فَاقْعُدُوا مَعَ الْخالِفِينَ وهاهنا فِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: قَالَ الْفَرَّاءُ: الْخَوالِفِ عِبَارَةٌ عَنِ النِّسَاءِ اللَّاتِي تَخَلَّفْنَ فِي الْبَيْتِ فَلَا يَبْرَحْنَ، وَالْمَعْنَى: رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا فِي تَخَلُّفِهِمْ عَنِ الْجِهَادِ كَالنِّسَاءِ. الثَّانِي: يَجُوزُ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ الْخَوَالِفُ جَمْعَ خَالِفَةٍ فِي حَالٍ. وَالْخَالِفَةُ الَّذِي هُوَ غَيْرُ نَجِيبٍ. قَالَ الْفَرَّاءُ: وَلَمْ يَأْتِ فَاعِلٌ صِيغَةُ جَمْعِهِ فَوَاعِلُ، إِلَّا حَرْفَانِ: فَارِسٌ وَفَوَارِسُ، وَهَالِكٌ وَهَوَالِكُ، وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَوْلَى، لأن أَدَلُّ عَلَى الْقِلَّةِ وَالذِّلَّةِ. قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: وَكَانَ يَصْعُبُ عَلَى الْمُنَافِقِينَ تَشْبِيهَهُمْ بِالْخَوَالِفِ.
{ فَاقْعُدُوا مَعَ الْخالِفِينَ } “Artık geride kalanlarla beraber oturun” [kavlinde zikretmiştik]. Burada ise iki vecih vardır: Birincisi: Ferrâ şöyle demiştir: el-Havâlif (الْخَوالِفِ), evde geride kalan ve [oradan] ayrılmayan kadınlardan ibarettir. Mana şudur: Cihattan geri kalmalarında kadınlar gibi olmaya razı oldular. İkincisi: el-Havâlif kelimesinin bir durumda hâlifenin (خَالِفَة) çoğulu olması da caizdir. Hâlife ise asil ve soylu olmayan kimsedir. Ferrâ şöyle demiştir: Çoğul kalıbı fevâil (فَوَاعِل) olan fâil (فَاعِل) vezninde sadece iki kelime gelmiştir: Fâris-fevâris ve hâlik-hevâlik. Birinci görüş daha evladır; çünkü azlığa ve zillete daha çok delalet eder. Müfessirler şöyle demiştir: Münafıklara, kadınlara benzetilmek pek ağır gelirdi.
ثُمَّ قَالَ: وَطُبِعَ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَفْقَهُونَ وَقَدْ عَرَفْتَ أَنَّ الطَّبْعَ وَالْخَتْمَ عِبَارَةٌ عِنْدَنَا عَنْ حُصُولِ الدَّاعِيَةِ الْقَوِيَّةِ لِلْكُفْرِ الْمَانِعَةِ مِنْ حُصُولِ الْإِيمَانِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْفِعْلَ بِدُونِ الدَّاعِي لَمَّا كَانَ مُحَالًا، فَعِنْدَ حُصُولِ الدَّاعِيَةِ الرَّاسِخَةِ الْقَوِيَّةِ لِلْكُفْرِ، صَارَ الْقَلْبُ كَالْمَطْبُوعِ عَلَى الْكُفْرِ، ثُمَّ حُصُولُ تِلْكَ الدَّاعِيَةِ إِنْ كَانَ مِنَ الْعَبْدِ لَزِمَ التَّسَلْسُلُ، وَإِنْ كَانَ مِنَ اللَّهِ فَالْمَقْصُودُ حَاصِلٌ. وَقَالَ الْحَسَنُ: الطَّبْعُ عِبَارَةٌ عَنْ بُلُوغِ الْقَلْبِ فِي الْمَيْلِ فِي الْكُفْرِ إِلَى الْحَدِّ الَّذِي كَأَنَّهُ مَاتَ عَنِ الْإِيمَانِ، وَعِنْدَ الْمُعْتَزِلَةِ عِبَارَةٌ عَنْ عَلَامَةٍ تَحْصُلُ فِي الْقَلْبِ، وَالِاسْتِقْصَاءُ فِيهِ مَذْكُورٌ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي قَوْلِهِ: خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَقَوْلِهِ: فَهُمْ لَا يَفْقَهُونَ أَيْ لَا يَفْهَمُونَ أَسْرَارَ حِكْمَةِ اللَّهِ في الأمر بالجهاد.
Sonra [Allah Teâlâ]: { وَطُبِعَ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَفْقَهُونَ } “Kalpleri mühürlendi; artık onlar anlamazlar” buyurmuştur. Sen bilmişsindir ki tab‘ ve hatm (mühürleme), bize göre imanın meydana gelmesine engel olan, küfre yönelik güçlü bir sevk edici etkenin (dâiyenin) meydana gelmesinden ibarettir. Bu böyledir; çünkü sevk edici etken olmadan fiil muhal olunca, küfre yönelik köklü ve güçlü sevk edici etken meydana geldiğinde kalp küfür üzerine mühürlenmiş gibi olur. Sonra bu sevk edici etkenin meydana gelmesi şayet kuldan ise teselsül gerekir, şayet Allah'tan ise maksat hasıl olur. Hasan [el-Basrî] şöyle demiştir: Tab‘, kalbin küfre meyil hususunda sanki imandan ölmüş gibi bir dereceye ulaşmasından ibarettir. Mutezile'ye göre ise kalpte meydana gelen bir alametten ibarettir. Bu konudaki etraflı açıklama Bakara Suresi'nde, O'nun: { خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ } “Allah onların kalplerini mühürlemiştir” kavlinde zikredilmiştir. O'nun: { فَهُمْ لَا يَفْقَهُونَ } “artık onlar anlamazlar” kavli ise, yani cihat emrindeki Allah'ın hikmetinin sırlarını anlamazlar [demektir].
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٨٨ الى ٨٩]
[Tevbe Suresi (9) : Ayetler 88 ila 89]
لكِنِ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ جاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ وَأُولئِكَ لَهُمُ الْخَيْراتُ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٨٨) أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٨٩)
{ لكِنِ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ جاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ وَأُولئِكَ لَهُمُ الْخَيْراتُ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٨٨) أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٨٩) } “Fakat Peygamber ve onunla beraber iman edenler, mallarıyla ve canlarıyla cihat ettiler. İşte bütün hayırlar onlarındır ve işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir. (88) Allah onlar için altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetler hazırlamıştır. İşte büyük kurtuluş budur. (89)”
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا شَرَحَ حَالَ الْمُنَافِقِينَ فِي الْفِرَارِ عَنِ الْجِهَادِ بَيَّنَ أَنَّ حَالَ الرَّسُولِ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِالضِّدِّ مِنْهُ، حَيْثُ بَذَلُوا الْمَالَ وَالنَّفْسَ فِي طَلَبِ رِضْوَانِ اللَّهِ وَالتَّقَرُّبِ إِلَيْهِ. وَقَوْلُهُ: لكِنِ فِيهِ فَائِدَةٌ، وَهِيَ:
Bil ki Allah Teâlâ münafıkların cihattan kaçma durumlarını açıklayınca, Allah'ın rızasını arama ve O'na yakınlaşma yolunda malı ve canı feda etmeleri hasebiyle Resul'ün ve onunla beraber iman edenlerin durumunun bunun tam zıddı olduğunu beyan etmiştir. O'nun: { لكِنِ } “Fakat” kavlinde bir fayda vardır ki o da şudur:
أَنَّ التَّقْدِيرَ أَنَّهُ إِنْ تَخَلَّفَ هَؤُلَاءِ الْمُنَافِقُونَ عَنِ الغزو، فقد توجه إليه مَنْ هُوَ خَيْرٌ مِنْهُمْ، وَأَخْلَصُ نِيَّةً وَاعْتِقَادًا، كَقَوْلِهِ: فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ فَقَدْ وَكَّلْنا بِها قَوْماً [الْأَنْعَامِ: ٨٩] وَقَوْلُهُ: فَإِنِ اسْتَكْبَرُوا فَالَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ [فُصِّلَتْ: ٣٨] وَلَمَّا وَصَفَهُمْ بِالْمُسَارَعَةِ إِلَى الْجِهَادِ ذَكَرَ مَا حَصَلَ لَهُمْ مِنَ الْفَوَائِدِ وَالْمَنَافِعِ. وَهُوَ أَنْوَاعٌ:
Takdiri şöyledir: Eğer bu münafıklar gazadan geri kalırlarsa, şüphesiz ona onlardan daha hayırlı, niyet ve inanç bakımından daha ihlaslı olan kimseler yönelmiştir; nitekim O'nun şu kavillerinde olduğu gibi: { فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ فَقَدْ وَكَّلْنا بِها قَوْماً } [el-En'âm: 89] “Eğer şunlar onu inkâr ederse, biz onu inkâr etmeyecek bir topluluğa emanet etmişizdir” ve: { فَإِنِ اسْتَكْبَرُوا فَالَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ } [Fussilet: 38] “Eğer büyüklük taslarlarsa, bilsinler ki Rabbinin katındakiler...” [Allah Teâlâ] onları cihada koşmakla nitelendirince, onlar için hasıl olan faydaları ve menfaatleri zikretmiştir. Bu da birkaç çeşittir:
أَوَّلُهَا: قَوْلُهُ: وَأُولئِكَ لَهُمُ الْخَيْراتُ وَاعْلَمْ أَنَّ لَفْظَ الْخَيْرَاتِ، يَتَنَاوَلُ مَنَافِعَ الدَّارَيْنِ، لِأَجْلِ/ أَنَّ اللَّفْظَ مُطْلَقٌ. وَقِيلَ: الْخَيْراتُ الْحُورُ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: فِيهِنَّ خَيْراتٌ حِسانٌ [الرَّحْمَنِ: ٧٠] وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ:
Birincisi: O'nun: { وَأُولئِكَ لَهُمُ الْخَيْراتُ } “İşte bütün hayırlar onlarındır” kavlidir. Bil ki el-hayrât lafzı, mutlak olması sebebiyle iki yurdun (dünya ve ahiretin) menfaatlerini de kapsar. Allah Teâlâ'nın: { فِيهِنَّ خَيْراتٌ حِسانٌ } [er-Rahmân: 70] “İçlerinde güzel huylu, güzel yüzlü [kadınlar] vardır” kavlinden ötürü el-hayrâtın huriler olduğu da söylenmiştir. İkincisi: O'nun şu kavlidir:
وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ فَقَوْلُهُ: لَهُمُ الْخَيْراتُ الْمُرَادُ مِنْهُ الثَّوَابُ. وَقَوْلُهُ: هُمُ الْمُفْلِحُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ التَّخَلُّصُ مِنَ الْعِقَابِ وَالْعَذَابِ. وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ: أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها يُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْجَنَّاتُ كَالتَّفْسِيرِ لِلْخَيْرَاتِ وَلِلْفَلَاحِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ تُحْمَلَ تِلْكَ الْخَيْرَاتُ وَالْفَلَاحُ عَلَى مَنَافِعِ الدُّنْيَا، مِثْلِ الْغَزْوِ، وَالْكَرَامَةِ، وَالثَّرْوَةِ، وَالْقُدْرَةِ، وَالْغَلَبَةِ، وَتُحْمَلُ الجنات على ثواب الآخرة والْفَوْزُ
{ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “Ve işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir”. O'nun: { لَهُمُ الْخَيْراتُ } kavminden maksat sevaptır. O'nun: { هُمُ الْمُفْلِحُونَ } kavminden maksat ise cezadan ve azaptan kurtulmaktır. Üçüncüsü: O'nun: { أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها } “Allah onlar için altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetler hazırlamıştır” kavlidir. Bu cennetlerin hayırlar ve felah için bir tefsir gibi olması muhtemel olduğu gibi; o hayırlar ve felahın gaza, izzet ve ikram, servet, kudret ve zafer gibi dünya menfaatlerine hamledilip, cennetlerin ahiret sevabına hamledilmesi de muhtemeldir. { والْفَوْزُ }
الْعَظِيمُ
{ الْعَظِيمُ } “[İşte] büyük [kurtuluş budur]” ifadesi ise,
عِبَارَةٌ عَنْ كَوْنِ تِلْكَ الْحَالَةِ مَرْتَبَةً رفيعة، ودرجة عالية.
bu halin yüce bir mertebe ve yüksek bir derece olmasından ibarettir.
[سورة التوبة (٩) : آية ٩٠]
[Tevbe Suresi (9) : Ayet 90]
وَجاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرابِ لِيُؤْذَنَ لَهُمْ وَقَعَدَ الَّذِينَ كَذَبُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ سَيُصِيبُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٩٠)
{ وَجاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرابِ لِيُؤْذَنَ لَهُمْ وَقَعَدَ الَّذِينَ كَذَبُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ سَيُصِيبُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٩٠) } “Bedevilerden mazeret beyan edenler, kendilerine izin verilsin diye geldiler. Allah'a ve Resulüne yalan söyleyenler ise oturup kaldılar. Onlardan kâfir olanlara can yakıcı bir azap isabet edecektir. (90)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا شَرَحَ أَحْوَالَ الْمُنَافِقِينَ الَّذِينَ كَانُوا فِي الْمَدِينَةِ ابْتَدَأَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِشَرْحِ أَحْوَالِ الْمُنَافِقِينَ مِنَ الْأَعْرَابِ فِي قَوْلِهِ: وَجاءَ الْمُعَذِّرُونَ وَقَالَ: لَعَنَ اللَّهُ الْمُعَذِّرِينَ، وَذَهَبَ إِلَى أَنَّ الْمُعْذِرَ هُوَ الْمُجْتَهِدُ الَّذِي لَهُ عُذْرٌ، وَالْمُعَذِّرُ بِالتَّشْدِيدِ الَّذِي يَعْتَذِرُ بِلَا عُذْرٍ. وَالْحَاصِلُ: أَنَّ الْمُعْذِرَ هُوَ الْمُجْتَهِدُ الْبَالِغُ فِي الْعُذْرِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: قَدْ أَعْذَرَ مَنْ أَنْذَرَ، وَعَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ فَمَعْنَى الْآيَةِ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى فَصَلَ بَيْنَ أَصْحَابِ الْعُذْرِ وَبَيْنَ الْكَاذِبِينَ، فَالْمُعَذِّرُونَ هُمُ الَّذِينَ أَتَوْا بِالْعُذْرِ. قِيلَ: هُمْ أَسَدٌ وَغَطَفَانُ. قَالُوا: إِنَّ لَنَا عِيَالًا وَإِنَّا بِنَا جَهْدًا فَائْذَنْ لَنَا فِي التَّخَلُّفِ. وَقِيلَ: هُمْ رَهْطُ عَامِرِ بْنِ الطُّفَيْلِ، قَالُوا: إِنْ غَزَوْنَا مَعَكَ أَغَارَتْ أَعْرَابُ طَيِّءٍ عَلَيْنَا، فَأَذِنَ رَسُولُ اللَّهِ لَهُمْ. وَعَنْ مُجَاهِدٍ: نَفَرٌ مِنْ غَطَفَانَ اعْتَذَرُوا. وَالَّذِينَ قَرَءُوا الْمُعَذِّرُونَ بِالتَّشْدِيدِ وَهِيَ قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ فَلَهُ وَجْهَانِ مِنَ الْعَرَبِيَّةِ.
Bil ki Allah Teâlâ Medine'de bulunan münafıkların hallerini açıklayınca, bu ayette O'nun: { وَجاءَ الْمُعَذِّرُونَ } kavminde bedevilerden olan münafıkların hallerini açıklamaya başlamıştır. [İbn Abbas] ise: "Allah mazeret uyduranlara (el-muazzirîn) lanet etsin" demiş ve el-mu'zirin (şeddesiz) mazereti olan ve gayret gösteren kimse, şeddeli olan el-muazzirin ise mazeretsiz olarak özür beyan eden kimse olduğu görüşüne varmıştır. Hasılı: el-Mu'zir, mazeretinde son sınıra varan ve gayret gösteren kimsedir; nitekim Arapların "Uyaran kimse mazeretini ortaya koymuştur" sözü de bundandır. Bu kıraate göre ayetin manası şudur: Allah Teâlâ mazeret sahipleri ile yalancılar arasını ayırmıştır; dolayısıyla el-muazzirûn, mazeret getiren kimselerdir. Bunların Esed ve Gatafân [kabileleri] olduğu söylenmiştir. Onlar: "Bizim çoluk çocuğumuz var ve biz büyük bir darlık içindeyiz, bize geride kalmamız için izin ver" demişlerdir. Bunların Âmir b. Tufeyl'in cemaati olduğu da söylenmiştir; onlar: "Eğer seninle gazaya çıkarsak Tayy bedevileri bize baskın yapar" demişler, Resulullah da onlara izin vermiştir. Mücâhid'den nakledildiğine göre ise Gatafân'dan bir grup mazeret beyan etmiştir. [Bu lafzı] şeddeli olarak el-muazzirûn şeklinde okuyanlara gelince -ki bu cumhurun kıraatidir- Arapça bakımından bunun iki vechi vardır:
الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: مَا ذَكَرَهُ الْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ وَابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: وَهُوَ أَنَّ الْأَصْلَ فِي هَذَا اللَّفْظِ الْمُعْتَذِرُونَ فَحُوِّلَتْ فَتْحَةُ التَّاءِ إِلَى الْعَيْنِ، وَأُبْدِلَتِ الذَّالُ مِنَ التَّاءِ، وَأُدْغِمَتْ فِي الذَّالِ الَّتِي بَعْدَهَا، فَصَارَتِ التَّاءُ ذَالًا مُشَدَّدَةً.
Birinci vecih: Ferrâ, Zeccâc ve İbnu'l-Enbârî'nin zikrettiği görüştür: Bu lafzın aslı el-mu'tezirûndur (الْمُعْتَذِرُونَ). Tâ'nın (ت) fethası ayn'a (ع) aktarılmış, tâ harfi zâl'e (ذ) dönüştürülmüş ve kendisinden sonraki zâl harfine idgam edilmiştir; böylece tâ, şeddeli bir zâl (ذّ) haline gelmiştir.
وَالِاعْتِذَارُ قَدْ يَكُونُ بِالْكَذِبِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَعْتَذِرُونَ إِلَيْكُمْ إِذا رَجَعْتُمْ إِلَيْهِمْ [التَّوْبَةِ: ٩٤] فَبَيَّنَ كَوْنَ هَذَا الِاعْتِذَارِ فَاسِدًا بِقَوْلِهِ: قُلْ لَا تَعْتَذِرُوا وَقَدْ يَكُونُ بِالصِّدْقِ كَمَا فِي قَوْلِ لَبِيدٍ:
Özür beyan etmek (itizar), Allah Teâlâ'nın: { يَعْتَذِرُونَ إِلَيْكُمْ إِذا رَجَعْتُمْ إِلَيْهِمْ } [et-Tevbe: 94] “Onlara döndüğünüz zaman size özür beyan ederler” kavlinde olduğu gibi bazen yalanla olabilir; nitekim [Allah Teâlâ]: { قُلْ لَا تَعْتَذِرُوا } “De ki: Özür beyan etmeyin” kavliyle bu özür beyanının geçersiz olduğunu açıklamıştır. Bazen de Lebîd'in şu sözünde olduğu gibi doğru olabilir:
وَمَنْ يَبْكِ حَوْلًا كَامِلًا فَقَدِ اعْتَذَرَ
"Tam bir yıl boyunca ağlayan kimse, şüphesiz mazeretini ortaya koymuştur."
يُرِيدُ فَقَدْ جَاءَ بِعُذْرٍ صَحِيحٍ.
[Şair bununla], "Sahih bir mazeret ortaya koymuştur" demek istemektedir.
الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُعَذِّرُونَ عَلَى وَزْنِ قَوْلِنَا: مُفَعِّلُونَ مِنَ التَّعْذِيرِ الَّذِي هُوَ التَّقْصِيرُ. يقال:
İkinci vecih: el-Muazzirûn kelimesinin, kusur işlemek ve gevşeklik göstermek demek olan ta'zîr (التَّعْذِير) kökünden mufa‘‘ilûn (مُفَعِّلُونَ) vezninde olmasıdır. [Arapçada] şöyle denir:
عذرا تَعْذِيرًا إِذَا قَصَّرَ وَلَمْ يُبَالِغْ. يُقَالُ: قَامَ فلان قيام تعذير، إذا اسكتفيته فِي أَمْرٍ فَقَصَّرَ فِيهِ، فَإِنْ أَخَذْنَا بِقِرَاءَةِ الخفيف، كَانَ الْمُعَذِّرُونَ كَاذِبِينَ. وَأَمَّا إِنْ أَخَذْنَا بِقِرَاءَةِ التَّشْدِيدِ، وَفَسَّرْنَاهَا بِالْمُعْتَذِرِينَ، فَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ:
Bir kimse kusur işleyip gereken gayreti göstermediğinde azzere ta'zîran (عذّر تعذيرا) denir. Bir kimseden bir işte yeterli olmasını istediğinde o da bunda kusur gösterirse: "Falan kimse ta'zîr duruşuyla durdu (işi savsakladı)" denir. Eğer şeddesiz (hafif) kıraati esas alırsak, el-muazzirûn yalancılar olur. Şeddeli kıraati esas alır ve bunu el-mu'tezirîn (özür beyan edenler) olarak tefsir edersek, bu takdire göre:
يُحْتَمَلُ أَنَّهُمْ كَانُوا صَادِقِينَ وَأَنَّهُمْ كَانُوا كَاذِبِينَ، وَمِنَ الْمُفَسِّرِينَ مَنْ قَالَ: الْمُعَذِّرُونَ كَانُوا صَادِقِينَ بِدَلِيلِ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَهُمْ قَالَ بَعْدَهُمْ: وَقَعَدَ الَّذِينَ كَذَبُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَلَمَّا مَيَّزَهُمْ عَنِ الْكَاذِبِينَ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُمْ لَيْسُوا بِكَاذِبِينَ. وَرَوَى الْوَاحِدِيُّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِي عَمْرٍو: أَنَّهُ لَمَّا قِيلَ لَهُ هَذَا الْكَلَامُ قَالَ: إِنْ أَقْوَامًا تَكَلَّفُوا عُذْرًا بِبَاطِلٍ، فَهُمُ الَّذِينَ عَنَاهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: وَجاءَ الْمُعَذِّرُونَ وَتَخَلَّفَ الْآخَرُونَ لَا لِعُذْرٍ وَلَا لِشُبْهَةِ عُذْرٍ جَرَاءَةً عَلَى اللَّهِ تَعَالَى، فَهُمُ الْمُرَادُونَ بِقَوْلِهِ: وَقَعَدَ الَّذِينَ كَذَبُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِي قَالَهُ أَبُو عَمْرٍو مُحْتَمَلٌ، إِلَّا أَنَّ الْأَوَّلَ أَظْهَرُ. وَقَوْلُهُ: وَقَعَدَ الَّذِينَ كَذَبُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَهُمْ مُنَافِقُو الْأَعْرَابِ الَّذِينَ مَا جَاءُوا وَمَا اعْتَذَرُوا، وَظَهَرَ بِذَلِكَ أَنَّهُمْ كَذَبُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ فِي ادِّعَائِهِمُ الْإِيمَانَ. وَقَرَأَ أُبَيٌّ كَذَّبُوا بِالتَّشْدِيدِ سَيُصِيبُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ فِي الدُّنْيَا بِالْقَتْلِ وَفِي الْآخِرَةِ بِالنَّارِ، وَإِنَّمَا قَالَ: مِنْهُمْ لِأَنَّهُ تَعَالَى كَانَ عَالِمًا بِأَنَّ بَعْضَهُمْ سَيُؤْمِنُ وَيَتَخَلَّصُ عَنْ هَذَا الْعِقَابِ، فَذَكَرَ لَفْظَةَ مِنْ الدَّالَّةِ عَلَى التبعيض.
Onların doğru sözlü olmaları da, yalancı olmaları da muhtemeldir. Müfessirlerden bazıları şöyle demiştir: Mazeret beyan edenler (el-muazzirûn) doğru sözlü idiler; zira Allah Teâlâ onları zikrettikten sonra: { وَقَعَدَ الَّذِينَ كَذَبُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Allah'a ve Resulüne yalan söyleyenler ise oturup kaldılar” buyurmuştur. Onları yalancılardan ayrı tutunca bu, onların yalancı olmadıklarına delalet etmiştir. Vâhidî senediyle Ebû Amr'dan rivayet etmiştir ki, kendisine bu söz söylendiğinde o şöyle demiştir: Bir topluluk bâtıl bir mazerete yapışmışlardır ki Allah Teâlâ'nın: { وَجاءَ الْمُعَذِّرُونَ } “Mazeret beyan edenler geldiler” kavliyle kastettikleri onlardır. Diğerleri ise ne bir mazeret ne de bir mazeret şüphesi olmaksızın Allah Teâlâ'ya karşı cüretkârlık ederek geri kalmışlardır ki: { وَقَعَدَ الَّذِينَ كَذَبُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Allah'a ve Resulüne yalan söyleyenler ise oturup kaldılar” kavliyle kastedilenler de onlardır. Ebû Amr'ın söylediği muhtemeldir; fakat birinci görüş daha açıktır. O'nun: { وَقَعَدَ الَّذِينَ كَذَبُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ } kavmi, gelmeyen ve mazeret de beyan etmeyen bedevi münafıklarıdır; böylece onların iman iddialarında Allah'a ve Resulüne yalan söyledikleri ortaya çıkmıştır. Übeyy [bu lafzı] şeddeli olarak kezzebû (كَذَّبُوا) şeklinde okumuştur. { سَيُصِيبُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Onlardan kâfir olanlara can yakıcı bir azap isabet edecektir” [kavli ise], dünyada öldürülmekle, ahirette de ateşledir. [Allah Teâlâ'nın] { مِنْهُمْ } “onlardan” buyurması şundandır: Çünkü Allah Teâlâ, onlardan bazısının iman edeceğini ve bu azaptan kurtulacağını biliyordu; bu sebeple teb'îz (kısmîlik) bildiren { مِنْ } lafzını zikretmiştir.
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٩١ الى ٩٢]
[Tevbe Suresi (9) : Ayetler 91 ila 92]
لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ وَلا عَلَى الْمَرْضى وَلا عَلَى الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ مَا يُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذا نَصَحُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٩١) وَلا عَلَى الَّذِينَ إِذا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لَا أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ تَوَلَّوْا وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَناً أَلاَّ يَجِدُوا مَا يُنْفِقُونَ (٩٢)
{ لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ وَلا عَلَى الْمَرْضى وَلا عَلَى الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ مَا يُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذا نَصَحُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٩١) وَلا عَلَى الَّذِينَ إِذا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لَا أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ تَوَلَّوْا وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَناً أَلاَّ يَجِدُوا مَا يُنْفِقُونَ (٩٢) } “Allah'a ve Resulüne samimiyetle bağlı kaldıkları takdirde zayıflara, hastalara ve sarf edecek bir şey bulamayanlara bir günah yoktur. İyilik edenlerin aleyhine bir yol yoktur. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (91) Kendilerini bindirip sefere sevk edesin diye sana geldiklerinde: «Sizi bindirecek bir binek bulamıyorum» dediğin zaman, harcayacak bir şey bulamadıklarından dolayı kederlerinden gözleri yaş dökerek geri dönenlere de [bir günah yoktur]. (92)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ الْوَعِيدَ فِي حَقِّ مَنْ يُوهِمُ الْعُذْرَ، مَعَ أَنَّهُ لَا عُذْرَ لَهُ، ذَكَرَ أَصْحَابَ الْأَعْذَارِ الْحَقِيقِيَّةِ، وَبَيَّنَ أَنَّ تَكْلِيفَ اللَّهِ تَعَالَى بِالْغَزْوِ وَالْجِهَادِ عَنْهُمْ سَاقِطٌ، وَهُمْ أَقْسَامٌ:
Bil ki Allah Teâlâ, gerçekte bir mazereti olmadığı halde mazereti varmış gibi gösteren kimse hakkındaki tehdidi beyan edince, gerçek mazeret sahiplerini zikretmiş ve Allah Teâlâ'nın gaza ve cihad mükellefiyetinin onlardan düştüğünü açıklamıştır. Bunlar birkaç kısımdır:
الْقِسْمُ الْأَوَّلُ: الصَّحِيحُ فِي بَدَنِهِ، الضَّعِيفُ مِثْلُ الشُّيُوخِ. وَمَنْ خُلِقَ فِي أَصْلِ الْفِطْرَةِ ضَعِيفًا نَحِيفًا، وَهَؤُلَاءِ هُمُ الْمُرَادُونَ بِالضُّعَفَاءِ. وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ: أَنَّهُ عَطَفَ عَلَيْهِمُ الْمَرْضَى، والمعطوف مباين للمعطوف عليه، فما لَمْ يَحْمِلِ الضُّعَفَاءَ عَلَى الَّذِينَ ذَكَرْنَاهُمْ، لَمْ يَتَمَيَّزُوا عَنِ الْمَرْضَى.
Birinci kısım: Yaşlılar ve asıl fıtratında zayıf ve cılız yaratılmış olanlar gibi bedeni sağlam ama zayıf olan kimsedir. Zayıflar (duafâ) ile kastedilenler bunlardır. Bunun delili şudur: [Allah Teâlâ] hastaları onların üzerine atfetmiştir; matuf ise matuf aleyhten farklıdır. Dolayısıyla zayıflar zikrettiğimiz kimselere hamledilmedikçe hastalardan ayırt edilemezler.
وَأَمَّا الْمَرْضَى: فَيَدْخُلُ فِيهِمْ أَصْحَابُ الْعَمَى، وَالْعَرَجِ، وَالزَّمَانَةِ، وَكُلُّ مَنْ كَانَ مَوْصُوفًا بِمَرَضٍ يَمْنَعُهُ مِنَ التَّمَكُّنِ مِنَ الْمُحَارَبَةِ.
Hastalara gelince: Âmâlar, topallar, kötürümler ve kendisini savaşabilmekten alıkoyan bir hastalıkla nitelenmiş olan herkes bunların içine girer.
وَالْقِسْمُ الثَّالِثُ: الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ الْأُهْبَةَ وَالزَّادَ وَالرَّاحِلَةَ، وَهُمُ الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ مَا يُنْفِقُونَ، لِأَنَّ حُضُورَهُ فِي الْغَزْوِ إِنَّمَا يَنْفَعُ إِذَا قَدَرَ عَلَى الْإِنْفَاقِ عَلَى نَفْسِهِ. إِمَّا مِنْ مَالِ نَفْسِهِ، أَوْ مِنْ مَالِ إِنْسَانٍ آخَرَ يُعِينُهُ عَلَيْهِ، فَإِنْ لَمْ تَحْصُلْ هَذِهِ الْقُدْرَةُ، صَارَ كَلًّا وَوَبَالًا عَلَى الْمُجَاهِدِينَ وَيَمْنَعُهُمْ مِنَ الِاشْتِغَالِ بِالْمَقْصُودِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ هَذِهِ الْأَقْسَامَ الثَّلَاثَةَ قَالَ: لَا حَرَجَ عَلَى هَؤُلَاءِ، وَالْمُرَادُ أَنَّهُ يَجُوزُ لَهُمْ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنِ الْغَزْوِ، وَلَيْسَ فِي الْآيَةِ بَيَانُ أَنَّهُ يَحْرُمُ عَلَيْهِمُ الْخُرُوجُ، لِأَنَّ الْوَاحِدَ مِنْ هَؤُلَاءِ لَوْ خَرَجَ لِيُعِينَ الْمُجَاهِدِينَ بِمِقْدَارِ الْقُدْرَةِ. إِمَّا بِحِفْظِ مَتَاعِهِمْ أَوْ بِتَكْثِيرِ سَوَادِهِمْ، بِشَرْطِ أَنْ لَا يَجْعَلَ نَفْسَهُ كَلًّا وَوَبَالًا عَلَيْهِمْ، كَانَ ذَلِكَ طَاعَةً مَقْبُولَةً. ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى شَرَطَ فِي جَوَازِ هَذَا التَّأْخِيرِ شَرْطًا مُعَيَّنًا وَهُوَ قَوْلُهُ: إِذا نَصَحُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ وَمَعْنَاهُ أَنَّهُمْ إِذَا أَقَامُوا فِي الْبَلَدِ احْتَرَزُوا عَنْ إِلْقَاءِ الْأَرَاجِيفِ، وَعَنْ إِثَارَةِ الْفِتَنِ، وَسَعَوْا فِي إِيصَالِ الْخَيْرِ إِلَى الْمُجَاهِدِينَ الَّذِينَ سَافَرُوا، إِمَّا بِأَنْ يَقُومُوا بِإِصْلَاحِ مُهِمَّاتِ بُيُوتِهِمْ، وَإِمَّا بِأَنْ يَسْعَوْا فِي إِيصَالِ الْأَخْبَارِ السَّارَّةِ مِنْ بُيُوتِهِمْ إِلَيْهِمْ، فَإِنَّ جُمْلَةَ هَذِهِ الْأُمُورِ جَارِيَةٌ مَجْرَى الْإِعَانَةِ عَلَى الْجِهَادِ.
Üçüncü kısım: Hazırlık, azık ve binek bulamayan kimselerdir ki bunlar harcayacak bir şey bulamayanlardır. Çünkü kişinin gazada bulunması, ancak kendi nefsine harcama yapmaya güç yetirdiği takdirde fayda verir; bu da ya kendi malından ya da kendisine yardım eden başka bir kimsenin malından olur. Şayet bu güç bulunmazsa, mücahitlere yük ve vebal olur ve onları asıl maksatla meşgul olmaktan alıkoyar. Sonra Allah Teâlâ bu üç kısmı zikredince: Bunlara bir günah/sorumluluk yoktur buyurmuştur. Maksat, onların gazadan geri kalmalarının caiz olmasıdır; yoksa ayette sefere çıkmalarının kendilerine haram olduğuna dair bir açıklama yoktur. Zira bunlardan biri, gücü yettiği ölçüde mücahitlere yardım etmek için -ister eşyalarını korumakla ister kalabalıklarını artırmakla olsun- kendisini onlara yük ve vebal kılmamak şartıyla çıksa, bu makbul bir taat olurdu. Sonra Allah Teâlâ bu geri kalmanın caiz olmasında belirli bir şart koşmuş ve o da: { إِذا نَصَحُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ } “Allah'a ve Resulüne samimiyetle bağlı kaldıkları takdirde” kavlidir. Bunun manası şudur: Şehirde kaldıklarında asılsız dedikodular yaymaktan ve fitneler çıkarmaktan sakınırlar; sefere çıkan mücahitlere -ya evlerinin önemli işlerini çekip çevirerek ya da evlerinden onlara sevindirici haberler ulaştırmaya çalışarak- hayır ulaştırmaya gayret ederler. Çünkü bu işlerin tamamı cihada yardım mesabesindedir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ وَقَدِ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّهُ دَخَلَ تَحْتَ قَوْلِهِ تَعَالَى: مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ هُوَ أَنَّهُ لَا إِثْمَ عَلَيْهِ بِسَبَبِ الْقُعُودِ عَنِ الْجِهَادِ، وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُ هَلْ يُفِيدُ الْعُمُومَ فِي كُلِّ الْوُجُوهِ؟ فَمِنْهُمْ مَنْ زَعَمَ أَنَّ اللَّفْظَ مَقْصُورٌ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى، لِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِيهِمْ، وَمِنْهُمْ مَنْ زَعَمَ أَنَّ الْعِبْرَةَ بِعُمُومِ اللَّفْظِ لَا بِخُصُوصِ السَّبَبِ، وَالْمُحْسِنُ هُوَ الْآتِي بِالْإِحْسَانِ، وَرَأْسُ أَبْوَابِ الْإِحْسَانِ وَرَئِيسُهَا، هُوَ قَوْلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ } “İyilik edenlerin aleyhine bir yol yoktur” buyurmuştur. Müfessirler, Allah Teâlâ'nın { مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ } kavlinin kapsamına, cihattan geri kalma sebebiyle kişiye hiçbir günahın terettüp etmediği manasının girdiğinde ittifak etmişlerdir. Ancak bu ifadenin her yönden umum (genellik) ifade edip etmediği hususunda ihtilaf etmişlerdir: Onlardan kimi, bu ayet onlar hakkında indiği için lafzın sadece bu mana ile sınırlı olduğunu ileri sürmüştür; kimi de itibarın sebebin hususiliğine değil lafzın umumiliğine olduğunu ileri sürmüştür. İyilik eden (muhsin), ihsanda bulunan kimsedir; ihsan kapılarının başı ve reisi ise şu sözdür:
لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَكُلُّ مَنْ قَالَ هَذِهِ الْكَلِمَةَ وَاعْتَقَدَهَا، كَانَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى: مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ يَقْتَضِي نَفْيَ جَمِيعِ الْمُسْلِمِينَ، فَهَذَا بِعُمُومِهِ يَقْتَضِي أَنَّ الْأَصْلَ فِي حَالِ كُلِّ مُسْلِمٍ بَرَاءَةُ الذِّمَّةِ، وَعَدَمُ تَوَجُّهِ مُطَالَبَةِ الْغَيْرِ عَلَيْهِ فِي نَفْسِهِ وَمَالِهِ، فَيَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْأَصْلَ فِي نَفْسِهِ حُرْمَةُ الْقَتْلِ، إِلَّا لِدَلِيلٍ مُنْفَصِلٍ، وَالْأَصْلُ فِي مَالِهِ حُرْمَةُ الْأَخْذِ، إِلَّا لِدَلِيلٍ مُنْفَصِلٍ، وَأَنْ لَا يَتَوَجَّهَ عَلَيْهِ شَيْءٌ مِنَ التَّكَالِيفِ، إِلَّا لِدَلِيلٍ مُنْفَصِلٍ، فَتَصِيرَ هَذِهِ الْآيَةُ بِهَذَا الطَّرِيقِ أَصْلًا/ مُعْتَبَرًا فِي الشَّرِيعَةِ، فِي تَقْرِيرِ أَنَّ الْأَصْلَ بَرَاءَةُ الذِّمَّةِ، فَإِنْ وَرَدَ نَصٌّ خَاصٌّ يَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ حُكْمٍ خَاصٍّ، فِي وَاقِعَةٍ خَاصَّةٍ، قَضَيْنَا بِذَلِكَ النَّصِّ الْخَاصِّ تَقْدِيمًا لِلْخَاصِّ عَلَى الْعَامِّ، وَإِلَّا فَهَذَا النَّصُّ
"Lâ ilâhe illallâh". Bu kelimeyi söyleyen ve buna inanan herkes Müslümanlardandır. Allah Teâlâ'nın: { مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ } kavli, [aleyhte bir yolun bulunmasını] bütün Müslümanlar için nefyetmeyi iktiza eder. Dolayısıyla bu [ayet] umumiliği gereği, her Müslümanın durumunda aslolanın berâet-i zimmet (sorumsuzluk/borçsuzluk) olduğunu, nefsinde ve malında başkasının bir talep yöneltmesinin bulunmadığını gerektirir. Böylece bu [hüküm], müstakil bir delil bulunmadıkça canında aslolanın öldürülme haramlığı olduğuna, müstakil bir delil bulunmadıkça malında aslolanın [ondan bir şey] alma haramlığı olduğuna ve müstakil bir delil bulunmadıkça kendisine hiçbir mükellefiyetin yöneltilemeyeceğine delalet eder. Bu suretle bu ayet, asıl olanın berâet-i zimmet olduğunu takrir etmede şeriatta muteber bir asıl haline gelir. Eğer belirli bir hadisede belirli bir hükmün vücubuna delalet eden özel bir nass varid olursa, hassı âmm üzerine takdim ederek o özel nass ile hükmederiz; aksi takdirde bu nass
كَافٍ فِي تَقْرِيرِ الْبَرَاءَةِ الْأَصْلِيَّةِ، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَحْتَجُّ بِهَذَا عَلَى نَفْيِ الْقِيَاسِ. قَالَ: لِأَنَّ هَذَا النَّصَّ دَلَّ عَلَى أَنَّ الْأَصْلَ هو براءة الذمة، هو عدم الْإِلْزَامِ وَالتَّكْلِيفِ، فَالْقِيَاسُ إِمَّا أَنْ يَدُلَّ عَلَى بَرَاءَةِ الذِّمَّةِ أَوْ عَلَى شَغْلِ الذِّمَّةِ، وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ لِأَنَّ بَرَاءَةَ الذِّمَّةِ لَمَّا ثَبَتَتْ بِمُقْتَضَى هَذَا النَّصِّ، كَانَ إِثْبَاتُهَا بِالْقِيَاسِ عَبَثًا. وَالثَّانِي أَيْضًا بَاطِلٌ، لِأَنَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَصِيرُ ذَلِكَ الْقِيَاسُ مُخَصِّصًا لِعُمُومِ هَذَا النَّصِّ وَأَنَّهُ لَا يَجُوزُ، لِمَا ثَبَتَ أَنَّ النَّصَّ أَقْوَى مِنَ الْقِيَاسِ. قَالُوا: وَبِهَذَا الطَّرِيقِ تَصِيرُ الشَّرِيعَةُ مَضْبُوطَةً، مَعْلُومَةً، مُلَخَّصَةً، بَعِيدَةً عَنِ الِاضْطِرَابِ وَالِاخْتِلَافَاتِ الَّتِي لَا نِهَايَةَ لَهَا، وَذَلِكَ لِأَنَّ السُّلْطَانَ إِذَا بَعَثَ وَاحِدًا مِنْ عُمَّالِهِ إِلَى سِيَاسَةِ بَلْدَةٍ، فَقَالَ لَهُ: أَيُّهَا الرَّجُلُ تَكْلِيفِي عَلَيْكَ، وَعَلَى أَهْلِ تِلْكَ الْمَمْلَكَةِ، كَذَا وَكَذَا، وَعَدَّ عَلَيْهِمْ مِائَةَ نَوْعٍ مِنَ التَّكَالِيفِ مَثَلًا، ثُمَّ قَالَ: وَبَعْدَ هَذِهِ التَّكَالِيفِ لَيْسَ لِأَحَدٍ عَلَيْهِمْ سَبِيلٌ، كَانَ هَذَا تَنْصِيصًا مِنْهُ عَلَى أَنَّهُ لَا تَكْلِيفَ عَلَيْهِمْ فِيمَا وَرَاءَ تِلْكَ الْأَقْسَامِ الْمِائَةِ الْمَذْكُورَةِ، وَلَوْ أَنَّهُ كَلَّفَ ذَلِكَ السُّلْطَانُ بِأَنْ يَنُصَّ عَلَى مَا سِوَى تِلْكَ الْمِائَةِ بِالنَّفْيِ عَلَى سَبِيلِ التَّفْصِيلِ كَانَ ذَلِكَ مُحَالًا، لِأَنَّ بَابَ النَّفْيِ لَا نِهَايَةَ لَهُ، بَلْ كَفَاهُ فِي النَّفْيِ أَنْ يَقُولَ: لَيْسَ لِأَحَدٍ عَلَى أَحَدٍ سَبِيلٌ إِلَّا فِيمَا ذَكَرْتُ وَفَصَّلْتُ، فكذا هاهنا أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ وَهَذَا يَقْتَضِي أَنْ لَا يَتَوَجَّهَ عَلَى أَحَدٍ سَبِيلٌ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي الْقُرْآنِ أَلْفَ تَكْلِيفٍ، أَوْ أَقَلَّ أَوْ أَكْثَرَ، كَانَ ذَلِكَ تَنْصِيصًا عَلَى أَنَّ التَّكَالِيفَ مَحْصُورَةٌ فِي ذَلِكَ الْأَلْفِ الْمَذْكُورِ، وَأَمَّا فِيمَا وَرَاءَهُ فَلَيْسَ لِلَّهِ عَلَى الْخَلْقِ تَكْلِيفٌ وَأَمْرٌ وَنَهْيٌ، وَبِهَذَا الطَّرِيقِ تَصِيرُ الشَّرِيعَةُ مَضْبُوطَةً سَهْلَةَ الْمَؤُنَةِ كَثِيرَةَ الْمَعُونَةِ، وَيَكُونُ الْقُرْآنُ وَافِيًا بِبَيَانِ التَّكَالِيفِ وَالْأَحْكَامِ، وَيَكُونُ قَوْلُهُ: الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ [الْمَائِدَةِ: ٣] حَقًّا، وَيَصِيرُ قَوْلُهُ: لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ [النَّحْلِ: ٤٤] حَقًّا، وَلَا حَاجَةَ الْبَتَّةَ إِلَى التَّمَسُّكِ بِالْقِيَاسِ فِي حُكْمٍ مِنَ الْأَحْكَامِ أَصْلًا، فَهَذَا مَا يُقَرِّرُهُ أَصْحَابُ الظَّوَاهِرِ مِثْلُ دَاوُدَ الْأَصْفَهَانِيِّ وَأَصْحَابِهِ فِي تَقْرِيرِ هَذَا الْبَابِ.
berâet-i asliyyeyi takrir etmek için yeterlidir. İnsanlardan bazıları kıyası nefyetmek için bununla delil getirir. Şöyle der: Çünkü bu nass, aslolanın berâet-i zimmet olduğunu, yani bağlayıcılık ve mükellefiyetin bulunmadığını göstermiştir. Dolayısıyla kıyas ya berâet-i zimmete ya da şeğl-i zimmete (borçlu/yükümlü olmaya) delalet edecektir. Birincisi bâtıldır; zira berâet-i zimmet bu nassın muktezasıyla sabit olunca, onu kıyasla ispat etmek abes olur. İkincisi de bâtıldır; zira bu takdirde o kıyas bu nassın umumunu tahsis etmiş olur ki nassın kıyastan daha kuvvetli olduğu sabit olduğundan bu caiz değildir. Şöyle demişlerdir: Bu yolla şeriat zapt edilmiş, bilinir, özetlenmiş, kargaşadan ve sonu gelmez ihtilaflardan uzak bir hale gelir. Şöyle ki: Hükümdar valilerinden birini bir beldenin idaresine gönderdiğinde ona: "Ey adam, sana ve o memleket halkına yüklediğim mükellefiyetler şunlar şunlardır" dese ve onlara mesela yüz çeşit mükellefiyet saysa, sonra da: "Bu mükellefiyetlerden sonra hiç kimsenin onların aleyhine bir yolu (yetkisi) yoktur" dese, bu onun o zikredilen yüz kısım dışında onların üzerine hiçbir mükellefiyet olmadığına dair açık bir beyanı olur. Eğer o hükümdardan o yüz çeşidin dışındakileri tafsilatlı bir şekilde nefiy ile açıkça belirtmesi istenseydi bu imkânsız olurdu; çünkü nefiy kapısının sonu yoktur. Bilakis nefiy konusunda: "Zikredip tafsil ettiğim hususlar dışında hiç kimsenin hiç kimse üzerinde bir yolu yoktur" demesi ona yeterlidir. İşte burada da böyledir: Allah Teâlâ: { مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ } buyurunca bu, hiç kimsenin aleyhine bir yol bulunmamasını iktiza eder; sonra Allah Teâlâ Kur'an'da bin tane veya daha az yahut daha çok mükellefiyet zikrettiğinde bu, mükellefiyetlerin zikredilen o bin ile sınırlı olduğuna; bunun ötesinde ise Allah'ın kullar üzerine hiçbir mükellefiyeti, emri ve yasağı bulunmadığına dair açık bir beyan olur. Bu yolla şeriat zapt edilmiş, külfeti az, yardımı bol hale gelir; Kur'an mükellefiyet ve hükümleri açıklamada tastamam kâfi olur; O'nun: { الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ } [el-Mâide: 3] “Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim” kavli hak olur; O'nun: { لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ } [en-Nahl: 44] “İnsanlara kendilerine indirileni açıklayasın diye” kavli hak olur ve hükümlerden hiçbir hükümde kıyasa sarılmaya asla hiçbir ihtiyaç kalmaz. İşte bu babı takrir etmede Dâvûd el-İsfahânî ve arkadaşları gibi Zâhirîlerin takrir ettiği görüş budur.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ الضُّعَفَاءَ وَالْمَرْضَى وَالْفُقَرَاءَ، بَيَّنَ أَنَّهُ يَجُوزُ لَهُمُ التَّخَلُّفُ عَنِ الْجِهَادِ بِشَرْطِ أَنْ يَكُونُوا نَاصِحِينَ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ، وَبَيَّنَ كَوْنَهُمْ مُحْسِنِينَ، وَأَنَّهُ لَيْسَ لِأَحَدٍ عَلَيْهِمْ سَبِيلٌ، ذَكَرَ قِسْمًا رَابِعًا مِنَ الْمَعْذُورِينَ، فَقَالَ: وَلا عَلَى الَّذِينَ إِذا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لَا أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ تَوَلَّوْا وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَناً أَلَّا يَجِدُوا مَا يُنْفِقُونَ.
Bil ki Allah Teâlâ zayıfları, hastaları ve fakirleri zikredip, Allah'a ve Resulüne samimiyetle bağlı kalmaları şartıyla cihattan geri kalmalarının caiz olduğunu, onların muhsinler olduklarını ve hiç kimsenin onlar aleyhine bir yolu bulunmadığını beyan edince; mazeretlilerden dördüncü bir kısmı zikrederek şöyle buyurmuştur: { وَلا عَلَى الَّذِينَ إِذا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لَا أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ تَوَلَّوْا وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَناً أَلَّا يَجِدُوا مَا يُنْفِقُونَ } “Kendilerini bindirip sefere sevk edesin diye sana geldiklerinde: «Sizi bindirecek bir binek bulamıyorum» dediğin zaman, harcayacak bir şey bulamadıklarından dolayı kederlerinden gözleri yaş dökerek geri dönenlere de [bir günah yoktur].”
فَإِنْ قِيلَ: أَلَيْسَ أَنَّ هَؤُلَاءِ دَاخِلُونَ تَحْتَ قَوْلِهِ: وَلا عَلَى الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ مَا يُنْفِقُونَ فَمَا الْفَائِدَةُ فِي إِعَادَتِهِ؟
Eğer: "Bunlar O'nun: { وَلا عَلَى الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ مَا يُنْفِقُونَ } “sarf edecek bir şey bulamayanlara da [bir günah yoktur]” kavlinin altına dahil değiller midir, o halde bunun tekrar edilmesindeki fayda nedir?" denilirse,
قُلْنَا: الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ مَا يُنْفِقُونَ، هُمُ الْفُقَرَاءُ الَّذِينَ لَيْسَ مَعَهُمْ دُونَ النَّفَقَةِ، وَهَؤُلَاءِ الْمَذْكُورُونَ فِي الْآيَةِ الْأَخِيرَةِ هُمُ الَّذِينَ مَلَكُوا قَدْرَ النَّفَقَةِ، إِلَّا أَنَّهُمْ لَمْ يَجِدُوا الْمَرْكُوبَ، وَالْمُفَسِّرُونَ ذَكَرُوا فِي سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ:
Deriz ki: Harcayacak bir şey bulamayanlar, yanlarında nafakadan daha azı dahi bulunmayan fakirlerdir. Son ayette zikredilenler ise nafaka miktarına sahip olan, ancak binek bulamayan kimselerdir. Müfessirler bu ayetin iniş sebebi (sebeb-i nüzulü) hakkında birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi:
قَالَ مُجَاهِدٌ: هُمْ ثَلَاثَةُ إِخْوَةٍ: مَعْقِلٌ، وَسُوَيْدٌ، وَالنُّعْمَانُ بَنُو مُقْرِنٍ، سَأَلُوا النَّبِيَّ ﷺ أَنْ يَحْمِلَهُمْ عَلَى الْخِفَافِ الْمَدْبُوغَةِ، وَالنِّعَالِ الْمَخْصُوفَةِ، فَقَالَ ﵇: «لَا أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ» فَتَوَلَّوْا وَهُمْ يَبْكُونَ،
Mücâhid şöyle demiştir: Onlar üç kardeştir: Mukarrinoğulları Ma‘kıl, Süveyd ve Nu'mân. Bunlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den kendilerini tabaklanmış mestlere ve yamalı ayakkabılara bindirmesini (bunları temin etmesini) istediler. [Allah Resulü] sallallâhu aleyhi ve sellem: "«Sizi bindirecek bir şey bulamıyorum»" buyurdu; bunun üzerine ağlayarak geri döndüler.
وَالثَّانِي:
İkincisi:
قَالَ الْحَسَنُ: نَزَلَتْ فِي أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ وَأَصْحَابِهِ، أَتَوْا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَسْتَحْمِلُونَهُ، وَوَافَقَ ذَلِكَ مِنْهُ غَضَبًا، فَقَالَ ﵇: «وَاللَّهِ مَا أَحْمِلُكُمْ وَلَا أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ» فَتَوَلَّوْا وَهُمْ يَبْكُونَ فَدَعَاهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، فأعطاهم خير ذودا، فَقَالَ أَبُو مُوسَى: أَلَسْتَ حَلَفْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ فَقَالَ: «أَمَا إِنِّي إِنْ شَاءَ اللَّهُ لَا أَحْلِفُ بِيَمِينٍ فَأَرَى غَيْرَهَا خَيْرًا مِنْهَا، إِلَّا أَتَيْتُ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ وَكَفَّرْتُ عَنْ يميني» .
Hasan [el-Basrî] şöyle demiştir: [Bu ayet] Ebû Mûsâ el-Eş'arî ve arkadaşları hakkında inmiştir. Onlar Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip kendilerine binek vermesini istediler. Bu durum onun öfkeli bir anına denk geldi ve [Hz. Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem: "«Vallahi sizi bindirmeyeceğim ve sizi bindirecek bir şey de bulamıyorum»" buyurdu. Onlar ağlayarak geri döndüler. Bunun üzerine Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem onları çağırdı ve onlara birkaç deve verdi. Ebû Mûsâ: "Yâ Resûlallah, yemin etmemiş miydiniz?" deyince, şöyle buyurdu: "«Haberiniz olsun ki ben inşallah bir şeye yemin edip de başkasını ondan daha hayırlı görürsem, mutlaka daha hayırlı olanı yapar ve yeminim için keffaret veririm»".
وَالرِّوَايَةُ الثَّالِثَةُ:
Üçüncü rivayet:
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: سَأَلُوهُ أَنْ يَحْمِلَهُمْ عَلَى الدَّوَابِّ فَقَالَ ﵇: «لَا أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ»
İbn Abbas radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Ondan kendilerini binek hayvanlarına bindirmesini istediler. [Hz. Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem: "«Sizi bindirecek bir binek bulamıyorum»" buyurdu.
لِأَنَّ الشُّقَّةَ بَعِيدَةٌ. وَالرَّجُلُ يَحْتَاجُ إِلَى بَعِيرَيْنِ، بَعِيرٌ يَرْكَبُهُ وَبَعِيرٌ يَحْمِلُ عَلَيْهِ مَاءَهُ وَزَادَهُ.
Zira mesafe uzaktı; bir adamın biri bineceği, diğeri suyunu ve azığını yükleyeceği iki deveye ihtiyacı vardı.
قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : قَوْلُهُ: تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَناً كَقَوْلِكَ: تَفِيضُ دَمْعًا، وَهُوَ أَبْلَغُ مِنْ يَفِيضُ دَمْعُهَا، لِأَنَّ الْعَيْنَ جُعِلَتْ كَأَنَّ كُلَّهَا دمع فائض.
el-Keşşâf sahibi [Zemahşerî] şöyle demiştir: O'nun: { تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَناً } “kederlerinden gözleri yaş dökerek” kavli, senin "gözyaşı döker" sözün gibidir. Bu, "gözyaşı dökülür" ifadesinden daha beliğdir; çünkü göz, sanki bütünüyle taşan bir gözyaşı imiş gibi kılınmıştır.
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٩٣ الى ٩٤]
[Tevbe Suresi (9) : Ayetler 93 ila 94]
إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ وَهُمْ أَغْنِياءُ رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوالِفِ وَطَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٩٣) يَعْتَذِرُونَ إِلَيْكُمْ إِذا رَجَعْتُمْ إِلَيْهِمْ قُلْ لَا تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكُمْ قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ مِنْ أَخْبارِكُمْ وَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٩٤)
{ إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ وَهُمْ أَغْنِياءُ رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوالِفِ وَطَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٩٣) يَعْتَذِرُونَ إِلَيْكُمْ إِذا رَجَعْتُمْ إِلَيْهِمْ قُلْ لَا تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكُمْ قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ مِنْ أَخْبارِكُمْ وَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٩٤) } “Sorumluluk yolu ancak, zengin oldukları halde senden izin isteyenlerin aleyhinedir. Onlar geride kalanlarla beraber olmaya razı oldular. Allah da onların kalplerini mühürledi; artık onlar bilmezler. (93) Onlara döndüğünüz zaman size özür beyan ederler. De ki: «Özür beyan etmeyin, size asla inanmayacağız; Allah bize sizin haberlerinizi bildirmiştir. Allah da Resulü de amelinizi görecektir. Sonra gizliyi de açığı da bilene döndürüleceksiniz; O da size yapmış olduklarınızı haber verecektir». (94)”
وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Ayette birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى: مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ قَالَ فِي هَذِهِ/ الْآيَةِ إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى مَنْ كَانَ كَذَا وَكَذَا، ثُمَّ الَّذِينَ قَالُوا فِي الْآيَةِ الْأُولَى الْمُرَادُ مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ فِي أَمْرِ الْغَزْوِ وَالْجِهَادِ، وَأَنَّ نَفْيَ السَّبِيلِ فِي تِلْكَ الْآيَةِ مَخْصُوصٌ بِهَذَا الْحُكْمِ. قَالُوا: السَّبِيلُ الَّذِي نَفَاهُ عَنِ الْمُحْسِنِينَ، هُوَ الَّذِي أَثْبَتَهُ فِي هَؤُلَاءِ الْمُنَافِقِينَ، وَهُوَ الَّذِي يَخْتَصُّ بِالْجِهَادِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ هَؤُلَاءِ الْأَغْنِيَاءَ الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ فِي التَّخَلُّفِ سَبِيلُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ لَازِمٌ، وَتَكْلِيفُهُ عَلَيْهِمْ بِالذِّهَابِ إِلَى الْغَزْوِ مُتَوَجِّهٌ، وَلَا عُذْرَ لَهُمُ الْبَتَّةَ فِي التَّخَلُّفِ.
Birinci Mesele: Allah Teâlâ önceki ayette: { مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ } “İyilik edenlerin aleyhine bir yol yoktur” buyurunca, bu ayette: [Sorumluluk] yolu ancak şöyle şöyle olanların aleyhinedir buyurmuştur. Sonra önceki ayette "muhsinlerin aleyhine bir yol yoktur" ifadesinden maksadın gaza ve cihat meselesi olduğunu ve o ayette yolun/sorumluluğun nefyedilmesinin bu hükme mahsus olduğunu söyleyenler şöyle demişlerdir: [Allah'ın] muhsinlerden nefyettiği yol/sorumluluk, bu münafıklar hakkında ispat ettiği ve cihada mahsus olan sorumluluktur. Mana şudur: Geri kalmak için senden izin isteyen bu zenginler hakkında Allah'ın yolu lazımdır, gazaya gitme mükellefiyeti kendilerine yöneliktir ve geri kalma hususunda onların kesinlikle hiçbir mazeretleri yoktur.
فَإِنْ قِيلَ: قَوْلُهُ: رَضُوا مَا مَوْقِعُهُ؟
Eğer: "O'nun: { رَضُوا } “razı oldular” kavlinin konumu nedir?" denilirse,
قُلْنَا: كَأَنَّهُ اسْتِئْنَافٌ، كَأَنَّهُ قِيلَ: مَا بَالُهُمُ اسْتَأْذَنُوا وَهُمْ أَغْنِيَاءُ. فَقِيلَ: رَضُوا بِالدَّنَاءَةِ وَالضِّعَةِ وَالِانْتِظَامِ فِي جُمْلَةِ الْخَوَالِفِ وَطَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ يَعْنِي أَنَّ السَّبَبَ فِي نَفْرَتِهِمْ عَنِ الْجِهَادِ، هُوَ أَنَّ اللَّهَ طَبَعَ عَلَى قُلُوبِهِمْ، فَلِأَجْلِ ذَلِكَ الطَّبْعِ لَا يَعْلَمُونَ مَا فِي الْجِهَادِ مِنْ مَنَافِعِ الدِّينِ وَالدُّنْيَا.
Deriz ki: Sanki bu bir istînâftır (yeni bir başlangıçtır); sanki: "Zengin oldukları halde onlara ne oldu da izin istediler?" denilmiş, buna cevaben de: "Alçaklığa, bayağılığa ve geride kalan kadınlar zümresine katılmaya razı oldular" denilmiştir. { وَطَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ } “Allah da onların kalplerini mühürledi” kavli, yani cihattan nefret etmelerinin sebebi, Allah'ın onların kalplerini mühürlemiş olmasıdır; işte bu mühürleme sebebiyle cihatta bulunan din ve dünya menfaatlerini bilmezler [demektir].
ثُمَّ قَالَ: يَعْتَذِرُونَ إِلَيْكُمْ إِذا رَجَعْتُمْ إِلَيْهِمْ قُلْ لَا تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكُمْ عِلَّةً لِلْمَنْعِ مِنَ الِاعْتِذَارِ لِأَنَّ غَرَضَ الْمُعْتَذِرِ أَنْ يَصِيرَ عُذْرُهُ مَقْبُولًا. فَإِذَا عَلِمَ بِأَنَّ الْقَوْمَ يُكَذِّبُونَهُ فِيهِ، وَجَبَ عَلَيْهِ تَرْكُهُ. وَقَوْلُهُ: قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ مِنْ أَخْبارِكُمْ عِلَّةٌ لِانْتِفَاءِ التَّصْدِيقِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَطْلَعَ رَسُولَهُ عَلَى مَا فِي ضَمَائِرِهِمْ مِنَ الْخُبْثِ وَالْمَكْرِ وَالنِّفَاقِ، امْتَنَعَ أَنْ يُصَدِّقَهُمُ الرَّسُولُ ﵊ فِي تِلْكَ الْأَعْذَارِ.
Sonra [Allah Teâlâ]: { يَعْتَذِرُونَ إِلَيْكُمْ إِذا رَجَعْتُمْ إِلَيْهِمْ قُلْ لَا تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكُمْ } “Onlara döndüğünüz zaman size özür beyan ederler. De ki: «Özür beyan etmeyin, size asla inanmayacağız»” buyurmuştur. [Bu], özür beyan etmekten menetmenin illetidir; çünkü mazeret beyan edenin gayesi mazeretinin kabul edilmesidir. O topluluğun bu mazerette kendisini yalanlayacağını bildiği zaman bunu terk etmesi vacip olur. O'nun: { قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ مِنْ أَخْبارِكُمْ } “Allah bize sizin haberlerinizi bildirmiştir” kavli ise tasdik etmemenin illetidir; çünkü Allah Teâlâ Resulünü onların iç dünyalarındaki kötülük, hile ve nifaka muttali kılınca, Resul aleyhisselâm'ın o mazeretlerde onları tasdik etmesi imkânsız olmuştur.
ثُمَّ قَالَ: وَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ كَانُوا يُظْهِرُونَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ عِنْدَ تَقْرِيرِ تِلْكَ الْمَعَاذِيرِ حُبًّا لِلرَّسُولِ ﵊ وَالْمُؤْمِنِينَ وَشَفَقَةً عَلَيْهِمْ وَرَغْبَةً فِي نُصْرَتِهِمْ، فَقَالَ تَعَالَى: وَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ أَنَّكُمْ هَلْ تَبْقُونَ بَعْدَ ذَلِكَ عَلَى هَذِهِ الْحَالَةِ الَّتِي تُظْهِرُونَهَا مِنَ الصِّدْقِ وَالصَّفَاءِ، أَوْ لَا تَبْقُونَ عَلَيْهَا؟
Sonra [Allah Teâlâ]: { وَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ } “Allah da Resulü de amelinizi görecektir” buyurmuştur. Mana şudur: Onlar bu mazeretleri beyan ederken kendilerinden Resul aleyhisselâm'a ve müminlere karşı bir sevgi, onlara bir şefkat ve kendilerine yardım etme arzusu gösteriyorlardı. Allah Teâlâ da: { وَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ } “Allah amelinizi görecektir” buyurdu; yani bundan sonra doğruluk ve samimiyet adına gösterdiğiniz bu hal üzere kalacak mısınız, yoksa kalmayacak mısınız?
ثُمَّ قَالَ: ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ.
Sonra: { ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ } “Sonra gizliyi de açığı da bilene döndürüleceksiniz” buyurmuştur.
فَإِنْ قِيلَ: لِمَا قَالَ: وَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ فَلِمَ لَمْ يَقُلْ، ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلَيْهِ، وَمَا الْفَائِدَةُ مِنْ قَوْلِهِ: ثُمَّ.
Eğer: "{ وَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ } “Allah amelinizi görecektir” buyurmuşken neden 'sonra O'na döndürüleceksiniz' demedi ve: { ثُمَّ } “sonra” buyurmasının faydası nedir?" denilirse,
قُلْنَا: فِي وَصْفِهِ تَعَالَى بِكَوْنِهِ: عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ مُطَّلِعًا عَلَى بَوَاطِنِهِمُ الْخَبِيثَةِ وَضَمَائِرِهِمُ الْمَمْلُوءَةِ مِنَ الْكَذِبِ وَالْكَيْدِ، وفيه تخويف شديد، وزجر عظيم لهم.
Deriz ki: Allah Teâlâ'nın: { عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ } “gizliyi de açığı da bilen” olarak nitelenmesinde, O'nun onların habis iç dünyalarına ve yalan ile hile dolu kalplerine muttali olduğuna delalet eden bir mana vardır; bunda onlar için şiddetli bir korkutma ve büyük bir azarlama bulunmaktadır.
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٩٥ الى ٩٦]
[Tevbe Suresi (9), 95-96. Ayetler]
سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ جَزاءً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ (٩٥) يَحْلِفُونَ لَكُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَرْضى عَنِ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ (٩٦)
{ سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ جَزاءً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ (٩٥) يَحْلِفُونَ لَكُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَرْضى عَنِ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ (٩٦) } “Onların yanına döndüğünüz zaman, kendilerinden vazgeçesiniz diye Allah'a yemin edeceklerdir. Artık onlardan yüz çevirin! Çünkü onlar murdardır. Kazanmakta olduklarının cezası olarak varacakları yer de cehennemdir. (95) Kendilerinden razı olasınız diye size yemin ederler. Siz onlardan razı olsanız bile, şüphesiz Allah o fasıklar topluluğundan asla razı olmaz. (96)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنْهُمْ فِي الْآيَةِ الْأُولَى أَنَّهُمْ يَعْتَذِرُونَ، ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُمْ كَانُوا يُؤَكِّدُونَ تِلْكَ الْأَعْذَارَ بِالْأَيْمَانِ الْكَاذِبَةِ.
Bil ki Allah Teâlâ, önceki ayette onların özür beyan ettiklerini hikâye edince, bu ayette de bu mazeretleri yalan yeminlerle pekiştirdiklerini zikretmiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ: سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ حَلَفُوا بِاللَّهِ، وَلَمْ يَدُلَّ عَلَى أَنَّهُمْ عَلَى أَيِّ شَيْءٍ حَلَفُوا؟ فَقِيلَ: إِنَّهُمْ حَلَفُوا عَلَى أَنَّهُمْ مَا قَدَرُوا عَلَى الْخُرُوجِ، وَإِنَّمَا حَلَفُوا عَلَى ذَلِكَ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ أَيْ لِتَصْفَحُوا عَنْهُمْ، وَلِتُعْرِضُوا عَنْ ذَمِّهِمْ.
O'nun: { سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ } “Onların yanına döndüğünüz zaman, kendilerinden vazgeçesiniz diye Allah'a yemin edeceklerdir” kavline gelince; bil ki bu söz onların Allah'a yemin ettiklerine delalet etmekte, fakat neye yemin ettiklerine delalet etmemektedir. Şöyle denilmiştir: Onlar savaşa çıkmaya güç yetiremediklerine yemin etmişlerdir. Onlar buna sırf { لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ } “kendilerinden vazgeçesiniz” yani onları hoş göresiniz ve onları yermekten vazgeçesiniz diye yemin etmişlerdir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: يُرِيدُ تَرْكَ الْكَلَامِ وَالسَّلَامِ.
Sonra Allah Teâlâ: { فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ } “Artık onlardan yüz çevirin!” buyurmuştur. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: "[Bununla] konuşmayı ve selam vermeyi terk etmeyi kastetmektedir" demiştir.
قَالَ مُقَاتِلٌ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ حِينَ قَدِمَ الْمَدِينَةَ: «لَا تُجَالِسُوهُمْ وَلَا تُكَلِّمُوهُمْ»
Mukâtil şöyle demiştir: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye geldiğinde: «Onlarla oturup kalkmayın ve onlarla konuşmayın» buyurmuştur.
قَالَ أَهْلُ الْمَعَانِي: هَؤُلَاءِ طَلَبُوا إِعْرَاضَ الصَّفْحِ، فَأُعْطُوا إِعْرَاضَ الْمَقْتِ، ثُمَّ ذَكَرَ الْعِلَّةَ فِي وُجُوبِ الْإِعْرَاضِ عَنْهُمْ، فَقَالَ: إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَالْمَعْنَى: أَنَّ خُبْثَ بَاطِنِهِمْ رِجْسٌ رُوحَانِيٌّ، فَكَمَا يَجِبُ الِاحْتِرَازُ عَنِ الْأَرْجَاسِ الْجُسْمَانِيَّةِ، فَوُجُوبُ الِاحْتِرَازِ عَنِ الْأَرْجَاسِ الرُّوحَانِيَّةِ أَوْلَى، خَوْفًا مِنْ سَرَيَانِهَا إِلَى الْإِنْسَانِ، وَحَذَرًا مِنْ أَنْ يَمِيلَ طَبْعُ الْإِنْسَانِ إِلَى تِلْكَ الْأَعْمَالِ.
Meânî âlimleri şöyle demiştir: Bunlar affedici bir yüz çevirme istediler, onlara ise buğzedici bir yüz çevirme verildi. Sonra Allah Teâlâ onlardan yüz çevirmenin vacip oluşunun illetini zikrederek: { إِنَّهُمْ رِجْسٌ } “Çünkü onlar murdardır” buyurdu. Mana şudur: Onların iç dünyalarının kötülüğü ruhani bir murdarlıktır. Maddi murdarlıklardan sakınmak nasıl vacip ise, insana sirayet etmesi korkusuyla ve insanın tabiatının bu tür amellere meyletmesi tehlikesinden sakınmak amacıyla ruhani murdarlıklardan sakınmak evleviyetle vaciptir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ جَزاءً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ وَمَعْنَاهُ ظَاهِرٌ، وَلَمَّا بَيَّنَ فِي الْآيَةِ أَنَّهُمْ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لِيُعْرِضَ الْمُسْلِمُونَ عَنْ إِيذَائِهِمْ، بَيَّنَ أَيْضًا أَنَّهُمْ يَحْلِفُونَ لِيَرْضَى الْمُسْلِمُونَ عَنْهُمْ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى نَهَى الْمُسْلِمِينَ عَنْ أَنْ يَرْضَوْا عَنْهُمْ، فَقَالَ: فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَرْضى عَنِ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ وَالْمَعْنَى: أَنَّكُمْ إِنْ رَضِيتُمْ عَنْهُمْ مَعَ أَنَّ اللَّهَ لَا يَرْضَى عَنْهُمْ، كَانَتْ إِرَادَتُكُمْ مُخَالِفَةً لِإِرَادَةِ اللَّهِ، وَأَنَّ ذَلِكَ لَا يَجُوزُ. وَأَقُولُ: إِنَّ هَذِهِ الْمَعَانِيَ مَذْكُورَةٌ فِي الآيات السالفة، وقد أعادها الله هاهنا مَرَّةً أُخْرَى، وَأَظُنُّ أَنَّ الْأَوَّلَ خِطَابٌ مَعَ الْمُنَافِقِينَ الَّذِينَ كَانُوا فِي الْمَدِينَةِ، وَهَذَا خِطَابٌ مَعَ الْمُنَافِقِينَ مِنَ الْأَعْرَابِ وَأَصْحَابِ الْبَوَادِي، وَلَمَّا كَانَتْ طُرُقُ الْمُنَافِقِينَ مُتَقَارِبَةً سَوَاءٌ كَانُوا مِنْ أَهْلِ الْحَضَرِ أَوْ مِنْ أَهْلِ الْبَادِيَةِ، لَا جَرَمَ كَانَ الْكَلَامُ مَعَهُمْ عَلَى مَنَاهِجَ مُتَقَارِبَةٍ.
Sonra Allah Teâlâ: { وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ جَزاءً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ } “Kazanmakta olduklarının cezası olarak varacakları yer de cehennemdir” buyurmuştur ki bunun manası açıktır. Ayette, Müslümanlar kendilerini incitmekten vazgeçsinler diye Allah'a yemin ettiklerini beyan edince, aynı zamanda Müslümanlar kendilerinden razı olsunlar diye de yemin ettiklerini beyan etti. Sonra Allah Teâlâ Müslümanları onlardan razı olmaktan nehyederek şöyle buyurdu: { فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَرْضى عَنِ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ } “Siz onlardan razı olsanız bile, şüphesiz Allah o fasıklar topluluğundan asla razı olmaz”. Mana şudur: Allah onlardan razı değilken siz onlardan razı olursanız, sizin iradeniz Allah'ın iradesine muhalif olmuş olur; bu ise caiz değildir. Derim ki: Bu manalar geçen ayetlerde zikredilmiştir ve Allah bunları burada bir kez daha tekrarlamıştır. Zannımca birincisi Medine'de bulunan münafıklara hitaptır, bu ise bedevilerden ve çöl ehlinden olan münafıklara hitaptır. Gerek şehirli gerek çöl ehlinden olsun münafıkların tuttuğu yollar birbirine yakın olduğu için, şüphesiz onlara yönelik söz de birbirine yakın üsluplarla olmuştur.
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٩٧ الى ٩٨]
[Tevbe Suresi (9), 97-98. Ayetler]
الْأَعْرابُ أَشَدُّ كُفْراً وَنِفاقاً وَأَجْدَرُ أَلاَّ يَعْلَمُوا حُدُودَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٩٧) وَمِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ مَغْرَماً وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوائِرَ عَلَيْهِمْ دائِرَةُ السَّوْءِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٩٨)
{ الْأَعْرابُ أَشَدُّ كُفْراً وَنِفاقاً وَأَجْدَرُ أَلاَّ يَعْلَمُوا حُدُودَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٩٧) وَمِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ مَغْرَماً وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوائِرَ عَلَيْهِمْ دائِرَةُ السَّوْءِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٩٨) } “Bedeviler inkâr ve nifak bakımından daha şiddetli; Allah'ın Resulüne indirdiği şeylerin sınırlarını bilmemeye daha yatkındırlar. Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. (97) Bedevilerden öylesi vardır ki harcadığını bir angarya/zarar sayar ve sizin başınıza belaların gelmesini gözetler. Kötü belalar kendi başlarına olsun! Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (98)”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى الْأَعْرابُ أَشَدُّ كُفْراً وَنِفاقاً وَأَجْدَرُ أَلَّا يَعْلَمُوا حُدُودَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ] اعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ مَا ذَكَرْنَا مِنْ أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا أَعَادَ هَذِهِ الْأَحْكَامَ، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْهَا مُخَاطَبَةُ مُنَافِقِي الْأَعْرَابِ، وَلِهَذَا السَّبَبِ بَيَّنَ أَنَّ كُفْرَهُمْ وَنِفَاقَهُمْ أَشَدُّ وَجَهْلَهُمْ بِحُدُودِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ أَكْمَلُ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { الْأَعْرابُ أَشَدُّ كُفْراً وَنِفاقاً وَأَجْدَرُ أَلَّا يَعْلَمُوا حُدُودَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ } “Bedeviler inkâr ve nifak bakımından daha şiddetli; Allah'ın Resulüne indirdiği şeylerin sınırlarını bilmemeye daha yatkındırlar. Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir” kavli hakkında] Bil ki bu ayet, Allah Teâlâ'nın bu hükümleri tekrarlamasının sebebinin bedevi münafıklara hitap etmeyi kastetmesi olduğuna dair zikrettiğimiz hususun doğruluğuna delalet eder. İşte bu sebeple onların küfür ve nifaklarının daha şiddetli olduğunu ve Allah'ın indirdiğinin sınırları konusundaki cehaletlerinin daha tam olduğunu beyan etmiştir. Bu ayette [bazı] meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْعُلَمَاءُ مِنْ أَهْلِ اللُّغَةِ، يُقَالُ: رَجُلٌ عَرَبِيٌّ. إِذَا كَانَ نَسَبُهُ فِي الْعَرَبِ وَجَمْعُهُ الْعَرَبُ.
Birinci Mesele: Dil ehli âlimler şöyle demiştir: Soyu Araplara dayandığı zaman 'Arabiyy (عَرَبِيٌّ) bir adam' denir; çoğulu ise el-Arab (الْعَرَبُ)'tır.
كَمَا تَقُولُ مَجُوسِيٌّ وَيَهُودِيٌّ، ثُمَّ يُحْذَفُ يَاءُ النِّسْبَةِ فِي الْجَمْعِ، فَيُقَالُ: الْمَجُوسُ وَالْيَهُودُ، وَرَجُلٌ أَعْرَابِيٌّ، بِالْأَلِفِ إِذَا كَانَ بَدَوِيًّا، يَطْلُبُ مَسَاقِطَ الْغَيْثِ وَالْكَلَإِ، سَوَاءٌ كَانَ مِنَ الْعَرَبِ أَوْ مِنْ مَوَالِيهِمْ، وَيُجْمَعُ الْأَعْرَابِيُّ عَلَى الْأَعْرَابِ وَالْأَعَارِيبِ، فَالْأَعْرَابِيُّ إِذَا قِيلَ لَهُ يَا عَرَبِيُّ: فَرِحَ، وَالْعَرَبِيُّ إِذَا قِيلَ لَهُ: يَا أَعْرَابِيُّ، غَضِبَ لَهُ، فَمَنِ اسْتَوْطَنَ الْقُرَى الْعَرَبِيَّةَ فَهُمْ عَرَبٌ، وَمَنْ نَزَلَ الْبَادِيَةَ فَهُمْ أَعْرَابٌ، وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى الْفَرْقِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ:
Tıpkı 'Mecûsî (مَجُوسِيٌّ)' ve 'Yahûdî (يَهُودِيٌّ)' demen gibi; sonra çoğulda nisbet yâ'sı hazfedilir ve 'el-Mecûs (الْمَجُوسُ)' ile 'el-Yehûd (الْيَهُودُ)' denir. 'A'râbî (أَعْرَابِيٌّ) bir adam' ise elif ile söylenir; bu, ister Araplardan olsun ister onların azatlılarından olsun, yağmur yağan yerleri ve otlakları arayan bir bedevi olduğu zaman kullanılır. A'râbî kelimesi el-A'râb (الْأَعْرَابِ) ve el-E'ârîb (الْأَعَارِيبِ) olarak çoğul yapılır. A'râbîye 'Ey Arabî!' dendiğinde sevinir; Arabîye 'Ey A'râbî!' dendiğinde ise buna öfkelenir. Arap şehirlerini vatan edinenler 'Arab'dır, çöle yerleşenler ise 'A'râb'dır. Bu farka delalet eden birkaç vecih vardır: Birincisi:
أَنَّهُ ﵇ قَالَ: «حُبُّ الْعَرَبِ مِنَ الْإِيمَانِ»
Peygamber aleyhisselâm'ın şöyle buyurmuş olmasıdır: «Arapları sevmek imandandır».
وَأَمَّا الْأَعْرَابُ فَقَدْ ذَمَّهُمُ اللَّهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: لِلْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ أَعْرَابٌ، إِنَّمَا هُمْ عَرَبٌ، وَهُمْ مُتَقَدِّمُونَ فِي مَرَاتِبِ الدِّينِ عَلَى الْأَعْرَابِ.
A'râba gelince, Allah onları bu ayette yermiştir. İkincisi: Muhacirler ve Ensar için 'A'râb' denmesi caiz değildir, onlar ancak 'Arab'dır ve din mertebelerinde bedevilerden öndedirler.
قَالَ ﵇: «لَا تَؤُمَّنَّ امْرَأَةٌ رَجُلًا وَلَا فَاسِقٌ مُؤْمِنًا وَلَا أَعْرَابِيٌّ مُهَاجِرًا»
Peygamber aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Hiçbir kadın erkeğe, hiçbir fasık mümine, hiçbir bedevi de bir muhacire imamlık etmesin».
الثَّالِثُ: قِيلَ إِنَّمَا سُمِّيَ الْعَرَبُ عَرَبَا لِأَنَّ أَوْلَادَ إِسْمَاعِيلَ نَشَأُوا بِعَرَبَةَ، وَهِيَ مِنْ تِهَامَةَ. فَنُسِبُوا إِلَى بَلَدِهِمْ وَكُلُّ مَنْ يَسْكُنُ جَزِيرَةَ الْعَرَبِ وَيَنْطِقُ بِلِسَانِهِمْ فَهُوَ مِنْهُمْ، لِأَنَّهُمْ إِنَّمَا تَوَلَّدُوا من أولاد إسماعيل وقيل: سموا بالعرب، لأنه أَلْسِنَتَهُمْ مُعْرِبَةٌ عَمَّا فِي ضَمَائِرِهِمْ، وَلَا شَكَّ أَنَّ اللِّسَانَ الْعَرَبِيَّ مُخْتَصٌّ بِأَنْوَاعٍ مِنَ الْفَصَاحَةِ وَالْجَزَالَةِ لَا تُوجَدُ فِي سَائِرِ الْأَلْسِنَةِ، وَرَأَيْتُ فِي بَعْضِ الْكُتُبِ عَنْ بَعْضِ الْحُكَمَاءِ أَنَّهُ قَالَ: حِكْمَةُ الرُّومِ فِي أَدْمِغَتِهِمْ وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ يَقْدِرُونَ عَلَى التَّرْكِيبَاتِ الْعَجِيبَةِ، وَحِكْمَةُ الْهِنْدِ فِي أوهامهم، وحكمة يونان فِي أَفْئِدَتِهِمْ. وَذَلِكَ لِكَثْرَةِ مَا لَهُمْ مِنَ الْمَبَاحِثِ الْعَقْلِيَّةِ، وَحِكْمَةُ الْعَرَبِ فِي أَلْسِنَتِهِمْ، وَذَلِكَ لِحَلَاوَةِ أَلْفَاظِهِمْ وَعُذُوبَةِ عِبَارَاتِهِمْ.
Üçüncüsü: Şöyle denilmiştir: Araplara 'Arab' denmesinin sebebi, İsmail'in çocuklarının Tihâme'den olan Arabe'de yetişmiş olmalarıdır. Böylece kendi memleketlerine nisbet edilmişlerdir; Arap Yarımadası'nda ikamet eden ve onların diliyle konuşan herkes onlardandır, zira onlar İsmail'in çocuklarından türemişlerdir. Şöyle de denilmiştir: Onlara 'Arab' denmiştir, çünkü dilleri içlerindekini açıkça ifade eder. Şüphe yok ki Arap dili, diğer dillerde bulunmayan fesahat ve sağlamlık türlerine has kılınmıştır. Bazı kitaplarda bazı hikmet sahiplerinden naklen şöyle dediğini gördüm: 'Rûm'un hikmeti beyinlerindedir, çünkü onlar hayret verici terkiplere güç yetirirler; Hint'in hikmeti vehimlerindedir; Yunan'ın hikmeti kalplerindedir, zira onların pek çok aklî araştırmaları vardır; Arapların hikmeti ise dillerindedir, zira lafızları tatlı ve ifadeleri hoştur'.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: الْجَمْعُ الْمُحَلَّى بِالْأَلِفِ وَاللَّامِ الْأَصْلُ فِيهِ أَنْ يَنْصَرِفَ إِلَى الْمَعْهُودِ السَّابِقِ، فَإِنْ لَمْ يُوجَدِ الْمَعْهُودُ السَّابِقُ، حُمِلَ عَلَى الِاسْتِغْرَاقِ لِلضَّرُورَةِ. قَالُوا: لِأَنَّ صِيغَةَ الْجَمْعِ يَكْفِي فِي حُصُولِ مَعْنَاهَا الثَّلَاثَةُ فَمَا فَوْقَهَا، وَالْأَلِفُ وَاللَّامُ لِلتَّعْرِيفِ، فَإِنْ حَصَلَ جَمْعٌ هُوَ مَعْهُودٌ سَابِقٌ وَجَبَ الِانْصِرَافُ إِلَيْهِ، وَإِنْ لَمْ يُوجَدْ فَحِينَئِذٍ يُحْمَلُ عَلَى الِاسْتِغْرَاقِ دَفْعًا لِلْإِجْمَالِ.
İkinci Mesele: İnsanlardan bazıları şöyle demiştir: Elif-lam ile belirlenmiş olan çoğulda asıl olan, daha önce bilinen muayyen varlığa yönelmesidir; eğer önceden bilinen muayyen varlık yoksa, zorunluluktan dolayı bütün fertleri kapsamaya hamledilir. Şöyle dediler: Çünkü çoğul sîgasının anlamının gerçekleşmesi için üç ve yukarısı kâfidir, elif-lam ise belirlilik içindir. Eğer önceden bilinen muayyen bir çoğuluk varsa lafzın ona yönelmesi vacip olur; eğer yoksa o takdirde kapalılığı gidermek için bütün fertleri kapsamaya hamledilir.
قَالُوا إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَوْلُهُ: الْأَعْرابُ الْمُرَادُ مِنْهُ جَمْعٌ مُعَيَّنُونَ مِنْ مُنَافِقِي الْأَعْرَابِ، كَانُوا يُوَالُونَ مُنَافِقِي الْمَدِينَةِ فَانْصَرَفَ هَذَا اللَّفْظُ إِلَيْهِمْ.
Şöyle dediler: Bu sabit olunca deriz ki: O'nun: { الْأَعْرابُ } “Bedeviler” kavlinden murat, Medine münafıklarına dostluk gösteren bedevi münafıklardan muayyen bir topluluktur; dolayısıyla bu lafız onlara yönelmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى حَكَمَ عَلَى الْأَعْرَابِ بِحُكْمَيْنِ:
Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ bedeviler hakkında iki hüküm vermiştir:
الْحُكْمُ الْأَوَّلُ أَنَّهُمْ أَشَدُّ كُفْرًا وَنِفَاقًا، وَالسَّبَبُ فِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ أَهْلَ الْبَدْوِ يُشْبِهُونَ الْوُحُوشَ. وَالثَّانِي: اسْتِيلَاءُ الْهَوَاءِ الْحَارِّ الْيَابِسِ عَلَيْهِمْ، وَذَلِكَ يُوجِبُ مَزِيدَ التِّيهِ وَالتَّكَبُّرِ وَالنَّخْوَةِ وَالْفَخْرِ وَالطَّيْشِ عَلَيْهِمْ، وَالثَّالِثُ: أَنَّهُمْ مَا كَانُوا تَحْتَ سِيَاسَةِ سَائِسٍ، وَلَا تَأْدِيبِ مُؤَدِّبٍ، وَلَا ضبط ضبط فنشاؤا كما شاؤوا، وَمَنْ كَانَ كَذَلِكَ خَرَجَ عَلَى أَشَدِّ الْجِهَاتِ فسادا. والرابع: أن من أصبح وو أمسى مُشَاهِدًا لِوَعْظِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَبَيَانَاتِهِ الشَّافِيَةِ، وَتَأْدِيبَاتِهِ الْكَامِلَةِ، كَيْفَ يَكُونُ مُسَاوِيًا لِمَنْ لَمْ يُؤَاثِرْ هَذَا الْخَيْرَ، وَلَمْ يَسْمَعْ خَبَرَهُ. وَالْخَامِسُ: قَابِلْ الْفَوَاكِهَ الْجَبَلِيَّةَ بِالْفَوَاكِهِ الْبُسْتَانِيَّةِ لِتَعْرِفَ الْفَرْقَ بَيْنَ أَهْلِ الْحَضَرِ وَالْبَادِيَةِ.
Birinci hüküm: Onların inkâr ve nifak bakımından daha şiddetli olmalarıdır. Bunun sebebi birkaç vecihtir: Birincisi: Çöl ehli vahşi hayvanlara benzer. İkincisi: Sıcak ve kuru havanın onlara galebe çalmasıdır; bu da onlarda böbürlenme, kibir, gurur, övünme ve taşkınlığın artmasını gerektirir. Üçüncüsü: Onların bir yöneticinin idaresi, bir eğiticinin terbiyesi veya bir denetleyicinin denetimi altında bulunmayıp diledikleri gibi yetişmiş olmalarıdır; böyle olan kimse de fesadın en aşırı yönü üzere ortaya çıkar. Dördüncüsü: Sabah akşam Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vaazına, şifa veren açıklamalarına ve mükemmel terbiyelerine şahit olan kimse, bu hayra nail olmayan ve onun haberini bile duymayan kimseyle nasıl bir olabilir? Beşincisi: Şehirli ile çöl ehli arasındaki farkı anlamak için dağ meyveleri ile bahçe meyvelerini karşılaştır!
الْحُكْمُ الثَّانِي قَوْلُهُ: وَأَجْدَرُ أَلَّا يَعْلَمُوا حُدُودَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ وقوله: أَجْدَرُ أَيْ أَوْلَى وَأَحَقُّ، وَفِي الْآيَةِ حَذْفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: وَأَجْدُرُ بِأَنْ لَا يَعْلَمُوا. وَقِيلَ فِي تَفْسِيرِ حُدُودِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مَقَادِيرُ التَّكَالِيفِ وَالْأَحْكَامِ. وَقِيلَ:
İkinci hüküm: O'nun: { وَأَجْدَرُ أَلَّا يَعْلَمُوا حُدُودَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ } “Allah'ın Resulüne indirdiği şeylerin sınırlarını bilmemeye daha yatkındırlar” kavlidir. O'nun: { أَجْدَرُ } “daha yatkın” kavli; daha layık ve daha müstahak demektir. Ayette bir hazif vardır ve takdiri şöyledir: «وَأَجْدَرُ بِأَنْ لَا يَعْلَمُوا» [bilmemeye daha layıktırlar]. Allah'ın indirdiği şeylerin sınırlarının tefsirinde: Mükellefiyetlerin ve hükümlerin miktarları denilmiştir. Şöyle de denilmiştir:
مَرَاتِبُ أَدِلَّةِ الْعَدْلِ وَالتَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ وَالْمَعَادِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِمَا فِي قُلُوبِ خَلْقِهِ حَكِيمٌ فِيمَا فَرَضَ مِنْ فَرَائِضِهِ.
Adalet, tevhit, nübüvvet ve ahiret delillerinin mertebeleridir. { وَاللَّهُ عَلِيمٌ } “Allah hakkıyla bilendir” yarattıklarının kalplerinde olanı, { حَكِيمٌ } “hüküm ve hikmet sahibidir” farz kıldığı şeylerde [hüküm ve hikmet sahibidir].
ثُمَّ قَالَ: وَمِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يَتَّخِذُ ما يُنْفِقُ مَغْرَماً [إلى آخر الآية] وَالْمَغْرَمُ مَصْدَرٌ كَالْغَرَامَةِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ مِنَ الْأَعْرَابِ مَنْ يَعْتَقِدُ أَنَّ الَّذِي يُنْفِقُهُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ غَرَامَةٌ وَخُسْرَانٌ، وَإِنَّمَا يَعْتَقِدُ ذَلِكَ لِأَنَّهُ لَا يُنْفِقُ إِلَّا تَقِيَّةً مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَرِيَاءً، لَا لِوَجْهِ اللَّهِ وَابْتِغَاءِ ثَوَابِهِ وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوائِرَ يَعْنِي الْمَوْتَ وَالْقَتْلَ، أَيْ يَنْتَظِرُ أَنْ تَنْقَلِبَ الْأُمُورُ عَلَيْكُمْ بِمَوْتِ الرَّسُولِ، وَيَظْهَرَ عَلَيْكُمُ الْمُشْرِكُونَ. ثُمَّ إِنَّهُ أَعَادَهُ إِلَيْهِمْ فَقَالَ: عَلَيْهِمْ دائِرَةُ السَّوْءِ وَالدَّائِرَةُ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ وَاحِدَةً، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ صِفَةً غَالِبَةً، وَهِيَ إِنَّمَا تُسْتَعْمَلُ فِي آفَةٍ تُحِيطُ بِالْإِنْسَانِ كَالدَّائِرَةِ، بِحَيْثُ لَا يَكُونُ لَهُ مِنْهَا مُخَلِّصٌ، وَقَوْلُهُ: السَّوْءِ قُرِئَ بِفَتْحِ/ السِّينِ وَضَمِّهِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: فَتْحُ السِّينِ هُوَ الْوَجْهُ، لِأَنَّهُ مَصْدَرُ قَوْلِكَ: سَاءَ يسوء سوأ أَوْ مُسَاءَةً وَمَنْ ضَمَّ السِّينَ جَعَلَهُ اسْمًا، كَقَوْلِكَ: عَلَيْهِمْ دَائِرَةُ الْبَلَاءِ وَالْعَذَابِ، وَلَا يَجُوزُ ضَمُّ السِّينِ فِي قَوْلِهِ: مَا كانَ أَبُوكِ امْرَأَ سَوْءٍ [مَرْيَمَ: ٢٨] وَلَا فِي قَوْلِهِ: وَظَنَنْتُمْ ظَنَّ السَّوْءِ [الْفَتْحِ:
Sonra [Allah Teâlâ]: { وَمِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يَتَّخِذُ ما يُنْفِقُ مَغْرَماً } “Bedevilerden öylesi vardır ki harcadığını bir angarya/zarar sayar...” [ayetin sonuna kadar] buyurmuştur. Magram (مَغْرَم), garâmet (غَرَامَة) gibi bir masdardır. Mana şudur: Bedevilerden kimi vardır ki Allah yolunda harcadığının bir zarar ve ziyan olduğuna inanır. O ancak Müslümanlardan çekindiği ve gösteriş yaptığı için harcar; Allah rızası ve O'nun sevabını kazanmak için değil. { وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوائِرَ } “ve sizin başınıza belaların gelmesini gözetler”; yani ölüm ve öldürülmeyi [gözetler]; bir diğer ifadeyle Resul'ün ölümüyle işlerin aleyhinize dönmesini ve müşriklerin size galip gelmesini bekler. Sonra Allah bu belayı onların üzerine çevirerek şöyle buyurdu: { عَلَيْهِمْ دائِرَةُ السَّوْءِ } “Kötü belalar kendi başlarına olsun!” Dâire (دَائِرَة) kelimesinin tekil olması da galip bir sıfat olması da caizdir; bu kelime insanı çember gibi kuşatan ve içinden hiçbir kurtuluş yolu bulunmayan bir afet hakkında kullanılır. O'nun: { السَّوْءِ } kavli, sîn harfinin fethasıyla ve dammesiyle okunmuştur. Ferrâ şöyle demiştir: Sîn'in fethası [asıl] vecihtir; çünkü o, senin "سَاءَ يَسُوءُ سَوْءاً أَوْ مَسَاءَةً" sözünün masdarıdır. Sîn'i dammeli okuyan ise onu isim yapmıştır; senin: "عَلَيْهِمْ دَائِرَةُ الْبَلَاءِ وَالْعَذَابِ" (Bela ve azap çemberi onların üzerine olsun) demen gibi. { مَا كانَ أَبُوكِ امْرَأَ سَوْءٍ } [Meryem 28] kavlinde ve { وَظَنَنْتُمْ ظَنَّ السَّوْءِ } [Fetih 12] kavlinde sîn'in dammelenmesi caiz değildir;
١٢] وَإِلَّا لَصَارَ التَّقْدِيرُ: مَا كَانَ أَبُوكِ امْرَأَ عَذَابٍ، وَظَنَنْتُمْ ظَنَّ الْعَذَابِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ، وَقَالَ الْأَخْفَشُ وَأَبُو عُبَيْدٍ: مَنْ فَتَحَ السِّينَ، فَهُوَ كَقَوْلِكَ: رَجُلُ سَوْءٍ، وَامْرَأَةُ سَوْءٍ. ثُمَّ يُدْخِلُ الْأَلِفَ وَاللَّامَ. فَيَقُولُ: رَجُلُ السَّوْءِ وَأَنْشَدَ الْأَخْفَشُ:
Aksi takdirde takdir şöyle olurdu: "Baban bir azap adamı değildi" ve "azap zannında bulundunuz"; bunun caiz olmadığı ise malumdur. Ahfeş ve Ebû Ubeyd şöyle demiştir: Sîn'i fethalı okuyana göre bu, senin 'kötülük adamı (رَجُلُ سَوْءٍ)' ve 'kötülük kadını (امْرَأَةُ سَوْءٍ)' demen gibidir; sonra elif-lam dahil edilerek 'kötü adam (رَجُلُ السَّوْءِ)' denir. Ahfeş şu beyti inşad etmiştir:
وَكُنْتُ كَذِئْبِ السَّوْءَ لَمَّا رَأَى دَمًا ... بِصَاحِبِهِ يَوْمًا أَحَالَ عَلَى الدَّمِ
«Kötü bir kurt gibiydim ki bir gün arkadaşında kan görünce kana saldırdı».
وَمَنْ ضَمَّ السِّينَ أَرَادَ بِالسُّوءِ الْمَضَرَّةَ وَالشَّرَّ وَالْبَلَاءَ وَالْمَكْرُوهَ، كَأَنَّهُ قِيلَ: عَلَيْهِمْ دَائِرَةُ الْهَزِيمَةِ وَالْمَكْرُوهِ، وَبِهِمْ يَحِيقُ ذَلِكَ. قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: لَوْ لَمْ تُضَفِ الدَّائِرَةُ إلى السوء أو السوء عُرِفَ مِنْهَا مَعْنَى السُّوءِ، لِأَنَّ دَائِرَةَ الدَّهْرِ لَا تُسْتَعْمَلُ إِلَّا فِي الْمَكْرُوهِ.
Sîn'i damme ile okuyan ise sû' (سُوء) ile zararı, şerri, belayı ve hoşlanılmayan şeyi kastetmiştir; sanki: "Yenilgi ve felaket çemberi onların başınadır ve bu onları kuşatır" denilmiş gibidir. Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: Dâire kelimesi sev'e veya sû'a tamlanmamış olsaydı bile ondan kötülük anlamı anlaşılırdı; çünkü zamanın devranı ancak hoşlanılmayan durumlar hakkında kullanılır.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: الْمَعْنَى يَدُورُ عَلَيْهِمُ الْبَلَاءُ وَالْحَزَنُ، فَلَا يَرَوْنَ فِي مُحَمَّدٍ ﵊ ودينه إلا ما يسوءهم.
Bunu bildiğinde deriz ki: Mana; bela ve hüzün onların başına döner de Muhammed aleyhisselâm ve onun dini hakkında kendilerini üzen şeyden başkasını görmezler [demektir].
ثُمَّ قَالَ: وَاللَّهُ سَمِيعٌ لِقَوْلِهِمْ: عَلِيمٌ بِنِيَّاتِهِمْ.
Sonra: { وَاللَّهُ سَمِيعٌ } “Allah hakkıyla işitendir” onların sözlerini, { عَلِيمٌ } “hakkıyla bilendir” niyetlerini [buyurmuştur].
[سورة التوبة (٩) : آية ٩٩]
[Tevbe Suresi (9), 99. Ayet]
وَمِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ قُرُباتٍ عِنْدَ اللَّهِ وَصَلَواتِ الرَّسُولِ أَلا إِنَّها قُرْبَةٌ لَهُمْ سَيُدْخِلُهُمُ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٩٩)
{ وَمِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ قُرُباتٍ عِنْدَ اللَّهِ وَصَلَواتِ الرَّسُولِ أَلا إِنَّها قُرْبَةٌ لَهُمْ سَيُدْخِلُهُمُ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٩٩) } “Bedevilerden öylesi de vardır ki Allah'a ve ahiret gününe iman eder, harcadığını Allah katında yakınlıklara ve Resul'ün dualarına vesile sayar. Haberiniz olsun ki bu, onlar için gerçekten bir yakınlıktır. Allah onları rahmetine dahil edecektir. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (99)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّهُ حَصَلَ فِي الْأَعْرَابِ مَنْ يَتَّخِذُ إِنْفَاقَهُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ مَغْرَمًا، بَيَّنَ أَيْضًا أَنَّ فِيهِمْ قَوْمًا مُؤْمِنِينَ صَالِحِينَ مُجَاهِدِينَ يَتَّخِذُ إِنْفَاقَهُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ مَغْنَمًا.
Bil ki Allah Teâlâ, bedeviler içinde Allah yolundaki harcamasını bir angarya/zarar sayan kimseler bulunduğunu beyan edince; onların içinde Allah yolundaki harcamasını bir kazanç sayan mümin, salih ve mücahit bir topluluğun da bulunduğunu beyan etmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ هَذَا الْفَرِيقَ بِوَصْفَيْنِ: فَالْأَوَّلُ: كَوْنُهُ مُؤْمِنًا بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ، وَالْمَقْصُودُ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّهُ لَا بُدَّ فِي جميع الطاعات من تقدم الْإِيمَانِ، وَفِي الْجِهَادِ أَيْضًا كَذَلِكَ. وَالثَّانِي: كَوْنُهُ بِحَيْثُ يَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُهُ قُرُبَاتٍ عِنْدَ اللَّهِ وَصَلَوَاتِ الرَّسُولِ، وَفِيهِ بَحْثَانِ: الْأَوَّلُ: قَالَ الزَّجَّاجُ: يَجُوزُ فِي الْقُرُبَاتِ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ، ضَمُّ
Bil ki Allah Teâlâ bu fırkayı iki vasıfla nitelendirmiştir: Birincisi: Allah'a ve ahiret gününe iman etmiş olmasıdır. Bundan maksat, bütün taatlerde imanın önde gelmesinin şart olduğuna dikkat çekmektir; cihatta da durum böyledir. İkincisi: Harcadığını Allah katında yakınlıklara ve Resul'ün dualarına vesile saymasıdır. Bunda iki inceleme vardır: Birincisi: Zeccâc şöyle demiştir: el-Kurubât (الْقُرُبَاتِ) kelimesinde üç vecih caizdir: rā harfinin dammesi,
الرَّاءِ، وَإِسْكَانُهَا وَفَتْحُهَا. الثَّانِي: قَالَ صَاحِبُ/ «الْكَشَّافِ» : قُرُبَاتٌ مَفْعُولٌ ثَانٍ لِيَتَّخِذَ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ مَا يُنْفِقُهُ لِسَبَبِ حُصُولِ الْقُرُبَاتِ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى وَصَلَوَاتِ الرَّسُولِ، لِأَنَّ الرَّسُولَ كَانَ يَدْعُو لِلْمُتَصَدِّقِينَ بِالْخَيْرِ وَالْبَرَكَةِ، وَيَسْتَغْفِرُ لَهُمْ.
sükûnu ve fethası. İkincisi: Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Kurubât (قُرُبَاتٌ) kelimesi 'yettehizü (يَتَّخِذُ)' fiilinin ikinci mefulüdür. Mana şudur: Harcadığı şey, Allah Teâlâ katında yakınlıkların ve Resul'ün dualarının hasıl olmasına sebep kılınır; çünkü Resul, sadaka verenlere hayır ve bereketle dua eder, onlar için mağfiret dilerdi.
كَقَوْلِهِ: «اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى آلِ أَبِي أَوْفَى»
Nitekim O'nun: «Allah'ım! Ebû Evfâ ailesine salat (rahmet/dua) et» buyurması gibi.
وَقَالَ تَعَالَى: وَصَلِّ عَلَيْهِمْ فَلَمَّا كَانَ مَا يُنْفَقُ سَبَبًا لِحُصُولِ الْقُرُبَاتِ وَالصَّلَوَاتِ، قِيلَ: إِنَّهُ يَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ قُرُبَاتٍ وَصَلَوَاتٍ. وَقَالَ تَعَالَى: أَلا إِنَّها قُرْبَةٌ لَهُمْ وَهَذَا شَهَادَةٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لِلْمُتَصَدِّقِ بِصِحَّةِ مَا اعْتَقَدَ مِنْ كَوْنِ نَفَقَتِهِ قُرُبَاتٍ وَصَلَوَاتٍ، وَقَدْ أَكَّدَ تَعَالَى هَذِهِ الشَّهَادَةَ بِحَرْفِ التَّنْبِيهِ، وهو قوله: أَلا وبحرف التحقيق، وهو قوله: إِنَّها ثُمَّ زَادَ فِي التَّأْكِيدِ، فَقَالَ: سَيُدْخِلُهُمُ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ وَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ إِدْخَالَ هَذَا السِّينِ يُوجِبُ مَزِيدَ التَّأْكِيدِ. ثُمَّ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ لِسَيِّئَاتِهِمْ رَحِيمٌ بِهِمْ حَيْثُ وَفَّقَهُمْ لِهَذِهِ الطَّاعَاتِ. وَقَرَأَ نَافِعٌ أَلا إِنَّها قُرْبَةٌ بِضَمِّ الرَّاءِ وَهُوَ الْأَصْلُ، ثُمَّ خُفِّفَتْ نَحْوَ:
Allah Teâlâ da: { وَصَلِّ عَلَيْهِمْ } “Onlara dua et” buyurmuştur. Harcanan şey yakınlıkların ve duaların hasıl olmasına sebep olunca, harcadığını yakınlıklar ve dualar edindiği söylenmiştir. Allah Teâlâ: { أَلا إِنَّها قُرْبَةٌ لَهُمْ } “Haberiniz olsun ki bu, onlar için gerçekten bir yakınlıktır” buyurmuştur ki bu, sadaka verenin harcamasının yakınlıklar ve dualar olduğuna dair inancının doğruluğuna Allah Teâlâ'nın bir şahitliğidir. Allah Teâlâ bu şahitliği: { أَلا } “Haberiniz olsun” kavli olan tenbih harfiyle ve: { إِنَّها } kavli olan tahkik harfiyle pekiştirmiştir. Sonra teyidi daha da artırarak: { سَيُدْخِلُهُمُ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ } “Allah onları rahmetine dahil edecektir” buyurmuştur; bu sîn harfinin dahil edilmesinin teyidi artırdığını zikretmiştik. Sonra: { إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ } “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır” onların kötülüklerini, { رَحِيمٌ } “çok merhamet edendir” kendilerini bu taatlere muvaffak kılmasıyla [buyurmuştur]. Nâfi', { أَلا إِنَّها قُرْبَةٌ } ibaresini rā'nın dammesiyle okumuştur ki asıl olan budur; sonra hafifletilmiştir, tıpkı:
كُتْبٍ، وَرُسْلٍ، وَطُنْبٍ، وَالْأَصْلُ هُوَ الضَّمُّ، والإسكان تخفيف.
Kütb (كُتْبٍ), rusl (رُسْلٍ) ve tunb (طُنْبٍ) kelimelerinde olduğu gibi. Asıl olan dammedir, sükûn ise hafifletmedir.
[سورة التوبة (٩) : آية ١٠٠]
[Tevbe Suresi (9), 100. Ayet]
وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِينَ وَالْأَنْصارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١٠٠)
{ وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِينَ وَالْأَنْصارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١٠٠) } “Muhacirler ve Ensar'dan ilk öne geçenler ile onlara güzellikle tabi olanlar var ya, Allah onlardan razı olmuştur, onlar da O'ndan razı olmuşlardır. [Allah] onlar için, içinde ebedî kalacakları, altından ırmaklar akan cennetler hazırlamıştır. İşte büyük kurtuluş budur. (100)”
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ فَضَائِلَ الْأَعْرَابِ الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ مَا يُنْفِقُونَ قُرُبَاتٍ عِنْدَ اللَّهِ وَصَلَوَاتِ الرَّسُولِ، وَمَا أَعَدَّ لَهُمْ مِنَ الثَّوَابِ، بَيَّنَ أَنَّ فَوْقَ مَنْزِلَتِهِمْ مَنَازِلَ أَعْلَى وَأَعْظَمَ مِنْهَا، وَهِيَ مَنَازِلُ السَّابِقِينَ الْأَوَّلِينَ. وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bil ki Allah Teâlâ, harcadıklarını Allah katında yakınlıklara ve Resul'ün dualarına vesile sayan bedevilerin faziletlerini ve onlar için hazırladığı sevabı zikredince, onların mertebelerinin üstünde bundan daha yüce ve daha büyük dereceler bulunduğunu, bunların da ilk öne geçenlerin dereceleri olduğunu beyan etmiştir. Bu ayette [bazı] meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اخْتَلَفُوا فِي السَّابِقِينَ الْأَوَّلِينَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ مَنْ هُمْ؟ وَذَكَرُوا وُجُوهًا: الْأَوَّلُ:
Birinci Mesele: Muhacirler ve Ensar'dan ilk öne geçenlerin kimler olduğu konusunda ihtilaf etmiş ve birkaç görüş zikretmişlerdir: Birincisi:
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: هُمُ الَّذِينَ صَلَّوْا إِلَى الْقِبْلَتَيْنِ وَشَهِدُوا بَدْرًا وَعَنِ الشَّعْبِيِّ هُمُ الَّذِينَ بَايَعُوا بَيْعَةَ الرِّضْوَانِ. وَالصَّحِيحُ عِنْدِي أَنَّهُمُ السَّابِقُونَ فِي الْهِجْرَةِ، وَفِي النُّصْرَةِ، وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَيْهِ أَنَّهُ ذَكَرَ كَوْنَهُمْ سَابِقِينَ وَلَمْ يُبَيِّنْ أنهم سابقون فيما ذا فَبَقِيَ اللَّفْظُ مُجْمَلًا إِلَّا أَنَّهُ وَصَفَهُمْ بِكَوْنِهِمْ مُهَاجِرِينَ وَأَنْصَارًا، فَوَجَبَ صَرْفُ ذَلِكَ اللَّفْظِ إِلَى مَا بِهِ صَارُوا مُهَاجِرِينَ وَأَنْصَارًا وَهُوَ الْهِجْرَةُ وَالنُّصْرَةُ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ السَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ فِي الْهِجْرَةِ وَالنُّصْرَةِ/ إِزَالَةً لِلْإِجْمَالِ عَنِ اللَّفْظِ، وَأَيْضًا فَالسَّبْقُ إِلَى الْهِجْرَةِ طَاعَةٌ عَظِيمَةٌ مِنْ حَيْثُ إِنَّ الْهِجْرَةَ فِعْلٌ شَاقٌّ عَلَى النَّفْسِ، وَمُخَالِفٌ لِلطَّبْعِ، فَمَنْ أَقْدَمَ عَلَيْهِ أَوَّلًا صار قدوة لغيره من هَذِهِ الطَّاعَةِ، وَكَانَ ذَلِكَ مُقَوِّيًا لِقَلْبِ الرَّسُولِ ﵊، وَسَبَبًا لِزَوَالِ الْوَحْشَةِ عَنْ خَاطِرِهِ، وَكَذَلِكَ السَّبْقُ فِي النُّصْرَةِ، فَإِنَّ الرَّسُولَ ﵊ لَمَّا قَدِمَ الْمَدِينَةَ، فَلَا شَكَّ أَنَّ الَّذِينَ سَبَقُوا إِلَى النُّصْرَةِ وَالْخِدْمَةِ، فَازُوا بِمَنْصِبٍ عَظِيمٍ، فَلِهَذِهِ الْوُجُوهِ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ فِي الْهِجْرَةِ.
İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Onlar, iki kıbleye doğru namaz kılanlar ve Bedir'e katılanlardır. Şa'bî'den ise onların Rıdvan Biatı'na katılanlar olduğu rivayet edilmiştir. Bana göre sahih olan görüş; onların hicrette ve yardımda öne geçenler olduğudur. Buna delalet eden husus şudur: Allah onların öne geçenler olduğunu zikretmiş fakat ne konuda öne geçtiklerini beyan etmemiştir; böylece lafız mücmel kalmıştır. Ancak onları muhacirler ve ensar olmakla vasfetmiştir. Dolayısıyla o lafzı, kendileri sebebiyle muhacir ve ensar oldukları şeye, yani hicret ve nusrete hamletmek vacip olmuştur. Bu sebeple lafızdaki kapalılığı gidermek için bundan muradın hicrette ve yardımda ilk öne geçenler olması vacip olmuştur. Ayrıca hicrette öne geçmek büyük bir taattir; zira hicret nefse ağır gelen ve tabiata ters düşen bir fiildir. Buna ilk önce teşebbüs eden kimse, bu taatte başkalarına önder olmuş, bu durum Resul aleyhisselâm'ın kalbini güçlendirmiş ve gönlündeki yalnızlık hissinin gitmesine sebep olmuştur. Yardım etmede öne geçmek de böyledir; zira Resul aleyhisselâm Medine'ye geldiğinde, yardıma ve hizmete ilk koşanların büyük bir mertebe kazandıklarında şüphe yoktur. İşte bu vecihlerden dolayı muradın hicrette ilk öne geçenler olması vaciptir.
إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّ أَسْبَقَ النَّاسِ إِلَى الْهِجْرَةِ هُوَ أَبُو بَكْرٍ، لِأَنَّهُ كَانَ فِي خِدْمَةِ الرَّسُولِ ﵊، وَكَانَ مُصَاحِبًا لَهُ فِي كُلِّ مَسْكَنٍ وَمَوْضِعٍ، فَكَانَ نَصِيبُهُ مِنْ هَذَا الْمَنْصِبِ أَعْلَى مِنْ نَصِيبِ غَيْرِهِ، وَعَلِيٌّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ، وَإِنْ كَانَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ الْأَوَّلِينَ إِلَّا أَنَّهُ إِنَّمَا هَاجَرَ بَعْدَ هِجْرَةِ الرَّسُولِ ﵊، وَلَا شَكَّ أَنَّهُ إِنَّمَا بَقِيَ بِمَكَّةَ لِمُهِمَّاتِ الرَّسُولِ إِلَّا أَنَّ السَّبْقَ إِلَى الْهِجْرَةِ إِنَّمَا حَصَلَ لِأَبِي بَكْرٍ، فَكَانَ نَصِيبُ أَبِي بَكْرٍ مِنْ هَذِهِ الْفَضِيلَةِ أَوْفَرَ، فَإِذَا ثَبَتَ هَذَا صَارَ أَبُو بَكْرٍ مَحْكُومًا عَلَيْهِ بِأَنَّهُ ﵁، وَرَضِيَ هُوَ عَنِ اللَّهِ، وَذَلِكَ فِي أَعْلَى الدَّرَجَاتِ مِنَ الْفَضْلِ.
Bu sabit olunca deriz ki: İnsanlar içinde hicrette en önde olan Ebû Bekir'dir; çünkü o Resul aleyhisselâm'ın hizmetindeydi ve her konaklama yerinde ve mekânda onun yoldaşıydı. Dolayısıyla onun bu mertebedeki nasibi başkalarının nasibinden daha üstündü. Ali b. Ebî Tâlib ise ilk muhacirlerden olmakla birlikte, ancak Resul aleyhisselâm'ın hicretinden sonra hicret etmiştir. Mekke'de Resul'ün mühim işleri sebebiyle kaldığında şüphe yoktur; ne var ki hicrette öne geçme Ebû Bekir için gerçekleşmiştir. Dolayısıyla bu faziletten Ebû Bekir'in nasibi daha bol olmuştur. Bu sabit olunca, Ebû Bekir hakkında Allah'ın ondan razı olduğu ve onun da Allah'tan razı olduğu hükme bağlanmış olur ki bu faziletin en yüksek derecelerindedir.
وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا وَجَبَ أَنْ يَكُونَ إِمَامًا حَقًّا بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ، إِذْ لَوْ كَانَتْ إِمَامَتُهُ بَاطِلَةً لَاسْتَحَقَّ اللَّعْنَ وَالْمَقْتَ، وَذَلِكَ يُنَافِي حُصُولَ مِثْلِ هَذَا التَّعْظِيمِ، فَصَارَتْ هَذِهِ الْآيَةُ مِنْ أَدَلِّ الدَّلَائِلِ عَلَى فَضْلِ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ ﵄، وَعَلَى صِحَّةِ إِمَامَتِهِمَا.
Bu sabit olunca, onun Resulullah'tan sonra hak imam olması vacip olur. Zira şayet onun imameti batıl olsaydı laneti ve gazabı hak ederdi; bu ise böylesi bir tazimin gerçekleşmesine aykırıdır. Böylece bu ayet, Ebû Bekir ile Ömer radıyallâhu anhümâ'nın faziletine ve imametlerinin sıhhatine en açık delillerden biri olmuştur.
فَإِنْ قِيلَ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مَنْ سَبَقَ إِلَى الْإِسْلَامِ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ، لِأَنَّ هَؤُلَاءِ آمَنُوا، وَفِي عَدَدِ الْمُسْلِمِينَ فِي مَكَّةَ وَالْمَدِينَةِ قِلَّةٌ وَضَعْفٌ. فَقَوِيَ الْإِسْلَامُ بِسَبَبِهِمْ، وَكَثُرَ عَدَدُ الْمُسْلِمِينَ بِسَبَبِ إِسْلَامِهِمْ، وَقَوِيَ قَلْبُ الرَّسُولِ بِسَبَبِ دُخُولِهِمْ فِي الْإِسْلَامِ وَاقْتَدَى بِهِمْ غَيْرُهُمْ، فَكَانَ حَالُهُمْ فِيهِ كَحَالِ مَنْ سَنَّ سُنَّةً حَسَنَةً فَيَكُونُ لَهُ أَجْرُهَا وَأَجْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ؟ ثُمَّ نَقُولُ: هَبْ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ دَخَلَ تَحْتَ هَذِهِ الْآيَةِ بِحُكْمِ كَوْنِهِ أَوَّلَ الْمُهَاجِرِينَ، لَكِنْ لِمَ قُلْتُمْ أَنَّهُ بَقِيَ عَلَى تِلْكَ الْحَالَةِ؟ وَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ تَغَيَّرَ عَنْ تِلْكَ الْحَالَةِ، وَزَالَتْ عَنْهُ تِلْكَ الْفَضِيلَةُ بِسَبَبِ إِقْدَامِهِ عَلَى تِلْكَ الْإِمَامَةِ؟
Eğer şöyle denilirse: Muradın, muhacirler ve ensardan İslam'a ilk girenler olması niçin caiz olmasın? Zira bunlar iman ettiklerinde Mekke ve Medine'deki Müslümanların sayısında azlık ve zaaf vardı. Onlar sebebiyle İslam güçlendi, Müslümanların sayısı onların İslam'a girmesiyle çoğaldı, Resul'ün kalbi onların İslam'a girmesiyle kuvvet buldu ve başkaları onlara uydu. Dolayısıyla onların bu durumdaki hali, güzel bir çığır açan ve kıyamet gününe kadar hem kendi ecri hem de onunla amel edenlerin ecri kendisine ait olan kimsenin hali gibi olmuştur. Sonra deriz ki: Farzedelim ki Ebû Bekir ilk muhacir olması hasebiyle bu ayetin kapsamına girmiştir; fakat onun bu hal üzere kaldığını nereden söylüyorsunuz? O imamete kalkışması sebebiyle bu halden değiştiği ve bu faziletin kendisinden zail olduğu niçin söylenemez?
وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أَنَّ حَمْلَ السَّابِقِينِ عَلَى السَّابِقِينِ فِي الْمُدَّةِ تَحَكُّمٌ لَا دَلَالَةَ عَلَيْهِ، لِأَنَّ لَفْظَ السَّابِقِ مُطْلَقٌ، فَلَمْ يَكُنْ حَمْلُهُ عَلَى السَّبْقِ فِي الْمُدَّةِ أَوْلَى مِنْ حَمْلِهِ عَلَى السَّبْقِ فِي سَائِرِ الْأُمُورِ، وَنَحْنُ بَيَّنَّا أَنَّ حَمْلَهُ عَلَى السَّبْقِ فِي الْهِجْرَةِ أَوْلَى. قَوْلُهُ: الْمُرَادُ مِنْهُ السَّبْقُ فِي الْإِسْلَامِ.
Birinciye cevap şudur: es-Sâbikûn lafzını zamanda öne geçenlere hamletmek, delili olmayan keyfî bir hükümdür. Çünkü sâbık lafzı mutlaktır; binaenaleyh onu zamanda öne geçmeye hamletmek, diğer hususlarda öne geçmeye hamletmekten daha evla değildir. Biz ise onu hicrette öne geçmeye hamletmenin daha evla olduğunu açıkladık. "Bundan murat İslam'da öne geçmektir" sözüne gelince;
قُلْنَا: السَّبْقُ فِي الْهِجْرَةِ يَتَضَمَّنُ السَّبْقَ فِي الْإِسْلَامِ، وَالسَّبْقُ فِي الْإِسْلَامِ لَا يَتَضَمَّنُ السَّبْقَ/ فِي الْهِجْرَةِ، فَكَانَ حَمْلُ اللَّفْظِ عَلَى السَّبْقِ فِي الْهِجْرَةِ أَوْلَى. وَأَيْضًا فَهَبْ أَنَّا نَحْمِلُ اللَّفْظَ عَلَى السَّبْقِ فِي الْإِيمَانِ، إِلَّا أَنَّا نَقُولُ: قَوْلُهُ: وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ صِيغَةُ جَمْعٍ فَلَا بُدَّ مِنْ حَمْلِهِ عَلَى جَمَاعَةٍ، فَوَجَبَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ عَلِيٌّ ﵁ وَغَيْرُهُ، وَهَبْ أَنَّ النَّاسَ اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ إِيمَانَ أَبِي بَكْرٍ أَسْبَقُ أَمْ إِيمَانَ عَلِيٍّ؟ لَكِنَّهُمُ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ أَبَا بَكْرٍ مِنَ السَّابِقِينَ الْأَوَّلِينَ، وَاتَّفَقَ أَهْلُ الْحَدِيثِ عَلَى أَنَّ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ مِنَ الرِّجَالِ أَبُو بَكْرٍ، وَمِنَ النِّسَاءِ خَدِيجَةُ، وَمِنَ الصِّبْيَانِ عَلَيٌّ، وَمِنَ الْمَوَالِي زِيدٌ، فَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ: يَكُونُ أَبُو بَكْرٍ مِنَ السَّابِقِينَ الْأَوَّلِينَ، وَأَيْضًا قَدْ بَيَّنَّا أَنَّ السَّبْقَ فِي الْإِيمَانِ إِنَّمَا أَوْجَبَ الْفَضْلَ الْعَظِيمَ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ يَتَقَوَّى بِهِ قَلْبُ الرَّسُولِ ﵇، وَيَصِيرُ هُوَ قُدْوَةً لِغَيْرِهِ، وَهَذَا الْمَعْنَى فِي حَقِّ أَبِي بَكْرٍ أَكْمَلُ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ حِينَ أَسْلَمَ كَانَ رَجُلًا كَبِيرَ السِّنِّ مَشْهُورًا فِيمَا بَيْنَ النَّاسِ، وَاقْتَدَى بِهِ جَمَاعَةٌ مِنْ أَكَابِرِ الصَّحَابَةِ ﵃، فَإِنَّهُ نُقِلَ أَنَّهُ لَمَّا أَسْلَمَ ذَهَبَ إِلَى طَلْحَةَ وَالزُّبَيْرِ وَعُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ، وَعَرَضَ الْإِسْلَامَ عَلَيْهِمْ، ثُمَّ جَاءَ بِهِمْ بَعْدَ أَيَّامٍ إِلَى الرَّسُولِ ﵇، وَأَسْلَمُوا عَلَى يَدِ الرَّسُولِ ﵇، فَظَهَرَ أَنَّهُ دَخَلَ بِسَبَبِ دُخُولِهِ فِي الْإِسْلَامِ قُوَّةٌ فِي الْإِسْلَامِ، وَصَارَ هَذَا قُدْوَةً لِغَيْرِهِ، وَهَذِهِ الْمَعَانِي مَا حَصَلَتْ فِي عَلَيٍّ ﵁، لأنه فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ مَزِيدُ قُوَّةٍ لِلْإِسْلَامِ، وَمَا صَارَ قُدْوَةً فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ لِغَيْرِهِ، فَثَبَتَ أَنَّ الرَّأْسَ وَالرَّئِيسَ فِي قَوْلِهِ: وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِينَ لَيْسَ إِلَّا أَبَا بَكْرٍ، أَمَّا قَوْلُهُ لِمَ قُلْتُمْ إِنَّهُ بَقِيَ مَوْصُوفًا بِهَذِهِ الصِّفَةِ بَعْدَ إِقْدَامِهِ عَلَى طَلَبِ الْإِمَامَةِ؟
Deriz ki: Hicrette öne geçmek İslam'da öne geçmeyi de tazammun eder; fakat İslam'da öne geçmek hicrette öne geçmeyi tazammun etmez. Bu yüzden lafzı hicrette öne geçmeye hamletmek daha evladır. Ayrıca lafzı imanda öne geçmeye hamlettiğimizi farzetsek bile deriz ki: O'nun: { وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ } “İlk öne geçenler” kavli çoğul sîgasıdır; dolayısıyla bir topluluğa hamledilmesi gerekir ve Ali radıyallâhu anh ile başkalarının da buna dahil olması vacip olur. İnsanlar Ebû Bekir'in imanının mı yoksa Ali'nin imanının mı daha önce olduğu hususunda ihtilaf etmiş olsunlar; yine de Ebû Bekir'in ilk öne geçenlerden olduğu konusunda ittifak etmişlerdir. Hadis ehli, erkeklerden ilk Müslüman olanın Ebû Bekir, kadınlardan Hatice, çocuklardan Ali ve azatlı kölelerden Zeyd olduğu konusunda ittifak etmiştir. Bu takdire göre de Ebû Bekir ilk öne geçenlerden olur. Ayrıca açıklamıştık ki imanda öne geçmek, Resul aleyhisselâm'ın kalbinin bununla kuvvet bulması ve kişinin başkalarına önder olması cihetiyle büyük bir fazileti gerektirmiştir. Bu mana Ebû Bekir hakkında daha mükemmeldir; çünkü o Müslüman olduğunda yaşını başını almış, insanlar arasında tanınan bir adamdı ve sahabenin ileri gelenlerinden bir cemaat radıyallâhu anhüm ona uydu. Zira nakledildiğine göre o Müslüman olunca Talha, Zübeyr ve Osman b. Affân'a gitti, onlara İslam'ı teklif etti; birkaç gün sonra onları Resul aleyhisselâm'a getirdi ve onlar Resul aleyhisselâm'ın elinde Müslüman oldular. Böylece onun İslam'a girmesi sebebiyle İslam'a bir güç girdiği ve onun başkalarına önder olduğu ortaya çıkmıştır. Bu manalar o vakitte Ali radıyallâhu anh hakkında gerçekleşmemiştir; çünkü onun [Müslüman oluşunda] o vakitte İslam'a ilave bir güç olmamış ve o vakitte başkasına önder olmamıştır. Böylece sabit oldu ki: { وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِينَ } “Muhacirlerden ilk öne geçenler” kavlinde baş ve reis Ebû Bekir'den başkası değildir. Onun: "İmameti talep etmeye teşebbüs ettikten sonra bu sıfatla vasıflanmış olarak kaldığını nereden söylüyorsunuz?" sözüne gelince;
قُلْنَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ يَتَنَاوَلُ جَمِيعَ الْأَحْوَالِ وَالْأَوْقَاتِ بِدَلِيلِ أَنَّهُ لَا وَقْتَ وَلَا حَالَ إِلَّا وَيَصِحُّ اسْتِثْنَاؤُهُ مِنْهُ. فَيُقَالُ ﵃ إِلَّا فِي وَقْتِ طَلَبِ الْإِمَامَةِ، وَمُقْتَضَى الِاسْتِثْنَاءِ إِخْرَاجُ مَا لَوْلَاهُ لَدَخَلَ تَحْتَ اللَّفْظِ. أَوْ نَقُولُ: إِنَّا بَيَّنَّا أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَهُمْ بِكَوْنِهِمْ سَابِقِينَ مُهَاجِرِينَ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنَّ الْمُرَادَ كَوْنُهُمْ سَابِقِينَ فِي الْهِجْرَةِ، ثُمَّ لَمَّا وَصَفَهُمْ بِهَذَا الْوَصْفِ أَثْبَتَ لَهُمْ مَا يُوجِبُ التَّعْظِيمَ، وَهُوَ قَوْلُهُ: رَضِيَ اللَّهُ
Deriz ki: Allah Teâlâ'nın: { رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ } kavli bütün halleri ve vakitleri kapsar; zira ondan istisna edilmesi sahih olmayan hiçbir vakit ve hal yoktur. Nitekim: "İmameti talep etme vakti müstesna Allah onlardan razı oldu" denilebilir; istisnanın gereği ise, o olmasaydı lafzın kapsamına girecek olan şeyi dışarıda bırakmaktır. Ya da deriz ki: Biz Allah Teâlâ'nın onları öne geçen muhacirler olmakla vasfettiğini açıkladık; bu da muradın hicrette öne geçenler olmasını gerektirir. Onları bu vasıfla niteleyince, kendilerine tazimi gerektiren şu hükmü sabit kılmıştır ki o da: { رَضِيَ اللَّهُ }
عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ
{ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ } “Allah onlardan razı olmuştur, onlar da O'ndan razı olmuşlardır” kavlidir.
وَالسَّبْقُ فِي الْهِجْرَةِ وَصْفٌ مُنَاسِبٌ لِلتَّعْظِيمِ، وَذِكْرُ الْحُكْمِ عَقِيبَ الْوَصْفِ الْمُنَاسِبِ، يَدُلُّ عَلَى كَوْنِ ذَلِكَ الْحُكْمِ مُعَلَّلًا بِذَلِكَ الْوَصْفِ، فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ التَّعْظِيمَ الْحَاصِلَ مِنْ قَوْلِهِ: رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ مُعَلَّلٌ بِكَوْنِهِمْ سَابِقِينَ فِي الْهِجْرَةِ، وَالْعِلَّةُ مَا دامت موجودة، وجب ترتب المعلول عليها، وكونهم سابقين في الهجرة وصف دائم في جميع مدة وجودهم، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الرِّضْوَانُ حَاصِلًا فِي جَمِيعِ مُدَّةِ وُجُودِهِمْ، أَوْ نَقُولُ: إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الْأَنْهارُ وَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنَّهُ تَعَالَى قَدْ أَعَدَّ تِلْكَ الْجَنَّاتِ/ وَعَيَّنَهَا لَهُمْ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي بَقَاءَهُمْ عَلَى تِلْكَ الصِّفَةِ الَّتِي لِأَجْلِهَا صَارُوا مُسْتَحِقِّينَ لِتِلْكَ الْجَنَّاتِ، وَلَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يَقُولَ: الْمُرَادُ أَنَّهُ تَعَالَى أَعَدَّهَا لَهُمْ لَوْ بَقُوا عَلَى صِفَةِ الْإِيمَانِ، لِأَنَّا نَقُولُ: هَذَا زِيَادَةُ إِضْمَارٍ وَهُوَ خِلَافُ الظَّاهِرِ. وَأَيْضًا فَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ: لَا يَبْقَى بَيْنَ هَؤُلَاءِ الْمَذْكُورِينَ فِي هَذَا الْمَدْحِ، وبين سائر الفرق فرق، لأنه تعالى: أَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الْأَنْهارُ وَلِفِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَأَبِي جَهْلٍ وَأَبِي لَهَبٍ، لَوْ صَارُوا مُؤْمِنِينَ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا ذَكَرَ هَذَا الْكَلَامَ فِي مَعْرِضِ الْمَدْحِ الْعَظِيمِ وَالثَّنَاءِ الْكَامِلِ، وَحَمْلُهُ عَلَى مَا ذَكَرُوهُ يُوجِبُ بُطْلَانَ هَذَا الْمَدْحِ وَالثَّنَاءِ، فَسَقَطَ هَذَا السُّؤَالُ. فَظَهَرَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى فَضْلِ أَبِي بَكْرٍ، وَعَلَى صِحَّةِ الْقَوْلِ بِإِمَامَتِهِ قَطْعًا.
Hicrette öne geçmek tazime münasip bir vasıftır. Hükmün münasip vasfın hemen peşinden zikredilmesi, o hükmün o vasıfla illetli olduğuna delalet eder. Bu da: { رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ } “Allah onlardan razı olmuştur, onlar da O'ndan razı olmuşlardır” kavlinden hasıl olan tazimin, onların hicrette öne geçmeleriyle illetli olduğuna delalet etmiştir. İllet var olduğu sürece ma'lûlün ona terettüp etmesi vaciptir. Onların hicrette öne geçmiş olmaları ise varlıkları boyunca devam eden daimi bir vasıftır; dolayısıyla bu rızanın onların bütün varlık sürelerinde hasıl olması vacip olur. Ya da deriz ki: Allah Teâlâ: { وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الْأَنْهارُ } “Onlar için altından ırmaklar akan cennetler hazırlamıştır” buyurmuştur. Bu da Allah Teâlâ'nın o cennetleri hazırlayıp onlar için belirlediğini gerektirir; bu durum da onların kendisi sebebiyle o cennetleri hak ettikleri sıfat üzere kalmalarını iktiza eder. Hiç kimsenin: "Murat, iman sıfatı üzere kalırlarsa Allah Teâlâ'nın bunu onlar için hazırlamış olmasıdır" demeye hakkı yoktur; zira biz deriz ki: Bu, ilave bir gizli takdirdir ve zâhire aykırıdır. Ayrıca bu takdire göre, bu övgüde zikredilenlerle diğer fırkalar arasında hiçbir fark kalmazdı; çünkü Allah Teâlâ mümin olmaları halinde Firavun, Hâmân, Ebû Cehil ve Ebû Leheb için de altından ırmaklar akan cennetler hazırlamıştır. Malumdur ki Allah Teâlâ bu sözü ancak büyük bir övgü ve kâmil bir sena makamında zikretmiştir; onu onların zikrettiği şeye hamletmek ise bu övgü ve senanın iptalini gerektirir. Dolayısıyla bu soru düşmüştür. Böylece bu ayetin kesin olarak Ebû Bekir'in faziletine ve onun imameti kavlinin sıhhatine delalet ettiği açıkça ortaya çıkmıştır.