Binûn

Tevbe Suresi — 16. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الْمَدْحَ الْحَاصِلَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ هَلْ يَتَنَاوَلُ جَمِيعَ الصَّحَابَةِ أَمْ يَتَنَاوَلُ بَعْضَهُمْ؟

İkinci Mesele: Bu ayette hasıl olan övgünün bütün sahâbeyi mi yoksa onların bir kısmını mı kapsadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir.

فَقَالَ قَوْمٌ: إِنَّهُ يَتَنَاوَلُ الَّذِينَ سَبَقُوا فِي الْهِجْرَةِ وَالنُّصْرَةِ، وَعَلَى هَذَا فَهُوَ لَا يَتَنَاوَلُ إِلَّا قُدَمَاءَ الصَّحَابَةِ، لِأَنَّ كَلِمَةَ (مِنْ) تُفِيدُ التَّبْعِيضَ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: بَلْ يَتَنَاوَلُ جَمِيعَ الصَّحَابَةِ، لِأَنَّ جُمْلَةَ الصَّحَابَةِ مَوْصُوفُونَ بِكَوْنِهِمْ سَابِقِينَ أَوَّلِينَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى سَائِرِ الْمُسْلِمِينَ، وَكَلِمَةُ (مِنْ) فِي قَوْلِهِ: مِنَ الْمُهاجِرِينَ وَالْأَنْصارِ لَيْسَتْ لِلتَّبْعِيضِ، بَلْ لِلتَّبْيِينِ، أَيْ وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ الْمَوْصُوفُونَ بِوَصْفِ كَوْنِهِمْ مُهَاجِرِينَ وَأَنْصَارًا كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:

Bir grup şöyle demiştir: O, hicrette ve yardımda öne geçenleri kapsar. Buna göre de ancak ilk sahâbileri kapsar; çünkü { مِنْ } (min) kelimesi teb'îz (kısmiyet) ifade eder. Onlardan bir kısmı da şöyle demiştir: Bilakis bütün sahâbeyi kapsar; çünkü sahâbenin tamamı, diğer Müslümanlara nispetle ilk öne geçenler olmakla nitelenmiştir. O'nun: { مِنَ الْمُهاجِرِينَ وَالْأَنْصارِ } kavlindeki { مِنْ } (min) kelimesi teb'îz için değil, tebyîn (açıklama) içindir; yani "Muhacirler ve Ensar olma vasfıyla nitelenmiş ilk öne geçenler" demektir; nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavlinde olduğu gibi:

فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ [الْحَجِّ: ٣٠] وَكَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ ذَهَبُوا إِلَى هَذَا الْقَوْلِ، رُوِيَ عَنْ حُمَيْدِ بْنِ زِيَادٍ أَنَّهُ قَالَ: قُلْتُ يَوْمًا لِمُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ أَلَا تُخْبِرُنِي عَنْ أَصْحَابِ الرَّسُولِ ﵇ فِيمَا كَانَ بَيْنَهُمْ، وَأَرَدْتُ الْفِتَنَ، فَقَالَ لِي: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ غَفَرَ لِجَمِيعِهِمْ، وَأَوْجَبَ لَهُمُ الْجَنَّةَ فِي كِتَابِهِ، مُحْسِنُهُمْ وَمُسِيئُهُمْ، قُلْتُ لَهُ:

{ فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ } “Artık putlardan ibaret o pislikten kaçının” [Hac 30]. İnsanlardan birçoğu bu görüşe meyletmiştir. Humeyd b. Ziyâd'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: Bir gün Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'ye: "Bana Resûlullah'ın [sallallâhu aleyhi ve sellem] ashâbı hakkında aralarında geçen şeyleri haber vermez misin?" dedim ve fitneleri kastettim. O da bana: "Allah Teâlâ onların iyilik yapanı ve kötülük yapanı da dahil hepsini bağışlamış ve Kitabında onlar için cenneti vacip kılmıştır" dedi. Ben de ona:

وَفِي أَيِّ مَوْضِعٍ أَوْجَبَ لَهُمُ الْجَنَّةَ؟ قَالَ: سُبْحَانَ اللَّهِ! أَلَا تَقْرَأُ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِينَ وَالْأَنْصارِ إِلَى آخِرِ الْآيَةِ؟ فَأَوْجَبَ اللَّهُ لِجَمِيعِ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﵇ الْجَنَّةَ وَالرِّضْوَانَ، وَشَرَطَ عَلَى التَّابِعِينَ شَرْطًا شَرَطَهُ عَلَيْهِمْ. قُلْتُ: وَمَا ذَاكَ الشَّرْطُ؟ قَالَ: اشْتَرَطَ عَلَيْهِمْ أَنْ يَتَّبِعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ فِي الْعَمَلِ، وَهُوَ أَنْ يَقْتَدُوا بِهِمْ فِي أَعْمَالِهِمُ الْحَسَنَةِ، وَلَا يَقْتَدُوا بِهِمْ فِي غَيْرِ ذَلِكَ، أَوْ يُقَالُ: الْمُرَادُ أَنْ يَتَّبِعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ فِي الْقَوْلِ، وَهُوَ أَنْ لَا يَقُولُوا فِيهِمْ سُوءًا، وَأَنْ لَا يُوَجِّهُوا الطَّعْنَ فِيمَا أَقْدَمُوا عَلَيْهِ. قَالَ حُمَيْدُ بْنُ زِيَادٍ: فَكَأَنِّي مَا قَرَأْتُ هَذِهِ الْآيَةَ قَطُّ!.

"Hangi yerde onlar için cenneti vacip kıldı?" dedim. O: "Sübhânallah! Allah Teâlâ'nın: { وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِينَ وَالْأَنْصارِ } kavlini ayetin sonuna kadar okumuyor musun? Allah, Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] bütün ashâbına cenneti ve rıdvanı vacip kılmış, tâbiînlere ise onların üzerine koştuğu bir şart koşmuştur" dedi. Ben: "O şart nedir?" dedim. O: "Amelde onlara güzellikle uymalarını şart koşmuştur; bu da onların güzel amellerinde onlara uymaları, bunun dışındakilerde onlara uymamalarıdır. Ya da şöyle denir: Murât, sözde onlara güzellikle uymalarıdır; bu da onlar hakkında kötü bir şey söylememeleri ve kalkıştıkları şeylerde onlara ta'nda bulunmamalarıdır" dedi. Humeyd b. Ziyâd dedi ki: "Sanki bu ayeti hiç okumamış gibi oldum!"

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: رُوِيَ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ﵁ كَانَ يَقْرَأُ وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ المهاجرين والأنصار الذين اتبعوهم بإحسان فكان يعطف قوله: الْأَنْصارِ عَلَى قَوْلِهِ: وَالسَّابِقُونَ وَكَانَ يَحْذِفُ الْوَاوَ مِنْ قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ وَيَجْعَلُهُ وَصْفًا لِلْأَنْصَارِ،

Üçüncü Mesele: Ömer b. el-Hattâb'ın [radıyallâhu anh] { وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ المهاجرين والأنصار الذين اتبعوهم بإحسان } şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. O, { الْأَنْصارِ } kavlini { وَالسَّابِقُونَ } kavline atfetmekte ve { وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ } kavminden "vav" harfini hazfedip onu Ensar için bir sıfat yapmaktaydı.

وَرُوِيَ أَنَّ عُمَرَ ﵁ كَانَ يقرأ هذه الآية على هذا الوجه. قال أُبَيٌّ: وَاللَّهِ لَقَدْ أَقْرَأَنِيهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ/ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ، وَإِنَّكَ لَتَبِيعُ الْقَرَظَ يَوْمَئِذٍ بِبَقِيعِ الْمَدِينَةِ، فَقَالَ عُمَرُ ﵁: صدقت، شهدتهم وَغِبْنَا، وَفَرَغْتُمْ وَشُغِلْنَا، وَلَئِنْ شِئْتَ لَتَقُولَنَّ نَحْنُ أوينا

Rivayet edildiğine göre Ömer [radıyallâhu anh] bu ayeti bu vecih üzere okuyordu. Übeyy: "Vallahi Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] bunu bana bu vecih üzere okuttu; o gün sen ise Medine'nin Bakî' mevkiinde selem yaprağı satıyordun" dedi. Bunun üzerine Ömer [radıyallâhu anh]: "Doğru söyledin, siz hazır bulundunuz biz yoktuk, siz vakit buldunuz biz meşgul olduk. İstersen mutlaka: 'Biz barındırdık

وَنَصَرْنَا.

ve yardım ettik' de diyeceksin" dedi.

وَرُوِيَ أَنَّهُ جَرَتْ هَذِهِ الْمُنَاظَرَةُ بَيْنَ عمر وبين زيد بن ثابت استشهد زَيْدٌ بِأُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ، وَالتَّفَاوُتُ أَنَّ عَلَى قِرَاءَةِ عُمَرَ، يَكُونُ التَّعْظِيمُ الْحَاصِلُ مِنْ قَوْلِهِ: وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مُخْتَصًّا بِالْمُهَاجِرِينَ وَلَا يُشَارِكُهُمُ الْأَنْصَارُ فِيهَا فَوَجَبَ مَزِيدُ التَّعْظِيمِ لِلْمُهَاجِرِينَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَرُوِيَ أَنَّ أُبَيًّا احْتَجَّ عَلَى صِحَّةِ الْقِرَاءَةِ الْمَشْهُورَةِ بِآخِرِ الْأَنْفَالِ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَهاجَرُوا [الأنفال: ٧٥] بَعْدَ تَقَدُّمِ ذِكْرِ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ فِي الْآيَةِ الْأُولَى، وَبِأَوَاسِطِ سُورَةِ الْحَشْرِ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَالَّذِينَ جاؤُ مِنْ بَعْدِهِمْ [الحشر: ١٠] وَبِأَوَّلِ سُورَةِ الْجُمُعَةِ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَآخَرِينَ مِنْهُمْ لَمَّا يَلْحَقُوا بِهِمْ [الْجُمُعَةِ: ٣] .

Rivayet edildiğine göre bu münazara Ömer ile Zeyd b. Sâbit arasında geçmiş, Zeyd de Übeyy b. Ka'b'ı şahit tutmuştur. Fark şudur ki; Ömer'in kıraatine göre, { وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ } kavlinden hasıl olan tazim Muhacirlere mahsus olur, Ensar ise onda onlara ortak olmaz; dolayısıyla Muhacirler için daha fazla tazim vacip olur. Allah en doğrusunu bilir. Rivayet edildiğine göre Übeyy, meşhur kıraatin sıhhatine Enfâl suresinin sonundaki -ilk ayette Muhacirlerin ve Ensar'ın zikrinin geçmesinden sonra gelen- { وَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَهاجَرُوا } “Sonradan iman edip hicret edenler...” [Enfâl 75] kavliyle, Haşr suresinin ortalarındaki: { وَالَّذِينَ جاؤُ مِنْ بَعْدِهِمْ } “Onlardan sonra gelenler...” [Haşr 10] kavliyle ve Cuma suresinin başındaki: { وَآخَرِينَ مِنْهُمْ لَمَّا يَلْحَقُوا بِهِمْ } “Henüz kendilerine katılmamış olan diğerlerine de...” [Cuma 3] kavliyle delil getirmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: وَالسَّابِقُونَ مُرْتَفِعٌ بِالِابْتِدَاءِ وَخَبَرُهُ قَوْلُهُ: ﵃ وَمَعْنَاهُ: ﵃ لِأَعْمَالِهِمْ وَكَثْرَةِ طَاعَاتِهِمْ، وَرَضُوا عَنْهُ لِمَا أَفَاضَ عَلَيْهِمْ مِنْ نِعَمِهِ الْجَلِيلَةِ فِي الدِّينِ وَالدُّنْيَا، وَفِي مَصَاحِفِ أَهْلِ مَكَّةَ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ وَهِيَ قِرَاءَةُ ابْنِ كَثِيرٍ، وَفِي سَائِرِ الْمَصَاحِفِ تَحْتَهَا مِنْ غَيْرِ كَلِمَةِ (مِنْ) .

Dördüncü Mesele: O'nun: { وَالسَّابِقُونَ } kavli ibtida (mübteda oluşu) sebebiyle merfûdur, haberi ise O'nun: [radıyallâhu anhüm] kavlidir. Bunun anlamı: Amelleri ve itaatlerinin çokluğu sebebiyle [Allah onlardan razı olmuştur]; dinde ve dünyada üzerlerine bolca akıttığı yüce nimetleri sebebiyle de onlar O'ndan razı olmuşlardır. Mekke ehlinin mushaflarında { تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ } şeklindedir ki bu İbn Kesîr'in kıraatidir; diğer mushaflarda ise { مِنْ } (min) kelimesi olmaksızın { تَحْتَهَا } şeklindedir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَوْلُهُ: وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ قَالَ عَطَاءٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵃: يُرِيدُ، يَذْكُرُونَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارَ بِالْجَنَّةِ وَالرَّحْمَةِ وَالدُّعَاءِ لَهُمْ، وَيَذْكُرُونَ مَحَاسِنَهُمْ، وَقَالَ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَى وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ عَلَى دِينِهِمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَاعْلَمْ أَنَّ الْآيَةَ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ مَنِ اتَّبَعَهُمْ إِنَّمَا يَسْتَحِقُّونَ الرِّضْوَانَ وَالثَّوَابَ، بِشَرْطِ كَوْنِهِمْ مُتَّبِعِينَ لَهُمْ بِإِحْسَانٍ، وَفَسَّرْنَا هَذَا الْإِحْسَانَ بِإِحْسَانِ الْقَوْلِ فِيهِمْ، وَالْحُكْمُ الْمَشْرُوطُ بِشَرْطٍ، يَنْتَفِي عِنْدَ انْتِفَاءِ ذَلِكَ الشَّرْطِ، فَوَجَبَ أَنَّ مَنْ لَمْ يُحْسِنِ الْقَوْلَ فِي الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ لَا يَكُونُ مُسْتَحِقًّا لِلرِّضْوَانِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَأَنْ لَا يَكُونَ مِنْ أَهْلِ الثَّوَابِ لِهَذَا السَّبَبِ، فَإِنَّ أَهْلَ الدِّينِ يُبَالِغُونَ فِي تَعْظِيمِ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَلَا يُطْلِقُونَ أَلْسِنَتَهُمْ فِي اغْتِيَابِهِمْ وَذِكْرِهِمْ بِمَا لَا ينبغي.

Beşinci Mesele: O'nun: { وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ } kavli hakkında Atâ, İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Muhacirleri ve Ensar'ı cennetle, rahmetle ve onlara dua ederek anarlar, onların güzel vasıflarını zikrederler" demektir. Başka bir rivayette de: "Kıyamet gününe kadar onların dini üzere güzellikle onlara uyanlar" demiştir. Bil ki ayet, onlara uyanların ancak onlara güzellikle uymuş olmaları şartıyla rızayı ve sevabı hak edeceklerine delalet etmiştir. Biz bu ihsanı onlar hakkında güzel söz söylemekle tefsir ettik. Bir şarta bağlanan hüküm ise o şartın ortadan kalkmasıyla ortadan kalkar. Dolayısıyla Muhacirler ve Ensar hakkında güzel söz söylemeyenin Allah Teâlâ'nın rızasını hak etmemesi ve bu sebeple sevap ehlinden olmaması vacip olur. Çünkü din ehli, Resûlullah'ın [sallallâhu aleyhi ve sellem] ashâbına tazim hususunda titiz davranır, onların gıybetini yapma ve onları uygunsuz şeylerle anma konusunda dillerini serbest bırakmazlar.

[سورة التوبة (٩) : آية ١٠١]

[Tevbe Suresi (9): Ayet 101]

وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الْأَعْرابِ مُنافِقُونَ وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَرَدُوا عَلَى النِّفاقِ لَا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلى عَذابٍ عَظِيمٍ (١٠١)

{ وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الْأَعْرابِ مُنافِقُونَ وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَرَدُوا عَلَى النِّفاقِ لَا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلى عَذابٍ عَظِيمٍ (١٠١) } “Çevrenizdeki bedevîlerden münafıklar vardır. Medine halkından da münafıklıkta direnenler vardır. Sen onları bilmezsin, biz onları biliriz. Biz onları iki kez azaba uğratacağız; sonra da büyük bir azaba döndürüleceklerdir.” (101)

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى شَرَحَ أَحْوَالَ مُنَافِقِي الْمَدِينَةِ، ثُمَّ ذَكَرَ بَعْدَهُ أَحْوَالَ مُنَافِقِي الْأَعْرَابِ، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ فِي الْأَعْرَابِ مَنْ هُوَ مُؤْمِنٌ صَالِحٌ مُخْلِصٌ، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ رُؤَسَاءَ الْمُؤْمِنِينَ مَنْ هُمْ؟ وَهُمُ السَّابِقُونَ الْمُهَاجِرُونَ وَالْأَنْصَارُ. فَذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ جَمَاعَةً مِنْ حَوْلِ الْمَدِينَةِ مَوْصُوفُونَ بِالنِّفَاقِ، وَإِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ كَوْنَهُمْ كَذَلِكَ فَقَالَ: وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الْأَعْرابِ مُنافِقُونَ وَهُمْ جُهَيْنَةُ وَأَسْلَمُ وَأَشْجَعُ وَغِفَارٌ، وَكَانُوا نَازِلِينَ حَوْلَهَا.

Bil ki Allah Teâlâ, Medine münafıklarının hallerini açıklamış, ardından bedevî münafıkların hallerini zikretmiş, sonra bedevîler içinde salih ve ihlaslı mümin olanların da bulunduğunu beyan etmiş, daha sonra müminlerin önderlerinin kimler olduğunu beyan etmiştir ki onlar öne geçen Muhacirler ve Ensar'dır. Bu ayette ise Medine'nin çevresinden bir topluluğun münafıklıkla nitelendiğini, siz onların böyle olduğunu bilmeseniz de [böyle olduklarını] zikrederek: { وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الْأَعْرابِ مُنافِقُونَ } buyurmuştur. Bunlar Cüheyne, Eslem, Eşca' ve Gıfâr [kabileleri] olup Medine çevresinde konaklamaktaydılar.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَرَدُوا عَلَى النِّفاقِ فَفِيهِ بَحْثَانِ:

O'nun: { وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَرَدُوا عَلَى النِّفاقِ } kavline gelince, bunda iki inceleme vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: قَالَ الزَّجَّاجُ: أَنَّهُ حَصَلَ فِيهِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، وَالتَّقْدِيرُ: وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ وَمِنْ أهل المدينة منافقون مردوا على النفاق. الثَّانِي: قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ التقدير: ومن أهل المدينة من مَرَدُوا عَلَى النِّفَاقِ فَأَضْمَرَ «مَنْ» لِدَلَالَةِ (مِنْ) عَلَيْهَا كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ [الصَّافَّاتِ: ١٦٤] يُرِيدُ إِلَّا مَنْ لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ.

Birinci İnceleme: Zeccâc şöyle demiştir: Ayette takdim ve tehir meydana gelmiştir; takdiri şöyledir: "Çevrenizdeki bedevîlerden ve Medine halkından münafıklıkta direnen münafıklar vardır." İkincisi: İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: Takdirin: "Medine halkından da münafıklıkta direnen kimseler vardır" şeklinde olması caizdir; nitekim { مِنْ } (min) harfinin ona delaleti sebebiyle "men" gizlenmiştir; Allah Teâlâ'nın: { وَما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ } “Bizden her birinin mutlaka bilinen bir makamı vardır” [Sâffât 164] kavlinde "mutlaka bilinen bir makamı olan kimse vardır" manasını kastetmesi gibi.

الْبَحْثُ الثَّانِي: يُقَالُ: مرد يمرد مردوا فَهُوَ مَارِدٌ وَمَرِيدٌ إِذَا عَتَا، وَالْمَرِيدُ مِنْ شَيَاطِينِ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ، وَقَدْ تَمَرَّدَ عَلَيْنَا أَيْ عَتَا، وَقَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: الْمُرَادُ التَّطَاوُلُ بِالْكِبَرِ وَالْمَعَاصِي، وَمِنْهُ: مَرَدُوا عَلَى النِّفاقِ وَأَصْلُ

İkinci İnceleme: Haddi aşıp azgınlaştığında merade yemrudu merûden (مَرَدَ يَمْرُدُ مُرُودًا) denir; faili mârid (مَارِد) ve merîd (مَرِيد)dir. Merîd, insan ve cin şeytanlarındandır. "Bize temerrüd etti (تَمَرَّدَ عَلَيْنَا)" denir ki "azgınlaştı" demektir. İbnü'l-A'râbî şöyle demiştir: Murât (مُرَاد), kibir ve günahlarla haddi aşmaktır; { مَرَدُوا عَلَى النِّفاقِ } kavli de bundandır. Aslı ise

الْمَرُودِ الْمَلَاسَةُ، وَمِنْهُ صَرْحٌ مُمَرَّدٌ، وَغُلَامٌ أَمْرَدُ، وَالْمَرْدَاءُ الرَّمْلَةُ الَّتِي لَا تُنْبِتُ شَيْئًا، كَأَنَّ مَنْ لَمْ يَقْبَلْ قَوْلَ غَيْرِهِ وَلَمْ يَلْتَفِتْ إِلَيْهِ، بَقِيَ كَمَا كَانَ عَلَى صِفَتِهِ الْأَصْلِيَّةِ مِنْ غَيْرِ حُدُوثِ تَغَيُّرٍ فِيهِ الْبَتَّةَ، وَذَلِكَ هُوَ الْمَلَاسَةُ.

Merûd (الْمَرُود) kelimesinin aslı pürüzsüzlük/kayganlıktır (melâset). Sarhun mümarrad (صَرْحٌ مُمَرَّدٌ - cilalanmış pürüzsüz köşk), gulâmun emred (غُلَامٌ أَمْرَدُ - bıyıksız pürüzsüz delikanlı) ve hiçbir şey bitirmeyen kum tepesi anlamında el-merdâ (الْمَرْدَاءُ) kelimeleri de bundandır. Sanki başkasının sözünü kabul etmeyen ve ona iltifat etmeyen kimse, kendisinde kesinlikle hiçbir değişiklik meydana gelmeksizin asli sıfatı üzere kalmıştır ki pürüzsüzlük de işte budur.

إِذَا عَرَفْتَ أَصْلَ اللَّفْظِ فَنَقُولُ: قَوْلُهُ: مَرَدُوا عَلَى النِّفاقِ أَيْ ثَبَتُوا وَاسْتَمَرُّوا فِيهِ وَلَمْ يَتُوبُوا عَنْهُ.

Lafzın aslını öğrendiğine göre deriz ki: O'nun: { مَرَدُوا عَلَى النِّفاقِ } kavli, yani "münafıklıkta sebat ettiler, onda devam ettiler ve ondan tövbe etmediler" demektir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: لَا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ وَهُوَ كَقَوْلِهِ: لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ تَمَرَّدُوا فِي حِرْفَةِ النِّفَاقِ فَصَارُوا فِيهَا أُسْتَاذِينِ، وَبَلَغُوا إِلَى حَيْثُ لَا تَعْلَمُ أَنْتَ نِفَاقَهُمْ مَعَ قُوَّةِ خَاطِرِكَ وَصَفَاءِ حَدْسِكَ وَنَفْسِكَ.

Sonra Allah Teâlâ: { لَا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ } buyurmuştur. Bu, O'nun: { لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ } kavli gibidir. Anlamı şudur: Onlar nifak zanaatında o kadar ileri gittiler ki onda usta oldular ve senin zihin keskinliğine, sezgi ve nefsinin berraklığına rağmen senin bile nifaklarını bilmeyeceğin bir dereceye ulaştılar.

ثُمَّ قَالَ: سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ وَذَكَرُوا فِي تَفْسِيرِ الْمَرَّتَيْنِ وُجُوهًا كَثِيرَةً:

Sonra O: { سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ } buyurmuştur. İki kez azabın tefsirinde birçok vecih zikretmişlerdir:

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: يُرِيدُ الْأَمْرَاضَ فِي الدُّنْيَا، وَعَذَابَ الْآخِرَةِ، وَذَلِكَ أَنَّ مَرَضَ الْمُؤْمِنِ يُفِيدُهُ تَكْفِيرُ السَّيِّئَاتِ، وَمَرَضُ الْكَافِرِ يُفِيدُهُ زِيَادَةُ الْكُفْرِ وَكُفْرَانُ النِّعَمِ.

Birinci Vecih: İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ] şöyle demiştir: Dünyadaki hastalıkları ve ahiret azabını kastetmektedir. Zira müminin hastalığı ona günahların kefaretini sağlar; kâfirin hastalığı ise ona küfrün ve nimetlere nankörlüğün artmasını sağlar.

الْوَجْهُ الثَّانِي:

İkinci Vecih:

رَوَى السُّدِّيُّ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﵇ قَامَ خَطِيبًا يَوْمَ الْجُمُعَةِ فَقَالَ: «اخْرُجْ يَا فُلَانُ فَإِنَّكَ مُنَافِقٌ اخْرُجْ يَا فُلَانُ فَإِنَّكَ مُنَافِقٌ» فَأَخْرَجَ مِنَ الْمَسْجِدِ نَاسًا وَفَضَحَهُمْ فَهَذَا هُوَ الْعَذَابُ الْأَوَّلُ، وَالثَّانِي عَذَابُ الْقَبْرِ.

Süddî, Enes b. Mâlik'ten rivayet etmiştir ki: Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] cuma günü hatip olarak ayağa kalkıp: "Çık ey falan, çünkü sen münafıksın! Çık ey falan, çünkü sen münafıksın!" buyurdu ve mescitten birtakım insanları çıkarıp onları rezil etti. İşte birinci azap budur, ikincisi ise kabir azabıdır.

وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: قَالَ مُجَاهِدٌ: فِي الدُّنْيَا بِالْقَتْلِ وَالسَّبْيِ وَبَعْدَ ذَلِكَ بِعَذَابِ الْقَبْرِ.

Üçüncü Vecih: Mücâhid şöyle demiştir: Dünyada öldürülme ve esir edilmeyle, bundan sonra da kabir azabıyla.

وَالْوَجْهُ الرَّابِعُ: قَالَ قَتَادَةُ بِالدُّبَيْلَةِ وَعَذَابِ الْقَبْرِ، وَذَلِكَ أَنَّ

Dördüncü Vecih: Katâde; dübeyle (iç çıbanı) ve kabir azabıyla demiştir. Zira

النَّبِيَّ ﵇ أَسَرَّ إِلَى حُذَيْفَةَ اثْنَيْ عَشَرَ رَجُلًا مِنَ الْمُنَافِقِينَ، وَقَالَ: سِتَّةٌ يَبْتَلِيهِمُ اللَّهُ بِالدُّبَيْلَةِ سِرَاجٌ مِنْ نَارٍ يَأْخُذُ أَحَدَهُمْ حَتَّى يَخْرُجَ مِنْ صَدْرِهِ، وَسِتَّةٌ يَمُوتُونَ موتا.

Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] Huzeyfe'ye münafıklardan on iki kişiyi sır olarak bildirmiş ve şöyle buyurmuştur: "Altısını Allah dübeyle ile imtihan eder ki bu ateşten bir kandildir, birini yakalar tâ göğsünden çıkar; altısı da ansızın ölür."

والوجه الخامس: قال الحسن: يأخذ الزَّكَاةِ مِنْ أَمْوَالِهِمْ، وَعَذَابِ الْقَبْرِ.

Beşinci Vecih: Hasen şöyle demiştir: Mallarından zekât alınması ve kabir azabıdır.

وَالْوَجْهُ السَّادِسُ: قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ: هُوَ مَا يَدْخُلُ عَلَيْهِمْ مِنْ غَيْظِ الْإِسْلَامِ وَدُخُولُهُمْ فِيهِ مِنْ غَيْرِ حَسَنَةٍ، ثُمَّ عَذَابُهُمْ فِي الْقُبُورِ.

Altıncı Vecih: Muhammed b. İshâk şöyle demiştir: Bu, İslam'ın [onlara verdiği] öfkesi ve hiçbir hayır olmaksızın ona girmeleri, sonra da kabirlerdeki azaplarıdır.

وَالْوَجْهُ السَّابِعُ: أَحَدُ الْعَذَابَيْنِ ضَرْبُ الْمَلَائِكَةِ الْوُجُوهَ وَالْأَدْبَارَ. وَالْآخَرُ عِنْدَ الْبَعْثِ، يُوَكَّلُ بِهِمْ عُنُقُ النَّارِ. وَالْأَوْلَى أَنْ يُقَالَ مَرَاتِبُ الْحَيَاةِ ثَلَاثَةٌ: حَيَاةُ الدُّنْيَا، وَحَيَاةُ الْقَبْرِ، وَحَيَاةُ الْقِيَامَةِ، فَقَوْلُهُ: سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ الْمُرَادُ مِنْهُ عَذَابُ الدُّنْيَا بِجَمِيعِ أَقْسَامِهِ، وَعَذَابُ الْقَبْرِ. وَقَوْلُهُ: ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلى عَذابٍ عَظِيمٍ الْمُرَادُ مِنْهُ الْعَذَابُ فِي الْحَيَاةِ الثَّالِثَةِ، وَهِيَ الْحَيَاةُ فِي الْقِيَامَةِ.

Yedinci Vecih: İki azaptan biri meleklerin yüzlere ve arkalara vurmasıdır; diğeri ise diriliş vaktinde kendilerine ateşten bir boynun vekil kılınmasıdır. Evlâ olanı şöyle denilmesidir: Hayatın mertebeleri üçtür: Dünya hayatı, kabir hayatı ve kıyamet hayatı. O'nun: { سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ } kavminden murat, bütün kısımlarıyla dünya azabı ve kabir azabıdır. O'nun: { ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلى عَذابٍ عَظِيمٍ } kavminden murat ise üçüncü hayattaki, yani kıyametteki hayattaki azaptır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى فِي آخِرِ الْآيَةِ: ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلى عَذابٍ عَظِيمٍ يعني النار المخلدة المؤبدة.

Sonra Allah Teâlâ ayetin sonunda: { ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلى عَذابٍ عَظِيمٍ } buyurmuştur; yani ebedî ve daimi ateşe [döndürüleceklerdir].

[سورة التوبة (٩) : الآيات ١٠٢ الى ١٠٣]

[Tevbe Suresi (9): Ayet 102-103]

وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلاً صالِحاً وَآخَرَ سَيِّئاً عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٠٢) خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِها وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٠٣)

{ وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلاً صالِحاً وَآخَرَ سَيِّئاً عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٠٢) خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِها وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٠٣) } “Diğer bir kısmı da günahlarını itiraf ettiler. Onlar salih bir ameli başka bir kötü amelle karıştırdılar. Umulur ki Allah onların tövbelerini kabul eder. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (102) Onların mallarından sadaka al ki bununla onları temizleyip arındırasın. Onlara dua et; çünkü senin duan onlar için bir huzurdur. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (103)”

[في قوله تعالى وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ] وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ } kavli hakkında] Bu ayette birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ فِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ قَوْمٌ مِنَ الْمُنَافِقِينَ. تَابُوا عَنِ النِّفَاقِ. وَالثَّانِي: أَنَّهُمْ قَوْمٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ تَخَلَّفُوا عَنْ غَزْوَةِ تَبُوكَ، لَا لِلْكُفْرِ وَالنِّفَاقِ، لَكِنْ لِلْكَسَلِ، ثُمَّ نَدِمُوا عَلَى مَا فَعَلُوا ثُمَّ تَابُوا، وَاحْتَجَّ الْقَائِلُونَ بِالْقَوْلِ الْأَوَّلِ بِأَنَّ قَوْلَهُ: وَآخَرُونَ عِطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ: وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الْأَعْرابِ مُنافِقُونَ وَالْعَطْفُ يُوهِمُ التَّشْرِيكَ إِلَّا أَنَّهُ/ تَعَالَى وَفَّقَهُمْ حَتَّى تَابُوا، فَلَمَّا ذَكَرَ الْفَرِيقَ الْأَوَّلَ بِالْمُرُودِ عَلَى النِّفَاقِ وَالْمُبَالَغَةِ فِيهِ. وَصَفَ هَذِهِ الْفِرْقَةَ بِالتَّوْبَةِ وَالْإِقْلَاعِ عَنِ النِّفَاقِ.

Birinci Mesele: O'nun: { وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ } kavli hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Onlar nifaktan tövbe eden münafıklardan bir topluluktur. İkincisi: Onlar Tebük gazvesinden küfür ve nifak sebebiyle değil, tembellikten dolayı geri kalan, sonra yaptıklarına pişman olup tövbe eden Müslümanlardan bir topluluktur. Birinci görüşü savunanlar, O'nun: { وَآخَرُونَ } kavlinin: { وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الْأَعْرابِ مُنافِقُونَ } kavline matuf olduğunu, atfın da ortaklığı hissettirdiğini, ancak Allah Teâlâ'nın onları tövbe etmeye muvaffak kıldığını delil getirmişlerdir. Birinci fırkayı nifakta direnmek ve onda aşırı gitmekle zikredince, bu fırkayı da tövbe etmek ve nifaktan vazgeçmekle nitelendirmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ:

İkinci Mesele:

رُوِيَ أَنَّهُمْ كَانُوا ثَلَاثَةً: أَبُو لُبَابَةَ مَرْوَانُ بْنُ عَبَدِ الْمُنْذِرِ، وَأَوْسُ بْنُ ثَعْلَبَةَ، وَوَدِيعَةُ بْنُ حِزَامٍ، وَقِيلَ: كَانُوا عَشَرَةً. فَسَبْعَةٌ مِنْهُمْ أَوْثَقُوا أَنْفُسَهُمْ لَمَّا بَلَغَهُمْ مَا نَزَلَ فِي الْمُتَخَلِّفِينَ فَأَيْقَنُوا بِالْهَلَاكِ، وَأَوْثَقُوا أَنْفُسَهُمْ عَلَى سَوَارِي الْمَسْجِدِ فَقَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَدَخَلَ الْمَسْجِدَ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ وَكَانَتْ هَذِهِ عَادَتَهُ، فَلَمَّا قَدِمَ مِنْ سَفَرِهِ ورآهم مؤثقين، سَأَلَ عَنْهُمْ فَذُكِرَ لَهُ أَنَّهُمْ أَقْسَمُوا أَنْ لَا يَحُلُّوا أَنْفُسَهُمْ حَتَّى يَكُونَ رَسُولُ اللَّهِ هُوَ الَّذِي يَحُلُّهُمْ، فَقَالَ: وَأَنَا أُقْسِمُ أَنِّي لا أحلهم حتى أومر فِيهِمْ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فَأَطْلَقَهُمْ وَعَذَرَهُمْ، فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ هَذِهِ أَمْوَالُنَا وَإِنَّمَا تَخَلَّفْنَا عَنْكَ بِسَبَبِهَا، فَتَصَدَّقْ بِهَا وَطَهِّرْنَا، فَقَالَ: مَا أُمِرْتُ أَنْ آخُذَ مِنْ أَمْوَالِكُمْ شَيْئًا فَنَزَلَ قوله: خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً [التوبة: ١٠٣] الْآيَةَ.

Rivayet edildiğine göre onlar üç kişiydiler: Ebû Lübâbe Mervân b. Abdilmünzir, Evs b. Sa'lebe ve Vedîa b. Hizâm. On kişi oldukları da söylenmiştir. Geri kalanlar hakkında inen ayetler kendilerine ulaşıp helak olacaklarına kesin olarak kanaat getirince onlardan yedisi kendilerini mescidin direklerine bağladılar. Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] gelip mescide girdi ve iki rekât namaz kıldı -âdeti böyle idi-. Seferden dönüp onları bağlı görünce haklarında sordu. Kendisine, Resûlullah onları çözünceye kadar kendilerini çözmemeye yemin ettikleri söylendi. Bunun üzerine o: "Ben de onlar hakkında emir alıncaya kadar onları çözmeyeceğime yemin ederim" buyurdu. Derken bu ayet indi, o da onları serbest bıraktı ve mazeretlerini kabul etti. Onlar: "Ey Allah'ın Resûlü! Bunlar mallarımızdır, biz senden ancak bunlar sebebiyle geri kaldık; bunları sadaka olarak dağıt ve bizi arındır" dediler. O da: "Mallarınızdan bir şey almakla emrolunmadım" buyurdu. Bunun üzerine O'nun: { خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً } “Onların mallarından sadaka al” [Tevbe 103] ayeti indi.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ: الِاعْتِرَافُ عِبَارَةٌ عَنِ الْإِقْرَارِ بِالشَّيْءِ عَنْ مَعْرِفَةٍ، وَمَعْنَاهُ أَنَّهُمْ أَقَرُّوا بِذَنْبِهِمْ، وَفِيهِ دَقِيقَةٌ، كَأَنَّهُ قِيلَ لَمْ يَعْتَذِرُوا عَنْ تَخَلُّفِهِمْ بِالْأَعْذَارِ الْبَاطِلَةِ كَغَيْرِهِمْ، وَلَكِنِ اعْتَرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ بِأَنَّهُمْ بِئْسَمَا فَعَلُوا وَأَظْهَرُوا النَّدَامَةَ وَذَمُّوا أَنْفُسَهُمْ عَلَى ذَلِكَ التَّخَلُّفِ.

Üçüncü Mesele: O'nun: { اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ } kavli hakkında lügat ehli şöyle demiştir: İtiraf (الِاعْتِرَافُ), bir şeyi bilerek ikrar etmekten ibarettir; anlamı ise onların günahlarını ikrar etmeleridir. Bunda ince bir nükte vardır: Sanki diğerleri gibi geri kalışlarına dair bâtıl mazeretler ileri sürmemişler, bilakis ne kadar kötü yaptıklarını kendi aleyhlerine itiraf etmişler, pişmanlık göstermişler ve bu geri kalıştan ötürü kendilerini yermişlerdir.

فَإِنْ قِيلَ: الِاعْتِرَافُ بِالذَّنْبِ هَلْ يَكُونُ تَوْبَةً أَمْ لَا؟

Eğer: "Günahı itiraf etmek tövbe sayılır mı, sayılmaz mı?" denilirse,

قُلْنَا: مُجَرَّدُ الِاعْتِرَافِ بِالذَّنْبِ لَا يَكُونُ تَوْبَةً، فَأَمَّا إِذَا اقْتَرَنَ بِهِ النَّدَمُ عَلَى الْمَاضِي، وَالْعَزْمُ عَلَى تَرْكِهِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، وَكَانَ هَذَا النَّدَمُ وَالتَّوْبَةُ لِأَجْلِ كَوْنِهِ مَنْهِيًّا عَنْهُ مِنْ قِبَلِ اللَّهِ تَعَالَى، كَانَ هَذَا الْمَجْمُوعُ تَوْبَةً، إِلَّا أَنَّهُ دَلَّ الدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ هَؤُلَاءِ قَدْ تَابُوا بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ وَالْمُفَسِّرُونَ قَالُوا: إِنَّ عَسَى مِنَ اللَّهِ يَدُلُّ عَلَى الْوُجُوبِ.

Deriz ki: Sırf günahı itiraf etmek tövbe olmaz. Fakat buna geçmişe pişmanlık ve gelecekte onu terk etme azmi eşlik ederse ve bu pişmanlık ile tövbe de onun Allah Teâlâ tarafından nehyedilmiş olmasından ötürü bulunursa, bu toplam tövbe olur. Nitekim delil, Allah Teâlâ'nın: { عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ } kavlinin delaletiyle bunların tövbe etmiş olduklarını göstermiştir; müfessirler de Allah'tan gelen { عَسَى } (asâ) kelimesinin vücûba delalet ettiğini söylemişlerdir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً وَآخَرَ سَيِّئاً وَفِيهِ بَحْثَانِ:

Sonra Allah Teâlâ: { خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً وَآخَرَ سَيِّئاً } buyurmuştur. Bunda iki inceleme vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: فِي هَذَا الْعَمَلِ الصَّالِحِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: الْعَمَلُ الصَّالِحُ هُوَ الِاعْتِرَافُ بِالذَّنْبِ وَالنَّدَامَةُ عَلَيْهِ وَالتَّوْبَةُ مِنْهُ، وَالسَّيِّءُ هُوَ التَّخَلُّفُ عَنِ الْغَزْوِ. وَالثَّانِي: الْعَمَلُ الصَّالِحُ خُرُوجُهُمْ مَعَ الرَّسُولِ إِلَى سَائِرِ الْغَزَوَاتِ وَالسَّيِّءُ هُوَ تَخَلُّفُهُمْ عَنْ غَزْوَةِ تَبُوكَ. وَالثَّالِثُ: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي حَقِّ الْمُسْلِمِينَ كَانَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ إِقْدَامَهُمْ عَلَى أَعْمَالِ الْبِرِّ الَّتِي صَدَرَتْ عَنْهُمْ.

Birinci İnceleme: Bu salih amel hakkında vecihler vardır: Birincisi: Salih amel günahı itiraf etmek, ona pişman olmak ve ondan tövbe etmektir; kötü amel ise savaştan geri kalmaktır. İkincisi: Salih amel Resûl ile birlikte diğer gazvelere çıkmaları, kötü amel ise Tebük gazvesinden geri kalmalarıdır. Üçüncüsü: Bu ayet Müslümanlar hakkında inmiştir; salih amel onların kendilerinden sâdır olan iyilik amellerine kalkışmalarıdır.

الْبَحْثُ الثَّانِي: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: قَدْ جُعِلَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْعَمَلِ الصَّالِحِ وَالسَّيِّءِ مَخْلُوطًا. فَمَا الْمَخْلُوطُ بِهِ.

İkinci İnceleme: Biri şöyle diyebilir: Salih amelin ve kötü amelin her biri karıştırılmış (mahlût) kılınmıştır. O halde kendisine karıştırılan şey (mahlûtun bih) nedir?

وَجَوَابُهُ أَنَّ الْخَلْطَ عِبَارَةٌ عَنِ الْجَمْعِ الْمُطْلَقِ، وَأَمَّا قَوْلُكَ خَلَطْتُهُ، فَإِنَّمَا يَحْسُنُ فِي الْمَوْضِعِ/ الَّذِي يَمْتَزِجُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِالْآخَرِ، وَيَتَغَيَّرُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِسَبَبِ تِلْكَ الْمُخَالَطَةِ عَنْ صِفَتِهِ الْأَصْلِيَّةِ كَقَوْلِكَ خَلَطْتُ الْمَاءَ بِاللَّبَنِ. وَاللَّائِقُ بِهَذَا الْمَوْضِعِ هُوَ الْجَمْعُ الْمُطْلَقُ، لِأَنَّ الْعَمَلَ الصَّالِحَ وَالْعَمَلَ السَّيِّءَ إِذَا حَصَلَا بَقِيَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا كَمَا كَانَ عَلَى مَذْهَبِنَا، فَإِنَّ عِنْدَنَا الْقَوْلَ بِالْإِحْبَاطِ بَاطِلٌ، وَالطَّاعَةَ تَبْقَى مُوجِبَةً لِلْمَدْحِ وَالثَّوَابِ، وَالْمَعْصِيَةَ تَبْقَى مُوجِبَةً لِلذَّمِّ وَالْعِقَابِ، فَقَوْلُهُ تَعَالَى: خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً وَآخَرَ سَيِّئاً فِيهِ تَنْبِيهٌ عَلَى نَفْيِ الْقَوْلِ

Bunun cevabı şudur: Karıştırma (halt), mutlak bir araya getirmeden ibarettir. "Onu karıştırdım" sözün ise ancak her birinin diğeriyle imtizaç ettiği ve bu karışma sebebiyle her birinin asli sıfatından değiştiği yerde güzel olur; "Sütü suya karıştırdım" demen gibi. Bu makama layık olan ise mutlak bir araya getirmedir; çünkü salih amel ile kötü amel vuku bulduğunda bizim mezhebimize göre her biri olduğu gibi kalır. Zira bizde ihbât kavli bâtıldır; itaat övgü ve sevabı gerektirmeye devam eder, masiyet de yergi ve cezayı gerektirmeye devam eder. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً وَآخَرَ سَيِّئاً } kavlinde ihbât kavlinin

بِالْمُحَابَطَةِ، وَأَنَّهُ بَقِيَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا كَمَا كَانَ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَتَأَثَّرَ أَحَدُهُمَا بِالْآخَرِ، وَمِمَّا يُعِيِنُ هَذِهِ الْآيَةَ عَلَى نَفْيِ الْقَوْلِ بِالْمُحَابَطَةِ أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ الْعَمَلَ الصَّالِحَ وَالْعَمَلَ السَّيِّءَ بِالْمُخَالَطَةِ. وَالْمُخْتَلِطَانِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَا بَاقِيَيْنِ حَالَ اخْتِلَاطِهِمَا، لِأَنَّ الِاخْتِلَاطَ صِفَةٌ لِلْمُخْتَلِطِينَ، وَحُصُولُ الصِّفَةِ حَالَ عَدَمِ الْمَوْصُوفِ مُحَالٌ، فَدَلَّ عَلَى بَقَاءِ الْعَمَلَيْنِ حَالَ الِاخْتِلَاطِ.

nefyine, biri diğerinden etkilenmeksizin her birinin olduğu gibi kaldığına dikkat çekme vardır. Bu ayetin ihbât kavlinin nefyine yardımcı olan hususlardan biri de, Allah Teâlâ'nın salih ameli ve kötü ameli birbirine karışmakla nitelendirmiş olmasıdır. Birbirine karışan iki şeyin, karışma anında baki olmaları gerekir; çünkü karışma (ihtilât), karışan şeylerin bir sıfatıdır ve mevsufun yokluğu halinde sıfatın hasıl olması imkânsızdır. Bu da karışma anında her iki amelin de baki kaldığına delalet etmiştir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ وَفِيهِ مباحث:

Sonra Allah Teâlâ: { عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ } buyurmuştur. Bunda birtakım incelemeler vardır:

البحث الأول: هاهنا سُؤَالٌ، وَهُوَ أَنَّ كَلِمَةَ (عَسَى) شَكٌّ وَهُوَ فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى مُحَالٌ، وَجَوَابُهُ مِنْ وُجُوهٍ:

Birinci İnceleme: Burada şöyle bir soru vardır: { عَسَى } (asâ) kelimesi şek (şüphe/ihtimal) ifade eder; bu ise Allah Teâlâ hakkında imkânsızdır. Bunun cevabı birkaç vecihledir:

الْوَجْهِ الْأَوَّلِ: قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: كَلِمَةُ عَسَى مِنَ اللَّهِ وَاجِبٌ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ [الْمَائِدَةِ: ٥٢] وَفَعَلَ ذَلِكَ، وَتَحْقِيقُ الْقَوْلِ فِيهِ أَنَّ الْقُرْآنَ نَزَلَ عَلَى عُرْفِ النَّاسِ فِي الْكَلَامِ، وَالسُّلْطَانُ الْعَظِيمُ إِذَا الْتَمَسَ الْمُحْتَاجُ مِنْهُ شَيْئًا فَإِنَّهُ لَا يُجِيبُ إِلَيْهِ إِلَّا عَلَى سَبِيلِ التَّرَجِّي مَعَ كَلِمَةِ عَسَى، أَوْ لَعَلَّ، تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يُلْزِمَنِي شَيْئًا وَأَنْ يُكَلِّفَنِي بِشَيْءٍ بَلْ كُلُّ مَا أَفْعَلُهُ فَإِنَّمَا أَفْعَلُهُ عَلَى سَبِيلِ التَّفَضُّلِ وَالتَّطَوُّلِ، فَذِكْرُ كَلِمَةِ (عَسَى) الْفَائِدَةُ فِيهِ هَذَا الْمَعْنَى، مَعَ أَنَّهُ يُفِيدُ الْقَطْعَ بِالْإِجَابَةِ.

Birinci Vecih: Müfessirler şöyle demiştir: Allah'tan gelen { عَسَى } (asâ) kelimesi vaciptir (kesindir). Bunun delili Allah Teâlâ'nın: { فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ } “Umulur ki Allah fethi getirir” [Mâide 52] kavlidir ve O bunu yapmıştır. Bu konudaki tahkikli söz şudur: Kur'an, insanların konuşma örfü üzere inmiştir. Yüce sultan, ihtiyaç sahibi ondan bir şey istediğinde, "Hiç kimsenin beni bir şeye zorlamaya ve beni bir şeyle yükümlü kılmaya hakkı yoktur; bilakis yaptığım her şeyi ancak bir lütuf ve ihsan olarak yaparım" uyarısında bulunmak üzere { عَسَى } (asâ) veya { لَعَلَّ } (lealle) kelimesiyle ancak bir umma üslubuyla ona cevap verir. İşte { عَسَى } kelimesinin zikredilmesindeki fayda -icabetin kesinliğini ifade etmesiyle birlikte- bu anlamdır.

الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي الْجَوَابِ، الْمَقْصُودِ مِنْهُ بَيَانُ أَنَّهُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ الْمُكَلَّفُ عَلَى الطَّمَعِ وَالْإِشْفَاقِ لِأَنَّهُ أَبْعَدُ مِنَ الْإِنْكَارِ وَالْإِهْمَالِ.

Cevaptaki İkinci Vecih: Bundan maksat, mükellefin ümit ve korku üzere bulunmasının vacip olduğunu beyandır; çünkü bu durum inkârdan ve ihmalkârlıktan daha uzaktır.

الْبَحْثُ الثَّانِي: قَالَ أَصْحَابُنَا قَوْلُهُ: عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ صَرِيحٌ فِي أَنَّ التَّوْبَةَ لَا تَحْصُلُ إِلَّا مِنْ خَلْقِ اللَّهِ تَعَالَى، وَالْعَقْلُ أَيْضًا دَلِيلٌ عَلَيْهِ، لِأَنَّ الْأَصْلَ فِي التَّوْبَةِ النَّدَمُ، وَالنَّدَمُ لَا يَحْصُلُ بِاخْتِيَارِ الْعَبْدِ لِأَنَّ إِرَادَةَ الْفِعْلِ وَالتَّرْكِ إِنْ كَانَتْ فِعْلًا لِلْعَبْدِ افْتَقَرَ فِي فِعْلِهَا إِلَى إِرَادَةٍ أُخْرَى، وَأَيْضًا فَإِنَّ الْإِنْسَانَ قَدْ يَكُونُ عَظِيمَ الرَّغْبَةِ فِي فِعْلٍ مُعَيَّنٍ، ثُمَّ يَصِيرُ عَظِيمَ النَّدَامَةِ عَلَيْهِ، وَحَالَ كَوْنِهِ رَاغِبًا فِيهِ لَا يُمْكِنُهُ دَفْعُ تِلْكَ الرَّغْبَةِ عَنِ الْقَلْبِ، وَحَالَ صَيْرُورَتِهِ نَادِمًا عَلَيْهِ لَا يُمْكِنُهُ دَفْعُ تِلْكَ النَّدَامَةِ عَنِ الْقَلْبِ، فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّهُ لَا قُدْرَةَ لِلْعَبْدِ عَلَى تَحَصُّلِ النَّدَامَةِ، وَعَلَى تَحْصِيلِ الرَّغْبَةِ، قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: يَتُوبُ اللَّهُ أَنَّهُ يَقْبَلُ تَوْبَتَهُ.

İkinci İnceleme: Arkadaşlarımız şöyle demiştir: O'nun: { عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ } kavli, tövbenin ancak Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla hasıl olduğuna sarihtir. Akıl da buna delildir; zira tövbede asıl olan pişmanlıktır. Pişmanlık ise kulun ihtiyarıyla hasıl olmaz; çünkü yapma ve terk etme iradesi kulun bir fiili olsaydı, o iradeyi fiile geçirmede başka bir iradeye muhtaç olurdu. Ayrıca insan bazen belirli bir fiile aşırı istekli olur, sonra ona aşırı pişman olur; istekli olduğu halde o isteği kalpten defetmesi mümkün olmadığı gibi, pişman olduğu halde de o pişmanlığı kalpten defetmesi mümkün değildir. Bu da gösterir ki kulun ne pişmanlığı ne de isteği meydana getirmeye gücü vardır. Mu'tezile ise: O'nun: "Allah tövbe eder (تَتُوبُ اللَّهُ)" kavminden murat, O'nun tövbelerini kabul etmesidir demiştir.

وَالْجَوَابُ: أَنَّ الصَّرْفَ عَنِ الظَّاهِرِ إِنَّمَا يَحْسُنُ، إِذَا ثَبَتَ بِالدَّلِيلِ أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ إِجْرَاءُ اللَّفْظِ عَلَى ظاهره، أما هاهنا، فَالدَّلِيلُ الْعَقْلِيُّ أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ إِجْرَاءُ اللَّفْظِ إِلَّا عَلَى ظَاهِرِهِ، فَكَيْفَ يَحْسُنُ التَّأْوِيلُ.

Cevap şudur: Zâhirinden çevirmek ancak lafzın zâhirine hamledilmesinin mümkün olmadığı delille sabit olduğunda güzel olur. Buraya gelince; aklî delil, lafzın ancak zâhirine hamledilebileceğini göstermektedir; o halde tevil nasıl güzel olabilir?

الْبَحْثُ الثَّالِثُ: قَوْلُهُ: عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ يَقْتَضِي أَنَّ هَذِهِ التَّوْبَةَ إِنَّمَا تَحْصُلُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ.

Üçüncü İnceleme: O'nun: { عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ } kavli, bu tövbenin ancak gelecekte hasıl olmasını iktiza eder.

وَقَوْلُهُ: وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ دَلَّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الِاعْتِرَافَ حَصَلَ فِي الْمَاضِي، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الِاعْتِرَافَ مَا كَانَ نَفْسَ التَّوْبَةِ، بَلْ كَانَ مُقَدِّمَةً لِلتَّوْبَةِ، وَأَنَّ التَّوْبَةَ إِنَّمَا تَحْصُلُ بَعْدَهَا.

O'nun: { وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ } kavli ise o itirafın geçmişte hasıl olduğuna delalet etmiştir; bu da o itirafın bizzat tövbenin kendisi olmayıp bilakis tövbeye bir mukaddime olduğuna ve tövbenin ancak ondan sonra hasıl olacağına delalet eder.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِها وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sonra Allah Teâlâ: { خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِها } “Onların mallarından, kendilerini temizleyeceğin ve arındıracağın bir sadaka (zekât) al” buyurmuştur. Bunda [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي الْمُرَادِ. فَقَالَ بَعْضُهُمْ: هَذَا رَاجِعٌ إِلَى هَؤُلَاءِ الَّذِينَ تَابُوا، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ بَذَلُوا أَمْوَالَهُمْ لِلصَّدَقَةِ، فَأَوْجَبَ اللَّهُ تَعَالَى أَخْذَهَا، وَصَارَ ذَلِكَ مُعْتَبَرًا فِي كَمَالِ تَوْبَتِهِمْ لِتَكُونَ جَارِيَةً فِي حَقِّهِمْ مَجْرَى الْكَفَّارَةِ، وَهَذَا قَوْلُ الْحَسَنِ، وَكَانَ يَقُولُ لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ الصَّدَقَةَ الْوَاجِبَةَ، وَإِنَّمَا هِيَ صَدَقَةُ كَفَّارَةِ الذَّنْبِ الَّذِي صَدَرَ منهم.

Birinci Mesele: İnsanlar muradın ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Bu, tövbe eden şu kimselere racidir; zira onlar mallarını sadaka olarak vermişler, Allah Teâlâ da onun alınmasını farz kılmıştır. Bu da haklarında kefaret mesabesinde olması için tövbelerinin kemalinde muteber kılınmıştır. Bu, Hasan[-ı Basrî]'nin kavlidir; o şöyle diyordu: Bu ayetten murat vacip olan sadaka (zekât) değil, bilakis onlardan sadır olan günahın kefaret sadakasıdır.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الزَّكَوَاتِ كَانَتْ وَاجِبَةً عَلَيْهِمْ، فَلَمَّا تَابُوا مِنْ تَخَلُّفِهِمْ عَنِ الْغَزْوِ وَحَسُنَ إِسْلَامُهُمْ، وَبَذَلُوا الزَّكَاةَ أَمَرَ اللَّهُ رَسُولَهُ أَنْ يَأْخُذَهَا مِنْهُمْ.

İkinci Görüş: Zekâtlar onların üzerine vacip idi. Gazveden geri kalmalarından tövbe edip Müslümanlıkları güzelleşince ve zekâtı verince, Allah Resulü'ne onu kendilerinden almasını emretmiştir.

وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ كَلَامٌ مُبْتَدَأٌ، وَالْمَقْصُودُ مِنْهَا إِيجَابُ أَخْذِ الزَّكَاةِ مِنَ الْأَغْنِيَاءِ وَعَلَيْهِ أَكْثَرُ الْفُقَهَاءِ إِذِ اسْتَدَلُّوا بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي إِيجَابِ الزَّكَوَاتِ. وَقَالُوا فِي الزَّكَاةِ إِنَّهَا طُهْرَةٌ، أَمَّا الْقَائِلُونَ بِالْقَوْلِ الْأَوَّلِ: فَقَدِ احْتَجُّوا عَلَى صِحَّةِ قَوْلِهِمْ بِأَنَّ الْآيَاتِ لَا بُدَّ وَأَنْ تَكُونَ مُنْتَظِمَةً مُتَنَاسِقَةً، أَمَّا لَوْ حَمَلْنَاهَا عَلَى الزَّكَوَاتِ الْوَاجِبَةِ ابْتِدَاءً، لَمْ يَبْقَ لِهَذِهِ الْآيَةِ تَعَلُّقٌ بِمَا قَبْلَهَا، وَلَا بِمَا بَعْدَهَا، وَصَارَتْ كَلِمَةً أَجْنَبِيَّةً، وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ بِكَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى، وَأَمَّا الْقَائِلُونَ بِأَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ أَخْذُ الزَّكَوَاتِ الْوَاجِبَةِ، قَالُوا: الْمُنَاسَبَةُ حَاصِلَةٌ أَيْضًا عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ لَمَّا أَظْهَرُوا التَّوْبَةَ وَالنَّدَامَةَ، عَنْ تَخَلُّفِهِمْ عَنْ غَزْوَةِ تَبُوكَ، وَهُمْ أَقَرُّوا بِأَنَّ السَّبَبَ الْمُوجِبَ لِذَلِكَ التَّخَلُّفِ حُبُّهُمْ لِلْأَمْوَالِ وَشِدَّةُ حِرْصِهِمْ عَلَى صَوْنِهَا عَنِ الْإِنْفَاقِ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ لَهُمْ إِنَّمَا يَظْهَرُ صِحَّةُ قَوْلِكُمْ فِي ادِّعَاءِ هَذِهِ التَّوْبَةِ وَالنَّدَامَةِ لَوْ أَخْرَجْتُمُ الزَّكَاةَ الْوَاجِبَةَ، وَلَمْ تُضَايِقُوا فِيهَا، لِأَنَّ الدَّعْوَى لَا تَتَقَرَّرُ إِلَّا بِالْمَعْنَى، وَعِنْدَ الِامْتِحَانِ يُكْرَمُ الرَّجُلُ أَوْ يُهَانُ، فَإِنْ أَدَّوْا تِلْكَ الزَّكَوَاتِ عَنْ طِيبَةِ النَّفْسِ ظَهَرَ كَوْنُهُمْ صَادِقِينَ فِي تِلْكَ التَّوْبَةِ وَالْإِنَابَةِ، وَإِلَّا فَهُمْ كَاذِبُونَ مُزَوِّرُونَ بِهَذَا الطَّرِيقِ. لَكِنَّ حَمْلَ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى التَّكْلِيفِ بِإِخْرَاجِ الزَّكَوَاتِ الْوَاجِبَةِ مع أنه يبق نَظْمُ هَذِهِ الْآيَاتِ سَلِيمًا أَوْلَى، وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ الصَّدَقَاتُ/ الْوَاجِبَةُ. قَوْلُهُ: تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِها وَالْمَعْنَى تُطَهِّرُهُمْ عَنِ الذَّنْبِ بِسَبَبِ أَخْذِ تِلْكَ الصَّدَقَاتِ، وَهَذَا إِنَّمَا يَصِحُّ لَوْ قُلْنَا إِنَّهُ لَوْ لَمْ يَأْخُذْ تِلْكَ الصَّدَقَةَ لَحَصَلَ الذَّنْبُ، وَذَلِكَ إِنَّمَا يَصِحُّ حُصُولُهُ فِي الصَّدَقَاتِ الْوَاجِبَةِ. وَأَمَّا الْقَائِلُونَ بِالْقَوْلِ الْأَوَّلِ:

Üçüncü Görüş: Bu ayet müstakil bir söz (kelâm-ı mübtede) olup bundan maksat zenginlerden zekât almayı vacip kılmaktır. Zekâtların vacip kılınmasında bu ayetle istidlal eden fakihlerin çoğunun görüşü de budur. Onlar zekât hakkında onun bir arınma (tuhre) olduğunu söylemişlerdir. Birinci görüşü savunanlar ise görüşlerinin sıhhatine şöyle delil getirmişlerdir: Ayetlerin mutlaka intizamlı ve birbiriyle uyumlu olması gerekir. Şayet biz onu başlangıçta farz kılınan zekâtlara hamledersek bu ayetin ne öncesiyle ne de sonrası ile bir irtibatı kalır ve [araya girmiş] yabancı bir söz haline gelir ki bu da Allah Teâlâ'nın kelamına yakışmaz. Muradın vacip olan zekâtların alınması olduğunu söyleyenler ise şöyle demiştir: Bu takdire göre de münasebet mevcuttur. Çünkü onlar Tebük Gazvesi'nden geri kalmalarından dolayı tövbe ve nedamet izhar ettiklerinde ve o geri kalmaya sevk eden sebebin mal sevgisi ve mallarını harcamaktan koruma konusundaki aşırı hırsları olduğunu ikrar ettiklerinde kendilerine adeta şöyle denilmiştir: “Bu tövbe ve pişmanlık iddiasındaki sözünüzün doğruluğu ancak vacip olan zekâtı çıkarıp vermeniz ve bu hususta cimrilik etmemeniz halinde ortaya çıkar; çünkü iddia ancak anlamla (fiille) sabit olur ve imtihan anında kişi ya aziz olur ya rezil.” Şayet o zekâtları gönül hoşluğuyla eda ederlerse o tövbe ve yönelişlerinde sadık oldukları ortaya çıkar; aksi halde bu yolla onların yalancı ve sahtekâr oldukları anlaşılır. Ancak bu ayetin, bu ayetlerin nazmını sağlam bırakmakla birlikte vacip olan zekâtları çıkarma mükellefiyetine hamledilmesi daha evladır. Muradın vacip olan sadakalar olduğuna delalet eden hususlardan biri de O'nun: { تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِها } kavlidir. Manası: O sadakaların alınması sebebiyle onları günahtan temizlersin, demektir. Bu da ancak şayet o sadakayı almasaydı günah hasıl olurdu dediğimiz takdirde sahih olur ki bu da ancak vacip sadakalarda hasıl olması sahih olan bir durumdur. Birinci görüş sahiplerine gelince:

فَقَالُوا: إِنَّهُ ﵊ لَمَّا عَذَرَ أُولَئِكَ التَّائِبِينَ وَأَطْلَقَهُمْ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ هَذِهِ أَمْوَالُنَا الَّتِي بِسَبَبِهَا تَخَلَّفْنَا عَنْكَ فَتَصَدَّقْ بِهَا عَنَّا وَطَهِّرْنَا وَاسْتَغْفِرْ لَنَا، فَقَالَ ﵊ مَا أُمِرْتُ أَنْ آخُذَ مِنْ أَمْوَالِكُمْ شَيْئًا فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَاتِ فَأَخَذَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ ثُلُثَ أَمْوَالِهِمْ، وَتَرَكَ الثُّلُثَيْنِ

Onlar şöyle demişlerdir: O aleyhisselâm o tövbe edenlerin mazeretini kabul edip onları serbest bırakınca: “Ey Allah'ın Resulü! İşte kendisi sebebiyle senden geri kaldığımız mallarımız bunlardır; bunları bizim adımıza sadaka olarak ver, bizi temizle ve bizim için istiğfar et” dediler. Bunun üzerine [Peygamber] aleyhisselâm: “Mallarınızdan bir şey almakla emrolunmadım” buyurdu. Allah Teâlâ da bu ayetleri indirdi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların mallarının üçte birini aldı, üçte ikisini ise bıraktı.

لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً وَلَمْ يَقُلْ خُذْ أَمْوَالَهُمْ، وَكَلِمَةُ (مِنْ) تُفِيدُ التَّبْعِيضَ. وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الرِّوَايَةَ لَا تَمْنَعُ الْقَوْلَ الَّذِي اخْتَرْنَاهُ كَأَنَّهُ قِيلَ لَهُمْ إِنَّكُمْ لَمَّا رَضِيتُمْ بِإِخْرَاجِ الصَّدَقَةِ الَّتِي هِيَ غَيْرُ وَاجِبَةٍ فَلِأَنْ تَصِيرُوا رَاضِينَ بِإِخْرَاجِ الْوَاجِبَاتِ أَوْلَى.

Çünkü [Allah] Teâlâ: { خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً } “Onların mallarından bir sadaka al” buyurmuş, “Onların mallarını al” buyurmamıştır; { مِنْ } (min) kelimesi teb'îz (bir kısmını ifade etme) bildirir. Bil ki bu rivayet tercih ettiğimiz görüşe mani değildir; adeta onlara şöyle denilmiştir: Mademki siz vacip olmayan sadakayı çıkarmaya razı oldunuz, o halde vacip olanları çıkarmaya razı olmanız daha evladır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى كَثِيرٍ مِنْ أَحْكَامِ الزَّكَاةِ.

İkinci Mesele: Bu ayet zekât hükümlerinin birçoğuna delalet eder.

الْحُكْمُ الْأَوَّلُ أَنَّ قَوْلَهُ: خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْقَدْرَ الْمَأْخُوذَ بَعْضُ تِلْكَ الْأَمْوَالِ لَا كُلُّهَا إِذْ مِقْدَارُ ذَلِكَ الْبَعْضِ غَيْرُ مذكور هاهنا بصريح اللفظ، بل المذكور هاهنا قَوْلُهُ: صَدَقَةً وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهُ التنكير حتى يكفي أخد أَيِّ جُزْءٍ كَانَ، وَإِنْ كَانَ فِي غَايَةِ الْقِلَّةِ، مِثْلُ الْحَبَّةِ الْوَاحِدَةِ مِنَ الْحِنْطَةِ أَوِ الْجُزْءِ الْحَقِيرِ مِنَ الذَّهَبِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ صَدَقَةً مَعْلُومَةَ الصِّفَةِ وَالْكَيْفِيَّةِ وَالْكِمِّيَّةِ عِنْدَهُمْ، حَتَّى يَكُونَ قَوْلُهُ: خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً أَمْرًا بِأَخْذِ تِلْكَ الصَّدَقَةِ الْمَعْلُومَةِ، فَحِينَئِذٍ يَزُولُ الْإِجْمَالُ. وَمَعْلُومٌ أَنَّ تِلْكَ الصَّدَقَةَ لَيْسَتْ إِلَّا الصَّدَقَاتُ الَّتِي وَصَفَهَا رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَبَيْنَ كَيْفِيَّتَهَا، وَالصَّدَقَةُ الَّتِي بَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ هِيَ أَنَّهُ أَمَرَ بِأَنْ يُؤْخَذَ فِي خَمْسٍ وَعِشْرِينَ بِنْتُ مَخَاضٍ، وَفِي سِتَّةٍ وَثَلَاثِينَ بِنْتُ لَبُونٍ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْمَرَاتِبِ، فَكَانَ قَوْلُهُ: خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً أَمْرًا بِأَنْ يَأْخُذَ تِلْكَ الْأَشْيَاءَ الْمَخْصُوصَةَ وَالْأَعْيَانَ الْمَخْصُوصَةَ، وَظَاهِرُ الْآيَةِ لِلْوُجُوبِ، فَدَلَّ هَذَا النَّصُّ عَلَى أَنَّ

Birinci Hüküm: O'nun: { خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ } kavli, alınan miktarın o malların tamamı değil bir kısmı olduğuna delalet eder; zira o kısmın miktarı burada sarih bir lafızla zikredilmemiştir, bilakis burada zikredilen O'nun: { صَدَقَةً } kavlidir. Malumdur ki bundan murat, bir buğday tanesi veya altından değersiz küçük bir parça gibi gayet az da olsa herhangi bir parçanın alınmasının kafi gelmesi şeklindeki bir belirsizlik (tenkir) değildir. Bu sebeple muradın, O'nun: { خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً } kavlinin o bilinen sadakayı alma emri olması için yanlarında sıfatı, keyfiyeti ve kemiyeti bilinen bir sadaka olması vacip olmuştur; o takdirde icmal (kapalılık) ortadan kalkar. Malumdur ki o sadaka, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfettiği ve keyfiyetini beyan ettiği sadakalardan başkası değildir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in beyan ettiği sadaka ise yirmi beşte bir bintu mehâz (iki yaşına basmış dişi deve), otuz altıda bir bintu lebûn (üç yaşına basmış dişi deve) ve benzeri diğer derecelerde alınmasını emrettiği şeydir. Dolayısıyla O'nun: { خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً } kavli, o muayyen şeylerin ve muayyen malların alınmasını emretmek olmuştur; ayetin zâhiri ise vücub ifade eder. İşte bu nass delalet etmiştir ki

أَخْذَهَا وَاجِبٌ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْقِيمَةَ لا تكون مجزئة عَلَى مَا هُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ ﵀.

onun alınması vaciptir. Bu da Şâfiî rahimehullâh'ın kavline göre bedelinin (kıymetinin verilmesinin) yeterli olmayacağına delalet eder.

الْحُكْمُ الثَّانِي أَنَّ قَوْلَهُ: مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ الْمَالُ مَالًا لَهُمْ، وَمَتَى كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لَمْ يَكُنِ الْفَقِيرُ شَرِيكًا لِلْمَالِكِ فِي النِّصَابِ، وَحِينَئِذٍ يَلْزَمُ أَنْ تَكُونَ الزَّكَاةُ مُتَعَلِّقَةً بِالذِّمَّةِ. وَأَنْ لَا يَكُونَ لَهَا تَعَلُّقٌ الْبَتَّةَ بِالنِّصَابِ.

İkinci Hüküm: O'nun: { مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً } kavli, malın onlara ait bir mal olmasını iktiza eder. Durum böyle olunca fakir, nisapta mal sahibine ortak olamaz ve bu durumda zekâtın zimmete taalluk etmesi, nisaba kesinlikle taallukunun bulunmaması gerekir.

وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّهُ إِذَا فَرَّطَ فِي الزَّكَاةِ حَتَّى هَلَكَ النِّصَابُ، فَالَّذِي هَلَكَ مَا كَانَ مَحَلًّا لِلْحَقِّ، بَلْ مَحَلُّ الْحَقِّ بَاقٍ كَمَا كَانَ، فَوَجَبَ أَنْ يَبْقَى ذَلِكَ الْوُجُوبُ بَعْدَ هَلَاكِ النِّصَابِ كَمَا كَانَ، وَهَذَا قَوْلُ الشَّافِعِيِّ ﵀.

Bu sabit olunca deriz ki: Şayet [kişi] zekât hususunda kusur eder de nihayetinde nisap helak olursa, helak olan şey hakkın mahalli değildir; bilakis hakkın mahalli eskisi gibi bakidir. Dolayısıyla o vücubun, nisabın helakinden sonra da eskisi gibi baki kalması vacip olur; bu da Şâfiî rahimehullâh'ın kavlidir.

الْحُكْمُ الثَّالِثُ ظَاهِرُ هَذَا الْعُمُومِ يُوجِبُ الزَّكَاةَ فِي مَالِ الْمَدْيُونِ، وَفِي مَالِ الضَّمَانِ، وَهُوَ ظَاهِرٌ.

Üçüncü Hüküm: Bu umumun zâhiri, borçlunun malında ve tazminat altındaki malda (mâl-i damânda) zekâtı vacip kılar ki bu açıktır.

الْحُكْمُ الرَّابِعُ ظَاهِرُ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الزَّكَاةَ إِنَّمَا وَجَبَتْ طُهْرَةً عَنِ الْآثَامِ، فَلَا تَجِبُ إِلَّا حَيْثُ تَصِيرُ طُهْرَةً عَنِ الْآثَامِ، وَكَوْنُهَا طُهْرَةً عَنِ الْآثَامِ لَا يَتَقَرَّرُ إِلَّا حَيْثُ يُمْكِنُ حُصُولُ الْآثَامِ، وَذَلِكَ لَا يُعْقَلُ إِلَّا فِي حَقِّ الْبَالِغِ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَثْبُتَ وُجُوبُ الزَّكَاةِ إِلَّا فِي حَقِّ الْبَالِغِ كَمَا هُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀، إِلَّا أَنَّ الشَّافِعِيَّ ﵀ يُجِيبُ وَيَقُولُ إِنَّ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَخْذِ الصَّدَقَةِ مِنْ أَمْوَالِهِمْ، وَأَخْذُ الصَّدَقَةِ مِنْ أَمْوَالِهِمْ يَسْتَلْزِمُ كَوْنَهَا طُهْرَةً، فَلِمَ قُلْتُمْ إِنَّ أَخْذَ الزَّكَاةِ مِنْ أَمْوَالِ الصَّبِيِّ، وَالْمَجْنُونِ طُهْرَةٌ لِأَنَّهُ لَا يَلْزَمُ مِنَ انْتِفَاءِ سَبَبٍ مُعَيَّنٍ انْتِفَاءُ الْحُكْمِ مُطْلَقًا؟

Dördüncü Hüküm: Ayetin zâhiri delalet eder ki zekât ancak günahlardan bir arınma olarak vacip kılınmıştır; bu sebeple günahlardan arınma kılındığı durumlar haricinde vacip olmaz. Onun günahlardan arınma olması ise ancak günahların hasıl olmasının mümkün olduğu yerde gerçekleşebilir; bu da ancak büluğ çağına ermiş kimse hakkında düşünülebilir. Dolayısıyla Ebû Hanîfe rahimehullâh'ın kavlinde olduğu gibi zekâtın vücubunun ancak baliğ kimse hakkında sabit olması vacip olmuştur. Ne var ki Şâfiî rahimehullâh şöyle cevap verip der ki: Ayet, onların mallarından sadaka alınmasına delalet etmektedir ve mallarından sadaka alınması onun arınma olmasını gerektirir; öyleyse muayyen bir sebebin yokluğundan hükmün mutlak olarak yokluğu gerekmediği halde çocuğun ve delinin mallarından zekât alınmasının arınma olduğunu nereden söylediniz?

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي قَوْلِهِ: تُطَهِّرُهُمْ أَقْوَالٌ:

Üçüncü Mesele: O'nun: { تُطَهِّرُهُمْ } kavli hakkında [farklı] görüşler vardır:

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ: خُذْ يَا مُحَمَّدُ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً فَإِنَّكَ تُطَهِّرُهُمْ.

Birinci Görüş: Takdirin, “Ey Muhammed! Onların mallarından sadaka al; çünkü sen onları temizlersin” şeklinde olmasıdır.

الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ تُطَهِّرُهُمْ مُعَلَّقًا بِالصَّدَقَةِ، وَالتَّقْدِيرُ: خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً مُطَهِّرَةً، وَإِنَّمَا حَسُنَ جَعْلُ الصَّدَقَةِ مُطَهِّرَةً لِمَا جَاءَ أَنَّ الصَّدَقَةَ أَوْسَاخُ النَّاسِ، فَإِذَا أُخِذَتِ الصَّدَقَةُ فَقَدِ انْدَفَعَتْ تِلْكَ الْأَوْسَاخُ فَكَانَ انْدِفَاعُهَا جَارِيًا مَجْرَى التَّطْهِيرِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

İkinci Görüş: { تُطَهِّرُهُمْ } ifadesinin sadakaya bağlı olmasıdır; takdiri: “Onların mallarından temizleyici bir sadaka al” şeklindedir. Sadakanın temizleyici kılınmasının güzel olması ise sadakanın insanların kirleri olduğuna dair gelen rivayetten ötürüdür; sadaka alındığında o kirler giderilmiş olur, dolayısıyla onların giderilmesi temizleme mesabesinde olmuştur. Doğrusunu Allah bilir.

إِنَّ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ وَجَبَ أَنْ نَقُولَ: إِنَّ قَوْلَهُ: وَتُزَكِّيهِمْ يَكُونُ مُنْقَطِعًا عَنِ الْأَوَّلِ، وَيَكُونُ التَّقْدِيرُ خُذْ يَا مُحَمَّدُ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ تِلْكَ الصَّدَقَةُ، وَتُزَكِّيهِمْ أَنْتَ بِهَا.

Bu görüşe göre O'nun: { وَتُزَكِّيهِمْ } kavlinin öncekinden munkatı (ayrı) olduğunu söylememiz vacip olur ve takdir: “Ey Muhammed! Onların mallarından onları o sadakanın temizleyeceği bir sadaka al; sen de onunla onları arındır” şeklinde olur.

الْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنْ يُجْعَلَ التَّاءُ فِي تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ ضَمِيرَ الْمُخَاطَبِ، وَيَكُونُ الْمَعْنَى: تُطَهِّرُهُمْ أَنْتَ أَيُّهَا الْآخِذُ بِأَخْذِهَا مِنْهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِوَاسِطَةِ تِلْكَ الصَّدَقَةِ.

Üçüncü Görüş: { تُطَهِّرُهُمْ } ve { وَتُزَكِّيهِمْ } fiillerindeki t harfinin (ت) muhatap zamiri kılınmasıdır. Manası şöyledir: Sen ey [sadakayı] alan kişi! Onu kendilerinden almak suretiyle onları temizlersin ve o sadaka vasıtasıyla onları arındırırsın.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : قُرِئَ تُطْهِرُهُمْ مِنْ أَطْهَرِهِ بِمَعْنَى طَهَّرَهُ وَتُطْهِرْهُمْ بِالْجَزْمِ جَوَابًا لِلْأَمْرِ، وَلَمْ يُقْرَأْ وَتُزَكِّيهِمْ إِلَّا بِإِثْبَاتِ الْيَاءِ.

Dördüncü Mesele: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { طَهَّرَهُ } manasında { أَطْهَرَهُ } kökünden { تُطْهِرُهُمْ } şeklinde ve emrin cevabı olarak cezm ile { تُطْهِرْهُمْ } şeklinde okunmuştur; { وَتُزَكِّيهِمْ } ise ancak yâ (ي) harfinin ispatıyla (düşürülmeksizin) okunmuştur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَتُزَكِّيهِمْ وَاعْلَمْ أَنَّ التَّزْكِيَةَ لَمَّا كَانَتْ مَعْطُوفَةً عَلَى التَّطْهِيرِ وَجَبَ حُصُولُ الْمُغَايَرَةِ، فَقِيلَ: التَّزْكِيَةُ مُبَالَغَةٌ فِي التَّطْهِيرِ، وَقِيلَ: التَّزْكِيَةُ بِمَعْنَى الْإِنْمَاءِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ تَعَالَى يَجْعَلُ/ النُّقْصَانَ الْحَاصِلَ بِسَبَبِ إِخْرَاجِ قَدْرِ الزَّكَاةِ سَبَبًا لِلْإِنْمَاءِ، وَقِيلَ: الصَّدَقَةُ تُطَهِّرُهُمْ عَنْ نَجَاسَةِ الذَّنْبِ وَالْمَعْصِيَةِ، وَالرَّسُولُ ﵇ يُزَكِّيهِمْ وَيُعَظِّمُ شَأْنَهُمْ وَيُثْنِي عَلَيْهِمْ عِنْدَ إِخْرَاجِهَا إِلَى الْفُقَرَاءِ.

Sonra [Allah] Teâlâ: { وَتُزَكِّيهِمْ } “ve onları arındırırsın” buyurmuştur. Bil ki tezkiye (arındırma), tathîre (temizlemeye) atfedildiğinde bir başkalığın (farklılığın) bulunması vacip olur. Bu sebeple şöyle denilmiştir: Tezkiye, temizlemede mübalağadır. Şöyle de denilmiştir: Tezkiye, arttırma/büyütme (inmâ) manasındadır; mana: Allah Teâlâ'nın zekât miktarının çıkarılması sebebiyle hasıl olan noksanlığı çoğalma sebebi kılmasıdır. Şöyle de denilmiştir: Sadaka onları günah ve isyan pisliğinden temizler, Resul aleyhisselâm da o sadakayı fakirlere çıkarıp verdiğinde onları arındırır, şanlarını yüceltir ve onları över.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sonra [Allah] Teâlâ: { وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ } “Onlara dua et; çünkü senin duan onlar için bir huzurdur” buyurmuştur. Bunda [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ إِنَّ صَلاتَكَ بِغَيْرِ وَاوٍ وَفَتْحِ التَّاءِ عَلَى التَّوْحِيدِ، وَالْمُرَادُ مِنْهُ الْجِنْسُ، وَكَذَلِكَ فِي سُورَةِ هُودٍ أَصَلاتُكَ تَأْمُرُكَ بِغَيْرِ وَاوٍ وَعَلَى التَّوْحِيدِ، وَالْبَاقُونَ صَلَوَاتِكَ وَكَذَلِكَ فِي هُودٍ عَلَى الْجَمْعِ، قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: وَالْقِرَاءَةُ الْأُولَى أَوْلَى لِأَنَّ الصَّلَاةَ أَكْثَرُ. أَلَا تَرَى أَنَّهُ قَالَ: أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَالصَّلَوَاتُ جَمْعُ قِلَّةٍ، تَقُولُ ثَلَاثُ صَلَوَاتٍ وَخَمْسُ صَلَوَاتٍ، قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: هَذَا غَلَطٌ لِأَنَّ بِنَاءَ الصَّلَوَاتِ لَيْسَ لِلْقِلَّةِ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: مَا نَفِدَتْ كَلِماتُ اللَّهِ [لُقْمَانَ: ٢٧] وَلَمْ يُرِدِ الْقَلِيلَ وَقَالَ:

Birinci Mesele: Hamza, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Hafs, { إِنَّ صَلاتَكَ } ibaresini vâvsız ve tâ harfinin fethasıyla müfred (tekil) olarak okumuşlardır; bundan murat cinstir. Hûd Suresi'ndeki { أَصَلاتُكَ تَأْمُرُكَ } [Hûd 87] ayetinde de böyledir; vâvsız ve müfreddir. Diğerleri ise { صَلَوَاتِكَ } şeklinde ve aynı şekilde Hûd Suresi'nde de cem (çoğul) olarak okumuşlardır. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Birinci kıraat daha evladır; zira [Kur'an'da] salât daha çoktur. Görmez misin ki O: { أَقِيمُوا الصَّلاةَ } buyurmuştur; salavât ise cem-i kıllettir (azlık çoğuludur), nitekim selâsü salevât (üç salât/namaz) ve hamse salevât (beş salât/namaz) dersin. Ebû Hâtim ise şöyle demiştir: Bu yanlıştır; zira salavât kalıbı azlık için değildir; çünkü Allah Teâlâ: { مَا نَفِدَتْ كَلِماتُ اللَّهِ } [Lokmân 27] buyurmuş ve az olanı kastetmemiştir; yine şöyle buyurmuştur:

وَهُمْ فِي الْغُرُفاتِ آمِنُونَ [سَبَأٍ: ٣٧] وَقَالَ: إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِماتِ [الْأَحْزَابِ: ٣٥] .

{ وَهُمْ فِي الْغُرُفاتِ آمِنُونَ } [Sebe 37] ve şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِماتِ } [Ahzâb 35].

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ مَانِعُو الزَّكَاةِ فِي زَمَانِ أَبِي بَكْرٍ بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَقَالُوا إِنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ رَسُولَهُ بِأَخْذِ الصَّدَقَاتِ، ثُمَّ أَمَرَهُ بِأَنْ يُصَلِّيَ عَلَيْهِمْ وَذَكَرَ أَنَّ صَلَاتَهُ سَكَنٌ لَهُمْ، فَكَانَ وُجُوبُ الزَّكَاةِ مَشْرُوطًا بِحُصُولِ ذَلِكَ السَّكَنِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ غَيْرَ الرَّسُولِ لَا يَقُومُ مَقَامَهُ فِي حُصُولِ ذَلِكَ السَّكَنِ. فَوَجَبَ أَنْ لَا يَجِبَ دَفْعُ الزَّكَاةِ إِلَى أَحَدٍ غَيْرَ الرَّسُولِ ﵊، وَاعْلَمْ أَنَّهُ ضَعِيفٌ لِأَنَّ سَائِرَ الْآيَاتِ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ الزَّكَاةَ إِنَّمَا وَجَبَتْ دَفْعًا لِحَاجَةِ الْفَقِيرِ كَمَا فِي قَوْلِهِ: إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ [التَّوْبَةِ: ٦٠] وَكَمَا فِي قَوْلِهِ: وَفِي أَمْوالِهِمْ حَقٌّ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ [الذَّارِيَاتِ: ١٩] .

İkinci Mesele: Ebû Bekir zamanında zekât vermeyi engelleyenler (mâni'u'z-zekât) bu ayetle delil getirmiş ve şöyle demişlerdir: Allah Teâlâ Resulü'ne sadakaları almayı emretmiş, sonra onlara dua etmesini emretmiş ve onun duasının kendileri için bir huzur (seken) olduğunu zikretmiştir. Dolayısıyla zekâtın vücubu, o huzurun hasıl olmasına bağlanmıştır. Malumdur ki Resul'den başkası o huzurun hasıl olmasında onun makamına kaim olamaz. Bu sebeple zekâtın Resul aleyhisselâm'dan başkasına verilmesinin vacip olmaması gerekir. Bil ki bu [görüş] zayıftır; çünkü diğer ayetler zekâtın ancak fakirin ihtiyacını gidermek için vacip olduğuna delalet etmiştir; nitekim O'nun: { إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ } [Tevbe 60] kavlinde ve O'nun: { وَفِي أَمْوالِهِمْ حَقٌّ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ } [Zâriyât 19] kavlinde [geçtiği] gibidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: لَا شَكَّ أَنَّ الصَّلَاةَ فِي أَصْلِ اللُّغَةِ عِبَارَةٌ عَنِ الدُّعَاءِ، فَإِذَا قُلْنَا صَلَّى فُلَانٌ عَلَى فُلَانٍ، أَفَادَ الدُّعَاءَ بِحَسَبِ اللُّغَةِ الْأَصْلِيَّةِ. إِلَّا أَنَّهُ صَارَ بِحَسَبِ الْعُرْفِ يُفِيدُ أَنَّهُ قَالَ لَهُ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَيْهِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ اخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ، فَنُقِلَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّهُ قَالَ: مَعْنَاهُ ادْعُ لَهُمْ، قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: وَالسُّنَّةُ لِلْإِمَامِ إِذَا أَخَذَ الصَّدَقَةَ أَنْ يَدْعُوَ لِلْمُتَصَدِّقِ وَيَقُولَ: آجَرَكَ اللَّهُ فِيمَا أَعْطَيْتَ وَبَارَكَ لَكَ فِيمَا أَبْقَيْتَ، وَقَالَ آخَرُونَ: مَعْنَاهُ أَنْ يَقُولَ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى فُلَانٍ،

Üçüncü Mesele: Şüphe yok ki dilin aslında salât, duadan ibarettir. Dolayısıyla “falanca falancaya salât etti” dediğimizde, asıl dile göre dua bildirilmiş olur. Ne var ki örfe göre onun kendisine “Allâhümme salli aleyh (Allah'ım ona salât eyle)” dediğini ifade eder hale gelmiştir. Bu sebeple müfessirler ihtilaf etmiştir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan: “Bunun manası, onlara dua et demektir” dediği nakledilmiştir. Şâfiî rahimehullâh şöyle demiştir: İmam sadakayı aldığında sadaka verene dua etmesi ve: “Âcerekel-lâhu fîmâ a'tayte ve bâreke leke fîmâ ebgayte (Verdiğin şeyde Allah sana ecir versin, geride bıraktığın şeyde de sana bereket ihsan etsin)” demesi sünnettir. Diğerleri ise şöyle demiştir: Bunun manası, “Allâhümme salli alâ fülân (Allah'ım falan kimseye salât eyle)” demesidir;

وَنَقَلُوا عَنِ النَّبِيِّ ﵊، أَنَّ آلَ أَبِي أَوْفَى لَمَّا أَتَوْهُ بِالصَّدَقَةِ قَالَ:

ve Peygamber aleyhisselâm'dan nakletmişlerdir ki Âl-i Ebî Evfâ kendisine sadakayı getirdiklerinde şöyle buyurmuştur:

«اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى آلِ أَبِي أَوْفَى»

«اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى آلِ أَبِي أَوْفَى» “Allah'ım! Ebû Evfâ ailesine salât eyle.”

وَنَقَلَ الْقَاضِي فِي «تَفْسِيرِهِ» عَنِ الْكَعْبِيِّ فِي «تَفْسِيرِهِ» أَنَّهُ قَالَ عَلِيٌّ لِعُمَرَ وَهُوَ مُسَجًّى عَلَيْكَ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ،

Kâdî [Abdülcebbâr], Tefsîr'inde Kâ'bî'nin Tefsîr'inden nakletmiştir ki Ali, [vefat edip de] örtülmüş/kefenlenmiş olan Ömer'e: “Aleykes-salâtü ves-selâm (Salât ve selâm senin üzerine olsun)” demiştir.

وَمِنَ النَّاسِ مَنْ أَنْكَرَ ذَلِكَ، وَنُقِلَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّهُ قَالَ لَا تَنْبَغِي الصَّلَاةُ مِنْ أَحَدٍ عَلَى أَحَدٍ إِلَّا فِي حَقِّ النَّبِيِّ ﵊.

İnsanlardan bunu inkâr edenler de vardır; İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan: “Peygamber aleyhisselâm'ın hakkı müstesna hiç kimsenin başka bir kimseye salât etmesi uygun olmaz” dediği nakledilmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: أَنَّ أَصْحَابَنَا يَمْنَعُونَ مِنْ ذِكْرِ صَلَوَاتِ اللَّهِ عَلَيْهِ وَعَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ إِلَّا فِي حَقِّ الرَّسُولِ، وَالشِّيعَةُ يَذْكُرُونَهُ فِي عَلِيٍّ وَأَوْلَادِهِ، وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِأَنَّ نَصَّ الْقُرْآنِ دَلَّ عَلَى أَنَّ/ هَذَا الذِّكْرَ جَائِزٌ فِي حَقِّ مَنْ يُؤَدِّي الزَّكَاةَ، فَكَيْفَ يُمْنَعُ ذِكْرُهُ فِي حَقِّ عَلِيٍّ وَالْحَسَنِ وَالْحُسَيْنِ ﵃؟ وَرَأَيْتُ بَعْضَهُمْ قَالَ: أَلَيْسَ أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا قَالَ سَلَامُ عَلَيْكُمْ يُقَالُ لَهُ وَعَلَيْكُمُ السَّلَامُ؟ فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ ذِكْرَ هَذَا اللَّفْظِ جَائِزٌ فِي حَقِّ جُمْهُورِ الْمُسْلِمِينَ، فَكَيْفَ يَمْتَنِعُ ذِكْرُهُ فِي حَقِّ آلِ بَيْتِ الرَّسُولِ ﵊؟ قَالَ الْقَاضِي: إِنَّهُ جَائِزٌ فِي حَقِّ الرَّسُولِ ﵊، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ

Dördüncü Mesele: Bizim arkadaşlarımız Resul'ün hakkı müstesna “salavâtullâhi aleyh” ve “aleyhissalâtü vesselâm” denilmesini menederler; Şia ise bunu Ali ve evlatları hakkında zikrederler. Buna karşı da Kur'an nassının bu zikrin zekâtı eda eden kimse hakkında caiz olduğuna delalet ettiğini, öyleyse Ali, Hasan ve Hüseyin radıyallâhu anhüm hakkında zikredilmesinin nasıl menedileceğini delil getirmişlerdir. Onlardan bazılarının şöyle dediğini gördüm: Kişi “Selâmün aleyküm” dediğinde kendisine “Ve aleykümü's-selâm” denilmez mi? Bu da bu lafzın zikrinin Müslümanların cumhuru hakkında caiz olduğuna delalet etmiştir; öyleyse Resul aleyhisselâm'ın Ehl-i Beyt'i hakkında zikredilmesi nasıl engellenebilir? Kâdî [Abdülcebbâr] şöyle demiştir: Bu, Resul aleyhisselâm hakkında caizdir; buna delil ise

أَنَّهُمْ قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ قَدْ عَرَفْنَا السَّلَامَ عَلَيْكَ، فَكَيْفَ الصَّلَاةُ

onların: “Ey Allah'ın Resulü! Sana nasıl selâm vereceğimizi bildik; peki sana salât nasıl

عَلَيْكَ؟ فَقَالَ عَلَى وَجْهِ التَّعْلِيمِ قُولُوا: «اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِ مُحَمَّدٍ كَمَا صَلَّيْتَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَعَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ»

olacaktır?” demeleridir. Bunun üzerine [Resûlullah] öğretmek üzere şöyle buyurmuştur: Şöyle deyiniz: «اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِ مُحَمَّدٍ كَمَا صَلَّيْتَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَعَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ» “Allah'ım! İbrâhim'e ve İbrâhim'in âline salât ettiğin gibi Muhammed'e ve Muhammed'in âline de salât eyle.”

وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَيْسَ فِي آلِ مُحَمَّدٍ نَبِيٌّ، فَيَتَنَاوَلُ عَلِيًّا ذَلِكَ كَمَا يَجُوزُ مِثْلُهُ فِي آلِ إِبْرَاهِيمَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Malumdur ki Muhammed'in âlinde bir peygamber yoktur; dolayısıyla İbrâhim'in âlinde benzerinin caiz olduğu gibi bu [dua] Ali'yi de içine alır. Doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: كُنْتُ قَدْ ذَكَرْتُ لِطَائِفَ فِي قَوْلِ بَعْضِهِمْ لِبَعْضٍ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ وَهِيَ غَيْرُ لَائِقَةٍ بِهَذَا الْمَوْضِعِ إِلَّا أني رأيت أن أكتبها هاهنا لِئَلَّا تَضِيعَ، فَقُلْتُ: إِذَا قَالَ الرَّجُلُ لِغَيْرِهِ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ. فَقَوْلُهُ: سَلَامٌ عَلَيْكُمْ مُبْتَدَأٌ وَهُوَ نَكِرَةٌ، وَزَعَمُوا أَنَّ جَعْلَ النَّكِرَةِ مُبْتَدَأٌ لَا يَجُوزُ، قَالُوا لِأَنَّ الْإِخْبَارَ إِنَّمَا يُفِيدُ إِذَا أَخْبَرَ عَلَى الْمَعْلُومِ بِأَمْرٍ غَيْرِ مَعْلُومٍ، إِلَّا أَنَّهُمْ قَالُوا: النَّكِرَةُ إِذَا كَانَتْ مَوْصُوفَةً حَسُنَ جَعْلُهَا مُبْتَدَأً كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكٍ [الْبَقَرَةِ: ٢٢١] .

Beşinci Mesele: İnsanların birbirine “Selâmün aleyküm” demesi hususunda birtakım latif nükteler zikretmiştim; gerçi bunlar buraya pek uygun değildir, ancak zayi olmasın diye buraya yazmayı uygun gördüm ve dedim ki: Kişi başkasına “Selâmün aleyküm” dediğinde, onun “Selâmün” sözü mübtedadır ve nekredir. Nekrenin mübteda yapılmasının ise caiz olmadığını iddia etmişlerdir; çünkü [onlara göre] haber verme ancak malum olan bir şey hakkında gayrimelum bir şeyle haber verildiğinde fayda sağlar. Ancak şöyle demişlerdir: Nekre şayet sıfatlanırsa, Allah Teâlâ'nın: { وَلَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكٍ } [Bakara 221] kavlinde olduğu gibi onun mübteda yapılması güzel olur.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَهَهُنَا وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ التَّنْكِيرَ يَدُلُّ عَلَى الْكَمَالِ، أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلى حَياةٍ [الْبَقَرَةِ: ٩٦] وَالْمَعْنَى: وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلَى حَيَاةٍ دَائِمَةٍ كَامِلَةٍ غَيْرِ مُنْقَطِعَةٍ.

Bunu bildiğinde burada iki vecih vardır: Birincisi: Tenkir (nekre kılma) kemale delalet eder; Allah Teâlâ'nın: { وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلى حَياةٍ } [Bakara 96] kavline bakmaz mısın? Manası: “Sen onları kesintisiz, kâmil ve daimi bir hayata insanların en hırslısı olarak bulursun” demektir.

إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَقَوْلُهُ: «سَلَامٌ» لَفْظَةٌ مُنَكَّرَةٌ، فَكَانَ الْمُرَادُ مِنْهُ سَلَامٌ كَامِلٌ تَامٌّ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ: فَقَدْ صَارَتْ هَذِهِ النَّكِرَةُ مَوْصُوفَةً، فَصَحَّ جَعْلُهَا مُبْتَدَأً، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَحِينَئِذٍ يَحْصُلُ الْخَبَرُ وَهُوَ قَوْلُهُ: «عَلَيْكُمْ» وَالتَّقْدِيرُ:

Bu sabit olunca O'nun: “Selâmün” sözü nekre bir lafızdır; bu sebeple bundan murat kâmil ve tam bir esenliktir. Bu takdire göre bu nekre sıfatlanmış hale gelmiş ve mübteda yapılması sahih olmuştur. Durum böyle olunca işte o vakit O'nun: “Aleyküm” sözü olan haber hasıl olur ve takdir:

سَلَامٌ كَامِلٌ تَامٌّ عَلَيْكُمْ. وَالثَّانِي: أَنْ يُجْعَلَ قَوْلُهُ: «عَلَيْكُمْ» صِفَةً لِقَوْلِهِ: «سَلَامٌ» فَيَكُونُ مَجْمُوعُ قَوْلِهِ: «سَلَامٌ عَلَيْكُمْ» مُبْتَدَأً وَيُضْمَرُ لَهُ خَبَرٌ، وَالتَّقْدِيرُ: سَلَامٌ عَلَيْكُمْ وَاقِعٌ كَائِنٌ حَاصِلٌ، وَرُبَّمَا كَانَ حَذْفُ الْخَبَرِ أَدَلَّ عَلَى التَّهْوِيلِ وَالتَّفْخِيمِ.

“Kâmil ve tam bir selâm üzerinize olsun” şeklinde olur. İkincisi: O'nun: “Aleyküm” sözünün “Selâmün” sözüne sıfat kılınmasıdır; bu durumda “Selâmün aleyküm” sözünün tamamı mübteda olur ve onun için bir haber gizlenir (takdir edilir); takdiri de: “Üzerinize olan bir selâm vaki, mevcut ve hasıl olmuştur” şeklinde olur. Bazen haberin hazfedilmesi korkutma ve tazime daha çok delalet eder.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّهُ عِنْدَ الْجَوَابِ يُقْلَبُ هَذَا التَّرْتِيبُ فَيُقَالُ وَعَلَيْكُمُ السَّلَامُ، وَالسَّبَبُ فِيهِ مَا قَالَهُ سِيبَوَيْهِ إِنَّهُمْ يُقَدِّمُونَ الْأَهَمَّ وَالَّذِي هُمْ بِشَأْنِهِ أَعَنَى، فَلَمَّا قَالَ وَعَلَيْكُمُ السَّلَامُ دَلَّ عَلَى أَنَّ اهْتِمَامَ هَذَا الْمُجِيبِ بِشَأْنِ ذَلِكَ الْقَائِلِ شَدِيدٌ كَامِلٌ، وَأَيْضًا فَقَوْلُهُ: «وَعَلَيْكُمُ السَّلَامُ» يُفِيدُ الْحَصْرَ، فَكَأَنَّهُ يَقُولُ إِنْ كُنْتَ قَدْ أَوْصَلْتَ السَّلَامَ إِلَيَّ فَأَنَا أَزِيدُ عَلَيْهِ وَأَجْعَلُ السَّلَامَ مُخْتَصًّا بِكَ وَمَحْصُورًا فِيكَ امْتِثَالًا لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها [النِّسَاءِ: ٨٦] وَمِنْ لَطَائِفِ قَوْلِهِ: «سَلَامٌ عَلَيْكُمْ» أَنَّهَا أَكْمَلُ مِنْ قَوْلِهِ: «السَّلَامُ عَلَيْكَ» وَذَلِكَ لِأَنَّ قَوْلَهُ: «سَلَامٌ عَلَيْكَ» مَعْنَاهُ: سَلَامٌ كَامِلٌ/ تَامٌّ شَرِيفٌ رَفِيعٌ عَلَيْكَ. وَأَمَّا قَوْلُهُ: السَّلَامُ عَلَيْكَ، فَالسَّلَامُ لَفْظٌ مُفْرَدٌ مُحَلَّى بِالْأَلِفِ وَاللَّامِ، وَأَنَّهُ لَا يُفِيدُ إِلَّا أَصْلَ الْمَاهِيَّةِ، وَاللَّفْظُ الدَّالُّ عَلَى أَصْلِ الْمَاهِيَّةِ لَا إِشْعَارَ فِيهِ بِالْأَحْوَالِ الْعَارِضَةِ لِلْمَاهِيَّةِ وَبِكِمَالَاتِ الْمَاهِيَّةِ، فَكَانَ قَوْلُهُ: «سَلَامٌ عَلَيْكَ» أَكْمَلَ مِنْ قَوْلِهِ: «السَّلَامُ عَلَيْكَ» وَمِمَّا يُؤَكِّدُ هَذَا الْمَعْنَى أَنَّهُ أَيْنَمَا جَاءَ لَفْظُ «السَّلَامِ» مِنَ اللَّهِ تَعَالَى وَرَدَ عَلَى سَبِيلِ التَّنْكِيرِ، كَقَوْلِهِ: وَإِذا جاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِنا فَقُلْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ [الْأَنْعَامِ: ٥٤] وَقَوْلِهِ: قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَسَلامٌ عَلى عِبادِهِ الَّذِينَ اصْطَفى [النَّمْلِ: ٥٩] وَفِي الْقُرْآنِ مِنْ هَذَا الْجِنْسِ كَثِيرٌ. أَمَّا لَفْظُ «السَّلَامِ» بِالْأَلِفِ وَاللَّامِ، فَإِنَّمَا جَاءَ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ ﵈، كَقَوْلِ مُوسَى ﵇: قَدْ جِئْناكَ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكَ وَالسَّلامُ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدى [طه:

Bunu bildiğinde deriz ki: Cevap verildiğinde bu tertip tersine çevrilir de “Ve aleykümü's-selâm” denilir. Bunun sebebi Sîbeveyhi'nin dediği gibi: Onların en mühim olanı ve durumuna daha çok önem verdikleri şeyi öne almalarıdır. Dolayısıyla “Ve aleykümü's-selâm” dediğinde bu, o cevap verenin o [ilk] söyleyenin durumuna verdiği önemin şiddetli ve kâmil olduğuna delalet etmiştir. Ayrıca “Ve aleykümü's-selâm” sözü hasr (tahsis) ifade eder; sanki o: “Eğer sen bana selâm ulaştırdıysan, ben onu artırıyor ve Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها } [Nisâ 86] kavline uyarak selâmı sana has kılıp sende sınırlandırıyorum” demektedir. “Selâmün aleyküm” sözünün nüktelerinden biri de onun “Es-selâmü aleyke” sözünden daha kâmil olmasıdır. Çünkü “Selâmün aleyke” sözünün manası: Kâmil, tam, şerefli ve yüce bir selâm senin üzerine olsun, demektir. “Es-selâmü aleyke” sözüne gelince, “es-selâm” elif ve lâm ile belirlenmiş müfred bir lafızdır ve ancak mahiyetin aslını ifade eder. Mahiyetin aslına delalet eden lafızda ise mahiyete arız olan hallere ve mahiyetin kemalatına dair bir hissettirme yoktur. Dolayısıyla “Selâmün aleyke” sözü “Es-selâmü aleyke” sözünden daha kâmil olmuştur. Bu manayı teyit eden hususlardan biri de şudur: Allah Teâlâ'dan “selâm” lafzı nerede gelmişse O'nun: { وَإِذا جاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِنا فَقُلْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ } [En'âm 54] ve O'nun: { قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَسَلامٌ عَلى عِبادِهِ الَّذِينَ اصْطَفى } [Neml 59] kavillerinde olduğu gibi nekre tarzında varit olmuştur; Kur'an'da bu kabilden çokça [örnek] vardır. Elif ve lâm ile olan “es-selâm” lafzına gelince, bu ancak peygamberler aleyhimüsselâm'dan varit olmuştur; nitekim Mûsâ aleyhisselâm'ın: { قَدْ جِئْناكَ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكَ وَالسَّلامُ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدى } [Tâhâ

٤٧] وَأَمَّا فِي سُورَةِ مَرْيَمَ فَلَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ يَحْيَى ﵇ قَالَ: وَسَلامٌ عَلَيْهِ يَوْمَ وُلِدَ وَيَوْمَ يَمُوتُ

47] kavli böyledir. Meryem Suresi'nde ise Allah, Yahyâ aleyhisselâm'ı zikrettiğinde: { وَسَلامٌ عَلَيْهِ يَوْمَ وُلِدَ وَيَوْمَ يَمُوتُ }

[مَرْيَمَ: ١٥] وَهَذَا السَّلَامُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَفِي قِصَّةِ عِيسَى ﵇ قَالَ: وَالسَّلامُ عَلَيَّ يَوْمَ وُلِدْتُ وَيَوْمَ أَمُوتُ [مَرْيَمَ:

[Meryem 15] buyurmuştur ve bu selâm Allah Teâlâ'dandır. Îsâ aleyhisselâm'ın kıssasında ise [Îsâ]: { وَالسَّلامُ عَلَيَّ يَوْمَ وُلِدْتُ وَيَوْمَ أَمُوتُ } [Meryem

٣٣] وَهَذَا كَلَامُ عِيسَى ﵇. فَثَبَتَ بِهَذِهِ الْوُجُوهِ أَنَّ قَوْلَهُ: «سَلَامٌ عَلَيْكَ» أَكْمَلُ مِنْ قَوْلِهِ: «السَّلَامُ عَلَيْكَ» فَلِهَذَا السَّبَبِ اخْتَارَ الشَّافِعِيُّ ﵀ فِي قِرَاءَةِ التَّشَهُّدِ قَوْلَهُ: سَلَامٌ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ عَلَى سَبِيلِ التَّنْكِيرِ، وَمِنْ لَطَائِفِ السَّلَامِ أَنَّهُ لَا شَكَّ أَنَّ هَذَا الْعَالَمَ مَعْدِنُ الشُّرُورِ وَالْآفَاتِ وَالْمِحَنِ وَالْمُخَالَفَاتِ، وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ الْبَاحِثُونَ

33] demiştir ki bu da Îsâ aleyhisselâm'ın sözüdür. Bu vecihlerle sabit olmuştur ki “Selâmün aleyke” sözü “Es-selâmü aleyke” sözünden daha kâmildir; işte bu sebeple Şâfiî rahimehullâh teşehhüt kıraatinde nekre tarzında “Selâmün aleyke eyyühen-nebiyyü” sözünü tercih etmiştir. Selâmın inceliklerinden biri de şudur: Şüphe yok ki bu âlem şerlerin, afetlerin, mihnetlerin ve aykırılıkların kaynağıdır. Ahlakın sırlarını araştıran âlimler,

عَنْ أَسْرَارِ الْأَخْلَاقِ، أَنَّ الْأَصْلَ فِي جِبِلَّةِ الْحَيَوَانِ الْخَيْرُ أَوِ الشَّرُّ؟ فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: الْأَصْلُ فِيهَا الشَّرُّ، وَهَذَا كَالْإِجْمَاعِ الْمُنْعَقِدِ بَيْنَ جَمِيعِ أَفْرَادِ الْإِنْسَانِ، بَلْ نَزِيدُ وَنَقُولُ: إِنَّهُ كَالْإِجْمَاعِ الْمُنْعَقِدِ بَيْنَ جَمِيعِ الْحَيَوَانِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ كُلَّ إِنْسَانٍ يَرَى إِنْسَانًا يَعْدُو إِلَيْهِ مَعَ أَنَّهُ لَا يَعْرِفُهُ، فَإِنَّ طَبْعَهُ يَحْمِلُهُ على الاحتراز عنه وَالتَّأَهُّبِ لِدَفْعِهِ، وَلَوْلَا أَنَّ طَبْعَهُ يَشْهَدُ بِأَنَّ الْأَصْلَ فِي الْإِنْسَانِ الشَّرُّ، وَإِلَّا لَمَا أَوْجَبَتْ فِطْرَةُ الْعَقْلِ التَّأَهُّبَ لِدَفْعِ شَرِّ ذَلِكَ السَّاعِي إِلَيْهِ، بَلْ قَالُوا: هَذَا الْمَعْنَى حَاصِلٌ فِي كُلِّ الْحَيَوَانَاتِ، فَإِنَّ كُلَّ حَيَوَانٍ عَدَا إِلَيْهِ حَيَوَانٌ آخَرُ فَرَّ ذَلِكَ الْحَيَوَانُ الْأَوَّلُ وَاحْتَرَزَ مِنْهُ، فَلَوْ تَقَرَّرَ فِي طَبْعِهِ أَنَّ الْأَصْلَ فِي هَذَا الْوَاصِلِ هُوَ الْخَيْرَ لَوَجَبَ أَنْ يَقِفَ، لِأَنَّ أَصْلَ الطَّبِيعَةِ يَحْمِلُ عَلَى الرَّغْبَةِ فِي وِجْدَانِ الْخَيْرِ، وَلَوْ كَانَ الْأَصْلُ فِي طَبْعِ الْحَيَوَانِ أَنْ يَكُونَ خَيْرُهُ وَشَرُّهُ عَلَى التَّعَادُلِ وَالتَّسَاوِي، وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْفِرَارُ وَالْوُقُوفُ مُتَعَادِلِينَ، فَلَمَّا لَمْ يَكُنِ الْأَمْرُ كَذَلِكَ بَلْ كل حيوان نوجه إِلَيْهِ حَيَوَانٌ مَجْهُولُ الصِّفَةِ عِنْدَ الْأَوَّلِ، فَإِنَّ ذَلِكَ الْأَوَّلَ يَحْتَرِزُ عَنْهُ بِمُجَرَّدِ فِطْرَتِهِ الْأَصْلِيَّةِ، عَلِمْنَا أَنَّ الْأَصْلَ فِي الْحَيَوَانِ هُوَ الشَّرُّ.

canlıların cibilliyetinde (yaratılışında) aslolanın hayır mı yoksa şer mi olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. İçlerinden bazıları: “Onda aslolan şerdir” demiştir. Bu, bütün insan fertleri arasında oluşmuş bir icma gibidir; hatta daha fazlasını söyleyip deriz ki: Bu, bütün canlılar arasında oluşmuş bir icma gibidir. Buna delil ise şudur: Tanımadığı halde kendisine doğru koşan bir insanı gören her insanı tabiatı ondan sakınmaya ve onu defetmeye hazırlanmaya sevk eder. Şayet tabiatı insanda aslolanın şer olduğuna şahitlik etmeseydi aklın fıtratı, kendisine doğru koşan o kimsenin şerrini defetmeye hazırlanmayı vacip kılmazdı. Hatta şöyle demişlerdir: Bu mana bütün hayvanlarda mevcuttur; zira kendisine doğru başka bir hayvanın koştuğu her hayvan kaçar ve ondan sakınır. Şayet tabiatında bu gelenin asıl durumunun hayır olduğu yerleşmiş olsaydı durması gerekirdi; çünkü tabiatın aslı hayrı elde etme arzusuna sevk eder. Şayet hayvanın tabiatında hayrının ve şerrinin denk ve eşit olması asıl olsaydı kaçmakla durmanın eşit olması gerekirdi. Durum böyle olmayıp bilakis kendisine niteliği meçhul bir hayvan yönelen her hayvan sadece aslî fıtratı sebebiyle ondan sakındığına göre bildik ki hayvanda aslolan şerdir.

إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: دَفْعُ الشَّرِّ أَهَمُّ مِنْ جَلْبِ الْخَيْرِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أن دفع الشر يقتضي إِبْقَاءَ الْأَصْلِ أَهَمُّ مِنْ تَحْصِيلِ الزَّائِدِ. وَالثَّانِي: أَنَّ إِيصَالَ الْخَيْرِ إِلَى كُلِّ أَحَدٍ لَيْسَ فِي الْوُسْعِ، أَمَّا كَفُّ الشَّرِّ عَنْ كُلِّ أَحَدٍ دَاخِلٌ فِي الْوُسْعِ، لِأَنَّ الْأَوَّلَ فِعْلٌ وَالثَّانِيَ تَرْكٌ، وَفِعْلُ مَا لَا نِهَايَةَ لَهُ غَيْرُ مُمْكِنٍ، أَمَّا تَرْكُ/ مَا لَا نِهَايَةَ لَهُ مُمْكِنٌ، وَالثَّالِثُ: أَنَّهُ إِذَا لَمْ يَحْصُلْ دَفْعُ الشَّرِّ فَقَدْ حَصَلَ الشَّرُّ، وَذَلِكَ يُوجِبُ حُصُولَ الْأَلَمِ وَالْحُزْنِ، وَهُوَ فِي غَايَةِ الْمَشَقَّةِ، وَأَمَّا إِذَا لَمْ يَحْصُلْ أَيْضًا إِيصَالُ الْخَيْرِ بَقِيَ الْإِنْسَانُ لَا فِي الْخَيْرِ وَلَا فِي الشَّرِّ، بَلْ عَلَى السَّلَامَةِ الْأَصْلِيَّةِ، وَتَحَمُّلُ هَذِهِ الْحَالَةِ سَهْلٌ. فَثَبَتَ أَنَّ دَفْعَ الشَّرِّ أَهَمُّ مِنْ إِيصَالِ الْخَيْرِ، وَثَبَتَ أَنَّ الدُّنْيَا دَارُ الشُّرُورِ وَالْآفَاتِ وَالْمِحَنِ وَالْبَلِيَّاتِ، وَثَبَتَ أَنَّ الْحَيَوَانَ فِي أَصْلِ الْخِلْقَةِ وَمُوجَبِ الْفِطْرَةِ مَنْشَأٌ لِلشُّرُورِ، وَإِذَا وَصَلَ إِنْسَانٌ إِلَى إِنْسَانٍ كَانَ أَهَمُّ الْمُهِمَّاتِ أَنْ يُعَرِّفَهُ أَنَّهُ مِنْهُ فِي السَّلَامَةِ وَالْأَمْنِ وَالْأَمَانِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ وَقَعَ الِاصْطِلَاحُ عَلَى أَنْ يَقَعَ ابْتِدَاءُ الْكَلَامِ بِذِكْرِ السَّلَامِ، وَهُوَ أَنْ يَقُولَ «سَلَامٌ عَلَيْكُمْ» وَمِنْ لَطَائِفِ قَوْلِنَا «سَلَامٌ عَلَيْكُمْ» أَنَّ ظَاهِرَهُ يَقْتَضِي إِيقَاعَ السَّلَامِ عَلَى جَمَاعَةٍ، وَالْأَمْرُ كَذَلِكَ بِحَسَبِ الْعَقْلِ، وَبِحَسَبِ الشَّرْعِ. أَمَّا بِحَسَبِ الشَّرْعِ فَلِأَنَّ الْقُرْآنَ دَلَّ عَلَى أَنَّ الْإِنْسَانَ لَا يَخْلُو عَنْ جَمْعٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ يَحْفَظُونَهُ وَيُرَاقِبُونَ أَمْرَهُ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحافِظِينَ كِراماً كاتِبِينَ [الِانْفِطَارِ: ١٠، ١١] وَالْعَقْلُ أَيْضًا يَدُلُّ عَلَيْهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْأَرْوَاحَ الْبَشَرِيَّةَ أَنْوَاعٌ مُخْتَلِفَةٌ، فَبَعْضُهَا أَرْوَاحٌ خَيِّرَةٌ عَاقِلَةٌ، وَبَعْضُهَا كَدِرَةٌ خَبِيثَةٌ، وَبَعْضُهَا شَهْوَانِيَّةٌ، وَبَعْضُهَا غَضَبِيَّةٌ، وَلِكُلِّ طَائِفَةٍ مِنْ طَوَائِفِ الْأَرْوَاحِ الْبَشَرِيَّةِ السُّفْلِيَّةِ رُوحٌ عُلْوِيٌّ قَوِيٌّ يَكُونُ كَالْأَبِ لِتِلْكَ الْأَرْوَاحِ الْبَشَرِيَّةِ، وَتَكُونُ هَذِهِ الْأَرْوَاحُ بِالنِّسْبَةِ إِلَى ذَلِكَ الرُّوحِ الْعُلْوِيِّ كَالْأَبْنَاءِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْأَبِ، وَذَلِكَ الرُّوحُ الْعُلْوِيُّ هُوَ الَّذِي يَخُصُّهَا بِالْإِلْهَامَاتِ، تَارَةً فِي الْيَقَظَةِ، وَتَارَةً فِي النَّوْمِ. وَأَيْضًا الْأَرْوَاحُ الْمُفَارِقَةُ عَنْ أَبْدَانِهَا الْمُشَاكِلَةُ لِهَذِهِ الْأَرْوَاحِ فِي الصِّفَاتِ وَالطَّبِيعَةِ وَالْخَاصِّيَّةِ. يَحْصُلُ لَهَا نَوْعُ تَعَلُّقٍ بِهَذَا الْبَدَنِ بِسَبَبِ الْمُشَاكَلَةِ وَالْمُجَانَسَةِ، وَتَصِيرُ كَالْمُعَاوِنَةِ لِهَذِهِ الرُّوحِ عَلَى أَعْمَالِهَا إِنْ خَيْرًا فَخَيْرٌ وَإِنْ شَرًّا فَشَرٌّ. وَإِذَا عَرَفْتَ هَذَا السِّرَّ فَالْإِنْسَانُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مَصْحُوبًا بِتِلْكَ الْأَرْوَاحِ الْمُجَانِسَةِ لَهُ، فَقَوْلُهُ: «سَلَامٌ عَلَيْكُمْ» إِشَارَةٌ إِلَى تَسْلِيمِ هَذَا الشَّخْصِ الْمَخْصُوصِ عَلَى جَمِيعِ الْأَرْوَاحِ الْمُلَازِمَةِ الْمُصَاحِبَةِ إِيَّاهُ بِسَبَبِ الْمُصَاحَبَةِ الرُّوحَانِيَّةِ. وَمِنْ لَطَائِفِ هَذَا الْبَابِ أَنَّ الْأَرْوَاحَ الْإِنْسَانِيَّةَ إِذَا اتَّصَفَتْ بِالْمَعَارِفِ الْحَقِيقِيَّةِ وَالْأَخْلَاقِ الْفَاضِلَةِ، وَقَوِيَتْ وَتَجَرَّدَتْ، ثُمَّ قَوِيَ تَعَلُّقُ بَعْضِهَا بِبَعْضٍ انْعَكَسَ أَنْوَارُهَا بَعْضُهَا عَلَى بَعْضٍ

Bu sabit olunca deriz ki: Şerri defetmek hayrı celbetmekten daha mühimdir. Buna birkaç vecih delalet eder: Birincisi: Şerri defetmek aslın bekasını iktiza eder; aslı baki kılmak ise ziyade olanı elde etmekten daha mühimdir. İkincisi: Herkese hayrı ulaştırmak güç dahilinde değildir; fakat herkesten şerri menetmek (kötülük etmemek) güç dahilindedir. Çünkü birincisi fiildir, ikincisi ise terktir. Sonu olmayan şeyi yapmak mümkün değildir, ancak sonu olmayan şeyi terk etmek mümkündür. Üçüncüsü: Şerrin defi gerçekleşmediğinde şer hasıl olmuş olur ki bu da elem ve hüznün meydana gelmesini gerektirir ve bu son derece meşakkatlidir. Hayrın ulaştırılması gerçekleşmediğinde ise insan ne hayırda ne de şerde kalır, bilakis aslî selamet üzere kalır ki bu hale katlanmak kolaydır. Böylece şerri defetmenin hayrı ulaştırmaktan daha mühim olduğu sabit oldu; dünyanın şerlerin, afetlerin, mihnetlerin ve belaların yurdu olduğu sabit oldu ve canlının hilkatin aslında ve fıtratın gereğinde şerlerin menbaı olduğu sabit oldu. Bir insan bir insana vardığında en mühim işlerden biri, kendisinin o kimseden yana selamette, emniyette ve güvende olduğunu ona bildirmesi olur. İşte bu sebeple söze selâmı zikrederek başlamak ve kişinin “Selâmün aleyküm” demesi ıstılah/örf haline gelmiştir. “Selâmün aleyküm” sözümüzün nüktelerinden biri de şudur: Zâhiri bir topluluğa selâm vermeyi iktiza eder; akıl bakımından da şeriat bakımından da durum böyledir. Şeriat bakımından [böyledir], çünkü Kur'an insanın kendisini koruyan ve durumunu gözetleyen bir melekler topluluğundan hali olmadığına delalet etmiştir; nitekim Allah Teâlâ: { وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحافِظِينَ كِراماً كاتِبِينَ } [İnfitâr 10-11] buyurmuştur. Akıl da buna delalet eder; çünkü insan ruhları muhtelif türlerdir: Bazıları hayırlı ve akıllı ruhlardır, bazıları bulanık ve habistir, bazıları şehvanîdir, bazıları gazabîdir. Süflî insanî ruhlar zümresinden her bir zümre için o insanî ruhlara baba mesabesinde olan güçlü, ulvî bir ruh vardır ve bu ruhlar o ulvî ruha nispetle babaya nispetle evlatlar gibidir. İşte bazen uyanıkken bazen uykuda iken onları ilhamlara has kılan o ulvî ruhtur. Ayrıca bedenlerinden ayrılmış olup bu ruhlara sıfatlarda, tabiatta ve özellikte benzeyen ruhların bu bedenle benzerlik ve türdeşlik sebebiyle bir nevi irtibatı hasıl olur ve bu ruha amellerinde -hayırsa hayır, şerse şer olarak- adeta yardımcı olurlar. Bu sırrı bildiğinde insan mutlaka kendisine türdeş olan o ruhlarla birlikte bulunur; dolayısıyla onun “Selâmün aleyküm” sözü, bu muayyen şahsın ruhanî beraberlik sebebiyle kendisine mülazım ve refik olan bütün ruhlara selâm vermesine bir işarettir. Bu babın nüktelerinden biri de şudur: İnsanî ruhlar hakiki marifetler ve faziletli ahlakla nitelenip güçlendiğinde ve soyutlandığında, sonra da bazısının bazısına taalluku kuvvetlendiğinde nurları,

عَلَى مِثَالِ الْمِرْآةِ الْمُشْرِقَةِ الْمُتَقَابِلَةِ. فَلِهَذَا السَّبَبِ فإن من أَرَادَ أَنْ يَقْرَأَ وَظِيفَةً عَلَى أُسْتَاذِهِ فَالْأَدَبُ أَنْ يَبْدَأَ بِحَمْدِ اللَّهِ وَالثَّنَاءِ عَلَى الْمَلَائِكَةِ وَالْأَنْبِيَاءِ، ثُمَّ يَدْعُو لِأُسْتَاذِهِ ثُمَّ يَشْرَعُ فِي الْقِرَاءَةِ، وَالْمَقْصُودُ مِنْهَا أَنْ يُقَوِّيَ التَّعَلُّقَ بَيْنَ رُوحِهِ وَبَيْنَ هَذِهِ الْأَرْوَاحِ الْمُقَدَّسَةِ الطَّاهِرَةِ، حَتَّى أَنَّ بِسَبَبِ قُوَّةِ ذَلِكَ التَّعَلُّقِ رُبَّمَا ظَهَرَ شَيْءٌ مِنْ أَنْوَارِهَا وَآثَارِهَا فِي رُوحِ هَذَا الطَّالِبِ، فَيَسْتَقِرُّ فِي عَقْلِهِ مِنَ الْأَنْوَارِ الْفَائِضَةِ مِنْهَا، وَيُقَوِّي رُوحَهُ بِمَدَدِ ذَلِكَ الْفَيْضِ عَلَى إِدْرَاكِ الْمَعَارِفِ وَالْعُلُومِ. إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَإِذَا قَالَ لِغَيْرِهِ: «سَلَامٌ عَلَيْكُمْ» حَدَثَ بَيْنَهُمَا تَعَلُّقٌ شَدِيدٌ، وَحَصَلَ بِسَبَبِ ذَلِكَ التَّعَلُّقِ تَطَابُقِ الْأَرْوَاحَ وَتَعَاكُسِ الْأَنْوَارِ، وَلْنَكْتَفِ/ بِهَذَا الْقَدْرِ فِي هَذَا الْبَابِ، فَإِنَّا قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ هَذَا الْفَصْلَ أَجْنَبِيٌّ عَنْ هَذَا الْكَلَامِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

karşı karşıya duran parlak aynalar misali bazısı bazısına akseder. Bu sebeple üstadına bir ders okumak isteyen kimse için edep; Allah'a hamd ile, meleklere ve peygamberlere sena ile başlamak, sonra üstadına dua etmek, sonra da okumaya başlamaktır. Bundan maksat ise kendi ruhu ile bu mukaddes ve tertemiz ruhlar arasındaki irtibatı kuvvetlendirmektir; hatta o irtibatın kuvveti sebebiyle bazen onların nurlarından ve eserlerinden bir şey bu talebenin ruhunda tezahür eder, onlardan feyzalan nurlardan aklına yerleşir ve ruhu o feyzin medetiyle marifetleri ve ilimleri idrak etmede kuvvet bulur. Bunu bildiğinde, bir kimse başkasına “Selâmün aleyküm” dediğinde aralarında kuvvetli bir taalluk meydana gelir ve o taalluk sebebiyle ruhların mutabakatı ve nurların birbirine aksetmesi hasıl olur. Bu babda bu kadarıyla iktifa edelim; zira bu faslın bu kelama yabancı olduğunu zikretmiştik. Doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: قَوْلُهُ: إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ قَالَ الْوَاحِدِيُّ: السَّكَنُ فِي اللُّغَةِ مَا سَكَنْتَ إِلَيْهِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ صَلَاتَكَ عَلَيْهِمْ تُوجِبُ سُكُونَ نُفُوسِهِمْ إِلَيْكَ، وَلِلْمُفَسِّرِينَ عِبَارَاتٌ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: دُعَاؤُكَ رَحْمَةٌ لَهُمْ. وَقَالَ قَتَادَةُ: وَقَارٌ لَهُمْ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: طُمَأْنِينَةٌ لَهُمْ، وَقَالَ الْفَرَّاءُ: إِذَا اسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ سَكَنَتْ نُفُوسُهُمْ إِلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَبِلَ تَوْبَتَهُمْ. وَأَقُولُ: إِنَّ رُوحَ مُحَمَّدٍ ﵇ كَانَتْ رُوحًا قَوِيَّةً مُشْرِقَةً صَافِيَةً بَاهِرَةً، فَإِذَا دَعَا مُحَمَّدٌ لَهُمْ وَذَكَرَهُمْ بِالْخَيْرِ فَاضَتْ آثَارٌ مِنْ قُوَّتِهِ الرُّوحَانِيَّةِ عَلَى أَرْوَاحِهِمْ، فَأَشْرَقَتْ بِهَذَا السَّبَبِ أَرْوَاحُهُمْ وَصَفَتْ أَسْرَارَهُمْ، وَانْتَقَلُوا مِنَ الظُّلْمَةِ إِلَى النُّورِ، وَمِنَ الْجُسْمَانِيَّةِ إِلَى الرُّوحَانِيَّةِ، وَتَقْرِيرُهُ مَا تَقَدَّمَ فِي الْمَسْأَلَةِ الْخَامِسَةِ.

Altıncı Mesele: O'nun: { إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ } kavli hakkında Vâhidî şöyle demiştir: Seken lügatte, kendisine meyledip huzur bulduğun şeydir. Manası: Onlara dua etmen nefislerinin sana karşı huzur bulmasını gerektirir, demektir. Müfessirlerin [farklı] ifadeleri vardır: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: “Duan onlar için bir rahmettir” demiştir. Katâde: “Onlar için bir vakar/saygınlıktır” demiştir. Kelbî: “Onlar için bir mutmainliktir” demiştir. Ferrâ ise: “Onlar için istiğfar ettiğinde nefisleri Allah Teâlâ'nın tövbelerini kabul ettiğine dair huzur bulur” demiştir. Ben de derim ki: Muhammed aleyhisselâm'ın ruhu güçlü, nurlu, saf ve parlak bir ruhtu; dolayısıyla Muhammed onlara dua edip onları hayırla andığında onun ruhanî kuvvetinden onların ruhlarına eserler feyzolur; bu sebeple onların ruhları parıldar, sırları saflaşır, karanlıktan nura, cismaniyetten ruhaniyete geçerler. Bunun takriri beşinci meselede geçmişti.

ثُمَّ قَالَ: وَاللَّهُ سَمِيعٌ لِقَوْلِهِمْ: عَلِيمٌ بنياتهم.

Sonra: [onların] sözlerini { وَاللَّهُ سَمِيعٌ } “Allah hakkıyla işitendir”; niyetlerini { عَلِيمٌ } “[hakkıyla] bilendir” buyurmuştur.

[سورة التوبة (٩) : آية ١٠٤]

[Tevbe Suresi (9) : Ayet 104]

أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَيَأْخُذُ الصَّدَقاتِ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١٠٤)

{ أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَيَأْخُذُ الصَّدَقاتِ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ } “Bilmediler mi ki, kullarından tövbeyi kabul eden ve sadakaları alan ancak Allah'tır; tövbeleri çokça kabul eden ve çok merhamet eden de şüphesiz ancak Allah'tır!” (104)