّ لِي فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةً حَسَنَةً، فَشَكَرَ رَسُولُ اللَّهِ لَهُ ذَلِكَ. وَالثَّالِثُ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَهُ أَنْ لَا يَرُدَّ سَائِلًا بِقَوْلِهِ: وَأَمَّا السَّائِلَ فَلا تَنْهَرْ [الضُّحَى: ١٠] فَلَمَّا طَلَبَ الْقَمِيصَ مِنْهُ دَفَعَهُ إِلَيْهِ لِهَذَا الْمَعْنَى. الرَّابِعُ: أَنَّ مَنْعَ الْقَمِيصِ لَا يَلِيقُ بِأَهْلِ الْكَرَمِ. الْخَامِسُ: أَنَّ ابْنَهُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ، كَانَ مِنَ الصَّالِحِينَ، وَأَنَّ الرَّسُولَ أَكْرَمَهُ لِمَكَانِ ابْنِهِ.
İkincisi: Müşrikler Hudeybiye günü ona: "Biz Muhammed'e boyun eğmeyiz, fakat sana boyun eğeriz" demişler; o da: "Hayır, benim için Resûlullah'ta güzel bir örnek vardır" demişti. Resûlullah da bundan dolayı ona teşekkür etmişti. Üçüncüsü: Allah Teâlâ: { وَأَمَّا السَّائِلَ فَلا تَنْهَرْ } “El açıp isteyeni de azarlama!” [Duhâ 10] kavliyle bir şey isteyeni geri çevirmemesini emretmişti; gömleği isteyince bu manadan dolayı onu kendisine verdi. Dördüncüsü: Gömleği esirgemek cömertlik ehline yakışmaz. Beşincisi: Onun oğlu Abdullah b. Abdullah b. Übey salih kimselerdendi; Resul de oğlunun hatırına ona ikramda bulundu.
السَّادِسُ: لَعَلَّ اللَّهَ تَعَالَى أَوْحَى إِلَيْهِ أَنَّكَ إِذَا دَفَعْتَ قَمِيصَكَ إِلَيْهِ صَارَ ذَلِكَ حَامِلًا لِأَلْفِ نَفَرٍ مِنَ الْمُنَافِقِينَ فِي الدُّخُولِ فِي الْإِسْلَامِ فَفَعَلَ ذَلِكَ لِهَذَا الْغَرَضِ، وَرُوِيَ أَنَّهُمْ لَمَّا شَاهَدُوا ذَلِكَ أَسْلَمَ أَلْفٌ مِنَ الْمُنَافِقِينَ. السَّابِعُ: أَنَّ الرَّحْمَةَ وَالرَّأْفَةَ كَانَتْ غَالِبَةً عَلَيْهِ كَمَا قَالَ: وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ [الْأَنْبِيَاءِ: ١٠٧] وَقَالَ: فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ [آلِ عِمْرَانَ: ١٥٩] فَامْتَنَعَ مِنَ الصَّلَاةِ عَلَيْهِ رِعَايَةً لِأَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى، وَدَفَعَ إِلَيْهِ الْقَمِيصَ لِإِظْهَارِ الرَّحْمَةِ وَالرَّأْفَةِ.
Altıncısı: Muhtemelen Allah Teâlâ ona: "Gömleğini ona verdiğin takdirde bu durum münafıklardan bin kişinin İslâm'a girmesine vesile olacaktır" diye vahyetmişti; o da bu amaçla bunu yaptı. Nitekim bunu gördüklerinde münafıklardan bin kişinin Müslüman olduğu rivayet edilmiştir. Yedincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ } “Biz seni ancak âlemlere bir rahmet olarak gönderdik” [Enbiyâ 107] ve: { فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ } “Allah'tan bir rahmet sebebiyle onlara yumuşak davrandın” [Âl-i İmrân 159] buyurduğu gibi, onda merhamet ve şefkat galipti. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın emrini gözeterek üzerine namaz kılmaktan imtina etti; rahmet ve şefkati izhar etmek için de gömleği ona verdi.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَوْلُهُ: وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً قَالَ الْوَاحِدِيُّ: ماتَ فِي مَوْضِعِ جَرٍّ لِأَنَّهُ صِفَةٌ لِلنَّكِرَةِ كَأَنَّهُ قِيلَ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَيِّتٍ وَقَوْلُهُ: أَبَداً مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ: أَحَدٍ وَالتَّقْدِيرُ وَلَا تُصَلِّ أَبَدًا عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ. وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: ولا تصل أبدا يحتمل تأبيد النفي ويحتمل تأبيد الْمَنْفِيِّ، وَالْمَقْصُودُ هُوَ الْأَوَّلُ، لِأَنَّ قَرَائِنَ هَذِهِ الْآيَاتِ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الْمَقْصُودَ مَنْعُهُ مِنْ أَنْ يُصَلِّيَ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَنْعًا كُلِّيًّا دَائِمًا.
Bunu anladığına göre deriz ki: Allah Teâlâ'nın: { وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً } “Onlardan ölen hiçbir kimsenin üzerine asla namaz kılma!” kavli hakkında Vâhidî şöyle demiştir: mâte (ماتَ) nekrenin sıfatı olduğu için cer mahallindedir; sanki alâ ehadin minhüm meyyitin (عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَيِّتٍ - onlardan ölü bir kimsenin üzerine) denilmiş gibidir. { أَبَداً } lafzı ise { أَحَدٍ } lafzına mütealliktir; takdiri: "Onlardan hiçbir kimse üzerine ebediyen namaz kılma" şeklindedir. Bil ki O'nun: "Asla namaz kılma" sözü nefyin tebidini (sürekli kılınmasını) ihtiva edebileceği gibi menfî olan şeyin tebidini de ihtiva edebilir; maksat ise birincisidir. Zira bu ayetlerin karineleri, maksadın onlardan hiçbir kimse üzerine namaz kılmaktan küllî ve daimî bir yasaklama olduğuna delalet etmektedir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلا تَقُمْ عَلى قَبْرِهِ وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { وَلا تَقُمْ عَلى قَبْرِهِ } “Ve kabrinin başında durma!” buyurmuştur. Bunda iki vecih vardır: Birincisi:
قَالَ الزَّجَّاجُ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إذا دَفَنَ الْمَيِّتَ وَقَفَ عَلَى قَبْرِهِ وَدَعَا لَهُ،
Zeccâc şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ölüyü defnettiği zaman kabrinin başında durur ve ona dua ederdi;
فمنع هاهنا مِنْهُ. الثَّانِي: قَالَ الْكَلْبِيُّ لَا تَقُمْ بِإِصْلَاحِ مُهِمَّاتِ قَبْرِهِ، وَهُوَ مِنْ قَوْلِهِمْ، قَامَ فُلَانٌ بِأَمْرِ فُلَانٍ إِذَا كَفَاهُ أَمْرَهُ وَتَوَلَّاهُ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى عَلَّلَ الْمَنْعَ مِنَ الصَّلَاةِ عَلَيْهِ وَالْقِيَامِ عَلَى قَبْرِهِ بِقَوْلِهِ: إِنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَماتُوا وَهُمْ فاسِقُونَ وَفِيهِ سُؤَالَاتٌ:
burada ise bundan menedilmiştir. İkincisi: Kelbî şöyle demiştir: Onun kabrinin mühim işlerini düzeltmekle meşgul olma! Bu, bir kimse diğerinin işini görüp üstlendiğinde söylenen kâme fülânün bi-emri fülânin (قَامَ فُلَانٌ بِأَمْرِ فُلَانٍ) ifadesindendir. Sonra Allah Teâlâ onun üzerine namaz kılmayı ve kabri başında durmayı menetmeyi şu kavliyle gerekçelendirmiştir: { إِنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَماتُوا وَهُمْ فاسِقُونَ } “Çünkü onlar Allah'ı ve Resulü'nü inkâr ettiler ve fasık olarak öldüler.” Bunda birtakım sorular vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: الْفِسْقُ أَدْنَى حَالًا مِنَ الْكُفْرِ، وَلَمَّا ذَكَرَ فِي تَعْلِيلِ هَذَا النَّهْيِ كَوْنَهُ كَافِرًا فَمَا الْفَائِدَةُ فِي وَصْفِهِ بَعْدَ ذَلِكَ بِكَوْنِهِ فَاسِقًا؟
Birinci Soru: Fısk durum bakımından küfürden daha aşağıdır. Bu nehyin illetinde onun kâfir olduğunu zikrettiğine göre, bundan sonra onu fasık olmakla nitelemedeki fayda nedir?
وَالْجَوَابُ أَنَّ الْكَافِرُ قَدْ يَكُونُ عَدْلًا فِي دِينِهِ. وَقَدْ يَكُونُ فَاسِقًا فِي دِينِهِ خَبِيثًا مَمْقُوتًا عِنْدَ قَوْمِهِ، وَالْكَذِبُ وَالنِّفَاقُ وَالْخِدَاعُ وَالْمَكْرُ وَالْكَيْدُ، أَمْرٌ مُسْتَقْبَحٌ فِي جَمِيعِ الْأَدْيَانِ، فَالْمُنَافِقُونَ لَمَّا كَانُوا مَوْصُوفِينَ بِهَذِهِ الصِّفَاتِ وَصَفَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِالْفِسْقِ بَعْدَ أَنْ وَصَفَهُمْ بِالْكُفْرِ، تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ/ طَرِيقَةَ النِّفَاقِ طَرِيقَةٌ مَذْمُومَةٌ عِنْدَ كُلِّ أَهْلِ الْعَالَمِ.
Cevap şudur: Kâfir bazen kendi dininde adil olabilir; bazen de kendi dininde fasık, habis ve kavmi nezdinde nefret edilen biri olabilir. Yalan, nifak, aldatma, hile ve tuzak ise bütün dinlerde çirkin görülen şeylerdir. Münafıklar bu sıfatlarla nitelendikleri için Allah Teâlâ onları küfürle niteledikten sonra, nifak yolunun bütün âlem ehli nezdinde yerilmiş bir yol olduğuna dikkat çekmek üzere fısk ile nitelemiştir.
السُّؤَالُ الثَّانِي: أَلَيْسَ أَنَّ الْمُنَافِقَ يُصَلَّى عَلَيْهِ إِذَا أَظْهَرَ الْإِيمَانَ مَعَ قِيَامِ الْكُفْرِ فِيهِ؟
İkinci Soru: Münafık, içinde küfür bulunmakla birlikte imanı açığa vurduğunda üzerine namaz kılınmaz mı?
وَالْجَوَابُ: أَنَّ التَّكَالِيفَ مَبْنِيَّةٌ عَلَى الظَّاهِرِ
Cevap: Mükellefiyetler zahire göredir.
قَالَ ﵊: «نَحْنُ نَحْكُمُ بِالظَّاهِرِ وَاللَّهُ تَعَالَى يَتَوَلَّى السَّرَائِرَ» .
[Resul] (aleyhisselâm): «Biz zahire göre hükmederiz, gizlilikleri ise Allah Teâlâ üstlenir» buyurmuştur.
السُّؤَالُ الثَّالِثُ: قَوْلُهُ: ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ تَصْرِيحٌ بِكَوْنِ ذَلِكَ النَّهْيِ مُعَلَّلًا بِهَذِهِ الْعِلَّةِ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي تَعْلِيلَ حُكْمِ اللَّهِ تَعَالَى وَهُوَ مُحَالٌ، لِأَنَّ حُكْمَ اللَّهِ قَدِيمٌ، وَهَذِهِ الْعِلَّةُ مُحْدَثَةٌ، وَتَعْلِيلُ الْقَدِيمِ بِالْمُحْدَثِ مُحَالٌ.
Üçüncü Soru: Allah Teâlâ'nın: { ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ } “Bu, onların Allah'ı ve Resulü'nü inkâr etmeleri sebebiyledir” buyurması, bu nehyin bu illetle gerekçelendirildiğini açıkça ifade etmektedir. Bu ise Allah Teâlâ'nın hükmünün ta'lil edilmesini (bir illete bağlanmasını) gerektirir ki bu imkânsızdır; çünkü Allah'ın hükmü kadimdir, bu illet ise sonradan olmadır (muhdes). Kadimin muhdes ile illetlendirilmesi ise muhaldir.
وَالْجَوَابُ: الْكَلَامُ فِي أَنَّ تَعْلِيلَ حُكْمِ اللَّهِ تَعَالَى بِالْمَصَالِحِ هَلْ يَجُوزُ أَمْ لَا؟ بَحْثٌ طَوِيلٌ، وَلَا شَكَّ أَنَّ هذا الظاهر يدل عليه.
Cevap: Allah Teâlâ'nın hükmünün maslahatlarla illetlendirilmesinin caiz olup olmadığına dair kelâm uzun bir araştırmadır; şüphe yok ki bu zahir [ifade] buna delalet etmektedir.
[سورة التوبة (٩) : آية ٨٥]
[Tevbe Suresi (9) : Ayet 85]
وَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَأَوْلادُهُمْ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الدُّنْيا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كافِرُونَ (٨٥)
{ وَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَأَوْلادُهُمْ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الدُّنْيا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كافِرُونَ } “Onların malları ve evlatları seni imrendirmesin! Allah bunlarla onlara dünyada azap etmeyi ve kâfir olarak canlarının çıkmasını murat etmektedir.” (85)
اعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ قَدْ سَبَقَ ذِكْرُهَا بِعَيْنِهَا فِي هَذِهِ السُّورَةِ وَذُكِرَتْ هاهنا، وَقَدْ حَصَلَ التَّفَاوُتُ بَيْنَهُمَا فِي أَلْفَاظٍ: فَأَوَّلُهَا: فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ قَالَ: فَلا تُعْجِبْكَ بِالْفَاءِ. وَهَهُنَا قَالَ: وَلا تُعْجِبْكَ بِالْوَاوِ وَثَانِيهَا: أَنَّهُ قال هناك أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ وهاهنا كَلِمَةُ (لَا) مَحْذُوفَةٌ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ قَالَ هُنَاكَ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وهاهنا حَذَفَ اللَّامَ وَأَبْدَلَهَا بِكَلِمَةِ (أَنْ) وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ قال هناك فِي الْحَياةِ وهاهنا حَذَفَ لَفْظَ الْحَيَاةِ وَقَالَ:
Bil ki bu ayet daha önce bu surede bizzat geçmiş ve burada da zikredilmiştir. İkisi arasında bazı lafızlarda farklılık meydana gelmiştir: Birincisi: Önceki ayette fâ ile { فَلا تُعْجِبْكَ } demiş, burada ise vav ile { وَلا تُعْجِبْكَ } demiştir. İkincisi: Orada { أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ } demiş, burada ise (لَا) kelimesi hazfedilmiştir. Üçüncüsü: Orada { إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ } demiş, burada ise lâm harfini hazfedip yerine (أَنْ) kelimesini koymuştur. Dördüncüsü: Orada { فِي الْحَياةِ } demiş, burada ise hayat lafzını hazfedip:
فِي الدُّنْيا فَقَدْ حَصَلَ التَّفَاوُتُ بَيْنَ هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ مِنْ هَذِهِ الْوُجُوهِ الْأَرْبَعَةِ، فَوَجَبَ عَلَيْنَا أَنْ نَذْكُرَ فَوَائِدَ هَذِهِ الْوُجُوهِ الْأَرْبَعَةِ فِي التَّفَاوُتِ، ثُمَّ نَذْكُرَ فَائِدَةَ هَذَا التَّكْرِيرِ.
{ فِي الدُّنْيا } demiştir. Bu iki ayet arasında bu dört vecihten farklılık hasıl olmuştur; bize düşen, farklılıktaki bu dört vechin faydalarını zikretmek, sonra da bu tekrarın faydasını belirtmektir.
أَمَّا الْمَقَامُ الْأَوَّلُ: فَنَقُولُ:
Birinci Makama gelince: Şöyle deriz:
أَمَّا النَّوْعُ الْأَوَّلُ: مِنَ التَّفَاوُتِ وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ قَوْلَهُ: فَلا تُعْجِبْكَ بِالْفَاءِ فِي الْآيَةِ الْأُولَى وَبِالْوَاوِ فِي الْآيَةِ الثَّانِيَةِ، فَالسَّبَبُ أَنَّ فِي الْآيَةِ الْأُولَى إِنَّمَا ذَكَرَ هَذِهِ الْآيَةَ بَعْدَ قَوْلِهِ: وَلا يُنْفِقُونَ إِلَّا وَهُمْ كارِهُونَ وَصَفَهُمْ بِكَوْنِهِمْ كَارِهِينَ لِلْإِنْفَاقِ، وَإِنَّمَا كَرِهُوا ذَلِكَ الْإِنْفَاقَ لِكَوْنِهِمْ مُعْجَبِينَ/ بِكَثْرَةِ تِلْكَ الْأَمْوَالِ. فَلِهَذَا الْمَعْنَى نَهَاهُ اللَّهُ عَنْ ذَلِكَ الْإِعْجَابِ بِفَاءِ التَّعْقِيبِ، فَقَالَ: فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ وأما هاهنا فَلَا تَعَلُّقَ لِهَذَا الْكَلَامِ بِمَا قَبْلَهُ فَجَاءَ بِحَرْفِ الْوَاوِ.
Farklılığın birinci türü; Allah Teâlâ'nın birinci ayette { فَلا تُعْجِبْكَ } ifadesini fâ ile, ikinci ayette ise vav ile zikretmesidir. Bunun sebebi şudur: Birinci ayette bu ayeti ancak: { وَلا يُنْفِقُونَ إِلَّا وَهُمْ كارِهُونَ } “istemeye istemeye harcarlar” kavlinden sonra zikretmiş ve onları harcamaktan hoşlanmayan kimseler olarak nitelemiştir; onlar bu harcamayı ancak o malların çokluğuyla böbürlendikleri için kerih görmüşlerdir. İşte bu manadan ötürü Allah Teâlâ onu bu beğenip imrenmekten takip fâ'sı ile nehyederek: { فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ } “Onların malları da evlatları da seni imrendirmesin!” buyurmuştur. Buraya gelince, bu sözün öncesiyle [böyle bir] irtibatı yoktur, bu yüzden vav harfiyle gelmiştir.
وَأَمَّا النَّوْعُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى: فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ فَالسَّبَبُ فِيهِ أَنَّ مِثْلَ هَذَا التَّرْتِيبِ يُبْتَدَأُ بِالْأَدْوَنِ ثُمَّ يُتَرَقَّى إِلَى الْأَشْرَفِ، فَيُقَالُ لَا يُعْجِبُنِي أَمْرُ الْأَمِيرِ وَلَا أَمْرُ الْوَزِيرِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ كَانَ إِعْجَابُ أُولَئِكَ الْأَقْوَامِ بِأَوْلَادِهِمْ فَوْقَ إِعْجَابِهِمْ بِأَمْوَالِهِمْ، وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى عَدَمِ التَّفَاوُتِ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ عِنْدَهُمْ.
İkinci türe gelince: Allah Teâlâ birinci ayette: { فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ } buyurmuştur. Bunun sebebi şudur: Bu gibi tertiplerde daha aşağı olandan başlanır, sonra daha şerefli olana terakki edilir; nitekim "Ne emîrin işi hoşuma gidiyor ne de vezirin işi" denir. Bu durum, o kavimlerin evlatlarına olan hayranlıklarının mallarına olan hayranlıklarının üstünde olduğuna delalet eder. Bu ayette ise onlara göre iki durum arasında fark bulunmadığına delalet etmektedir.
أَمَّا النَّوْعُ الثَّالِثُ: وَهُوَ أَنَّهُ قَالَ هُنَاكَ: إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وهاهنا قَالَ: إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُعَذِّبَهُمْ فَالْفَائِدَةُ فِيهِ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّ التَّعْلِيلَ فِي أَحْكَامِ اللَّهِ تَعَالَى مُحَالٌ، وَأَنَّهُ أَيْنَمَا وَرَدَ حَرْفُ التَّعْلِيلِ فَمَعْنَاهُ «أَنْ» كَقَوْلِهِ:
Üçüncü türe gelince: Orada: { إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ } buyurmuş, burada ise: { إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُعَذِّبَهُمْ } buyurmuştur. Bundaki fayda, Allah Teâlâ'nın hükümlerinde ta'lilin muhal olduğuna ve ta'lil harfi nerede varid olursa olsun manasının tıpkı O'nun:
وَما أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ [الْبَيِّنَةِ: ٥] أَيْ وَمَا أُمِرُوا إِلَّا بأن يَعْبُدُوا اللَّهَ.
{ وَما أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ } “Hâlbuki onlar Allah'a kulluk etmekten başkasıyla emrolunmadılar” [Beyyine 5] kavlinde olduğu gibi "en" (أَنْ) olduğuna dikkat çekmektir; yani [ayet], "onlar ancak Allah'a kulluk etmekle emrolundular" demektir.
وَأَمَّا النَّوْعُ الرَّابِعُ: وَهُوَ أَنَّهُ ذَكَرَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وهاهنا ذَكَرَ فِي الدُّنْيا وَأَسْقَطَ لَفْظَ الْحَيَاةِ، تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بَلَغَتْ فِي الْخِسَّةِ إِلَى أَنَّهَا لَا تَسْتَحِقُّ أَنْ تُسَمَّى حَيَاةً، بَلْ يَجِبُ الِاقْتِصَارُ عِنْدَ
Dördüncü türe gelince: Birinci ayette { فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } ibaresini zikretmiş, burada ise { فِي الدُّنْيا } diyerek hayat lafzını düşürmüştür. Bu, dünya hayatının, hayat diye isimlendirilmeye layık olmayacak derecede bir düşüklüğe ulaştığına; bilakis
ذِكْرِهَا عَلَى لَفْظِ الدُّنْيَا تَنْبِيهًا عَلَى كَمَالِ دَنَاءَتِهَا، فَهَذِهِ وُجُوهٌ فِي الْفَرْقِ بَيْنَ هَذِهِ الْأَلْفَاظِ، وَالْعَالِمُ بِحَقَائِقِ الْقُرْآنِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى.
onun zikredilmesi esnasında, alçaklığının kemaline dikkat çekmek amacıyla sadece dünya lafzıyla yetinilmesi gerektiğine bir tenbihtir. Bu lafızlar arasındaki farka dair vecihler bunlardır; Kur'an'ın hakikatlerini hakkıyla bilen ise Allah Teâlâ'dır.
وَأَمَّا الْمَقَامُ الثَّانِي: وَهُوَ بَيَانُ حِكْمَةِ التَّكْرِيرِ فَهُوَ أَنَّ أَشَدَّ الْأَشْيَاءِ جَذْبًا لِلْقُلُوبِ وَجَلْبًا لِلْخَوَاطِرِ، إِلَى الِاشْتِغَالِ بِالدُّنْيَا، هُوَ الِاشْتِغَالُ بِالْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ، وَمَا كَانَ كَذَلِكَ يَجِبُ التَّحْذِيرُ عَنْهُ مرة بعد أُخْرَى، إِلَّا أَنَّهُ لَمَّا كَانَ أَشَدُّ الْأَشْيَاءِ فِي الْمَطْلُوبِيَّةِ وَالْمَرْغُوبِيَّةِ لِلرَّجُلِ الْمُؤْمِنِ هُوَ مَغْفِرَةَ اللَّهِ تَعَالَى، لَا جَرَمَ أَعَادَ اللَّهُ قَوْلَهُ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ مَرَّتَيْنِ، وَبِالْجُمْلَةِ فَالتَّكْرِيرُ يَكُونُ لِأَجْلِ التَّأْكِيدِ فَهَهُنَا لِلْمُبَالَغَةِ فِي التَّحْذِيرِ، وَفِي آية المغفرة للمبالغة في التفريح، وَقِيلَ أَيْضًا إِنَّمَا كَرَّرَ هَذَا الْمَعْنَى لِأَنَّهُ أَرَادَ بِالْآيَةِ الْأُولَى قَوْمًا مِنَ الْمُنَافِقِينَ لَهُمْ أَمْوَالٌ وَأَوْلَادٌ فِي وَقْتِ نُزُولِهَا، وَأَرَادَ بِهَذِهِ الْآيَةِ أَقْوَامًا آخَرِينَ، وَالْكَلَامُ الْوَاحِدُ إِذَا احْتِيجَ إِلَى ذِكْرِهِ مَعَ أَقْوَامٍ كَثِيرِينَ فِي أَوْقَاتٍ مُخْتَلِفَةٍ، لَمْ يَكُنْ ذِكْرُهُ مَعَ بَعْضِهِمْ مُغْنِيًا عن ذكره مع الآخرين.
İkinci Makama, yani tekrarın hikmetinin beyanına gelince: Kalpleri dünyaya meşgul olmaya en çok çeken ve zihinleri en çok celbeden şeyler mallarla ve evlatlarla meşgul olmaktır. Böyle olan şeyden ise birbiri ardınca sakındırmak gerekir. Ancak mümin kişi için talep ve rağbet edilmede en şiddetli olan şey Allah Teâlâ'nın mağfireti olduğu için, şüphesiz Allah Teâlâ Nisa Suresi'nde: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } “Şüphesiz ki Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bundan başkasını dilediği kimse için bağışlar” kavlini iki kere tekrarlamıştır. Hasılı tekrar tekit içindir; dolayısıyla buradaki tekrar sakındırmada mübalağa için, mağfiret ayetindeki ise sevindirmede mübalağa içindir. Şöyle de denilmiştir: Bu manayı ancak birinci ayetle, indiği vakitte malları ve evlatları bulunan münafıklardan bir topluluğu kastettiği, bu ayetle ise başka toplulukları kastettiği için tekrarlamıştır. Tek bir sözün farklı vakitlerde birçok topluluğa karşı zikredilmesine ihtiyaç duyulduğunda, onun bir kısmı hakkında zikredilmesi diğerleri hakkında zikredilmesine mani olmaz.
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٨٦ الى ٨٧]
[Tevbe Suresi (9) : Ayetler 86-87]
وَإِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللَّهِ وَجاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَكَ أُولُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَقالُوا ذَرْنا نَكُنْ مَعَ الْقاعِدِينَ (٨٦) رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوالِفِ وَطُبِعَ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَفْقَهُونَ (٨٧)
{ وَإِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللَّهِ وَجاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَكَ أُولُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَقالُوا ذَرْنا نَكُنْ مَعَ الْقاعِدِينَ (٨٦) رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوالِفِ وَطُبِعَ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَفْقَهُونَ (٨٧) } “«Allah'a iman edin ve Resulü ile birlikte cihad edin» diye bir sure indirildiği zaman, onlardan servet ve güç sahipleri senden izin istediler ve: «Bizi bırak, oturanlarla beraber kalalım» dediler. (86) Geride kalan [kadın]larla beraber olmaya razı oldular ve kalpleri mühürlendi; artık onlar anlamazlar. (87)”
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ فِي الْآيَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ أَنَّ الْمُنَافِقِينَ احْتَالُوا فِي رُخْصَةِ التَّخَلُّفِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَالْقُعُودِ عَنِ الْغَزْوِ، وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ زَادَ دَقِيقَةً أُخْرَى، وَهِيَ أَنَّهُ مَتَى نَزَلَتْ آيَةٌ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى الْأَمْرِ بِالْإِيمَانِ وَعَلَى الْأَمْرِ بِالْجِهَادِ مَعَ الرَّسُولِ، اسْتَأْذَنَ أُولُو الثَّرْوَةِ وَالْقُدْرَةِ مِنْهُمْ فِي التَّخَلُّفِ عَنِ الْغَزْوِ، وَقَالُوا لِرَسُولِ اللَّهِ ذَرْنَا نَكُنْ مَعَ الْقَاعِدِينَ أَيْ مَعَ الضُّعَفَاءِ مِنَ النَّاسِ وَالسَّاكِنِينَ فِي الْبَلَدِ.
Bil ki Allah Teâlâ önceki ayetlerde münafıkların Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) geri kalma ve savaşa gitmeyip oturma hususunda ruhsat elde etmek için hile yaptıklarını beyan etmişti; bu ayette ise bir başka incelik ziyade etmiştir: O da imanı emreden ve Resul ile birlikte cihadı emreden bir ayet indiğinde, onlardan servet ve güç sahiplerinin savaştan geri kalmak için izin istemeleri ve Resûlullah'a: { ذَرْنَا نَكُنْ مَعَ الْقَاعِدِينَ } “Bizi bırak, oturanlarla beraber kalalım” yani insanlardan zayıf olanlarla ve memlekette ikamet edenlerle beraber [kalalım] demeleridir.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَإِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللَّهِ وَجاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ فَفِيهِ أَبْحَاثٌ:
Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللَّهِ وَجاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ } “«Allah'a iman edin ve Resulü ile birlikte cihad edin» diye bir sure indirildiği zaman” kavline gelince, bunda birtakım araştırmalar vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: يَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِالسُّورَةِ تَمَامُهَا وَأَنْ يُرَادَ بَعْضُهَا، كَمَا يَقَعُ الْقُرْآنُ وَالْكِتَابُ عَلَى كُلِّهِ وَبَعْضِهِ، وَقِيلَ الْمُرَادُ بِالسُّورَةِ هِيَ سُورَةُ بَرَاءَةٌ، لِأَنَّ فِيهَا الْأَمْرَ بِالْإِيمَانِ وَالْجِهَادِ.
Birinci Araştırma: Kur'an ve Kitap kelimelerinin bütününe ve bir parçasına ıtlak olunduğu gibi, sure ile onun tamamının kastedilmiş olması da bir kısmının kastedilmiş olması da caizdir. Sureden maksadın Berâe (Tevbe) Suresi olduğu da söylenmiştir; çünkü onda iman ve cihad emri bulunmaktadır.
الْبَحْثُ الثَّانِي قَوْلُهُ أَنْ آمِنُوا بِاللَّهِ قَالَ الواحدي: مزضع (أَنْ) نَصْبٌ بِحَذْفِ حَرْفِ الْجَرِّ. وَالتَّقْدِيرُ بِأَنْ آمنوا أي الإيمان؟
İkinci Araştırma: { أَنْ آمِنُوا بِاللَّهِ } kavli hakkında Vâhidî şöyle demiştir: Cer harfinin hazfiyle (أَنْ) lafzının mahalli nasbdır. Takdiri "iman edin diye" yani "iman etmekle" [emrolundular] şeklindedir.
الْبَحْثُ الثَّالِثُ: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ كَيْفَ يَأْمُرُ الْمُؤْمِنِينَ بِالْإِيمَانِ، فَإِنَّ ذَلِكَ يَقْتَضِي الْأَمْرَ بِتَحْصِيلِ الْحَاصِلِ وَهُوَ مُحَالٌ.
Üçüncü Araştırma: Bir kimse: "Müminlere imanı nasıl emreder? Zira bu, mevcut olanı elde etmeyi (tahsîl-i hâsılı) emretmeyi gerektirir ki bu muhaldir" diyebilir.
أَجَابُوا عَنْهُ: بِأَنَّ مَعْنَى أَمْرِ الْمُؤْمِنِينَ بِالْإِيمَانِ الدَّوَامُ عَلَيْهِ وَالتَّمَسُّكُ بِهِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، وَأَقُولُ لَا حَاجَةَ إِلَى هَذَا الْجَوَابِ، فَإِنَّ الْأَمْرَ مُتَوَجِّهٌ عَلَيْهِمْ، وَإِنَّمَا قَدَّمَ الْأَمْرَ بِالْإِيمَانِ عَلَى الْأَمْرِ بِالْجِهَادِ لِأَنَّ التَّقْدِيرَ كَأَنَّهُ قِيلَ لِلْمُنَافِقِينَ الْإِقْدَامُ عَلَى الْجِهَادِ قَبْلَ الْإِيمَانِ لَا يُفِيدُ فَائِدَةً أَصْلًا، فَالْوَاجِبُ عَلَيْكُمْ أَنْ تُؤْمِنُوا أَوَّلًا، ثُمَّ تَشْتَغِلُوا بِالْجِهَادِ ثَانِيًا حَتَّى يُفِيدَكُمُ اشْتِغَالُكُمْ بِالْجِهَادِ فَائِدَةً فِي الدِّينِ، ثُمَّ حَكَى تَعَالَى أَنَّ عِنْدَ نُزُولِ هَذِهِ السورة ماذا يقولون، فقال: اسْتَأْذَنَكَ أُولُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَقالُوا ذَرْنا نَكُنْ مَعَ الْقاعِدِينَ وفي أُولُوا الطَّوْلِ قَوْلَانِ:
Buna şöyle cevap vermişlerdir: Müminlere imanın emredilmesinin manası, onda devamlı olmak ve gelecekte ona sarılmaktır. Ben derim ki bu cevaba gerek yoktur; zira emir [münafıklara] yöneliktir. İman emrinin cihad emrinden öne alınması ise şundandır: Takdiri, sanki münafıklara "İmandan önce cihada girişmek hiçbir fayda sağlamaz; dolayısıyla üzerinize vacip olan, önce iman etmeniz, sonra ikinci olarak cihadla meşgul olmanızdır ki cihadla meşguliyetiniz dinde size bir fayda sağlasın" denilmiş gibidir. Sonra Allah Teâlâ bu sure indiğinde onların ne dediklerini naklederek: { اسْتَأْذَنَكَ أُولُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَقالُوا ذَرْنا نَكُنْ مَعَ الْقاعِدِينَ } “onlardan servet ve güç sahipleri senden izin istediler ve: «Bizi bırak, oturanlarla beraber kalalım» dediler” buyurmuştur. { أُولُوا الطَّوْلِ } hakkında iki görüş vardır:
الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنُ: الْمُرَادُ أَهْلُ السَّعَةِ فِي الْمَالِ: الثَّانِي: قَالَ الْأَصَمُّ: يَعْنِي الرُّؤَسَاءَ وَالْكُبَرَاءَ
Birincisi: İbn Abbas ve Hasan: "Maksat, mal cihetinden genişlik sahipleridir" demiştir. İkincisi: Asamm: "Yani reisler ve büyükler,
المنظور إليهم، وفي تخصيص أُولُوا الطَّوْلِ بِالذِّكْرِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الذَّمَّ لَهُمْ أُلْزِمَ لِأَجْلِ كَوْنِهِمْ قَادِرِينَ عَلَى السَّفَرِ وَالْجِهَادِ، والثاني: أنه تعالى ذكر أولوا الطَّوْلِ لِأَنَّ مَنْ لَا مَالَ لَهُ وَلَا قُدْرَةَ عَلَى السَّفَرِ لَا يَحْتَاجُ إِلَى الِاسْتِئْذَانِ.
kendilerine itibar edilen kimselerdir" demiştir. { أُولُوا الطَّوْلِ } ifadesinin zikirde tahsis edilmesinde iki görüş vardır: Birincisi: Onların sefere ve cihada güç yetiren kimseler olmaları sebebiyle yerilme kendilerine gerekli kılınmıştır. İkincisi: Allah Teâlâ { أُولُوا الطَّوْلِ } ifadesini zikretmiştir; çünkü malı ve sefere gücü bulunmayan kimsenin izin istemeye ihtiyacı yoktur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوالِفِ وَذَكَرْنَا الْكَلَامَ الْمُسْتَقْصَى فِي الْخَالِفِ فِي قوله:
Sonra Allah Teâlâ: { رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوالِفِ } “Geride kalanlarla beraber olmaya razı oldular” buyurmuştur. Biz el-hâlif hakkındaki etraflı açıklamayı O'nun şu kavlinde zikretmiştik: