Binûn

Tevbe Suresi — 17. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنِ الْقَوْمِ الَّذِينَ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُمْ أَنَّهُمْ تَابُوا عَنْ ذُنُوبِهِمْ وَأَنَّهُمْ تَصَدَّقُوا وَهُنَاكَ لَمْ يَذْكُرْ إِلَّا قَوْلَهُ: عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ وَمَا كَانَ ذَلِكَ صَرِيحًا فِي قَبُولِ التَّوْبَةِ ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ وَأَنَّهُ يَأْخُذُ الصَّدَقَاتِ، وَالْمَقْصُودُ تَرْغِيبُ مَنْ لَمْ يَتُبْ فِي التَّوْبَةِ، وَتَرْغِيبُ كُلِّ الْعُصَاةِ فِي الطَّاعَةِ. وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bil ki Allah Teâlâ, daha önce zikri geçen kimselerin günahlarından tövbe ettiklerini ve sadaka verdiklerini naklettiğinde orada sadece: { عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ } “Olur ki Allah tövbelerini kabul eder” kavlini zikretmişti. Bu ifade tövbenin kabulü hususunda sarih/açık olmadığından, bu ayette tövbeyi kabul ettiğini ve sadakaları aldığını zikretmiştir. Maksat ise tövbe etmemiş olanları tövbeye, bütün günahkârları da itaate teşvik etmektir. Ayette [bazı] meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ قَوْلُهُ: أَلَمْ يَعْلَمُوا وَإِنْ كَانَ بِصِيغَةِ الِاسْتِفْهَامِ، إِلَّا أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْهُ التَّقْرِيرُ فِي النَّفْسِ، وَمِنْ عَادَةِ الْعَرَبِ فِي إِيهَامِ الْمُخَاطَبِ وَإِزَالَةِ الشَّكِّ عَنْهُ أَنْ يَقُولُوا: أَمَا عَلِمْتَ أَنَّ مَنْ عَلَّمَكَ يَجِبُ عَلَيْكَ خِدْمَتُهُ. أَمَا عَلِمْتَ أَنَّ مَنْ أَحْسَنَ إِلَيْكَ يَجِبُ عَلَيْكَ شُكْرُهُ، فَبَشَّرَ اللَّهُ تَعَالَى هَؤُلَاءِ التَّائِبِينَ بِقَبُولِ تَوْبَتِهِمْ وَصَدَقَاتِهِمْ.

Birinci Mesele: Ebû Müslim şöyle demiştir: O'nun { أَلَمْ يَعْلَمُوا } “Bilmediler mi?” kavli her ne kadar istifham (soru) sigasında olsa da bundan maksat, [gerçeği] nefiste yerleştirmek/ikrar ettirmektir. Arapların muhataba [meseleyi] kavratmak ve ondan şüpheyi gidermek hususundaki adetlerinden biri de şöyle demeleridir: “Sana ilim öğreten kimseye hizmet etmenin üzerine vacip olduğunu bilmedin mi?”, “Sana iyilik eden kimseye şükretmenin üzerine vacip olduğunu bilmedin mi?” İşte Allah Teâlâ da bu tövbe edenleri tövbelerinin ve sadakalarının kabul edileceğiyle müjdelemiştir.

ثُمَّ زَادَهُ تَأْكِيدًا بِقَوْلِهِ: هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ.

Sonra { هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ } “Tövbeleri çokça kabul eden ve çok merhamet eden O'dur” kavliyle bunu daha da pekiştirmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : قُرِئَ أَلَمْ يَعْلَمُوا بِالْيَاءِ وَالتَّاءِ، وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ تَابُوا يَعْنِي أَلَمْ يَعْلَمُوا قَبْلَ أَنْ يُتَابَ عَلَيْهِمْ/ وَتُقْبَلَ صَدَقَاتُهُمْ، أَنَّ اللَّهَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ الصَّحِيحَةَ، وَيَقْبَلُ الصَّدَقَاتِ الصَّادِرَةَ عَنْ خُلُوصِ النِّيَّةِ، وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ غَيْرَ التَّائِبِينَ تَرْغِيبًا لَهُمْ فِي التَّوْبَةِ.

İkinci Mesele: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { أَلَمْ يَعْلَمُوا } kıraati ya ile (“ye'lemû”) ve ta ile (“ta'lemû”) okunmuştur. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Bu ayetten muradın tövbe eden kimseler olmasıdır. Yani tövbeleri kabul edilmeden ve sadakaları alınmadan önce, Allah'ın sahih tövbeyi kabul ettiğini ve halis niyetle verilen sadakaları aldığını bilmediler mi? İkincisi ise: Bu ayetten muradın, tövbeye teşvik etmek maksadıyla tövbe etmemiş kimseler olmasıdır.

رُوِيَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لَمَّا حَكَمَ بِصِحَّةِ تَوْبَتِهِمْ قَالَ: «الَّذِينَ لَمْ يَتُوبُوا هَؤُلَاءِ الَّذِينَ تَابُوا كَانُوا بِالْأَمْسِ مَعَنَا لَا يُكَلَّمُونَ وَلَا يُجَالَسُونَ فَمَا لَهُمْ» فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ.

Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların tövbelerinin sıhhatine hükmedince, tövbe etmemiş olanlar: “Bu tövbe edenler dün bizimle beraberken kendileriyle konuşulmaz ve oturulmazdı; şimdi onlara ne oldu [da böyle oldular]?” demişler, bunun üzerine bu ayet inmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ فِيهِ فَوَائِدُ:

Üçüncü Mesele: O'nun { هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ } “Tövbeyi kabul eden O'dur” kavlinde [şu] faideler vardır:

الْفَائِدَةُ الْأُولَى: أَنَّهُ تَعَالَى سَمَّى نَفْسَهُ هاهنا بِاسْمِ اللَّهِ. ثُمَّ قَالَ عَقِيبَهُ: هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ وَفِيهِ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ كَوْنَهُ إِلَهًا يُوجِبُ قَبُولَ التَّوْبَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْإِلَهَ هُوَ الَّذِي يَمْتَنِعُ تَطَرُّقُ الزِّيَادَةِ وَالنُّقْصَانِ إِلَيْهِ، وَيَمْتَنِعُ أَنْ يَزْدَادَ حَالُهُ بِطَاعَةِ الْمُطِيعِينَ وَأَنْ يَنْتَقِصَ حَالُهُ بِمَعْصِيَةِ الْمُذْنِبِينَ، وَيَمْتَنِعَ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ لَهُ شَهْوَةٌ إِلَى الطَّاعَةِ، وَنَفْرَةٌ عَنِ الْمَعْصِيَةِ، حَتَّى يُقَالَ: إِنَّ نَفْرَتَهُ وَغَضَبَهُ يَحْمِلُهُ عَلَى الِانْتِقَامِ، بَلِ الْمَقْصُودُ مِنَ النَّهْيِ عَنِ الْمَعْصِيَةِ وَالتَّرْغِيبِ فِي الطَّاعَةِ، هُوَ أَنَّ كُلَّ مَا دَعَا الْقَلْبُ إِلَى عَالَمِ الْآخِرَةِ وَمَنَازِلِ السُّعَدَاءِ، وَنَهَاهُ عَنْ الِاشْتِغَالِ بِالْجُسْمَانِيَّاتِ الْبَاطِلَةِ، فَهُوَ الْعِبَادَةُ وَالْعَمَلُ الْحَقُّ وَالطَّرِيقُ الصَّالِحُ، وَكُلُّ مَا كَانَ بِالضِّدِّ مِنْهُ فَهُوَ الْمَعْصِيَةُ وَالْعَمَلُ الْبَاطِلُ، فَالْمُذْنِبُ لَا يَضُرُّ إِلَّا نَفْسَهُ، وَالْمُطِيعُ لَا يَنْفَعُ إِلَّا نَفْسَهُ. كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها [الْإِسْرَاءِ: ٧] فَإِنْ كَانَ الْإِلَهُ رَحِيمًا حَكِيمًا كَرِيمًا وَلَمْ يَكُنْ غَضَبُهُ عَلَى الْمُذْنِبِ لِأَجْلِ أَنَّهُ تَضَرَّرَ بِمَعْصِيَتِهِ، فَإِذَا انْتَقَلَ الْعَبْدُ مِنَ الْمَعْصِيَةِ إِلَى الطَّاعَةِ كَانَ كَرَمُهُ كَالْمُوجِبِ عَلَيْهِ قَبُولَ تَوْبَتِهِ. فَثَبَتَ أَنَّ الْإِلَهِيَّةَ لَمَّا كَانَتْ عِبَارَةً عَنْ الِاسْتِغْنَاءِ الْمُطْلَقِ، وَكَانَ الِاسْتِغْنَاءُ الْمُطْلَقُ مُمْتَنِعَ الْحُصُولِ لِغَيْرِهِ، كَانَ قَبُولُ التَّوْبَةِ مِنَ الْغَيْرِ كَالْمُمْتَنِعِ إِلَّا لِسَبَبٍ آخَرَ مُنْفَصِلٍ، أَوْ لِمُعَارِضٍ أَوْ لِمُبَايِنٍ.

Birinci Faide: Allah Teâlâ burada Zatını “Allah” ismiyle isimlendirmiş, ardından da { هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ } “Tövbeyi kabul eden O'dur” buyurmuştur. Bunda, O'nun İlah oluşunun tövbeyi kabul etmeyi gerektirdiğine bir tenbih vardır. Zira İlah; Zatına artma ve eksilme girmesi imkânsız olan, itaat edenlerin itaatiyle durumunun artması ve günahkârların isyanıyla durumunun eksilmesi muhal olan kimsedir. Keza O'nun için itaate karşı bir arzu/iştah yahut isyandan ötürü bir nefret bulunması da imkânsızdır ki nefretinin ve gazabının O'nu intikam almaya sevk ettiği söylensin. Bilakis günahtan nehyetmenin ve itaate teşvik etmenin maksadı şudur: Kalbi ahiret âlemine ve bahtiyarların menzillerine çağıran, bâtıl cismaniyatla meşgul olmaktan alıkoyan her şey ibadettir, hak ameldir ve salih yoldur. Bunun zıddı olan her şey ise isyandır ve bâtıl ameldir. Dolayısıyla günahkâr ancak kendi nefsine zarar verir, itaatkâr da ancak kendi nefsine fayda sağlar. Nitekim Teâlâ: { إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها } [İsrâ: 7] “Eğer iyilik ederseniz kendinize iyilik etmiş olursunuz; eğer kötülük ederseniz o da kendi aleyhinizedir” buyurmuştur. İlah rahim, hakîm ve kerîm olduğuna ve günahkâra olan gazabı da onun isyanından ötürü bir zarara uğradığı için olmadığına göre; kul isyandan itaate geçtiğinde O'nun keremi, kulun tövbesini kabul etmeyi adeta O'na vacip kılar. Böylece sabit oldu ki uluhiyet mutlak istiğnadan (hiçbir şeye muhtaç olmamaktan) ibaret olup mutlak istiğnanın da O'ndan başkası için gerçekleşmesi imkânsız olunca, tövbenin başkası tarafından kabul edilmesi harici/ayrı bir sebep, bir karşıt yahut zıt bir durum olmadıkça adeta imkânsızdır.

الْفَائِدَةُ الثَّانِيَةُ: فِي هَذَا التَّخْصِيصِ هُوَ أَنَّ قَبُولَ التَّوْبَةِ لَيْسَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِنَّمَا إِلَى اللَّهِ الَّذِي هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ تَارَةً وَيَرُدُّهَا أُخْرَى. فَاقْصُدُوا اللَّهَ بِهَا وَوَجِّهُوهَا إِلَيْهِ، وَقِيلَ لِهَؤُلَاءِ التَّائِبِينَ اعْمَلُوا فَإِنَّ عَمَلَكُمْ لَا يَخْفَى عَلَى اللَّهِ خَيْرًا كَانَ أَوْ شَرًّا.

İkinci Faide: Bu tahsisteki gaye şudur: Tövbenin kabulü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in elinde değildir; o ancak tövbeyi bazen kabul edip bazen reddeden Allah'a aittir. Dolayısıyla [tövbenizle] Allah'ı kastedin ve O'na yönelin. Bu tövbe edenlere: “Amel edin; zira ameliniz ister hayır olsun ister şer olsun Allah'a gizli kalmaz” denilmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: قَبُولُ التَّوْبَةِ وَاجِبٌ عَقْلًا عَلَى اللَّهِ تَعَالَى. وَقَالَ أَصْحَابُنَا: قَبُولُ التَّوْبَةِ وَاجِبٌ بِحُكْمِ الْوَعْدِ وَالتَّفَضُّلِ وَالْإِحْسَانِ، أَمَّا عَقْلًا فَلَا. وَحُجَّةُ أَصْحَابِنَا عَلَى عَدَمِ وُجُوبِ قَبُولِ التَّوْبَةِ وُجُوهٌ:

Dördüncü Mesele: Mu‘tezile: “Tövbenin kabul edilmesi aklen Allah Teâlâ üzerine vaciptir” demiştir. Bizim ashabımız (Ehl-i Sünnet) ise şöyle demiştir: Tövbenin kabulü vaad, lütuf ve ihsan hükmü gereğince vaciptir (sabittir); aklen ise vacip değildir. Bizim ashabımızın tövbenin kabulünün [aklen] vacip olmadığına dair delili birtakım vecihlerdir:

الْأَوَّلُ: أَنَّ الْوُجُوبَ لَا يَتَقَرَّرُ مَعْنَاهُ إِلَّا إِذَا كَانَ بِحَيْثُ لَوْ لَمْ يَفْعَلْهُ الْفَاعِلُ لَاسْتَحَقَّ الذَّمَّ، فَلَوْ وَجَبَ قَبُولُ التَّوْبَةِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى لَكَانَ بِحَيْثُ لَوْ لَمْ يَقْبَلْهَا لَصَارَ مُسْتَحِقًّا لِلذَّمِّ، وَهَذَا مُحَالٌ، لِأَنَّ مَنْ كَانَ كَذَلِكَ فَإِنَّهُ يَكُونُ مُسْتَكْمَلًا بِفِعْلِ الْقَبُولِ، وَالْمُسْتَكْمَلُ بِالْغَيْرِ نَاقِصٌ لِذَاتِهِ وَذَلِكَ فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى مُحَالٌ. الثَّانِي: أَنَّ الذَّمَّ إِنَّمَا يَمْنَعُ مِنَ الْفِعْلِ إِذَا كَانَ بِحَيْثُ يَتَأَذَّى عن سماع ذلك الذم وينفر عنه طَبْعِهِ، وَيَظْهَرُ لَهُ بِسَبَبِهِ نُقْصَانُ حَالٍ، أَمَّا مَنْ كَانَ مُتَعَالِيًا عَنِ الشَّهْوَةِ وَالنَّفْرَةِ/ وَالزِّيَادَةِ وَالنُّقْصَانِ لَا يُعْقَلُ تَحَقُّقُ الْوُجُوبِ فِي حَقِّهِ بِهَذَا الْمَعْنَى، الثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى تَمَدَّحَ بِقَبُولِ التَّوْبَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَلَوْ كَانَ ذَلِكَ وَاجِبًا لَمَا تَمَدَّحَ بِهِ، لِأَنَّ أَدَاءَ الْوَاجِبِ لَا يُفِيدُ الْمَدْحَ وَالثَّنَاءَ وَالتَّعْظِيمَ.

Birincisi: Vücubun (zorunluluğun) anlamı ancak fail onu yapmadığı takdirde kınanmayı hak edecekse yerleşir. Şayet tövbeyi kabul etmek Allah Teâlâ üzerine vacip olsaydı, onu kabul etmediği takdirde kınanmayı hak ederdi; bu ise muhaldir. Çünkü bu durumda olan bir kimse kabul etme fiiliyle yetkinleşmiş olur; başkasıyla yetkinleşen ise zatı gereği eksiktir ve bu durum Allah Teâlâ hakkında muhaldir. İkincisi: Kınanma fiile ancak fail bu kınanmayı işitmekten incinecek, tabiatı bundan nefret duyacak ve bu sebeple durumunda bir eksiklik zahir olacaksa engel olur. Arzulardan, nefretten, artma ve eksilmeden münezzeh ve yüce olan kimse hakkında ise bu manada bir vücubun tahakkuku aklen tasavvur edilemez. Üçüncüsü: Allah Teâlâ bu ayette tövbeyi kabul etmekle Zâtını övmüştür. Şayet bu [aklen] vacip olsaydı onunla övünmezdi; zira vacibin ifa edilmesi övgü, sena ve tazimi gerektirmez.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: (عَنْ) فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: عَنْ عِبادِهِ فِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَا فَرْقَ بَيْنَ قَوْلِهِ: عَنْ عِبادِهِ وَبَيْنَ قَوْلِهِ: مِنْ عِبَادِهِ يُقَالُ: أَخَذْتُ هَذَا مِنْكَ وَأَخَذْتُ هَذَا عَنْكَ. وَالثَّانِي: قَالَ الْقَاضِي: لَعَلَّ (عَنْ) أَبْلَغُ لِأَنَّهُ يُنْبِئُ عَنِ الْقَبُولِ مَعَ تَسْهِيلِ سَبِيلِهِ إِلَى التَّوْبَةِ الَّتِي قُبِلَتْ، وَأَقُولُ: إِنَّهُ لَمْ يُبَيِّنْ كَيْفِيَّةَ دَلَالَةِ لَفْظَةِ (عَنْ) عَلَى هَذَا الْمَعْنَى، وَالَّذِي أَقُولُهُ إِنَّ كَلِمَةَ «عَنْ» وَكَلِمَةَ «مِنْ» مُتَقَارِبَتَانِ، إِلَّا أَنَّ كَلِمَةَ «عَنْ» تُفِيدُ الْبُعْدَ، فَإِذَا قِيلَ: جَلَسَ فُلَانٌ عَنْ يَمِينِ الْأَمِيرِ، أَفَادَ أَنَّهُ جَلَسَ فِي ذَلِكَ الْجَانِبِ لَكِنْ مَعَ ضَرْبٍ مِنَ الْبُعْدِ فَقَوْلُهُ: عَنْ عِبادِهِ يُفِيدُ أَنَّ التَّائِبَ يَجِبُ أَنْ يَعْتَقِدَ فِي نَفْسِهِ أَنَّهُ صَارَ مُبْعَدًا عَنْ قَبُولِ اللَّهِ تَعَالَى لَهُ بِسَبَبِ ذَلِكَ الذَّنْبِ، وَيَحْصُلُ لَهُ انْكِسَارُ الْعَبْدِ الَّذِي طَرَدَهُ مَوْلَاهُ، وَبَعَّدَهُ عَنْ حَضْرَةِ نَفْسِهِ، فَلَفْظَةُ «عَنْ» كَالتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ حُصُولِ هَذَا الْمَعْنَى لِلتَّائِبِ.

Beşinci Mesele: Teâlâ'nın: { عَنْ عِبادِهِ } “Kullarından” kavlindeki “an” (عَنْ) edatında iki vecih vardır: Birincisi: O'nun { عَنْ عِبادِهِ } kavli ile “min ibâdihî” (مِنْ عِبَادِهِ) kavli arasında fark olmamasıdır; nitekim [Arapçada] hem “bunu senden aldım” anlamında “ahaztü hâzâ minke” hem de “ahaztü hâzâ anke” denir. İkincisi: Kādî şöyle demiştir: “an” (عَنْ) edatı belki daha beliğdir; zira bu edat, kabul edilen tövbeye giden yolun kolaylaştırılmasıyla birlikte bir kabule delalet eder. Ben de derim ki: O, “an” (عَنْ) lafzının bu manaya nasıl delalet ettiğini beyan etmemiştir. Benim diyeceğim ise şudur: “An” (عَنْ) kelimesi ile “min” (مِنْ) kelimesi birbirine yakındır; ne var ki “an” (عَنْ) kelimesi uzaklaşma bildirir. Nitekim “falanca emirin sağında oturdu” anlamında “celese fulânün an yemîni'l-emîr” dendiğinde, o tarafta fakat bir nevi uzaklıkla oturduğunu ifade eder. Dolayısıyla O'nun: { عَنْ عِبادِهِ } kavli, tövbe edenin o günah sebebiyle kendisinin Allah Teâlâ'nın kabulünden uzaklaştırılmış olduğunu nefsinde itiraf etmesini ve efendisinin kendisini kovup huzurundan uzaklaştırdığı bir kulun kırıklığının onda hâsıl olmasını gerektirir. İşte “an” (عَنْ) lafzı, tövbe eden kimsede bu mananın hâsıl olmasının zorunlu olduğuna bir tenbih gibidir.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: قَوْلُهُ: وَيَأْخُذُ الصَّدَقاتِ فِيهِ سُؤَالٌ: وَهُوَ أَنَّ ظَاهِرَ هَذِهِ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْآخِذَ هُوَ اللَّهُ وَقَوْلُهُ: خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْآخِذَ هُوَ الرَّسُولُ ﵊

Altıncı Mesele: O'nun: { وَيَأْخُذُ الصَّدَقاتِ } “Ve sadakaları alan [O'dur]” kavlinde bir soru vardır: Bu ayetin zahiri, alanı Allah olarak göstermektedir; O'nun: { خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً } “Onların mallarından sadaka al” kavli ise alanı Resûl aleyhisselâm olarak göstermektedir.

وَقَوْلُهُ ﵇ لِمُعَاذٍ: «خُذْهَا مِنْ أَغْنِيَائِهِمْ»

O'nun Muâz'a: “Onu zenginlerinden al” buyurması da,

يَدُلُّ عَلَى أَنَّ آخِذَ تِلْكَ الصَّدَقَاتِ هُوَ مُعَاذٌ وَإِذَا دُفِعَتِ الصَّدَقَةُ إِلَى الْفَقِيرِ فَالْحِسُّ يَشْهَدُ أَنَّ آخِذَهَا هُوَ الْفَقِيرُ فَكَيْفَ الْجَمْعُ بَيْنَ هَذِهِ الْأَلْفَاظِ؟

o sadakaları alanın Muâz olduğuna delalet etmektedir. Sadaka fakire verildiğinde ise duyu organları, onu alanın fakir olduğuna şahitlik eder. O halde bu lafızların arası nasıl uzlaştırılır?

وَالْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ فِي قَوْلِهِ: خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً أَنَّ الْآخِذَ هُوَ الرَّسُولُ، ثُمَّ ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ الْآخِذَ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، كَانَ الْمَقْصُودُ مِنْهُ أَنَّ أَخْذَ الرَّسُولِ قَائِمٌ مُقَامَ أَخْذِ اللَّهِ تَعَالَى، وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ التَّنْبِيهُ عَلَى تَعْظِيمِ شَأْنِ الرَّسُولِ مِنْ حَيْثُ أَنَّ أَخْذَهُ لِلصَّدَقَةِ جَارٍ مَجْرَى أَنْ يَأْخُذَهَا اللَّهُ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ [الْفَتْحِ: ١٠] وَقَوْلُهُ: إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ [الْأَحْزَابِ: ٥٧] وَالْمُرَادُ مِنْهُ إِيذَاءُ النَّبِيِّ ﵇.

Bunun cevabı iki vecihledir: Birincisi: Allah Teâlâ { خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً } “Onların mallarından sadaka al” kavlinde alanı Resûl olarak beyan edip sonra bu ayette alanı Allah Teâlâ olarak zikredince, bundan maksat Resûl'ün almasının Allah Teâlâ'nın alması makamına kaim olmasıdır. Maksat ise onun sadakayı almasının bizzat Allah'ın alması mesabesinde olması hasebiyle Resûl'ün şanının yüceliğine dikkat çekmektir. Bunun benzeri Teâlâ'nın şu ayetleridir: { إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ } [Fetih: 10] “Sana biat edenler ancak Allah'a biat etmişlerdir” ve { إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ } [Ahzâb: 57] “Allah'ı incitenler...”; ki bundan murat Peygamber aleyhisselâm'ı incitmektir.

وَالْجَوَابُ الثَّانِي: أَنَّهُ أُضِيفَ إِلَى الرَّسُولِ ﵇ بِمَعْنَى أَنَّهُ يَأْمُرُ بِأَخْذِهَا وَيُبَلِّغُ حُكْمَ اللَّهِ فِي هَذِهِ الْوَاقِعَةِ إِلَى النَّاسِ، وَأُضِيفَ إِلَى الْفَقِيرِ بِمَعْنَى أَنَّهُ هُوَ الَّذِي يُبَاشِرُ الْأَخْذَ، وَنَظِيرُهُ أَنَّهُ تَعَالَى أَضَافَ التَّوَفِّي إِلَى نَفْسِهِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ [الْأَنْعَامِ: ٦٠] وَأَضَافَهُ إِلَى مَلَكِ الْمَوْتِ، وَهُوَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ [السَّجْدَةِ: ١١] وَأَضَافَهُ إِلَى الْمَلَائِكَةِ الَّذِينَ هُمْ أَتْبَاعُ مَلَكِ الْمَوْتِ، وَهُوَ قَوْلُهُ: حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا [الْأَنْعَامِ: ٦١] فَأُضِيفَ إِلَى اللَّهِ بِالْخَلْقِ وَإِلَى مَلَكِ الْمَوْتِ لِلرِّيَاسَةِ فِي ذَلِكَ النَّوْعِ مِنَ الْعَمَلِ، وَإِلَى أَتْبَاعِ مَلَكِ الْمَوْتِ، يَعْنِي أَنَّهُمْ هُمُ الَّذِينَ يُبَاشِرُونَ الْأَعْمَالَ الَّتِي عِنْدَهَا يخلق الله الموت، فكذا هاهنا.

İkinci Cevap: [Sadaka alma fiili] Resûl aleyhisselâm'a onun alınmasını emretmesi ve bu hadisede Allah'ın hükmünü insanlara tebliğ etmesi manasında; fakire ise bizzat alma işini fiilen gerçekleştiren olması manasında nispet edilmiştir. Bunun benzeri, Teâlâ'nın vefat ettirme (can alma) fiilini: { وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ } [En'âm: 60] “Sizi vefat ettiren O'dur” kavliyle Kendi Zatına; { قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ } [Secde: 11] “De ki: Sizi ölüm meleği vefat ettirir” kavliyle ölüm meleğine; { حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا } [En'âm: 61] “Nihayet birinize ölüm geldiğinde elçilerimiz onun canını alır” kavliyle de ölüm meleğinin tabileri olan meleklere nispet etmesidir. Dolayısıyla [vefat ettirme] yaratma bakımından Allah'a, o tür ameldeki riyaset bakımından ölüm meleğine, Allah'ın yanında ölümü yarattığı amelleri bizzat icra edenler olmaları bakımından da ölüm meleğinin tabilerine nispet edilmiştir; işte burada da durum böyledir.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَوْلُهُ: وَيَأْخُذُ الصَّدَقاتِ تَشْرِيفٌ عَظِيمٌ لِهَذِهِ الطَّاعَةِ، وَالْأَخْبَارُ فِيهِ كَثِيرَةٌ عَنِ النَّبِيِّ ﵇

Bunu bildiğinde deriz ki: O'nun: { وَيَأْخُذُ الصَّدَقاتِ } “Ve sadakaları alan [O'dur]” kavli, bu itaat için pek büyük bir şereftir. Bu hususta Peygamber aleyhisselâm'dan birçok rivayet gelmiştir:

أَنَّهُ قَالَ: «إِنَّ اللَّهَ يَقْبَلُ الصَّدَقَةَ وَلَا يَقْبَلُ مِنْهَا إِلَّا طَيِّبًا وَأَنَّهُ يَقْبَلُهَا بِيَمِينِهِ وَيُرَبِّيهَا لِصَاحِبِهَا كَمَا يُرَبِّي أَحَدُكُمْ مُهْرَهُ أَوْ فَصِيلَهُ حَتَّى أَنَّ اللُّقْمَةَ تَكُونُ عِنْدَ اللَّهِ أَعْظَمُ مِنْ أُحُدٍ»

Şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz Allah sadakayı kabul eder ve ondan ancak temiz/helal olanı kabul eder; onu sağ eliyle alır ve sizden birinizin tayını veya sütten kesilmiş devesini büyüttüğü gibi sahibi için onu büyütür; ta ki bir lokma Allah katında Uhud'dan daha büyük hale gelir.”

وَقَالَ ﵇: «وَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ مَا مِنْ عَبْدٍ مُسْلِمٍ يَتَصَدَّقُ بِصَدَقَةٍ فَتَصِلُ إِلَى الَّذِي يُتَصَدَّقُ بِهَا عَلَيْهِ حَتَّى تَقَعَ فِي كَفِّ اللَّهِ،

Ve [Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: “Muhammed'in nefsi elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, bir Müslüman kul bir sadaka verir de o, kendisine sadaka verilen kimseye ulaşmadan önce mutlaka Allah'ın avucuna düşer.”

وَلَمَّا رَوَى الْحَسَنُ هَذَيْنِ الْخَبِرَيْنِ قَالَ: وَيَمِينُ اللَّهِ وَكَفُّهُ وَقَبْضَتُهُ لَا تُوصَفُ لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ [الشُّورَى: ١١] وَاعْلَمْ أَنَّ لفظ اليمين والكف من التقديس.

Hasan[-ı Basrî] bu iki haberi rivayet edince şöyle demiştir: “Allah'ın yemini (sağ eli), avucu ve kabzası vasfedilemez; { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } [Şûrâ: 11] “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur”.” Bil ki yemin (sağ el) ve avuç lafzı tenzihe/kutsamaya aittir.

[سورة التوبة (٩) : آية ١٠٥]

[Tevbe Suresi (9) : Ayet 105]

وَقُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ وَسَتُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (١٠٥)

{ وَقُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ وَسَتُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “De ki: ‘Çalışın/yapın! Yaptığınızı Allah da görecek, Resûlü de, müminler de. Sonra gaybı ve görüneni hakkıyla bilene döndürüleceksiniz de O size yapmakta olduklarınızı haber verecektir.’” (105)

[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَقُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ] وَفِيهِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { وَقُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ } “De ki: Çalışın/yapın! Yaptığınızı Allah da görecek, Resûlü de, müminler de” kavli hakkında] Ve onda [bazı] meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ جَامِعٌ لِلتَّرْغِيبِ وَالتَّرْهِيبِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَعْبُودَ إِذَا كَانَ لَا يَعْلَمُ أَفْعَالَ الْعِبَادِ لَمْ يَنْتَفِعِ الْعَبْدُ بِفِعْلِهِ، وَلِهَذَا قَالَ إِبْرَاهِيمَ ﵇ لِأَبِيهِ: لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً

Birinci Mesele: Bil ki bu kelam rağbet ettirme (terğîb) ve sakındırmayı (terhîb) kendisinde toplamıştır. Zira mabud kulların fiillerini bilmediği takdirde kul fiilinden fayda göremez. Nitekim İbrâhim aleyhisselâm babasına şöyle demiştir: { لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً }

[مَرْيَمَ: ٤٢] وَقُلْتُ فِي بَعْضِ الْمَجَالِسِ لَيْسَ الْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ الْحُجَّةِ الَّتِي ذَكَرَهَا إِبْرَاهِيمُ ﵇ الْقَدْحَ فِي إِلَهِيَّةِ الصَّنَمِ، لِأَنَّ كُلَّ أَحَدٍ يَعْلَمُ بِالضَّرُورَةِ أَنَّهُ حَجَرٌ وَخَشَبٌ وَأَنَّهُ مُعَرَّضٌ لِتَصَرُّفِ الْمُتَصَرِّفِينَ، فَمَنْ شَاءَ أَحْرَقَهُ، وَمَنْ شَاءَ كَسَرَهُ، وَمَنْ كَانَ كَذَلِكَ كَيْفَ يَتَوَهَّمُ الْعَاقِلُ كَوْنَهُ إِلَهًا؟ بَلِ الْمَقْصُودُ أَنَّ أَكْثَرَ عَبْدَةِ

[Meryem: 42] “İşitmeyen, görmeyen ve sana hiçbir fayda sağlamayan şeylere niçin tapıyorsun?” Bazı meclislerde şöyle demiştim: İbrâhim aleyhisselâm'ın zikrettiği bu hüccetten maksat putun ilahlığına kusur bulmak değildir; zira herkes onun taş ve tahta olduğunu, tasarruf sahiplerinin tasarrufuna maruz bulunduğunu zorunlu olarak bilir: Dileyen onu yakar, dileyen onu kırar. Böyle olan bir şeyin ilah olduğunu akıl sahibi biri nasıl vehmedebilir? Bilakis maksat şudur: Putperestlerin

الْأَصْنَامِ كَانُوا فِي زَمَانِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ أَتْبَاعَ الْفَلَاسِفَةِ الْقَائِلِينَ بِأَنَّ إِلَهَ الْعَالَمِ مُوجَبٌ بِالذَّاتِ، وَلَيْسَ بِمُوجَدٍ بِالْمَشِيئَةِ وَالِاخْتِيَارِ، فَقَالَ: الْمُوجَبُ بِالذَّاتِ إِذَا لَمْ يَكُنْ عَالِمًا بِالْخَيْرَاتِ وَلَمْ يَكُنْ قَادِرًا عَلَى الْإِنْفَاعِ وَالْإِضْرَارِ، وَلَا يَسْمَعُ دُعَاءَ الْمُحْتَاجِينَ وَلَا يَرَى تَضَرُّعَ الْمَسَاكِينِ، فَأَيُّ فَائِدَةٍ فِي عِبَادَتِهِ؟ فَكَانَ الْمَقْصُودُ مِنْ دَلِيلِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ الطَّعْنَ فِي قَوْلِ مَنْ يَقُولُ: إِلَهُ الْعَالَمِ مُوجَبٌ بِالذَّاتِ. أَمَّا إِذَا كَانَ فَاعِلًا مُخْتَارًا وَكَانَ عَالِمًا بِالْجُزْئِيَّاتِ فَحِينَئِذٍ يَحْصُلُ لِلْعِبَادِ الْفَوَائِدُ الْعَظِيمَةُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْعَبْدَ إِذَا أَطَاعَ عَلِمَ الْمَعْبُودُ طَاعَتَهُ وَقَدَرَ عَلَى إِيصَالِ الثَّوَابِ إِلَيْهِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَإِنْ عَصَاهُ عَلِمَ الْمَعْبُودُ ذَلِكَ، وَقَدَرَ عَلَى إِيصَالِ الْعِقَابِ إِلَيْهِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، فَقَوْلُهُ:

çoğu İbrâhim aleyhisselâm'ın zamanında, âlemin ilahının meşîet ve ihtiyar ile var edici (mûcid) olmayıp zatı gereği zorunlu bir mûceb (fail-i gayr-i muhtar) olduğunu söyleyen felsefecilerin tabileri idiler. O da şöyle dedi: Zatı gereği zorunlu olan (mûceb bi'z-zât), hayırları bilmiyorsa, fayda vermeye ve zarar vermeye muktedir değilse, muhtaçların duasını işitmiyor ve çaresizlerin yakarışını görmüyorsa, ona ibadet etmenin ne faydası vardır? Dolayısıyla İbrâhim aleyhisselâm'ın delilinden maksat, “Âlemin ilahı zatı gereği zorunlu bir mûcebdir” diyen kimsenin sözünü iptal etmekti. Şayet O, fail-i muhtar (dilediğini seçen) olur ve cüzleri bilirse, işte o zaman kullar için pek büyük faydalar hâsıl olur. Zira kul itaat ettiği zaman Mabud onun itaatini bilir ve dünyada da ahirette de ona sevabı ulaştırmaya muktedir olur; şayet O'na isyan ederse Mabud bunu da bilir ve dünyada da ahirette de cezayı ona ulaştırmaya kadir olur. İşte O'nun:

وَقُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ تَرْغِيبٌ عَظِيمٌ لِلْمُطِيعِينَ، وَتَرْهِيبٌ عَظِيمٌ/ لِلْمُذْنِبِينَ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ:

{ وَقُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ } “De ki: Çalışın/yapın! Yaptığınızı Allah görecektir” kavli, itaat edenler için pek büyük bir teşvik, günahkârlar için de pek büyük bir sakındırmadır. Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

اجْتَهَدُوا فِي الْمُسْتَقْبَلِ، فَإِنَّ لِعَمَلِكُمْ فِي الدُّنْيَا حُكْمًا وَفِي الْآخِرَةِ حُكْمًا. أَمَّا حُكْمُهُ فِي الدُّنْيَا فَهُوَ أَنَّهُ يَرَاهُ اللَّهُ وَيَرَاهُ الرَّسُولُ وَيَرَاهُ الْمُسْلِمُونَ، فَإِنْ كَانَ طَاعَةً حَصَلَ مِنْهُ الثَّنَاءُ الْعَظِيمُ وَالثَّوَابُ الْعَظِيمُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَإِنْ كَانَ مَعْصِيَةً حَصَلَ مِنْهُ الذَّمُّ الْعَظِيمُ فِي الدُّنْيَا وَالْعِقَابُ الشَّدِيدُ فِي الْآخِرَةِ. فَثَبَتَ أَنَّ هَذِهِ اللَّفْظَةَ الْوَاحِدَةَ جَامِعَةٌ لِجَمِيعِ مَا يَحْتَاجُ الْمَرْءُ إِلَيْهِ فِي دِينِهِ وَدُنْيَاهُ وَمَعَاشِهِ وَمَعَادِهِ.

Gelecekte [salih ameller için] gayret gösterin; zira amelinizin dünyada bir hükmü, ahirette de bir hükmü vardır. Dünyadaki hükmüne gelince; onu Allah görür, Resûl görür ve Müslümanlar görür. Şayet itaat ise ondan ötürü dünyada ve ahirette pek büyük bir övgü ve pek büyük bir mükâfat hâsıl olur; şayet isyan ise ondan ötürü dünyada pek büyük bir kınanma, ahirette de pek şiddetli bir azap hâsıl olur. Böylece sabit oldu ki bu tek bir lafız, kişinin dininde, dünyasında, maişetinde ve ahiretinde muhtaç olduğu her şeyi kendisinde toplamıştır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى مَسَائِلَ أُصُولِيَّةٍ.

İkinci Mesele: Bu ayet kelami/usûlî meselelere delalet etmiştir.

الْحُكْمُ الْأَوَّلُ أَنَّهَا تَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ تَعَالَى رَائِيًا لِلْمَرْئِيَّاتِ، لِأَنَّ الرُّؤْيَةَ الْمُعَدَّاةَ إِلَى مَفْعُولٍ وَاحِدٍ، هِيَ الْإِبْصَارُ، وَالْمُعَدَّاةَ إِلَى مَفْعُولَيْنِ هِيَ العلم، كما تقول رأيت زيدا فقيها، وهاهنا الرُّؤْيَةُ مُعَدَّاةٌ إِلَى مَفْعُولٍ وَاحِدٍ فَتَكُونُ بِمَعْنَى الْإِبْصَارِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ مُبْصِرًا لِلْأَشْيَاءِ كَمَا أَنَّ قَوْلَ إِبْرَاهِيمُ ﵇: لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ

Birinci Hüküm: Bu ayet, Teâlâ'nın görülen şeyleri görücü olduğuna delalet eder. Çünkü tek bir mef'ûle geçişli olan rü'yet (görme) “basar”dır (gözle görmektir); iki mef'ûle geçişli olan ise ilimdir, nitekim “Zeyd'i fakih bildim/gördüm” (رَأَيْتُ زَيْدًا فَقِيهًا) dersin. Burada ise rü'yet tek bir mef'ûle geçişli olmuştur; dolayısıyla görme (ibsâr) manasındadır. Bu da O'nun eşyayı görücü olduğuna delalet eder. Nitekim İbrâhim aleyhisselâm'ın: { لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ }

[مَرْيَمَ: ٤٢] يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ تَعَالَى مُبْصِرًا وَرَائِيًا لِلْأَشْيَاءِ، وَمِمَّا يُقَوِّي أَنَّ الرُّؤْيَةَ لَا يُمْكِنُ حَمْلُهَا هاهنا عَلَى الْعِلْمِ أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ نَفْسَهُ بِالْعِلْمِ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ فَقَالَ: وَسَتُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ وَلَوْ كَانَتْ هَذِهِ الرُّؤْيَةُ هِيَ الْعِلْمُ لَزِمَ حُصُولُ التَّكْرِيرِ الْخَالِي عَنِ الْفَائِدَةِ وَهُوَ بَاطِلٌ.

[Meryem: 42] “İşitmeyen, görmeyen şeylere niçin tapıyorsun?” kavli de Teâlâ'nın eşyayı mübser (görücü) ve görücü olduğuna delalet eder. Rü'yetin burada ilim manasına hamledilmesinin mümkün olmadığını kuvvetlendiren hususlardan biri de Teâlâ'nın bu ayetten sonra Zâtını ilim ile niteleyip şöyle buyurmasıdır: { وَسَتُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ } “Sonra gaybı ve görüneni hakkıyla bilene döndürüleceksiniz”. Şayet bu görme ilim olsaydı, faydadan hali bir tekrarın hâsıl olması gerekirdi; bu ise bâtıldır.

الْحُكْمُ الثَّانِي مَذْهَبُ أَصْحَابِنَا أَنَّ كُلَّ مَوْجُودٍ فَإِنَّهُ يَصِحُّ رُؤْيَتُهُ، وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِهَذِهِ الْآيَةِ وَقَالُوا: قَدْ دَلَّلْنَا عَلَى أَنَّ الرُّؤْيَةَ الْمَذْكُورَةَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مُعَدَّاةٌ إِلَى مفعول واحد، والقوانين اللغوية شاهدة بأن الرُّؤْيَةَ الْمُعَدَّاةَ إِلَى الْمَفْعُولِ الْوَاحِدِ مَعْنَاهَا الْإِبْصَارُ. فَكَانَتْ هَذِهِ الرُّؤْيَةُ مَعْنَاهَا الْإِبْصَارُ. ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى عَدَّى هَذِهِ الرُّؤْيَةَ إِلَى عَمَلِهِمْ وَالْعَمَلُ يَنْقَسِمُ إِلَى أَعْمَالِ الْقُلُوبِ، كَالْإِرَادَاتِ وَالْكَرَاهَاتِ وَالْأَنْظَارِ. وَإِلَى أَعْمَالِ الْجَوَارِحِ، كَالْحَرَكَاتِ وَالسَّكَنَاتِ. فَوَجَبَ كَوْنُهُ تَعَالَى رَائِيًا لِلْكُلِّ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ كُلَّهَا مَرْئِيَّةٌ لِلَّهِ تَعَالَى، وَأَمَّا الْجُبَّائِيُّ فَإِنَّهُ كَانَ يَحْتَجُّ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى كَوْنِهِ تَعَالَى رَائِيًا لِلْحَرَكَاتِ وَالسَّكَنَاتِ وَالِاجْتِمَاعَاتِ وَالْاِفْتِرَاقَاتِ، فَلَمَّا قِيلَ لَهُ: إِنْ صَحَّ هَذَا الِاسْتِدْلَالُ، فَيَلْزَمُكَ كَوْنُهُ تَعَالَى رَائِيًا لِأَعْمَالِ الْقُلُوبِ، فَأَجَابَ عَنْهُ أَنَّهُ تَعَالَى عَطَفَ عَلَيْهِ قَوْلَهُ: وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ وَهُمْ إِنَّمَا يَرَوْنَ أَفْعَالَ الْجَوَارِحِ، فَلَمَّا تَقَيَّدَتْ هَذِهِ الرُّؤْيَةُ بِأَعْمَالِ الْجَوَارِحِ فِي حَقِّ الْمَعْطُوفِ وَجَبَ تَقْيِيدُهَا بِهَذَا الْقَيْدِ فِي حَقِّ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ، وَهَذَا بِعِيدٌ لِأَنَّ الْعَطْفَ لَا يُفِيدُ إِلَّا أَصْلَ التَّشْرِيكِ. فَأَمَّا التَّسْوِيَةُ فِي كُلِّ الْأُمُورِ فَغَيْرُ

İkinci Hüküm: Bizim ashabımızın mezhebi şudur: Mevcut olan her şeyin görülmesi caizdir/mümkündür. Onlar buna karşı bu ayetle istidlal etmiş ve şöyle demişlerdir: Bu ayette zikredilen rü'yetin tek bir mef'ûle müteaddî olduğunu ortaya koymuştuk. Lügat kaideleri de şahittir ki tek bir mef'ûle müteaddî olan rü'yetin manası ibsârdır (görmektir). Dolayısıyla bu rü'yetin manası ibsârdır. Sonra Teâlâ bu görmeyi onların ameline geçişli kılmıştır. Amel ise iradeler, kerahatler ve düşünceler gibi kalp amellerine; hareketler ve sükûnlar gibi uzuv amellerine ayrılır. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın hepsini görücü olması vacip olmuştur. Bu da bütün bu şeylerin Allah Teâlâ tarafından görülebilir olduğuna delalet eder. Cübbâî'ye gelince; o, bu ayetle Allah Teâlâ'nın hareketleri, duruşları, birleşmeleri ve ayrılmaları görücü olduğuna istidlal ediyordu. Kendisine: “Şayet bu istidlal sahih ise, Allah Teâlâ'nın kalplerin amellerini de görücü olması sana lazım gelir” denildiğinde şöyle cevap vermiştir: Allah Teâlâ bunun üzerine: { وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ } “Resûlü de, müminler de” kavlini atfetmiştir; onlar ise ancak uzuvların fiillerini görürler. Dolayısıyla bu görme matuf hakkında uzuvların amelleriyle kayıtlanınca, matufun aleyh hakkında da bu kayıtla kayıtlanması vacip olmuştur. Bu ise uzaktır; çünkü atıf ancak aslî ortaklığı ifade eder. Her hususta eşitlik ise

وَاجِبٍ، فَدُخُولُ التَّخْصِيصِ فِي الْمَعْطُوفِ، لَا يُوجِبُ دُخُولَ التَّخْصِيصَ فِي الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ، وَيُمْكِنُ/ الْجَوَابُ عَنْ أَصْلِ الِاسْتِدْلَالِ فَيُقَالُ: رُؤْيَةُ اللَّهِ تَعَالَى حَاصِلَةٌ فِي الْحَالِ. وَالْمَعْنَى الَّذِي يَدُلُّ عَلَيْهِ لفظ الآية وهو قَوْلُهُ:

vacip/şart değildir. Dolayısıyla matufta tahsisin bulunması, matufun aleyhte de tahsisin bulunmasını gerektirmez. İstidlalin aslına şöyle de cevap verilebilir: Allah Teâlâ'nın görmesi halihazırda mevcuttur. Ayetin lafzının delalet ettiği mana ise O'nun:

فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ أَمْرٌ غَيْرُ حَاصِلٍ فِي الْحَالِ، لِأَنَّ السِّينَ تَخْتَصُّ بِالِاسْتِقْبَالِ. فَثَبَتَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الْجَزَاءُ عَلَى الْأَعْمَالِ. فَقَوْلُهُ: فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ أَيْ فَسَيُوصِلُ لَكُمْ جَزَاءَ أَعْمَالِكُمْ. وَلِمُجِيبٍ أَنْ يُجِيبَ عَنْهُ، بِأَنَّ إِيصَالَ الْجَزَاءِ إِلَيْهِمْ مَذْكُورٌ بِقَوْلِهِ: فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ فَلَوْ حَمَلْنَا هَذِهِ الرُّؤْيَةَ عَلَى إِيصَالِ الْجَزَاءِ لَزِمَ التَّكْرَارُ، وَأَنَّهُ غَيْرُ جَائِزٍ.

{ فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ } “Yaptığınızı Allah görecektir” kavlidir ki bu, halihazırda mevcut olmayan bir şeydir; çünkü sin (س) harfi geleceğe mahsustur. Böylece bundan muradın amellerin karşılığı olduğu sabit olmuştur. Dolayısıyla: { فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ } kavli, yani “Allah size amellerinizin karşılığını ulaştıracaktır” demektir. Cevap veren biri buna şöyle cevap verebilir: Onlara cezanın/mükâfatın ulaştırılması: { فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “O size yapmakta olduklarınızı haber verecektir” kavliyle zikredilmiştir; şayet bu görmeyi karşılığın ulaştırılmasına hamledersek tekrar lazım gelir ki bu da caiz değildir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي قَوْلِهِ: فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ سُؤَالٌ: وَهُوَ أَنَّ عَمَلَهُمْ لَا يَرَاهُ كُلُّ أَحَدٍ، فَمَا مَعْنَى هَذَا الْكَلَامِ؟

Üçüncü Mesele: O'nun: { فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ } “Yaptığınızı Allah da görecek, Resûlü de, müminler de” kavlinde bir soru vardır: Onların amelini herkes görmez, o halde bu kelamın manası nedir?

وَالْجَوَابُ: مَعْنَاهُ وَصُولُ خَبَرِ ذَلِكَ الْعَمَلِ إِلَى الْكُلِّ.

Cevap: Bunun manası, o amelin haberinin herkese ulaşmasıdır.

قَالَ ﵇ «لَوْ أَنَّ رَجُلًا عَمِلَ عَمَلًا فِي صَخْرَةٍ لَا بَابَ لَهَا وَلَا كُوَّةَ لَخَرَجَ عَمَلُهُ إِلَى النَّاسِ كَائِنًا مَا كَانَ» .

[Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: “Bir adam kapısı ve penceresi olmayan bir kayanın içinde bir amel işlese bile, ne olursa olsun ameli mutlaka insanlara çıkar.”

فَإِنْ قِيلَ: فَمَا الْفَائِدَةُ فِي ذِكْرِ الرَّسُولِ وَالْمُؤْمِنِينَ بَعْدَ ذِكْرِ اللَّهِ فِي أَنَّهُمْ يَرَوْنَ أَعْمَالَ هَؤُلَاءِ التَّائِبِينَ؟

Eğer: “Bu tövbe edenlerin amellerini görecekleri hususunda Allah'ın zikrinden sonra Resûl'ün ve müminlerin zikredilmesindeki faide nedir?” denilirse,

قُلْنَا: فِيهِ وَجْهَانِ:

deriz ki: Bunda iki vecih vardır:

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّ أَجْدَرَ مَا يَدْعُو الْمَرْءَ إِلَى الْعَمَلِ الصَّالِحِ مَا يَحْصُلُ لَهُ مِنَ الْمَدْحِ وَالتَّعْظِيمِ وَالْعِزِّ الَّذِي يَلْحَقُهُ عِنْدَ ذَلِكَ، فَإِذَا عَلِمَ أَنَّهُ إِذَا فَعَلَ ذَلِكَ الْفِعْلَ عَظَّمَهُ الرَّسُولُ وَالْمُؤْمِنُونَ، عَظُمَ فَرَحُهُ بِذَلِكَ وَقَوِيَتْ رَغْبَتُهُ فِيهِ، وَمِمَّا يُنَبِّهُ عَلَى هَذِهِ الدَّقِيقَةِ أَنَّهُ ذَكَرَ رُؤْيَةَ اللَّهِ تَعَالَى أَوَّلًا، ثُمَّ ذَكَرَ عَقِيبَهَا رُؤْيَةَ الرَّسُولِ ﵇ وَالْمُؤْمِنِينَ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ: إِنْ كُنْتَ مِنَ الْمُحِقِّينَ الْمُحَقِّقِينَ فِي عُبُودِيَّةِ الْحَقِّ، فَاعْمَلِ الْأَعْمَالَ الصَّالِحَةَ لِلَّهِ تَعَالَى، وَإِنْ كُنْتَ مِنَ الضُّعَفَاءِ الْمَشْغُولِينَ بِثَنَاءِ الْخَلْقِ فَاعْمَلِ الْأَعْمَالَ الصَّالِحَةَ لِتَفُوزَ بِثَنَاءِ الْخَلْقِ، وَهُوَ الرَّسُولُ وَالْمُؤْمِنُونَ.

Birinci Vecih: Kişiyi salih amele sevk eden en liyakatli sebep, o esnada kendisine ulaşacak olan övgü, tazim ve izzettir. Kul o fiili yaptığında Resûl'ün ve müminlerin kendisini yücelteceğini bildiğinde, bundan dolayı sevinci büyür ve ona olan rağbeti kuvvetlenir. Bu inceliğe tenbih eden hususlardan biri de O'nun evvela Allah Teâlâ'nın görmesini, ardından Resûl aleyhisselâm'ın ve müminlerin görmesini zikretmesidir. Sanki şöyle denilmiştir: Şayet sen Hakk'a kullukta hakikat ehli muhakkiklerden isen, salih amelleri Allah Teâlâ için işle; yok eğer mahlukatın övgüsüyle meşgul zayıflardan isen, mahlukatın -ki o Resûl ve müminlerdir- övgüsünü kazanmak için salih ameller işle.

الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي الْجَوَابِ مَا ذَكَرَهُ أَبُو مُسْلِمٍ: أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ شُهَدَاءُ اللَّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كَمَا قَالَ: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً [الْبَقَرَةِ: ١٤٣] الْآيَةَ، وَالرَّسُولُ شَهِيدُ الْأُمَّةِ، كَمَا قَالَ: فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً [النِّسَاءِ: ٤١] فَثَبَتَ أَنَّ الرَّسُولَ وَالْمُؤْمِنِينَ شُهَدَاءُ اللَّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَالشَّهَادَةُ لَا تَصِحُّ إِلَّا بَعْدَ الرُّؤْيَةِ، فَذَكَرَ اللَّهُ أَنَّ الرَّسُولَ ﵇ وَالْمُؤْمِنِينَ يَرَوْنَ أَعْمَالَهُمْ، وَالْمَقْصُودُ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّهُمْ يَشْهَدُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عِنْدَ حُضُورِ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ، بِأَنَّهُمْ أَهْلُ الصِّدْقِ وَالسَّدَادِ وَالْعَفَافِ وَالرَّشَادِ.

Cevaptaki İkinci Vecih: Ebû Müslim'in zikrettiği husustur: Müminler kıyamet gününde Allah'ın şahitleridir; nitekim Teâlâ: { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } [Bakara: 143] “Böylece sizi vasat bir ümmet kıldık...” ayetini buyurmuştur. Resûl de ümmetin şahididir; nitekim: { فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً } [Nisâ: 41] “Her ümmetten bir şahit getirdiğimiz ve seni de bunların üzerine şahit kıldığımız zaman [halleri] nasıl olacak?” buyurmuştur. Böylece Resûl'ün ve müminlerin kıyamet gününde Allah'ın şahitleri olduğu sabit olmuştur; şahitlik ise ancak görmeden sonra sahih olur. İşte Allah, Resûl aleyhisselâm'ın ve müminlerin onların amellerini göreceklerini zikretmiştir; maksat ise kıyamet gününde öncekilerin ve sonrakilerin huzurunda onların sıdk, istikamet, iffet ve rüşd ehli olduklarına şahitlik edeceklerine dikkat çekmektir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَسَتُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sonra Teâlâ: { وَسَتُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ } “Sonra gaybı ve görüneni hakkıyla bilene döndürüleceksiniz” buyurmuştur. Bunda [bazı] meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: الْغَيْبُ مَا يُسِرُّونَهُ، وَالشَّهَادَةُ مَا يُظْهِرُونَهُ. وَأَقُولُ لَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ الْغَيْبُ مَا حَصَلَ فِي قُلُوبِهِمْ مِنَ الدَّوَاعِي وَالصَّوَارِفِ، وَالشَّهَادَةُ الْأَعْمَالُ/ الَّتِي تَظْهَرُ عَلَى جَوَارِحِهِمْ، وَأَقُولُ أَيْضًا مَذْهَبُ حُكَمَاءِ الْإِسْلَامِ أَنَّ الْمَوْجُودَاتِ الْغَائِبَةَ عَنِ الْحَوَاسِّ عِلَلٌ أَوْ كَالْعِلَلِ لِلْمَوْجُودَاتِ الْمَحْسُوسَاتِ، وَعِنْدَهُمْ أَنَّ الْعِلْمَ بِالْعِلَّةِ عِلَّةٌ لِلْعَلَمِ بِالْمَعْلُولِ. فَوَجَبَ كَوْنُ الْعِلْمِ بِالْغَيْبِ سَابِقًا عَلَى الْعِلْمِ بِالشَّهَادَةِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ أَيْنَمَا جَاءَ هَذَا الْكَلَامُ فِي الْقُرْآنِ كَانَ الْغَيْبُ مُقَدَّمًا عَلَى الشَّهَادَةِ.

Birinci Mesele: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Gayb onların gizledikleri, şehadet ise açığa vurduklarıdır. Ben de derim ki: Gaybın onların kalplerinde meydana gelen sevk edici ve engelleyici duygular, şehadetin ise uzuvlarında zahir olan ameller olması uzak bir ihtimal değildir. Yine derim ki: İslâm hekimlerinin/filozoflarının mezhebine göre duyulardan gayb olan mevcudat, hissedilen mevcudatın illetleri yahut illetleri mesabesindedir. Onlara göre illetin bilinmesi ma'lûlün bilinmesinin illetidir. Dolayısıyla gaybın bilinmesinin şehadetin bilinmesinden önce olması vacip olmuştur; işte bu sebeple bu kelam Kur'an'da nerede geldiyse gayb şehadetten öne geçirilmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: إِنْ حَمَلْنَا قَوْلَهُ تَعَالَى: فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ عَلَى الرُّؤْيَةِ، فَحِينَئِذٍ يَظْهَرُ أَنَّ مَعْنَاهُ مُغَايِرٌ لِمَعْنَى قَوْلِهِ: وَسَتُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ وَإِنْ حَمَلْنَا تِلْكَ الرُّؤْيَةَ عَلَى الْعِلْمِ أَوْ عَلَى إِيصَالِ الثَّوَابِ

İkinci Mesele: Şayet Allah Teâlâ'nın: { فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ } kavlini görme (rü'yet) manasına hamledersek, o zaman bunun manasının: { وَسَتُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ } kavlinin manasından farklı olduğu zahir olur. Şayet o görmeyi ilme yahut sevabın ulaştırılmasına hamledersek,

جَعَلْنَا قَوْلَهُ: وَسَتُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ جَارِيًا مَجْرَى التَّفْسِيرِ لِقَوْلِهِ: فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ مَعْنَاهُ:

O'nun: { وَسَتُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ } kavlini, O'nun: { فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ } kavlinin tefsiri mesabesinde kılmış oluruz. Bunun manası:

بِإِظْهَارِ الْمَدْحِ وَالثَّنَاءِ وَالْإِعْزَازِ فِي الدُّنْيَا، أَوْ بِإِظْهَارِ أَضْدَادِهَا. وَقَوْلُهُ: وَسَتُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ معناه: ما يظره فِي الْقِيَامَةِ مِنْ حَالِ الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ.

Dünyada övgü, sena ve izzeti izhar etmekle yahut bunların zıtlarını izhar etmekle [olur]. O'nun: { وَسَتُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ } kavlinin manası ise: Sevap ve azap hali bakımından kıyamette izhar edeceği şeylerdir.

ثُمَّ قَالَ: فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ وَالْمَعْنَى يُعَرِّفُكُمْ أَحْوَالَ أَعْمَالِكُمْ ثُمَّ يُجَازِيكُمْ عَلَيْهَا، لِأَنَّ الْمُجَازَاةَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لَا تَحْصُلُ فِي الْآخِرَةِ إِلَّا بَعْدَ التَّعْرِيفِ. لِيَعْرِفَ كُلُّ أَحَدٍ أَنَّ الَّذِي وَصَلَ إِلَيْهِ عَدْلٌ لَا ظُلْمٌ، فَإِنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الثَّوَابِ كَانَ فَرَحُهُ وَسَعَادَتُهُ أَكْثَرَ، وَإِنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الْعِقَابِ كَانَ غَمُّهُ وَخُسْرَانُهُ أَكْثَرَ. وَقَالَ حُكَمَاءُ الْإِسْلَامِ، الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ الْإِشَارَةُ إِلَى الثَّوَابِ الرُّوحَانِيِّ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْعَبْدَ إِذَا تَحَمَّلَ أَنْوَاعًا مِنَ الْمَشَاقِّ فِي الْأُمُورِ الَّتِي أَمَرَهُ بِهَا مَوْلَاهُ، فَإِذَا عَلِمَ الْعَبْدُ أَنَّ مَوْلَاهُ يَرَى كَوْنَهُ مُتَحَمِّلًا لِتِلْكَ الْمَشَاقِّ، عَظُمَ فَرَحُهُ وَقَوِيَ ابْتِهَاجُهُ بِهَا، وَكَانَ ذَلِكَ عِنْدَهُ أَلَذَّ مِنَ الْخِلَعِ النَّفِيسَةِ وَالْأَمْوَالِ الْعَظِيمَةِ.

Sonra: { فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “O size yapmakta olduklarınızı haber verecektir” buyurmuştur. Manası: Size amellerinizin hallerini bildirecek, sonra da onların karşılığını size verecektir; zira Allah Teâlâ'dan mükâfat ve ceza ahirette ancak bildirmeden sonra hâsıl olur. Ta ki herkes kendisine ulaşan şeyin zulüm değil adalet olduğunu bilsin; böylece sevap ehlinden ise sevinci ve mutluluğu daha çok olsun, azap ehlinden ise kederi ve hüsranı daha çok olsun. İslâm hekimleri/filozofları şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: { فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ } kavlinden murat ruhanî sevaba işarettir. Zira kul, efendisinin kendisine emrettiği hususlarda çeşitli meşakkatlere katlandığında, efendisinin kendisinin bu meşakkatlere katlandığını gördüğünü bildiği an sevinci büyür, onunla kıvanç duyması kuvvetlenir ve bu durum onun katında nefis hil'atlerden ve büyük mallardan daha lezzetli olur.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَسَتُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ فَالْمُرَادُ مِنْهُ تَعْرِيفُ عِقَابِ الْخِزْيِ وَالْفَضِيحَةِ. وَمِثَالُهُ أَنَّ الْعَبْدَ الَّذِي خَصَّهُ السُّلْطَانُ بِالْوُجُوهِ الْكَثِيرَةِ مِنَ الْإِحْسَانِ إِذَا أَتَى بِأَنْوَاعٍ كَثِيرَةٍ مِنَ الْمَعَاصِي، فَإِذَا حَضَرَ ذَلِكَ الْعَبْدُ عِنْدَ ذَلِكَ السُّلْطَانِ وَعَدَّدَ عَلَيْهِ أَنْوَاعَ قَبَائِحِهِ وَفَضَائِحِهِ، قَوِيَ حُزْنُهُ وَعَظُمَ غَمُّهُ وَكَمُلَتْ فَضِيحَتُهُ، وَهَذَا نَوْعٌ مِنَ الْعَذَابِ الرُّوحَانِيِّ، وَرُبَّمَا رَضِيَ الْعَاقِلُ بِأَشَدِّ أَنْوَاعِ الْعَذَابِ الْجُسْمَانِيِّ حَذَرًا مِنْهُ. وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ تَعْرِيفُ هَذَا النَّوْعِ مِنَ الْعِقَابِ الرُّوحَانِيِّ نَسْأَلُ اللَّهَ الْعِصْمَةَ مِنْهُ وَمِنْ سَائِرِ الْعَذَابِ.

O'nun: { وَسَتُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ } kavline gelince; bundan murat rüsvaylık ve rezillik azabını bildirmektir. Bunun misali şudur: Hükümdarın birçok ihsan türüyle hususi kıldığı bir kul, pek çok isyan türünü irtikâp edip de o hükümdarın huzuruna çıktığında ve hükümdar onun çirkinliklerinin ve rezilliklerinin türlerini bir bir sayıp döktüğünde, o kulun hüznü şiddetlenir, kederi büyür ve rezilliği tamamına erer. Bu ise ruhanî bir azap türüdür; hatta akıllı kimse bundan sakınmak için cismanî azabın en şiddetlisine bile bazen razı olur. İşte bu ayetten maksat, bu ruhanî azap türünü bildirmektir; Allah'tan bundan ve diğer bütün azaplardan korunma dileriz.

[سورة التوبة (٩) : آية ١٠٦]

[Tevbe Suresi (9) : Ayet 106]

وَآخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (١٠٦)

{ وَآخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ } “[Seferden geri kalanlardan] diğer bir kısmı da Allah'ın emrine bırakılmışlardır; ya onlara azap eder ya da tövbelerini kabul eder. Allah hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.” (106)

[فِي قَوْلِهِ تَعَالَى وَآخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ] فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { وَآخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ } “[Seferden geri kalanlardan] diğer bir kısmı da Allah'ın emrine bırakılmışlardır” kavli hakkında] Bu ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ حَمْزَةُ وَنَافِعٌ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ مُرْجَوْنَ بِغَيْرِ هَمْزٍ وَالْبَاقُونَ بِالْهَمْزِ وَهُمَا لُغَتَانِ. أَرْجَأَتُ الْأَمْرَ وَأَرْجَيْتُهُ بِالْهَمْزِ وَتَرْكِهِ، إِذَا أَخَّرْتَهُ. وَسُمِّيَتِ الْمُرْجِئَةُ بِهَذَا الِاسْمِ لِأَنَّهُمْ لَا يُجْزِمُونَ الْقَوْلَ بِمَغْفِرَةِ التَّائِبِ وَلَكِنْ يُؤَخِّرُونَهَا إِلَى مَشِيئَةِ اللَّهِ تَعَالَى. وَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ: لِأَنَّهُمْ يُؤَخِّرُونَ الْعَمَلَ عَنِ الْإِيمَانِ.

Birinci Mesele: Hamza, Nâfi‘, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Hafs { مُرْجَوْنَ } kelimesini hemzesiz okumuşlardır; diğerleri ise hemzeli [{ مُرْجَؤُونَ }] okumuşlardır. Bunlar iki ayrı lehçedir. Bir işi ertelediğin zaman hemzeli olarak “ercetu'l-emre” (أَرْجَأْتُ الْأَمْرَ) ve hemzesiz olarak “erceytuhû” (أَرْجَيْتُهُ) denir. Mürcie fırkasına bu ismin verilmesi, onların tövbe edenin bağışlanacağı hususunda kesin bir söz söylemeyip bunu Allah Teâlâ'nın meşietine ertelemelerinden dolayıdır. Evzâî ise şöyle demiştir: Çünkü onlar ameli imandan sonraya bırakırlar/ertelerler.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى قَسَّمَ الْمُتَخَلِّفِينَ عَنِ الْجِهَادِ ثَلَاثَةَ أَقْسَامٍ:

İkinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ cihattan geri kalanları üç kısma ayırmıştır:

الْقِسْمُ الْأَوَّلُ: الْمُنَافِقُونَ الَّذِينَ مَرَدُوا عَلَى النِّفَاقِ.

Birinci kısım: Münafıklıkta diretip azgınlaşan münafıklardır.

الْقِسْمُ الثَّانِي: التَّائِبُونَ وَهُمُ الْمُرَادُونَ بِقَوْلِهِ: وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ وَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ قَبِلَ تَوْبَتَهُمْ.

İkinci kısım: Tövbe edenlerdir; O'nun: { وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ } “Diğerleri ise günahlarını itiraf ettiler” kavliyle kastedilenler bunlardır ve Allah Teâlâ onların tövbelerini kabul ettiğini beyan buyurmuştur.

وَالْقِسْمُ الثَّالِثُ: الَّذِينَ بَقُوا مَوْقُوفِينَ وَهُمُ الْمَذْكُورُونَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَالْفَرْقُ بَيْنَ الْقِسْمِ الثَّانِي وَبَيْنَ هَذَا الثَّالِثِ، أو أُولَئِكَ سَارَعُوا إِلَى التَّوْبَةِ وَهَؤُلَاءِ لَمْ يُسَارِعُوا إِلَيْهَا.

Üçüncü kısım: Durumları askıda/beklemede bırakılanlardır ki bu ayette zikredilenler bunlardır. İkinci kısım ile bu üçüncü kısım arasındaki fark şudur: Onlar tövbeye koşmuşlar, bunlar ise ona koşmamışlardır.

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ وَمُرَارَةَ بْنِ الرَّبِيعِ، وَهِلَالِ بْنِ أُمَيَّةَ، فَقَالَ كَعْبٌ: أَنَا أَفْرَهُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ جَمَلًا، فَمَتَى شِئْتُ لَحِقْتُ الرَّسُولَ، فَتَأَخَّرَ أَيَّامًا وَأَيِسَ بَعْدَهَا مِنَ اللُّحُوقِ بِهِ فَنَدِمَ عَلَى صَنِيعِهِ وَكَذَلِكَ صَاحِبَاهُ، فَلَمَّا قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ قِيلَ لِكَعْبٍ اعْتَذِرْ إِلَيْهِ مِنْ صَنِيعِكَ، فَقَالَ: لَا وَاللَّهِ حتى تنزل توبتي، وأما صاحباه فاعتذر إِلَيْهِ ﵇ فَقَالَ:

İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Bu ayet Kâ'b b. Mâlik, Mürâre b. Rebî‘ ve Hilâl b. Ümeyye hakkında indi. Kâ'b: "Ben Medine ehlinin deve yönünden en çevik/güçlü olanıyım, ne zaman dilersem Resûl'e yetişirim" demişti. Birkaç gün gecikti ve ardından ona yetişmekten ümidini kesti; böylece yaptığına pişman oldu, iki arkadaşı da aynı şekilde [pişman oldular]. Resûlullah geldiğinde Kâ'b'a: "Yaptığın şeyden dolayı ondan özür dile" denildi. O da: "Hayır, vallahi tövbem ininceye kadar [özür dilemem]" dedi. İki arkadaşına gelince, onlar aleyhisselâm'a özür beyan ettiler. Bunun üzerine [Resûlullah]:

«مَا خَلَّفَكُمَا عَنِّي» فَقَالَا: لَا عُذْرَ لَنَا إِلَّا الْخَطِيئَةُ فَنَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَآخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ فَوَقَفَهُمُ الرَّسُولُ بَعْدَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ وَنَهَى النَّاسَ عَنْ مُجَالَسَتِهِمْ، وَأَمَرَهُمْ بِاعْتِزَالِ نِسَائِهِمْ وَإِرْسَالِهِنَّ إِلَى أَهَالِيهِنَّ، فَجَاءَتِ امْرَأَةُ هِلَالٍ تَسْأَلُ أَنْ تَأْتِيَهُ بِطَعَامٍ فَإِنَّهُ شَيْخٌ كَبِيرٌ، فَأَذِنَ لَهَا فِي ذَلِكَ خَاصَّةً، وَجَاءَ رَسُولٌ مِنَ الشَّامِ إِلَى كَعْبٍ يُرَغِّبُهُ فِي

«Sizi benden ne alıkoydu?» buyurdu. Onlar: "Bizim hatamızdan başka hiçbir mazeretimiz yoktur" dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ'nın: { وَآخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ } “Diğer bir kısmı da Allah'ın emrine bırakılmışlardır” kavli indi. Bu ayetin inmesinden sonra Resûlullah onların durumunu askıya aldı/bekletti, insanları onlarla oturup kalkmaktan menetti; kadınlarından uzak durmalarını ve onları ailelerine göndermelerini emretti. Hilâl'in eşi gelip onun çok yaşlı bir ihtiyar olduğunu söyleyerek ona yemek getirmek için izin istedi, [Resûlullah] sadece bu hususta ona izin verdi. Şam'dan da Kâ'b'a bir elçi gelip onu

اللَّحَاقِ بِهِمْ، فَقَالَ كَعْبٌ: بَلَغَ مِنْ خَطِيئَتِي أَنْ طَمِعَ فِيَّ الْمُشْرِكُونَ، قَالَ: فَضَاقَتْ عَلَيَّ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ.

kendilerine katılmaya teşvik etti. Kâ'b: "Hatam yüzünden müşrikler bile bana göz dikti ha!" dedi. [Kâ'b] şöyle dedi: "Artık yeryüzü bütün genişliğine rağmen bana dar gelmişti."

وَبَكَى هِلَالُ بْنُ أُمَيَّةَ حَتَّى خِيفَ عَلَى بَصَرِهِ، فَلَمَّا مَضَى خَمْسُونَ يَوْمًا نَزَلَتْ تَوْبَتُهُمْ بِقَوْلِهِ: لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ [التَّوْبَةِ: ١١٧] وَبِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَعَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا حَتَّى إِذا ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ [التَّوْبَةِ:

Hilâl b. Ümeyye ise gözlerini kaybedeceğinden korkuluncaya kadar ağladı. Elli gün geçince Allah Teâlâ'nın: { لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ } “Andolsun ki Allah Peygamber'in tövbesini kabul etti” [Tevbe: 117] ve { وَعَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا حَتَّى إِذا ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ } “[Seferden] geri bırakılan o üç kişinin de [tövbelerini kabul etti]. Nihayet yeryüzü bütün genişliğine rağmen onlara dar gelmişti” [Tevbe:

١١٨] الْآيَةَ.

118] ayeti ile onların tövbeleri indi.

وَقَالَ الْحَسَنُ: يَعْنِي بِقَوْلِهِ: وَآخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ قَوْمًا مِنَ الْمُنَافِقِينَ أَرْجَأَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ عَنْ حَضْرَتِهِ. وَقَالَ الْأَصَمُّ: يَعْنِي الْمُنَافِقِينَ وَهُوَ مِثْلُ قَوْلِهِ: وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الْأَعْرابِ مُنافِقُونَ أَرْجَأَهُمُ اللَّهُ فَلَمْ يُخْبِرْ عَنْهُمْ مَا عَلِمَهُ مِنْهُمْ وَحَذَّرَهُمْ بِهَذِهِ الْآيَةِ إِنْ لَمْ يَتُوبُوا أَنْ يُنَزِّلَ فِيهِمْ قُرْآنًا. فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: O'nun: { وَآخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ } “Diğer bir kısmı da Allah'ın emrine bırakılmışlardır” kavliyle, Resûlullah'ın huzurundan erteleyip uzaklaştırdığı münafıklardan bir topluluk kastedilmektedir. el-Asamm ise şöyle demiştir: [Ayet] münafıkları kastetmektedir ve bu, O'nun: { وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الْأَعْرابِ مُنافِقُونَ } “Çevrenizdeki bedevilerden münafık olanlar vardır” kavli gibidir. Allah onları tehir etmiş, kendileri hakkında bildiği şeyleri haber vermemiş ve eğer tövbe etmezlerse haklarında Kur'an indireceği hususunda bu ayetle onları uyarmıştır. Sonra Allah Teâlâ: { إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ } “Ya onlara azap eder ya da tövbelerini kabul eder” buyurmuştur. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: إِنَّ كَلِمَةَ «إِمَّا» وَ «إِمَّا» لِلشَّكِّ، وَاللَّهُ تَعَالَى مُنَزَّهٌ عَنْهُ. وَجَوَابُهُ الْمُرَادُ/ مِنْهُ لِيَكُنْ أَمْرُهُمْ عَلَى الْخَوْفِ وَالرَّجَاءِ، فَجَعَلَ أُنَاسٌ يَقُولُونَ هَلَكُوا إِذَا لَمْ يُنْزِلِ اللَّهُ تَعَالَى لَهُمْ عُذْرًا، وَآخَرُونَ يَقُولُونَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَغْفِرَ لَهُمْ.

Birinci Mesele: Birisi şöyle diyebilir: "İmmâ" (إِمَّا) ve "immâ" (إِمَّا) edatları şüphe bildirir; Allah Teâlâ ise bundan münezzehtir. Bunun cevabı şudur: Bundan murat, onların durumunun korku ile ümit arasında olmasıdır. Nitekim bir kısım insanlar, Allah Teâlâ haklarında bir mazeret indirmediği için "Helak oldular" demeye başladılar; diğerleri ise "Umulur ki Allah onları bağışlar" diyorlardı.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لَا شَكَّ أَنَّ الْقَوْمَ كَانُوا نَادِمِينَ عَلَى تَأَخُّرِهِمْ عَنِ الْغَزْوِ وَتَخَلُّفِهِمْ عَنِ الرَّسُولِ ﵇، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمْ يَحْكُمْ بِكَوْنِهِمْ تَائِبِينَ بَلْ قَالَ: إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ النَّدَمَ وَحْدَهُ لَا يَكُونُ كَافِيًا فِي صِحَّةِ التَّوْبَةِ.

İkinci Mesele: Şüphe yok ki o kimseler gazveden geri kaldıklarına ve Resûl aleyhisselâm'a katılmadıklarına pişman idiler. Buna rağmen Allah Teâlâ onların tövbe etmiş olduklarına hükmetmemiş, bilakis: { إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ } “Ya onlara azap eder ya da tövbelerini kabul eder” buyurmuştur. Bu da göstermektedir ki tövbenin sahih olması için tek başına pişmanlık yeterli değildir.

فَإِنْ قِيلَ: فَمَا تِلْكَ الشَّرَائِطُ؟

Eğer: "Peki bu şartlar nelerdir?" denilirse,

قُلْنَا: لَعَلَّهُمْ خَافُوا مِنْ أَمْرِ الرَّسُولِ بِإِيذَائِهِمْ أَوْ خَافُوا مِنَ الْخَجْلَةِ وَالْفَضِيحَةِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَتَوْبَتُهُمْ غَيْرُ صَحِيحَةٍ وَلَا مَقْبُولَةٍ، فَاسْتَمَرَّ عَدَمُ قَبُولِ التَّوْبَةِ إِلَى أَنْ سَهُلَ أَحْوَالُ الْخَلْقِ فِي قَدْحِهِمْ وَمَدْحِهِمْ عِنْدَهُمْ، فَعِنْدَ ذَلِكَ نَدِمُوا عَلَى الْمَعْصِيَةِ لِنَفْسِ كَوْنِهَا مَعْصِيَةً، وَعِنْدَ ذَلِكَ صَحَّتْ تَوْبَتُهُمْ.

Deriz ki: Muhtemelen onlar Resûl'ün kendilerine ceza/eziyet verilmesini emretmesinden korkmuşlar veya utanmaktan ve rezil olmaktan çekinmişlerdir. Bu takdirde onların tövbesi sahih ve makbul olmaz. Tövbenin kabul edilmeyişi, insanların kendilerini yermesi veya övmesi halleri gözlerinde önemsizleşinceye kadar devam etti. İşte o zaman günaha bizzat günah olduğu için pişman oldular ve işte o vakit tövbeleri sahih oldu.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: احْتَجَّ الْجُبَّائِيُّ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَا يَعْفُو عَنْ غَيْرِ التَّائِبِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ قَالَ فِي حَقِّ هَؤُلَاءِ الْمُذْنِبِينَ إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا حُكْمَ إِلَّا أَحَدُ هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ، وَهُوَ إِمَّا التَّعْذِيبُ وَإِمَّا التَّوْبَةُ، وَأَمَّا الْعَفْوُ عَنِ الذَّنْبِ مِنْ غَيْرِ التَّوْبَةِ، فَهُوَ قِسْمٌ ثَالِثٌ. فَلَمَّا أَهْمَلَ اللَّهُ تَعَالَى ذِكْرَهُ دَلَّ عَلَى أَنَّهُ بَاطِلٌ وَغَيْرُ مُعْتَبَرٍ.

Üçüncü Mesele: Cübbâî, Allah Teâlâ'nın tövbe etmeyen kimseyi affetmeyeceğine dair bu ayeti delil getirmiştir. Zira O, bu günahkârlar hakkında: { إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ } “Ya onlara azap eder ya da tövbelerini kabul eder” buyurmuştur. Bu da göstermektedir ki bu iki durumdan, yani ya azap etmekten ya da tövbeden başka bir hüküm yoktur. Tövbヴェsiz günahın affedilmesi ise üçüncü bir kısımdır. Allah Teâlâ bunu zikretmeyi terk edince, bunun batıl ve geçersiz olduğuna delalet etmiştir.

وَالْجَوَابُ: أَنَّا لَا نَقْطَعُ بِحُصُولِ الْعَفْوِ عَنْ جَمِيعِ الْمُذْنِبِينَ، بَلْ نَقْطَعُ بِحُصُولِ الْعَفْوِ فِي الْجُمْلَةِ، وَأَمَّا فِي حَقِّ كُلِّ وَاحِدٍ بِعَيْنِهِ، فَذَلِكَ مَشْكُوكٌ فِيهِ. أَلَا تَرَى أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ فَقَطَعَ بِغُفْرَانِ مَا سِوَى الشِّرْكِ، لَكِنْ لَا فِي حَقِّ كُلِّ أَحَدٍ، بَلْ فِي حَقِّ مَنْ يَشَاءُ. فَلَمْ يَلْزَمْ مِنْ عَدَمِ الْعَفْوِ فِي حَقِّ هَؤُلَاءِ، عَدَمُ الْعَفْوِ عَلَى الْإِطْلَاقِ. وَأَيْضًا فَعَدَمُ الذِّكْرِ لَا يَدُلُّ عَلَى الْعَدَمِ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ ضاحِكَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ [عَبَسَ: ٣٨، ٣٩] وَهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ عَلَيْها غَبَرَةٌ تَرْهَقُها قَتَرَةٌ أُولئِكَ هُمُ الْكَفَرَةُ الْفَجَرَةُ [عَبَسَ: ٤٠، ٤١] فَهَهُنَا الْمَذْكُورُونَ، إِمَّا الْمُؤْمِنُونَ، وَإِمَّا الْكَافِرُونَ، ثُمَّ إِنَّ عَدَمَ ذِكْرِ الْقِسْمِ الثَّالِثِ، لَمْ يَدُلَّ عِنْدَ الْجُبَّائِيِّ عَلَى نَفْيِهِ، فكذا هاهنا.

Cevap şudur: Biz bütün günahkârların affa uğrayacağını kesin olarak iddia etmiyoruz; bilakis genel olarak affın gerçekleşeceğini kesin olarak söylüyoruz. Belirli bir şahsın kendisi hakkında ise bu şüphelidir/kesin değildir. Görmez misin ki Allah Teâlâ: { وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } “Bunun dışındakileri dilediği kimse için bağışlar” buyurarak şirkin dışındakilerin bağışlanacağını kesin kılmış, fakat herkes hakkında değil, dilediği kimse hakkında [bunu geçerli kılmıştır]. Dolayısıyla bunların hakkında affın bulunmayışından, mutlak olarak affın bulunmayışı gerekmez. Ayrıca zikredilmemek, yokluğa delalet etmez. Görmez misin ki Allah Teâlâ: { وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ ضاحِكَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ } “O gün birtakım yüzler parıl parıldır, güler ve sevinir” [Abese: 38-39] buyurmuştur ki bunlar müminlerdir; { وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ عَلَيْها غَبَرَةٌ تَرْهَقُها قَتَرَةٌ أُولئِكَ هُمُ الْكَفَرَةُ الْفَجَرَةُ } “O gün birtakım yüzler de vardır ki üzerlerini toz bürümüştür, onları bir karanlık kaplar; işte onlar kâfirlerin, fâsıkların ta kendileridir” [Abese: 40-41] buyurmuştur. Burada zikredilenler ya müminlerdir ya da kâfirlerdir; buna rağmen üçüncü kısmın zikredilmemesi Cübbâî'ye göre onun nefyine delalet etmemiştir, burada da durum böyledir.

وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ أَيْ عَلِيمٌ بِمَا فِي قُلُوبِ هَؤُلَاءِ الْمُؤْمِنِينَ حَكِيمٌ فيما يحكم فيهم ويقضي عليهم.

Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ } “Allah hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir” kavline gelince; yani O, bu müminlerin kalplerinde olanı hakkıyla bilendir, haklarında hükmettiği ve takdir ettiği şeylerde tam hikmet sahibidir.

[سورة التوبة (٩) : آية ١٠٧]

[Tevbe Suresi (9) : Ayet 107]

وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِراراً وَكُفْراً وَتَفْرِيقاً بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ وَإِرْصاداً لِمَنْ حارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَلَيَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنا إِلاَّ الْحُسْنى وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ (١٠٧)

{ وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِراراً وَكُفْراً وَتَفْرِيقاً بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ وَإِرْصاداً لِمَنْ حارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَلَيَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنا إِلاَّ الْحُسْنى وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ } “Bir de [müminlere] zarar vermek, inkâr etmek, müminlerin arasını açmak ve daha önce Allah ve Resûlü'ne karşı savaşmış olan kimseyi gözetleyip [ona sığınak hazırlamak] üzere bir mescit edinenler vardır. ‘Biz iyilikten başka bir şey istemedik’ diye mutlaka yemin edeceklerdir. Hâlbuki Allah onların kesinlikle yalancı olduklarına şahitlik eder.” (107)

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ أَصْنَافَ الْمُنَافِقِينَ وَطَرَائِقَهُمُ الْمُخْتَلِفَةَ قَالَ: وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِراراً وَكُفْراً وَتَفْرِيقاً بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bil ki Allah Teâlâ münafıkların sınıflarını ve muhtelif yollarını zikrettikten sonra: { وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِراراً وَكُفْراً وَتَفْرِيقاً بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Bir de zarar vermek, inkâr etmek ve müminlerin arasını açmak üzere bir mescit edinenler vardır” buyurmuştur. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ الَّذِينَ اتَّخَذُوا بِغَيْرِ وَاوٍ، وَكَذَلِكَ هُوَ فِي مَصَاحِفِ أَهْلِ الْمَدِينَةِ، وَالْبَاقُونَ بِالْوَاوِ، وَكَذَلِكَ هُوَ فِي مَصَاحِفِ مَكَّةَ والعراف. فَالْأَوَّلُ: عَلَى أَنَّهُ بَدَلٌ مِنْ قَوْلِهِ: وَآخَرُونَ مُرْجَوْنَ وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ: وَمِنْهُمُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِدًا ضِرَارًا.

Birinci Mesele: Nâfi‘ ve İbn Âmir { الَّذِينَ اتَّخَذُوا } lafzını "vav"sız okumuşlardır; Medine ehlinin mushaflarında da böyledir. Diğerleri ise "vav" ile [{ وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا }] okumuşlardır; Mekke ve Irak mushaflarında da böyledir. Birinci kıraate göre bu, O'nun: { وَآخَرُونَ مُرْجَوْنَ } kavlinden bedeldir; ikincisine göre ise takdir: "Zarar vermek üzere bir mescit edinenler de onlardandır" (ve minhumu'llezînettehazû mesciden dırârâ) şeklindedir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ وَعَامَّةُ أَهْلِ التَّفْسِيرِ ﵃: الَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِدًا ضِرَارًا كَانُوا اثْنَيْ عَشَرَ رَجُلًا مِنَ الْمُنَافِقِينَ بَنَوْا مَسْجِدًا يُضَارُّونَ بِهِ مَسْجِدَ قُبَاءَ، وَأَقُولُ إِنَّهُ تَعَالَى وَصَفَهُ بِصِفَاتٍ أَرْبَعَةٍ:

İkinci Mesele: Vâhidî şöyle demiştir: İbn Abbâs, Mücâhid, Katâde ve tefsir ehlinin geneli radıyallâhu anhüm şöyle demişlerdir: Zarar mescidini edinenler, Kubâ Mescidi'ne zarar vermek maksadıyla mescit inşa eden münafıklardan on iki kişiydi. Ben de derim ki: Allah Teâlâ bu mescidi dört sıfatla nitelendirmiştir:

الصِّفَةُ الْأُولَى: ضِرَارًا، وَالضِّرَارُ مُحَاوَلَةُ الضُّرِّ، كَمَا أَنَّ الشِّقَاقَ مُحَاوَلَةُ مَا يَشُقُّ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَانْتَصَبَ قَوْلُهُ: ضِراراً لِأَنَّهُ مَفْعُولٌ لَهُ، وَالْمَعْنَى: اتَّخَذُوهُ لِلضِّرَارِ وَلِسَائِرِ الْأُمُورِ الْمَذْكُورَةِ بَعْدَهُ، فَلَمَّا حُذِفَتِ اللَّامُ اقْتَضَاهُ الْفِعْلُ فَنُصِبَ. قَالَ وَجَائِزٌ أَنْ يَكُونَ مَصْدَرًا مَحْمُولًا عَلَى الْمَعْنَى، وَالتَّقْدِيرُ: اتَّخَذُوا مَسْجِدًا ضَرُّوا بِهِ ضِرَارًا.

Birinci sıfat: Dırâr (ضِرَارًا) yani zarar vermektir; dırâr (ضِرَار), tıpkı şikâkın (شِقَاق) zorluk ve meşakkat çıkarma gayreti olması gibi zarar verme gayretidir. Zeccâc şöyle demiştir: { ضِراراً } kelimesi mef'ûlün leh olduğu için mansub olmuştur; mana şudur: "Onu zarar vermek ve peşinden zikredilen diğer işler için edindiler." [Baştaki] lâm cer edatı hazfedilince fiil ona amel edip nasb kıldı. Zeccâc yine şöyle demiştir: Manaya hamledilmiş bir masdar olması da caizdir; takdiri şöyledir: "Zarar vermek suretiyle zarar verdikleri bir mescit edindiler" (ittehazû mesciden darrû bihî dırârâ).

وَالصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: وَكُفْراً قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: يُرِيدُ بِهِ ضِرَارًا لِلْمُؤْمِنِينَ وَكُفْرًا بِالنَّبِيِّ ﵇، وَبِمَا جَاءَ بِهِ. وَقَالَ غَيْرُهُ اتَّخَذُوهُ لِيَكْفُرُوا فِيهِ بِالطَّعْنِ عَلَى النَّبِيِّ ﵇ وَالْإِسْلَامِ.

İkinci sıfat: O'nun: { وَكُفْراً } “ve inkâr etmek” kavlidir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: "Bununla müminlere zarar vermeyi, Peygamber aleyhisselâm'ı ve onun getirdiklerini inkâr etmeyi kastetmektedir" demiştir. Başkası ise şöyle demiştir: Peygamber aleyhisselâm'a ve İslâm'a dil uzatarak içinde inkârda bulunmak için o mescidi edindiler.

والصفة الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: وَتَفْرِيقاً بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ أَيْ يُفَرِّقُونَ بِوَاسِطَتِهِ جَمَاعَةَ الْمُؤْمِنِينَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمُنَافِقِينَ قَالُوا نَبْنِي مَسْجِدًا فَنُصَلِّي فِيهِ، وَلَا نُصَلِّي خَلْفَ مُحَمَّدٍ، فَإِنْ أَتَانَا فِيهِ صَلَّيْنَا مَعَهُ. وَفَرَّقَنَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الَّذِينَ يُصَلُّونَ فِي مَسْجِدِهِ، فَيُؤَدِّي ذَلِكَ إِلَى اخْتِلَافِ الْكَلِمَةِ، وَبُطْلَانِ الْأُلْفَةِ.

Üçüncü sıfat: O'nun: { وَتَفْرِيقاً بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ } “ve müminlerin arasını açmak” kavlidir; yani onun vasıtasıyla müminler cemaatini bölerler. Zira münafıklar: "Bir mescit inşa edelim ve orada namaz kılalım, Muhammed'in arkasında namaz kılmayalım; şayet o yanımıza gelirse onunla beraber kılarız. Böylece onunla mescidinde namaz kılanların arasını ayırmış oluruz" dediler. Bu da görüş ayrılığına ve kaynaşmanın/birliğin bozulmasına yol açar.

وَالصِّفَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: وَإِرْصاداً لِمَنْ حارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ

Dördüncü sıfat: O'nun: { وَإِرْصاداً لِمَنْ حارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “ve daha önce Allah ve Resûlü'ne karşı savaşmış olan kimseyi gözetlemek” kavlidir.

قَالُوا: الْمُرَادُ أَبُو عَامِرٍ الرَّاهِبُ، وَالِدُ حَنْظَلَةَ الَّذِي غَسَّلَتْهُ الْمَلَائِكَةُ، وَسَمَّاهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الْفَاسِقَ، وَكَانَ قَدْ تَنَصَّرَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، وَتَرَهَّبَ وَطَلَبَ الْعِلْمَ، فَلَمَّا خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَادَاهُ، لأنه زالت رئاسته/ وَقَالَ: لَا أَجِدُ قَوْمًا يُقَاتِلُونَكَ إِلَّا قَاتَلْتُكَ مَعَهُمْ، وَلَمْ يَزَلْ يُقَاتِلُهُ إِلَى يَوْمِ حُنَيْنٍ، فَلَمَّا انْهَزَمَتْ هَوَازِنُ خَرَجَ إِلَى الشَّأْمِ، وَأَرْسَلَ إِلَى الْمُنَافِقِينَ أَنِ اسْتَعِدُّوا بِمَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَسِلَاحٍ، وَابْنُوا لِي مَسْجِدًا فَإِنِّي ذَاهِبٌ إِلَى قَيْصَرَ، وَآتٍ مِنْ عِنْدِهِ بِجُنْدٍ، فَأُخْرِجُ مُحَمَّدًا وَأَصْحَابَهُ. فَبَنَوْا هَذَا الْمَسْجِدَ، وَانْتَظَرُوا مَجِيءَ أَبِي عَامِرٍ لِيُصَلِّيَ بِهِمْ فِي ذَلِكَ الْمَسْجِدِ.

Âlimler şöyle dediler: Bundan murat, meleklerin yıkadığı Hanzala'nın babası olan ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in "Fâsık" diye isimlendirdiği Râhip Ebû Âmir'dir. O, Câhiliye devrinde Hristiyanlaşmış, ruhban hayatı yaşamış ve ilim tahsil etmişti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ortaya çıkınca reisliği elden gittiği için ona düşmanlık besledi ve: "Seninle savaşan bir topluluk bulursam mutlaka onlarla beraber seninle savaşırım" dedi. Huneyn gününe kadar onunla savaşmaya devam etti. Hevâzin hezimete uğrayınca Şam'a kaçtı ve münafıklara: "Gücünüzün yettiğince kuvvet ve silah hazırlayın ve benim için bir mescit inşa edin; zira ben Kayser'e gidiyorum, onun yanından bir ordu getireceğim ve Muhammed ile ashabını [oradan] çıkaracağım" diye haber gönderdi. Bunun üzerine onlar bu mescidi inşa ettiler ve o mescitte kendilerine namaz kıldırması için Ebû Âmir'in gelişini beklediler.

قَالَ الزَّجَّاجُ: الْإِرْصَادُ الِانْتِظَارُ. وَقَالَ ابْنُ قُتَيْبَةَ: الْإِرْصَادُ الِانْتِظَارُ مَعَ الْعَدَاوَةِ. وَقَالَ الْأَكْثَرُونَ: الْإِرْصَادُ، الْإِعْدَادُ. قَالَ تَعَالَى: إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصادِ [الْفَجْرِ: ١٤] وَقَوْلُهُ: مِنْ قَبْلُ يَعْنِي مِنْ قَبْلِ بِنَاءِ مَسْجِدِ الضِّرَارِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا وَصَفَ هَذَا الْمَسْجِدَ بِهَذِهِ الصِّفَاتِ الْأَرْبَعَةِ قَالَ: وَلَيَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنا إِلَّا الْحُسْنى أَيْ لَيَحْلِفُنَّ مَا أَرَدْنَا بِبِنَائِهِ إِلَّا الْفِعْلَةَ الْحُسْنَى وَهُوَ الرِّفْقُ الصِّفَاتِ الْأَرْبَعَةِ قَالَ: وَلَيَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنا إِلَّا الْحُسْنى أَيْ لَيَحْلِفُنَّ مَا أَرَدْنَا بِبِنَائِهِ إِلَّا الْفِعْلَةَ الْحُسْنَى وَهُوَ الرِّفْقُ بِالْمُسْلِمِينَ فِي التَّوْسِعَةِ عَلَى أَهْلِ الضَّعْفِ وَالْعِلَّةِ وَالْعَجْزِ، عَنِ الْمَصِيرِ إِلَى مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. وَذَلِكَ أَنَّهُمْ

Zeccâc: "İrsâd (الْإِرْصَاد), beklemek/gözetlemektir" demiştir. İbn Kuteybe: "İrsâd, düşmanlıkla beraber beklemektir" demiştir. Çoğunluk ise: "İrsâd, hazırlamaktır" demiştir. Nitekim Allah Teâlâ: { إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصادِ } “Şüphesiz Rabbin her an gözetlemektedir” [Fecr: 14] buyurmuştur. O'nun: { مِنْ قَبْلُ } “daha önce” kavli ise Dırâr Mescidi'nin inşasından önce demektir. Sonra Allah Teâlâ bu mescidi bu dört sıfatla niteleyince şöyle buyurmuştur: { وَلَيَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنا إِلَّا الْحُسْنى } “‘Biz iyilikten başka bir şey istemedik’ diye mutlaka yemin edeceklerdir.” Yani: "Biz bu mescidin inşasıyla ancak güzel bir davranışı, yani Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescidine gitmekten aciz kalan zayıf, hasta ve güçsüz kimselere kolaylık sağlamak suretiyle Müslümanlara şefkat göstermeyi istedik" diye yemin edeceklerdir. Zira onlar

قَالُوا لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِنَّا قَدْ بَنَيْنَا مَسْجِدًا لِذِي الْعِلَّةِ وَالْحَاجَةِ وَاللَّيْلَةِ الْمُمْطِرَةِ وَاللَّيْلَةِ الشَّاتِيَةِ.

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Biz hastalar, ihtiyaç sahipleri, yağmurlu ve soğuk kış geceleri için bir mescit inşa ettik" demişlerdi.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ وَالْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَطْلَعَ الرَّسُولَ عَلَى أَنَّهُمْ حَلَفُوا كَاذِبِينَ.

Sonra Allah Teâlâ: { وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ } “Hâlbuki Allah onların kesinlikle yalancı olduklarına şahitlik eder” buyurmuştur. Manası: Allah Teâlâ Resûl'e onların yalan yere yemin ettiklerini bildirmiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: وَالَّذِينَ مَحَلُّهُ الرَّفْعُ عَلَى الِابْتِدَاءِ وَخَبَرُهُ مَحْذُوفٌ، أَيْ وَمِمَّنْ ذَكَرْنَا الَّذِينَ.

Bil ki O'nun: { وَالَّذِينَ } lafzının iraptaki yeri mübteda olarak merfûdur, haberi ise mahzuftur; yani "Zikrettiklerimizden biri de şunlardır..." takdirindedir.

[سورة التوبة (٩) : الآيات ١٠٨ الى ١١٠]

[Tevbe Suresi (9) : Ayetler 108-110]

لَا تَقُمْ فِيهِ أَبَداً لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوى مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ فِيهِ رِجالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ (١٠٨) أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيانَهُ عَلى تَقْوى مِنَ اللَّهِ وَرِضْوانٍ خَيْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيانَهُ عَلى شَفا جُرُفٍ هارٍ فَانْهارَ بِهِ فِي نارِ جَهَنَّمَ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (١٠٩) لَا يَزالُ بُنْيانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ إِلاَّ أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (١١٠)

{ لَا تَقُمْ فِيهِ أَبَداً لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوى مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ فِيهِ رِجالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ (١٠٨) أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيانَهُ عَلى تَقْوى مِنَ اللَّهِ وَرِضْوانٍ خَيْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيانَهُ عَلى شَفا جُرُفٍ هارٍ فَانْهارَ بِهِ فِي نارِ جَهَنَّمَ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (١٠٩) لَا يَزالُ بُنْيانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ إِلاَّ أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ } “Orada asla namaza durma! İlk günden takva üzerine kurulan mescit, içinde namaza durmana elbette daha layıktır. Orada temizlenmeyi seven adamlar vardır. Allah da çok temizlenenleri sever. (108) Binasını Allah korkusu ve O'nun rızası üzerine kuran kimse mi daha hayırlıdır, yoksa binasını yıkılmak üzere olan bir uçurumun kenarına kurup da onunla beraber cehennem ateşine yuvarlanan kimse mi? Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez. (109) Yaptıkları bina, kalpleri parçalanmadıkça yüreklerinde bir şüphe kaynağı olmaya devam edecektir. Allah hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.” (110)

[في قَوْلُهُ تَعَالَى لَا تَقُمْ فِيهِ أَبَداً لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوى مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ]

[Allah Teâlâ'nın: { لَا تَقُمْ فِيهِ أَبَداً لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوى مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ } “Orada asla namaza durma! İlk günden takva üzerine kurulan mescit, içinde namaza durmana elbette daha layıktır” kavli hakkında]

قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: إِنَّ الْمُنَافِقِينَ لَمَّا بَنَوْا ذَلِكَ الْمَسْجِدَ لِتِلْكَ الْأَغْرَاضِ الْفَاسِدَةِ عِنْدَ ذَهَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِلَى غَزْوَةِ تَبُوكَ، قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ بَنَيْنَا مَسْجِدًا لِذِي الْعِلَّةِ وَاللَّيْلَةِ الْمُمْطِرَةِ وَالشَّاتِيَةِ، وَنَحْنُ نُحِبُّ أَنْ تُصَلِّيَ لَنَا فِيهِ وَتَدْعُوَ لَنَا بِالْبَرَكَةِ. فَقَالَ ﵇: إِنِّي عَلَى جَنَاحِ سَفَرٍ وَإِذَا قَدِمْنَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَلَّيْنَا فِيهِ، فَلَمَّا رَجَعَ مِنْ غَزْوَةِ تَبُوكَ سَأَلُوهُ إِتْيَانَ الْمَسْجِدِ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، فَدَعَا بَعْضَ الْقَوْمِ وَقَالَ: انْطَلِقُوا إِلَى هَذَا الْمَسْجِدِ الظَّالِمِ أَهْلُهُ، فَاهْدِمُوهُ وَخَرِّبُوهُ، فَفَعَلُوا ذَلِكَ وَأَمَرَ أَنْ يُتَّخَذَ مَكَانُهُ كُنَاسَةً يُلْقَى فِيهَا الْجِيَفُ وَالْقُمَامَةُ.

Müfessirler şöyle demişlerdir: Münafıklar, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Tebük Gazvesi'ne gideceği sırada bu bozuk niyetlerle o mescidi inşa ettiklerinde: "Ey Allah'ın Resûlü! Biz hastalar, yağmurlu ve soğuk kış geceleri için bir mescit inşa ettik; bize orada namaz kıldırmanı ve bize bereketle dua etmeni arzu ediyoruz" dediler. Bunun üzerine [Resûlullah] aleyhisselâm: "Ben yolculuk üzereyim; döndüğümüz vakit inşallah orada namaz kılarız" buyurdu. Tebük Gazvesi'nden döndüğünde mescide gelmesini istediler. Bunun üzerine bu ayet indi. O da cemaatten bazı kimseleri çağırıp: "Halkı zalim olan bu mescide gidin, onu yıkın ve yerle bir edin" buyurdu. Onlar da bunu yaptılar; [Resûlullah] onun yerinin leşlerin ve çöplerin atıldığı bir çöplük haline getirilmesini emretti.

وَقَالَ الْحَسَنُ: هَمَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَنْ يَذْهَبَ إِلَى ذَلِكَ الْمَسْجِدِ فَنَادَى جِبْرِيلُ ﵇ لَا تَقُمْ فِيهِ أَبَدًا.

Hasan[-ı Basrî] ise şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem o mescide gitmeye niyetlenmişti ki Cebrâîl aleyhisselâm: "Orada asla namaza durma!" diye seslendi.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَوْلُهُ: لَا تَقُمْ فِيهِ نَهْيٌ لَهُ ﵇ عَنْ أَنْ يقوم فيه. قال ابن جريح: فَرَغُوا مِنْ إِتْمَامِ ذَلِكَ الْمَسْجِدِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ، فَصَلَّوْا فِيهِ ذَلِكَ الْيَوْمَ وَيَوْمَ السَّبْتِ وَالْأَحَدِ، وَانْهَارَ فِي يَوْمِ الِاثْنَيْنِ. ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ الْعِلَّةَ فِي هَذَا النَّهْيِ، وَهِيَ أَنَّ أَحَدَ الْمَسْجِدَيْنِ لَمَّا كَانَ مَبْنِيًّا عَلَى التَّقْوَى مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ، وَكَانَتِ الصَّلَاةُ فِي مَسْجِدٍ آخَرَ تَمْنَعُ مِنَ الصَّلَاةِ فِي مَسْجِدِ التَّقْوَى، كَانَ مِنَ الْمَعْلُومِ بِالضَّرُورَةِ أَنْ يَمْنَعَ مِنَ الصَّلَاةِ فِي الْمَسْجِدِ الثَّانِي.

Bunu bildiğine göre deriz ki: O'nun: { لَا تَقُمْ فِيهِ } “Orada [namaza] durma” kavli, [Peygamber] aleyhisselâm'ın orada namaza durmasını yasaklamaktadır. İbn Cüreyc şöyle demiştir: O mescidin yapımını cuma günü bitirdiler; o gün, cumartesi ve pazar günleri orada namaz kıldılar, pazartesi günü ise mescit çöktü/yıkıldı. Sonra Allah Teâlâ bu yasağın illetini/gerekçesini beyan etmiştir ki o da şudur: İki mescitten biri ilk günden itibaren takva üzere kurulmuş olduğunda ve diğer bir mescitte namaz kılmak takva mescidinde namaz kılmaya engel teşkil ettiğinde, ikinci mescitte namaz kılmaktan menedilmesi zorunlu olarak bilinen bir husustur.

فَإِنْ قِيلَ: كَوْنُ أَحَدِ الْمَسْجِدَيْنِ أَفْضَلُ لَا يُوجِبُ الْمَنْعَ مِنْ إِقَامَةِ الصَّلَاةِ فِي الْمَسْجِدِ الثَّانِي.

Eğer: "İki mescitten birinin daha faziletli oluşu, ikinci mescitte namaz kılmanın yasaklanmasını gerektirmez" denilirse,

قُلْنَا: التَّعْلِيلُ وَقَعَ بِمَجْمُوعِ الْأَمْرَيْنِ، أَعْنِي كَوْنَ مَسْجِدِ الضِّرَارِ سَبَبًا لِلْمَفَاسِدِ الْأَرْبَعَةِ الْمَذْكُورَةِ، وَمَسْجِدِ التَّقْوَى مُشْتَمِلًا عَلَى الْخَيْرَاتِ الْكَثِيرَةِ. وَمِنَ الرَّوَافِضِ مَنْ يَقُولُ: بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ الْمَسْجِدَ الَّذِي بُنِيَ مِنْ أَوَّلِ الْأَمْرِ عَلَى التَّقْوَى أَحَقُّ بِالْقِيَامِ فِيهِ مِنَ الْمَسْجِدِ الَّذِي لَا يَكُونُ كَذَلِكَ. وَثَبَتَ أَنَّ عَلِّيًا مَا كَفَرَ بِاللَّهِ طَرْفَةَ عَيْنٍ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ أَوْلَى بِالْقِيَامِ بِالْإِمَامَةِ مِمَّنْ كَفَرَ بِاللَّهِ فِي أَوَّلِ أَمْرِهِ. وَجَوَابُنَا أَنَّ التَّعْلِيلَ وَقَعَ بِمَجْمُوعِ الْأُمُورِ الْمَذْكُورَةِ، فَزَالَ هَذَا السُّؤَالُ. وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّ مَسْجِدَ التَّقْوَى مَا هُوَ؟ قِيلَ: إِنَّهُ مَسْجِدُ قُبَاءَ، وَكَانَ ﵇ يَأْتِيهِ فِي كُلِّ سَنَةٍ فَيُصَلِّي فِيهِ، وَالْأَكْثَرُونَ أَنَّهُ مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ،

Deriz ki: Gerekçelendirme bu iki hususun bütünüyle gerçekleşmiştir; yani Dırâr Mescidi'nin zikredilen dört fesada sebep olması ve takva mescidinin pek çok hayrı ihtiva etmesidir. Râfızîlerden bazıları şöyle der: "Allah Teâlâ işin başından itibaren takva üzerine inşa edilen mescidin, böyle olmayan mescide kıyasla içinde namaza durulmaya daha layık olduğunu beyan etmiştir. Ali'nin ise göz açıp kapayıncaya kadar bile Allah'ı inkâr etmediği sabittir; dolayısıyla işinin başında Allah'ı inkâr etmiş olan kimseye nazaran imameti/hilafeti üstlenmeye daha layık olması gerekir." Bizim cevabımız şudur: Gerekçelendirme zikredilen hususların bütünüyle gerçekleşmiştir; dolayısıyla bu itiraz ortadan kalkar. Takva mescidinin hangisi olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Onun Kubâ Mescidi olduğu söylenmiştir; nitekim [Peygamber] aleyhisselâm her sene oraya gelir ve içinde namaz kılardı. Çoğunluğa göre ise o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescididir.

وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ: الْمَسْجِدُ الَّذِي أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى مَسْجِدُ الرَّسُولِ ﵇، وذكر أن الرجلين اخْتَلَفَا فِيهِ، فَقَالَ أَحَدُهُمَا: مَسْجِدُ الرَّسُولِ، وَقَالَ آخَرٌ: قُبَاءُ. فَسَأَلَاهُ ﵇ فَقَالَ هُوَ مَسْجِدِي هَذَا.

Saîd b. el-Müseyyeb şöyle demiştir: Takva üzerine kurulan mescit, Resûl aleyhisselâm'ın mescididir. Ve rivayet etti ki iki adam bu hususta ihtilaf etmişti; biri: "Resûl'ün mescididir", diğeri ise: "Kubâ'dır" dedi. Bunun üzerine [Peygamber] aleyhisselâm'a sordular, o da: "O, işte bu mescidimdir" buyurdu.

وَقَالَ الْقَاضِي: لَا يَمْنَعُ دُخُولُهُمَا جَمِيعًا تَحْتَ هَذَا

Kâdı şöyle demiştir: İkisinin birden bu

الذِّكْرِ لِأَنَّ قَوْلَهُ: لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوى هُوَ كَقَوْلِ الْقَائِلِ، لَرَجُلٌ صَالِحٌ أَحَقُّ أَنْ تُجَالِسَهُ. فَلَا يَكُونُ ذَلِكَ مَقْصُورًا عَلَى وَاحِدٍ.

ifadenin kapsamına girmesine bir engel yoktur; zira O'nun: { لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوى } “İlk günden takva üzerine kurulan mescit” kavli, bir kimsenin: "Sâlih bir adam kendisiyle oturulmaya elbette daha layıktır" demesi gibidir; dolayısıyla bu sadece birine has kılınmış olmaz.

فَإِنْ قِيلَ: لِمَ قَالَ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ، مَعَ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ قِيَامُهُ فِي الْآخَرِ؟

Eğer: "Diğerinde namaza durması caiz olmadığı halde neden { أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ } ‘içinde namaza durmana elbette daha layıktır’ buyurmuştur?" denilirse,

قُلْنَا: الْمَعْنَى أَنَّهُ لَوْ كَانَ ذَلِكَ جَائِزًا لَكَانَ هَذَا أَوْلَى، لِلسَّبَبِ الْمَذْكُورِ.

Deriz ki: Manası şudur: Şayet o caiz olsaydı bile, zikredilen sebepten ötürü bu daha evla olurdu.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فِيهِ رِجالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ وَفِيهِ مَبَاحِثُ:

Sonra Allah Teâlâ: { فِيهِ رِجالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ } “Orada temizlenmeyi seven adamlar vardır. Allah da çok temizlenenleri sever” buyurmuştur. Bunda birkaç bahis vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى رَجَّحَ مَسْجِدَ التَّقْوَى بِأَمْرَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ بُنِيَ عَلَى التَّقْوَى، وَهُوَ الَّذِي تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُ. وَالثَّانِي: أَنَّ فِيهِ رِجَالًا يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا، وَفِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الطَّهَارَةِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ مِنْهُ التَّطَهُّرُ عَنِ الذُّنُوبِ وَالْمَعَاصِي، وَهَذَا الْقَوْلُ مُتَعَيِّنٌ لِوُجُوهٍ: أَوَّلُهَا: أَنَّ التَّطَهُّرَ عَنِ الذُّنُوبِ وَالْمَعَاصِي هُوَ الْمُؤَثِّرُ فِي الْقُرْبِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى وَاسْتِحْقَاقِ ثَوَابِهِ وَمَدْحِهِ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ أَصْحَابَ مَسْجِدِ الضِّرَارِ بِمُضَارَّةِ الْمُسْلِمِينَ وَالْكُفْرِ بِاللَّهِ وَالتَّفْرِيقِ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ، فَوَجَبَ كَوْنُ هَؤُلَاءِ بِالضِّدِّ مِنْ صِفَاتِهِمْ. وَمَا ذَاكَ إِلَّا كَوْنُهُمْ مُبَرَّئِينَ عَنِ الْكُفْرِ وَالْمَعَاصِي. وَالثَّالِثُ: أَنَّ طَهَارَةَ الظَّاهِرِ إِنَّمَا يَحْصُلُ لَهَا أَثَرٌ وَقَدْرٌ عِنْدَ اللَّهِ لَوْ حَصَلَتْ طَهَارَةُ الْبَاطِنِ مِنَ الْكُفْرِ وَالْمَعَاصِي، أَمَّا لَوْ حَصَلَتْ طَهَارَةُ الْبَاطِنِ مِنَ الْكُفْرِ وَالْمَعَاصِي، وَلَمْ تَحْصُلْ نَظَافَةُ الظَّاهِرِ، كَأَنَّ طَهَارَةَ الْبَاطِنِ لَهَا أَثَرٌ، فَكَانَ طَهَارَةُ الْبَاطِنِ أَوْلَى. الرَّابِعُ:

Birinci Bahis: Allah Teâlâ takva mescidini iki hususla üstün kılmıştır: Birincisi: Takva üzerine kurulmuş olmasıdır ki bunun tefsiri yukarıda geçti. İkincisi: Orada temizlenmeyi seven adamların bulunmasıdır. Bu temizliğin tefsirinde iki görüş vardır: Birincisi: Bundan murat günahlardan ve isyanlardan temizlenmektir. Bu görüş şu vecihlerden dolayı kuvvetle muhtemeldir/tercihe şayandır: Birincisi: Günahlardan ve isyanlardan temizlenmek, Allah Teâlâ'ya yakınlaşmada, O'nun sevabını ve övgüsünü hak etmede asıl tesir sahibidir. İkincisi: Allah Teâlâ Dırâr Mescidi ehlini Müslümanlara zarar vermekle, Allah'ı inkâr etmekle ve Müslümanların arasını açmakla nitelemiştir; dolayısıyla bunların da onların sıfatlarının zıddı olması gerekir. Bu da ancak onların küfürden ve isyanlardan beri olmalarıyla mümkündür. Üçüncüsü: Zahir temizliği, ancak bâtının küfür ve günahlardan temizlenmesi hâsıl olduğu takdirde Allah katında bir tesir ve değer kazanır; şayet bâtının küfür ve günahlardan temizliği hâsıl olur da zahirin temizliği hâsıl olmazsa bâtın temizliğinin yine bir tesiri vardır; bu sebeple bâtın temizliği [murat olmakta] daha evladır. Dördüncüsü:

رَوَى صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : أَنَّهُ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ مَشَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَمَعَهُ الْمُهَاجِرُونَ حَتَّى وَقَفَ عَلَى بَابِ مَسْجِدِ قُبَاءَ، فَإِذَا الْأَنْصَارُ جُلُوسٌ، فَقَالَ: «أَمُؤْمِنُونَ أَنْتُمْ» فَسَكَتَ الْقَوْمُ ثُمَّ أَعَادَهَا. فَقَالَ عُمَرُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّهُمْ لَمُؤْمِنُونَ وَأَنَا مَعَهُمْ، فَقَالَ ﵇: «أَتَرْضُونَ بِالْقَضَاءِ» قَالُوا نَعَمْ. قَالَ: «أَتَصْبِرُونَ عَلَى الْبَلَاءِ» قَالُوا: نَعَمْ، قَالَ: «أَتَشْكُرُونَ فِي الرَّخَاءِ» قَالُوا: نَعَمْ، قَالَ ﵇: «مُؤْمِنُونَ وَرَبِّ الْكَعْبَةِ» ثُمَّ قَالَ: «يَا مَعْشَرَ الْأَنْصَارِ إِنَّ اللَّهَ أَثْنَى عَلَيْكُمْ فَمَا الَّذِي تَصْنَعُونَ فِي الْوُضُوءِ» قَالُوا: نُتْبِعُ الْمَاءَ الْحَجَرَ. فَقَرَأَ النَّبِيُّ ﵇: فِيهِ رِجالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا الْآيَةَ.

el-Keşşâf sahibi şöyle rivayet etmiştir: Bu ayet indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem beraberinde muhacirler olduğu halde yürüyüp Kubâ Mescidi'nin kapısında durdu. Bir de baktı ki ensar oturuyor. «Sizler mümin misiniz?» buyurdu. Topluluk sustu, sonra [sorusunu] tekrarladı. Ömer: "Ey Allah'ın Resûlü! Şüphesiz onlar mümindirler ve ben de onlarla beraberim" dedi. [Resûlullah] aleyhisselâm: «Kazaya rıza gösterir misiniz?» buyurdu. "Evet" dediler. «Belaya sabreder misiniz?» buyurdu. "Evet" dediler. «Bolluk ve refahta şükreder misiniz?» buyurdu. "Evet" dediler. [Resûlullah] aleyhisselâm: «Kâbe'nin Rabbine andolsun ki müminsiniz!» buyurdu. Sonra da: «Ey ensar topluluğu! Şüphesiz Allah sizi övdü; abdestte/temizlikte ne yapıyorsunuz?» buyurdu. "Taşın ardından su kullanıyoruz [istincada]" dediler. Bunun üzerine Peygamber aleyhisselâm: { فِيهِ رِجالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا } “Orada temizlenmeyi seven adamlar vardır...” ayetini okudu.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الطَّهَارَةُ بِالْمَاءِ بَعْدَ الْحَجَرِ. وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ مِنْ أَهْلِ الْأَخْبَارِ.

İkinci görüş: Bundan muradın taştan sonra su ile temizlenmek (istinca yapmak) olduğudur. Hadis/rivayet ehli müfessirlerin çoğunun görüşü budur.