Binûn

Tevbe Suresi — 18. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّهُ مَحْمُولٌ عَلَى كِلَا الْأَمْرَيْنِ، وَفِيهِ سُؤَالٌ: وَهُوَ أَنَّ لَفْظَ الطَّهَارَةِ حَقِيقَةٌ فِي الطَّهَارَةِ عَنِ النَّجَاسَاتِ الْعَيْنِيَّةِ، وَمَجَازٌ فِي الْبَرَاءَةِ عَنِ الْمَعَاصِي وَالذُّنُوبِ، وَاسْتِعْمَالُ اللَّفْظِ الْوَاحِدِ فِي الْحَقِيقَةِ وَالْمَجَازِ مَعًا لَا يَجُوزُ.

Üçüncü görüş: Ayetin her iki duruma da hamledilmesidir. Ancak burada şöyle bir soru ortaya çıkar: Tahâret (طهارة) lafzı bizzat maddî pisliklerden temizlenmede hakikat, günah ve isyanlardan berî olmada ise mecazdır; tek bir lafzın hem hakikat hem de mecaz anlamında aynı anda kullanılması ise caiz değildir.

وَالْجَوَابُ: أَنَّ لَفْظَ النَّجَسِ اسْمٌ لِلْمُسْتَقْذَرِ، وَهُوَ الْقَدْرُ مَفْهُومٌ مُشْتَرَكٌ فِيهِ بَيْنَ الْقِسْمَيْنِ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ، فَإِنَّهُ يَزُولُ السُّؤَالُ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَعَادَ السَّبَبَ الْأَوَّلَ، وَهُوَ كَوْنُ الْمَسْجِدِ مَبْنِيًّا عَلَى التَّقْوَى، فَقَالَ: أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيانَهُ عَلى تَقْوى مِنَ اللَّهِ وَرِضْوانٍ خَيْرٌ وَفِيهِ مَبَاحِثُ.

Cevap şudur: Necis lafzı iğrenç/pis sayılan şeyin adıdır; bu ortak payda ise her iki kısım arasında müşterek bir mefhumdur. Bu takdirde ortaya atılan soru ortadan kalkar. Sonra Allah Teâlâ ilk sebebi, yani mescidin takva üzerine kurulmuş olması keyfiyetini tekrar zikrederek: { أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيانَهُ عَلى تَقْوى مِنَ اللَّهِ وَرِضْوانٍ خَيْرٌ } “Binasını Allah'a karşı takva ve O'nun rızası üzerine kuran kimse mi daha hayırlıdır...” buyurmuştur. Bunda birtakım incelemeler vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: الْبُنْيَانُ مَصْدَرٌ كَالْغُفْرَانِ، والمراد هاهنا الْمَبْنِيُّ، وَإِطْلَاقُ لِفَظِ الْمَصْدَرِ عَلَى الْمَفْعُولِ مَجَازٌ مَشْهُورٌ، يُقَالُ هَذَا ضَرْبُ الْأَمِيرِ وَنَسْجُ زَيْدٍ، وَالْمُرَادُ مَضْرُوبُهُ وَمَنْسُوجُهُ، وَقَالَ الْوَاحِدِيُّ: يَجُوزُ أَنْ يكون لبيان جَمْعَ بُنْيَانَةٍ إِذَا جَعَلْتَهُ اسْمًا، لِأَنَّهُمْ قَالُوا بُنْيَانَةٌ فِي الْوَاحِدِ.

Birinci İnceleme: Bünyân (بُنْيَان), gufrân (غُفْرَان) gibi bir mastardır; burada ise mebnî (yapılmış bina) manasındadır. Mastar lafzının mef'ul (yapılan nesne) yerine kullanılması meşhur bir mecazdır. Nitekim “Bu emirin darbdır (vuruşu/bastığı paradır)” ve “Zeyd'in nescdir (dokumasıdır)” denir ve bununla onun darp ettiği/bastığı şey ile dokuduğu şey kastedilir. Vâhidî şöyle demiştir: Eğer onu bir isim kabul ederseniz, bünyân'ın bünyâne (بُنْيَانَة)'nin çoğulu olması da caizdir; zira tekil için “bünyâne” demişlerdir.

الْبَحْثُ الثَّانِي: قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيانَهُ عَلَى فِعْلِ مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ، وَذَلِكَ الْفَاعِلُ هُوَ الْبَانِي وَالْمُؤَسِّسُ، أَمَّا قَوْلُهُ: عَلى تَقْوى مِنَ اللَّهِ وَرِضْوانٍ أَيْ لِلْخَوْفِ مِنْ عِقَابِ اللَّهِ وَالرَّغْبَةِ فِي ثَوَابِهِ، وَذَلِكَ

İkinci İnceleme: Nâfi ve İbn Âmir, { أَفَمَنْ أُسِّسَ بُنْيَانُهُ } [şeklinde], faili zikredilmeyen meçhul fiil kalıbında okumuşlardır. Bu fail de binayı yapan ve temelini atandır. Allah Teâlâ'nın: { عَلى تَقْوى مِنَ اللَّهِ وَرِضْوانٍ } “...Allah'a karşı takva ve O'nun rızası üzerine...” buyruğuna gelince; yani Allah'ın azabından korkarak ve O'nun sevabını arzulayarak [bina etmektir]. Çünkü

لِأَنَّ الطَّاعَةَ لَا تَكُونُ طَاعَةً إِلَّا عِنْدَ هَذِهِ الرَّهْبَةِ وَالرَّغْبَةِ، وَحَاصِلُ الْكَلَامِ أَنَّ الْبَانِيَ لَمَّا بَنَى ذَلِكَ الْبِنَاءَ لِوَجْهِ اللَّهِ تَعَالَى وَلِلرَّهْبَةِ مِنْ عِقَابِهِ، وَالرَّغْبَةِ فِي ثَوَابِهِ، كَانَ ذَلِكَ الْبِنَاءُ أَفْضَلَ وَأَكْمَلَ مِنَ الْبِنَاءِ الَّذِي بَنَاهُ الْبَانِي لِدَاعِيَةِ الْكُفْرِ بِاللَّهِ وَالْإِضْرَارِ بِعِبَادِ اللَّهِ، أَمَّا قَوْلُهُ: أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيانَهُ عَلى شَفا جُرُفٍ هارٍ فَانْهارَ بِهِ فِي نارِ جَهَنَّمَ فَفِيهِ مَبَاحِثُ:

İtaat ancak bu korku ve arzu ile birlikte olduğunda itaat olur. Sözün özü şudur: Binayı yapan kişi o yapıyı Allah Teâlâ'nın rızası için, O'nun azabından korkarak ve sevabını umarak inşa ettiğinde; bu bina, yapanın Allah'ı inkâr etme ve Allah'ın kullarına zarar verme saikiyle inşa ettiği binadan daha faziletli ve daha mükemmel olur. Allah Teâlâ'nın: { أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيانَهُ عَلى شَفا جُرُفٍ هارٍ فَانْهارَ بِهِ فِي نارِ جَهَنَّمَ } “...yoksa binasını yıkılmak üzere olan bir uçurumun kenarına kurup da onunla birlikte cehennem ateşine yuvarlanan kimse mi?” buyruğuna gelince, bunda birtakım incelemeler vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَحَمْزَةُ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ جُرُفٍ سَاكِنَةَ الرَّاءِ وَالْبَاقُونَ بِضَمِّ الرَّاءِ وَهُمَا لُغَتَانِ، جُرُفٌ وَجُرْفٌ كَشُغُلٍ وَشُغْلٍ وَعُنُقٍ وَعُنْقٍ.

Birinci İnceleme: İbn Âmir, Hamza ve Âsım'dan Ebû Bekir { جُرْفٍ } [kelimesini] 'râ' harfini sakin olarak okumuşlar; diğerleri ise 'râ' harfini ötreli okumuşlardır. Bunlar iki ayrı lehçedir; şuğul (شُغُل) ile şuğl (شُغْل) ve unuk (عُنُق) ile unk (عُنْق) kelimelerinde olduğu gibi cürûf (جُرُف) ve cürf (جُرْف) denir.

الْبَحْثُ الثَّانِي: قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الشَّفَا الشَّفِيرُ، وَشَفَا الشَّيْءِ حَرْفُهُ، وَمِنْهُ يُقَالُ أَشَفَى عَلَى كَذَا إِذَا دَنَا مِنْهُ، وَالْجُرُفُ هُوَ مَا إِذَا سَالَ السَّيْلُ وَانْحَرَفَ الْوَادِي وَيَبْقَى عَلَى طَرَفِ السَّيْلِ طِينٌ وَاهٍ مُشْرِفٌ عَلَى السُّقُوطِ سَاعَةً فَسَاعَةً. فَذَلِكَ الشَّيْءُ هُوَ الْجُرُفُ، وَقَوْلُهُ: هارٍ قَالَ اللَّيْثُ: الْهَوْرُ مَصْدَرُ هَارَ الْجُرُفُ يَهُورُ، إِذَا انْصَدَعَ مِنْ خَلْفِهِ، وَهُوَ ثَابِتٌ بَعْدُ فِي مَكَانِهِ، وَهُوَ جُرُفٌ هَارٌ هَائِرٌ، فَإِذَا سَقَطَ فَقَدِ انْهَارَ وَتَهَوَّرَ.

İkinci İnceleme: Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Şefâ (الشَّفَا), kıyı/kenar (şefîr) demektir; bir şeyin şefâsı onun kenarıdır. Bir şeye yaklaşıldığında 'eşfâ alâ kezâ' denmesi de bundandır. Cürüf (الْجُرُف) ise, sel aktığında ve vadinin altını oyduğunda selin kıyısında her an çökmeye yüz tutmuş şekilde asılı kalan zayıf/gevşek çamurdur; işte bu şeye cürüf denir. Ayetteki { هارٍ } “yıkılmak üzere olan” lafzına gelince; Leys şöyle demiştir: Hevr (الْهَوْرُ), yarık arkasından çatlayıp kendisi henüz yerinde durmakta iken söylenen 'hâre'l-cürüfü yehûru' (yar çökmeye yüz tuttu) ifadesinin mastarıdır. Bu durumdaki yara 'cürüfün hârin' veya 'hâirun' denir; çöktüğü zaman ise 'inhâra' ve 'tehevvera' (yıkılıp gitti) denir.

إِذَا عَرَفْتَ هَذِهِ الْأَلْفَاظَ فَنَقُولُ: الْمَعْنَى أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَ دِينِهِ عَلَى قَاعِدَةٍ قَوِيَّةٍ مُحْكَمَةٍ وَهِيَ الْحَقُّ الَّذِي هُوَ تَقْوَى اللَّهِ وَرِضْوَانُهُ خَيْرٌ، أَمَّنْ أَسَّسَ عَلَى قَاعِدَةٍ هِيَ أَضْعَفُ الْقَوَاعِدِ وَأَقَلُّهَا بَقَاءً، وَهُوَ الْبَاطِلُ؟ وَالنِّفَاقُ الَّذِي مِثْلُهُ مِثْلُ شَفَا جُرُفٍ هَارٍ مِنْ أَوْدِيَةِ جَهَنَّمَ فَلِكَوْنِهِ شَفا جُرُفٍ هارٍ كَانَ مُشْرِفًا عَلَى السُّقُوطِ، وَلِكَوْنِهِ عَلَى طَرَفِ جَهَنَّمَ، كَانَ إِذَا انْهَارَ فَإِنَّمَا يَنْهَارُ فِي قَعْرِ جَهَنَّمَ، وَلَا نَرَى فِي الْعَالَمِ مِثَالَا أَكْثَرَ مُطَابَقَةً لِأَمْرِ الْمُنَافِقِينَ مِنْ هَذَا الْمِثَالِ! وَحَاصِلُ الْكَلَامِ أَنَّ أَحَدَ الْبِنَاءَيْنِ قَصَدَ بَانِيهِ بِبِنَائِهِ تَقْوَى اللَّهِ وَرِضْوَانَهُ، وَالْبِنَاءَ الثَّانِيَ قَصَدَ بَانِيهِ بِبِنَائِهِ الْمَعْصِيَةَ وَالْكُفْرَ، فَكَانَ الْبِنَاءُ الْأَوَّلُ شَرِيفًا وَاجِبَ الْإِبْقَاءِ، وَكَانَ الثَّانِي خَسِيسًا وَاجِبَ الْهَدْمِ.

Bu kelimeleri öğrendiğine göre deriz ki: Anlam şudur: Din binasını güçlü ve sağlam bir temel üzerine, yani bizzat hak olan Allah'ın takvası ve rızası üzerine kuran kimse mi daha hayırlıdır; yoksa temellerin en zayıfı ve kalıcılığı en az olan şey, yani bâtıl üzerine kuran kimse mi? Ki bu bâtıl, durumu cehennem vadilerinden yıkılmak üzere olan bir uçurumun kenarına benzeyen nifaktır. Yıkılmak üzere olan bir uçurum kenarı olması sebebiyle çökmeye yüz tutmuştur; cehennemin kıyısında olması sebebiyle de çöktüğü takdirde ancak cehennemin dibine çöker. Dünyada münafıkların durumuna bundan daha uygun bir örnek görmüyoruz! Sözün özü şudur: İki binadan birini yapan kişi binasıyla Allah'ın takvasını ve rızasını gözetmiş; ikinci binayı yapan ise günahı ve küfrü gözetmiştir. Dolayısıyla ilk bina şerefli olup korunması zorunlu olmuş; ikincisi ise alçakça olup yıkılması zorunlu olmuştur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: لَا يَزالُ بُنْيانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ وَالْمَعْنَى: أَنَّ بِنَاءَ ذَلِكَ الْبُنْيَانِ صَارَ سَبَبًا لِحُصُولِ الرِّيبَةِ فِي قُلُوبِهِمْ، فَجَعَلَ نَفْسَ ذَلِكَ الْبُنْيَانِ رِيبَةً لِكَوْنِهِ سَبَبًا لِلرِّيبَةِ. وَفِي كَوْنِهِ سَبَبًا لِلرِّيبَةِ وُجُوهٌ:

Sonra Allah Teâlâ: { لَا يَزالُ بُنْيانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ } “Yaptıkları binaları, kalplerinde bir şüphe ve nifak olarak kalmaya devam edecektir...” buyurmuştur. Anlam şudur: O binayı yapmış olmaları, kalplerinde şüphenin oluşmasına sebep olmuştur; dolayısıyla şüpheye sebep olması hasebiyle bizzat o binanın kendisi 'şüphe' kılınmıştır. Onun şüphe sebebi olmasında birkaç vecih vardır:

الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُنَافِقِينَ عَظُمَ فَرَحُهُمْ بِبِنَاءِ مَسْجِدِ الضِّرَارِ، فَلَمَّا أَمَرَ الرَّسُولُ ﷺ بِتَخْرِيبِهِ ثَقُلَ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ وَازْدَادَ بُغْضُهُمْ لَهُ وَازْدَادَ ارْتِيَابُهُمْ فِي نُبُوَّتِهِ. الثَّانِي: أَنَّ الرَّسُولَ ﵊ لَمَّا أَمَرَ بِتَخْرِيبِ ذَلِكَ الْمَسْجِدِ ظَنُّوا أَنَّهُ إِنَّمَا أَمَرَ بِتَخْرِيبِهِ لِأَجْلِ الْحَسَدِ، فَارْتَفَعَ أَمَانُهُمْ عَنْهُ وَعَظُمَ خَوْفُهُمْ مِنْهُ فِي كُلِّ الْأَوْقَاتِ، وَصَارُوا مُرْتَابِينَ فِي أَنَّهُ هَلْ يَتْرُكُهُمْ عَلَى مَا هُمْ فِيهِ/ أَوْ يَأْمُرُ بِقَتْلِهِمْ وَنَهْبِ أَمْوَالِهِمْ؟ الثَّالِثُ: أَنَّهُمُ اعْتَقَدُوا أَنَّهُمْ كَانُوا مُحْسِنِينَ فِي بِنَاءِ ذَلِكَ الْمَسْجِدِ، فَلَمَّا أَمَرَ الرَّسُولُ ﵊ بِتَخْرِيبِهِ بَقُوا شَاكِّينَ مُرْتَابِينَ فِي أَنَّهُ لِأَيِّ سَبَبٍ أَمَرَ بِتَخْرِيبِهِ؟ الرَّابِعُ: بَقُوا شَاكِّينَ مُرْتَابِينَ فِي أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى هَلْ يَغْفِرُ تِلْكَ الْمَعْصِيَةَ؟ أَعْنِي سَعْيَهُمْ فِي بِنَاءِ ذَلِكَ الْمَسْجِدِ، وَالصَّحِيحُ هُوَ الْوَجْهُ الْأَوَّلُ.

Birincisi: Münafıkların Dırâr Mescidi'ni inşa etmekle sevinçleri büyümüştü; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun yıkılmasını emredince bu onlara pek ağır geldi, ona olan kinleri ve peygamberliği konusundaki şüpheleri daha da arttı. İkincisi: Resûl aleyhisselâm o mescidin yıkılmasını emrettiğinde, onun bunu sadece hasetten dolayı emrettiğini zannettiler; böylece ona karşı güven duyguları kalktı, her an ondan duydukları korku büyüdü ve onun kendilerini bulundukları hal üzere bırakıp bırakmayacağı yahut öldürülmelerini ve mallarının yağmalanmasını emredip emretmeyeceği konusunda devamlı şüphe içinde kaldılar. Üçüncüsü: Onlar o mescidi inşa etmekle iyilik yaptıklarına inanıyorlardı; Resûl aleyhisselâm onun yıkılmasını emredince, hangi sebeple yıkılmasını emrettiği hususunda şüphe ve tereddüt içinde kaldılar. Dördüncüsü: Allah Teâlâ'nın bu günahı, yani o mescidi inşa etme gayretlerini bağışlayıp bağışlamayacağı konusunda şüphe içinde kaldılar. Sahih olan ise birinci vecihtir.

ثُمَّ قَالَ: إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ وَفِيهِ مَبَاحِثُ:

Sonra [Allah Teâlâ]: { إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ } “...Meğerki kalpleri parçalanmış olsun” buyurdu. Bunda birtakım incelemeler vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ وَحَمْزَةُ أَنْ تَقَطَّعَ بِفَتْحِ التَّاءِ وَالطَّاءِ مُشَدَّدَةً بِمَعْنَى تَتَقَطَّعُ، فَحُذِفَتْ إِحْدَى التَّاءَيْنِ، وَالْبَاقُونَ بِضَمِّ التَّاءِ وَتَشْدِيدِ الطَّاءِ عَلَى مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ، وَعَنِ ابْنِ كَثِيرٍ تَقَطَّعَ بِفَتْحِ الطَّاءِ وَتَسْكِينِ الْقَافِ قُلُوبِهِمْ بِالنَّصْبِ أَيْ تَفْعَلُ أَنْتَ بِقُلُوبِهِمْ هَذَا الْقَطْعَ، وَقَوْلُهُ: تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ أَيْ تُجْعَلُ قُلُوبُهُمْ قِطَعًا، وَتُفَرَّقُ أَجْزَاءً إِمَّا بِالسَّيْفِ وَإِمَّا بِالْحُزْنِ وَالْبُكَاءِ، فَحِينَئِذٍ تَزُولُ تِلْكَ الرِّيبَةُ.

Birinci İnceleme: İbn Âmir, Âsım'dan Hafs ve Hamza, 'tetekattaa' (تَتَقَطَّعُ) anlamında olmak üzere 'tâ' ve şeddeli 'tâ' harfinin fethasıyla { أَنْ تَقَطَّعَ } şeklinde okumuşlar, böylece iki 'tâ'dan biri hazfedilmiştir. Diğer kıraat imamları ise meçhul fiil kalıbında 'tâ'nın dammesi ve 'tâ'nın şeddesiyle [tuqattaa' şeklinde] okumuşlardır. İbn Kesîr'den ise 'tâ'nın fethası ve 'kâf'ın sükûnu ile mansub olarak { تَقْطَعَ قُلُوبَهُمْ } şeklinde rivayet edilmiştir; yani 'sen onların kalplerini bu şekilde parçalayasın'. Ayetteki: { تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ } ifadesi; yani kalpleri kılıçla yahut hüzün ve ağlamakla parçalanıp kısımlara ayrılır; işte o vakit bu şüphe zail olur demektir.

وَالْمَقْصُودُ أَنَّ هَذِهِ الرِّيبَةَ بَاقِيَةٌ فِي قُلُوبِهِمْ أَبَدًا وَيَمُوتُونَ عَلَى هَذَا النِّفَاقِ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ إِلَّا أَنْ يَتُوبُوا تَوْبَةً تَنْقَطِعُ بِهَا قُلُوبُهُمْ نَدَمًا وَأَسَفًا عَلَى تَفْرِيطِهِمْ. وَقِيلَ حَتَّى تَنْشَقَّ قُلُوبُهُمْ غَمًّا وَحَسْرَةً، وَقَرَأَ الْحَسَنُ إِلَى أَنْ وَفِي قِرَاءَةِ

Maksat şudur: Bu şüphe onların kalplerinde ebediyen kalacak ve onlar bu nifak üzere öleceklerdir. Bir görüşe göre anlamı şudur: Meğerki kusurlarından ötürü duydukları pişmanlık ve esef ile kalplerinin parçalanacağı bir tevbe ile tevbe etmiş olsunlar. Bir görüşe göre de keder ve hasretten kalpleri yarılıncaya kadar demektir. Hasan [el-Basrî] { إِلَى أَنْ } şeklinde okumuştur.

عَبْدِ اللَّهِ وَلَوْ قُطِّعَتْ قُلُوبُهُمْ وَعَنْ طَلْحَةَ وَلَوْ قَطَّعْتَ قُلُوبَهُمْ عَلَى خِطَابِ الرَّسُولِ ﷺ أَوْ كُلِّ مُخَاطِبٍ.

Abdullah'ın kıraatinde { وَلَوْ قُطِّعَتْ قُلُوبُهُمْ } şeklindedir. Talha'dan ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e veya her muhataba hitap olmak üzere { وَلَوْ قَطَّعْتَ قُلُوبَهُمْ } rivayet edilmiştir.

ثُمَّ قَالَ: وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ وَالْمَعْنَى: عَلِيمٌ بِأَحْوَالِهِمْ، حَكِيمٌ فِي الْأَحْكَامِ الَّتِي يَحْكُمُ بِهَا عَلَيْهِمْ.

Sonra [Allah Teâlâ]: { وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ } “...Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir” buyurmuştur. Anlam şudur: Onların hallerini hakkıyla bilendir, onlar hakkında verdiği hükümlerde hikmet sahibidir.

[سورة التوبة (٩) : آية ١١١]

[Tevbe Suresi (9), Ayet 111]

إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ وَمَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بايَعْتُمْ بِهِ وَذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١١١)

{ إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ وَمَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بايَعْتُمْ بِهِ وَذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١١١) } “Şüphesiz Allah, müminlerden canlarını ve mallarını, kendilerine cennet verilmek üzere satın almıştır. Onlar Allah yolunda savaşırlar, öldürürler ve öldürülürler. Bu; Tevrat'ta, İncil'de ve Kur'an'da O'nun üzerine hak bir vaaddir. Verdiği sözü Allah'tan daha iyi yerine getiren kim vardır? O halde O'nunla yapmış olduğunuz bu alışverişinizden dolayı sevinin! İşte büyük kurtuluş budur.”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا شَرَعَ فِي شَرْحِ فَضَائِحِ الْمُنَافِقِينَ وَقَبَائِحِهِمْ لِسَبَبِ تَخَلُّفِهِمْ عَنْ غَزْوَةِ تَبُوكَ، فَلَمَّا/ تَمَّمَ ذَلِكَ الشَّرْحَ وَالْبَيَانَ وَذَكَرَ أَقْسَامَهُمْ، وَفَرَّعَ عَلَى كُلِّ قِسْمٍ مَا كَانَ لَائِقًا بِهِ، عَادَ إِلَى بَيَانِ فَضِيلَةِ الْجِهَادِ وَحَقِيقَتِهِ فَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bil ki Allah Teâlâ Tebük Gazvesi'nden geri kalmaları sebebiyle münafıkların rezilliklerini ve çirkinliklerini açıklamaya başlamış; bu açıklama ve beyanı tamamlayıp onların kısımlarını zikredince ve her kısma layık olan hükmü bağlayınca, cihadın faziletini ve hakikatini beyan etmeye dönerek: { إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ } “Şüphesiz Allah müminlerden canlarını satın almıştır...” buyurmuştur. Bu ayette birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الأولى: [في شأن نزول الآية]

Birinci Mesele: [Ayetin nüzul sebebi hakkında]

قَالَ الْقُرْطُبِيُّ : لَمَّا بَايَعَتِ الْأَنْصَارُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لَيْلَةَ الْعَقَبَةِ بِمَكَّةَ وَهُمْ سَبْعُونَ نَفْسًا، قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَوَاحَةَ: اِشْتَرِطْ لِرَبِّكَ وَلِنَفْسِكَ مَا شِئْتَ. فَقَالَ: «أَشْتَرِطُ لِرَبِّي أَنْ تَعْبُدُوهُ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا، وَلِنَفْسِي أَنْ تَمْنَعُونِي مَا تَمْنَعُونَ مِنْهُ أَنْفُسَكُمْ وَأَمْوَالَكُمْ» قَالُوا: فَإِذَا فَعَلْنَا ذَلِكَ فَمَاذَا لَنَا؟ قَالَ: «الْجَنَّةُ» قَالُوا: رَبِحَ الْبَيْعُ لَا نَقِيلُ وَلَا نَسْتَقِيلُ. فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ.

el-Kurtubî şöyle demiştir: Ensar, Mekke'de Akabe gecesi —yetmiş kişi iken— Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem biat ettiklerinde, Abdullah b. Revâha: "Rabbin için ve kendin için dilediğin şartı koş" dedi. Bunun üzerine [Resûlullah]: «Rabbim için O'na kulluk etmenizi ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmamanızı; kendim için de nefislerinizi ve mallarınızı koruduğunuz şeylerden beni de korumanızı şart koşuyorum» buyurdu. [Ensar]: "Bunu yaptığımız takdirde bizim için ne vardır?" dediler. [Resûlullah]: «Cennet» buyurdu. Onlar da: "Kazançlı bir alışveriş! Biz [bu akitten] caymayız, cayılmasını da istemeyiz" dediler. Bunun üzerine bu ayet indi.

قَالَ مُجَاهِدٌ وَالْحَسَنٌ وَمُقَاتِلٌ: ثَامَنَهُمْ فَأَغْلَى ثَمَنَهُمْ.

Mücâhid, Hasan [el-Basrî] ve Mukâtil şöyle demişlerdir: [Allah] onlarla pazarlık yaptı ve onların bedelini pek kıymetli kıldı.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ أَهْلُ الْمَعَانِي: لَا يَجُوزُ أَنْ يَشْتَرِيَ اللَّهُ شَيْئًا فِي الْحَقِيقَةِ لِأَنَّ الْمُشْتَرِيَ إِنَّمَا يَشْتَرِي مَا لَا يَمْلِكُ، وَلِهَذَا قَالَ الْحَسَنُ: اشْتَرَى أَنْفُسًا هُوَ خَلَقَهَا، وَأَمْوَالًا هُوَ رَزَقَهَا، لَكِنْ هَذَا ذَكَرَهُ تَعَالَى لِحُسْنِ التَّلَطُّفِ فِي الدُّعَاءِ إِلَى الطَّاعَةِ، وَحَقِيقَةُ هَذَا، أَنَّ الْمُؤْمِنَ مَتَى قَاتَلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ حَتَّى يُقْتَلَ، فَتَذْهَبَ رُوحُهُ، وَيُنْفَقَ مَالُهُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، أَخَذَ مِنَ اللَّهِ فِي الْآخِرَةِ الْجَنَّةَ جَزَاءً لِمَا فَعَلَ. فَجَعَلَ هَذَا اسْتِبْدَالًا وَشِرَاءً. هَذَا مَعْنَى قَوْلِهِ: اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ أَيْ بِالْجَنَّةِ، وَكَذَا قِرَاءَةُ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَالْأَعْمَشِ. قَالَ الْحَسَنُ: اسْمَعُوا وَاللَّهِ بَيْعَةٌ رَابِحَةٌ وَكَفَّةٌ رَاجِحَةٌ، بَايَعَ اللَّهُ بِهَا كُلَّ مُؤْمِنٍ، وَاللَّهِ مَا عَلَى الْأَرْضِ مُؤْمِنٌ إِلَّا وَقَدْ دَخَلَ فِي هَذِهِ الْبَيْعَةِ.

İkinci Mesele: Beyan ehli (ehl-i meânî) şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın hakiki manada bir şeyi satın alması caiz değildir; zira satın alan kimse ancak maliki olmadığı şeyi satın alır. Nitekim Hasan [el-Basrî] şöyle demiştir: 'O, bizzat kendisinin yarattığı canları ve kendisinin rızıklandırdığı malları satın aldı.' Fakat Allah Teâlâ bunu, itaate davetteki güzel bir lütufkârlık olarak zikretmiştir. Bunun hakikati şudur: Mümin kimse Allah yolunda savaşıp nihayet öldürüldüğünde, yani ruhu gittiğinde ve malı Allah yolunda infak edildiğinde, bu yaptığına karşılık ahirette Allah'tan cenneti alır. Böylece Allah Teâlâ bu muameleyi bir mübadele ve satın alma kılmıştır. Ayetteki: { اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ } buyruğunun anlamı budur; yani cennet karşılığında [satın almıştır]. Ömer b. el-Hattâb ile A'meş'in kıraati de bu şekildedir [bi'l-cenneh]. Hasan [el-Basrî] şöyle demiştir: 'Dinleyin! Vallahi bu kârlı bir alışveriş ve ağır basan bir terazidir; Allah Teâlâ bu alışverişi her mümin ile yapmıştır. Vallahi yeryüzünde bu alışverişe dahil olmamış hiçbir mümin yoktur.'

وَقَالَ الصَّادِقُ ﵊: «لَيْسَ لِأَبْدَانِكُمْ ثَمَنٌ إِلَّا الْجَنَّةُ فَلَا تَبِيعُوهَا إِلَّا بِهَا»

es-Sâdık aleyhisselâm ise şöyle demiştir: «Bedenlerinizin cennetten başka bir bedeli/değeri yoktur; sakın onları cennetten başkasına satmayın!»

وَقَوْلُهُ:

Allah Teâlâ'nın:

وَأَمْوالَهُمْ يُرِيدُ الَّتِي يُنْفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَعَلَى أَنْفُسِهِمْ وَأَهْلِيهِمْ وَعِيَالِهِمْ، وَفِي الْآيَةِ لَطَائِفُ:

{ وَأَمْوالَهُمْ } “ve mallarını...” buyruğundan murat; Allah yolunda, kendi nefislerine, ailelerine ve bakmakla yükümlü oldukları kimselere infak ettikleri mallardır. Bu ayette birtakım incelikler vardır:

اللَّطِيفَةُ الْأُولَى: الْمُشْتَرِي لَا بُدَّ له من بائع، وهاهنا الْبَائِعُ هُوَ اللَّهُ وَالْمُشْتَرِي هُوَ اللَّهُ، وَهَذَا إِنَّمَا يَصِحُّ فِي حَقِّ الْقَيِّمِ بِأَمْرِ الطِّفْلِ الَّذِي لَا يُمْكِنُهُ رِعَايَةُ الْمَصَالِحِ فِي الْبَيْعِ وَالشِّرَاءِ، وَصِحَّةُ هَذَا الْبَيْعِ مَشْرُوطَةٌ بِرِعَايَةِ الْغِبْطَةِ الْعَظِيمَةِ، فَهَذَا الْمَثَلُ جَارٍ مَجْرَى التَّنْبِيهِ عَلَى كَوْنِ الْعَبْدِ شَبِيهًا بِالطِّفْلِ الَّذِي لَا يَهْتَدِي إِلَى رِعَايَةِ مَصَالِحِ نَفْسِهِ، وَأَنَّهُ تَعَالَى هُوَ الْمُرَاعِي لِمَصَالِحِهِ بِشَرْطِ الْغِبْطَةِ التَّامَّةِ، وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ التَّنْبِيهُ عَلَى السُّهُولَةِ وَالْمُسَامَحَةِ، وَالْعَفْوِ عَنِ الذُّنُوبِ، والإيصال إلى درجات الخيرات ومراتب السعادات.

Birinci İncelik: Satın alan (müşteri) için mutlaka bir satıcı (bâi') gereklidir. Burada ise satan da Allah, satın alan da Allah'tır. Bu durum ancak, alım ve satımda menfaatleri gözetmesi mümkün olmayan çocuğun işlerini üstlenen kayyım hakkında sahih olur; bu satışın geçerliliği de [çocuk için] büyük bir menfaat ve kârın (gıbta) gözetilmesi şartına bağlıdır. İşte bu temsil; kulun, kendi nefsinin menfaatlerini gözetmeye aklı ermeyen çocuk gibi olduğuna ve Allah Teâlâ'nın tam bir menfaat sağlama şartıyla onun maslahatlarını bizzat gözettiğine dikkat çekme mesabesindedir. Bundan maksat ise kolaylığa, müsamahaya, günahların bağışlanmasına, hayırların derecelerine ve saadetlerin mertebelerine ulaştırmaya dikkat çekmektir.

وَاللَّطِيفَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى أَضَافَ الْأَنْفُسَ وَالْأَمْوَالَ إِلَيْهِمْ فَوَجَبَ أَنَّ كَوْنَ الْأَنْفُسِ وَالْأَمْوَالِ مُضَافَةً إِلَيْهِمْ يُوجِبُ أَمْرَيْنِ مُغَايِرَيْنِ لَهُمْ، وَالْأَمْرُ فِي نَفْسِهِ كَذَلِكَ، لِأَنَّ الْإِنْسَانَ عِبَارَةٌ عَنِ الْجَوْهَرِ الْأَصْلِيِّ الْبَاقِي، وَهَذَا الْبَدَنُ يَجْرِي مَجْرَى الْآلَةِ وَالْأَدَوَاتِ وَالْمُرَكَّبِ، وَكَذَلِكَ الْمَالُ خُلِقَ وَسِيلَةً إِلَى رِعَايَةِ مَصَالِحِ هَذَا الْمُرَكَّبِ، فَالْحَقُّ سُبْحَانَهُ اشْتَرَى مِنَ الْإِنْسَانِ هَذَا الْمُرَكَّبَ وَهَذَا الْمَالَ/ بِالْجَنَّةِ، وَهُوَ التَّحْقِيقُ. لِأَنَّ الْإِنْسَانَ مَا دَامَ يَبْقَى مُتَعَلِّقَ الْقَلْبِ بِمَصَالِحِ عَالَمِ الْجِسْمِ الْمُتَغَيِّرِ الْمُتَبَدِّلِ، وَهُوَ الْبَدَنُ وَالْمَالُ، امْتَنَعَ وُصُولُهُ إِلَى السَّعَادَاتِ الْعَالِيَةِ وَالدَّرَجَاتِ الشَّرِيفَةِ، فَإِذَا انْقَطَعَ الْتِفَاتُهُ إِلَيْهَا وَبَلَغَ ذَلِكَ الِانْقِطَاعُ إِلَى أَنْ عَرَّضَ الْبَدَنَ لِلْقَتْلِ، وَالْمَالَ لِلْإِنْفَاقِ فِي طَلَبِ رِضْوَانِ اللَّهِ، فَقَدْ بَلَغَ إِلَى حَيْثُ رَجَّحَ الْهُدَى عَلَى الْهَوَى، وَالْمَوْلَى عَلَى الدُّنْيَا، وَالْآخِرَةَ عَلَى الْأُولَى، فَعِنْدَ هَذَا يَكُونُ مِنَ السُّعَدَاءِ الْأَبْرَارِ وَالْأَفَاضِلِ الْأَخْيَارِ، فَالْبَائِعُ هُوَ جَوْهَرُ الرُّوحِ الْقُدْسِيَّةِ وَالْمُشْتَرِي هُوَ اللَّهُ، وَأَحَدُ الْعِوَضَيْنِ الْجَسَدُ الْبَالِي وَالْمَالُ الْفَانِي، وَالْعِوَضُ الثَّانِي الْجَنَّةُ الْبَاقِيَةُ وَالسَّعَادَاتُ الدَّائِمَةُ، فَالرِّبْحُ حَاصِلٌ وَالْهَمُّ وَالْغَمُّ زَائِلٌ، وَلِهَذَا قَالَ: فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بايَعْتُمْ بِهِ.

İkinci İncelik: Allah Teâlâ nefisleri ve malları onlara izafe etmiştir; dolayısıyla nefislerin ve malların onlara izafe edilmiş olması, bunların kendilerinden farklı iki şey olmasını gerektirir. İşin aslı da böyledir; zira insan asıl ve bâkî olan cevherden ibarettir; bu beden ise alet, edevat ve binek mesabesindedir. Aynı şekilde mal da bu bineğin maslahatlarını gözetmek için bir vesile olarak yaratılmıştır. İşte Hak Teâlâ insandan bu bineği ve bu malı cennet karşılığında satın almıştır; hakikat/tahkik de budur. Çünkü insan, değişip başkalaşan cisimler âleminin maslahatlarına —yani beden ve mala— kalben bağlı kaldığı müddetçe yüce saadetlere ve şerefli derecelere ulaşması imkânsızdır. Fakat bunlara olan ilgisini kestiğinde ve bu ilgiyi kesme hali, bedeni ölüme sunma ve malı Allah'ın rızasını arama yolunda infak etme derecesine ulaştığında; artık hidayeti hevasına, Mevlâ'yı dünyaya ve ahireti bu ilk hayata tercih etmiş bir noktaya ulaşmış olur. İşte bu durumda o, bahtiyar ebrar ve faziletli hayırlı kimselerden olur. Dolayısıyla satıcı kudsî ruhun cevheri, satın alan ise Allah'tır; iki bedelden biri çürüyüp gidecek beden ile fâni mal, ikinci bedel ise ebedî cennet ve daimi saadetlerdir. Böylece kâr hâsıl olmuş, gam ve keder zail olmuştur. İşte bu yüzden [Allah Teâlâ]: { فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بايَعْتُمْ بِهِ } “O halde O'nunla yapmış olduğunuz bu alışverişinizden dolayı sevinin!” buyurmuştur.

ثُمَّ قَالَ: يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : قَوْلُهُ: يُقاتِلُونَ فِيهِ مَعْنَى الْأَمْرِ كقوله: تُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ وَقِيلَ جَعَلَ يُقاتِلُونَ كَالتَّفْسِيرِ لِتِلْكَ الْمُبَايَعَةِ، وَكَالْأَمْرِ اللَّازِمِ لَهَا. قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ بِتَقْدِيمِ الْمَفْعُولِ عَلَى الْفَاعِلِ وَهُوَ كَوْنُهُمْ مَقْتُولِينَ عَلَى كَوْنِهِمْ قَاتِلِينَ، وَالْبَاقُونَ بِتَقْدِيمِ الْفَاعِلِ عَلَى الْمَفْعُولِ. أَمَّا تَقْدِيمُ الْفَاعِلِ عَلَى الْمَفْعُولِ فَظَاهِرٌ، لِأَنَّ الْمَعْنَى أَنَّهُمْ يَقْتُلُونَ الْكُفَّارَ وَلَا يَرْجِعُونَ عَنْهُمْ إِلَى أَنْ يَصِيرُوا مَقْتُولِينَ. وَأَمَّا تَقْدِيمُ الْمَفْعُولِ عَلَى الْفَاعِلِ، فَالْمَعْنَى: أَنَّ طَائِفَةً كَبِيرَةً مِنَ الْمُسْلِمِينَ، وَإِنْ صَارُوا مَقْتُولِينَ لَمْ يَصِرْ ذَلِكَ رَادِعًا لِلْبَاقِينَ عَنِ الْمُقَاتَلَةِ، بَلْ يَبْقُونَ بَعْدَ ذَلِكَ مُقَاتِلِينَ مَعَ الْأَعْدَاءِ. قَاتِلِينَ لَهُمْ بِقَدْرِ الْإِمْكَانِ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ: فَما وَهَنُوا لِما أَصابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ [آلِ عِمْرَانَ: ١٤٦] أَيْ مَا وَهَنَ مَنْ بَقِيَ مِنْهُمْ. وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُ هَلْ دَخَلَ تَحْتَ هَذِهِ الْآيَةِ مُجَاهَدَةُ الْأَعْدَاءِ بِالْحُجَّةِ وَالْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ أَمْ لَا؟ فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: هُوَ مُخْتَصٌّ بِالْجِهَادِ بِالْمُقَاتَلَةِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى فَسَرَّ تِلْكَ الْمُبَايَعَةَ بِالْمُقَاتَلَةِ بِقَوْلِهِ: يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: كُلُّ أَنْوَاعِ الْجِهَادِ دَاخِلٌ فِيهِ، بِدَلِيلِ الْخَبَرِ الَّذِي رَوَيْنَاهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَوَاحَةَ. وَأَيْضًا فَالْجِهَادُ بِالْحُجَّةِ وَالدَّعْوَةِ إِلَى دَلَائِلِ التَّوْحِيدِ أَكْمَلُ آثَارًا مِنَ الْقِتَالِ، وَلِذَلِكَ

Sonra [Allah Teâlâ]: { يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ } “Onlar Allah yolunda savaşırlar, öldürürler ve öldürülürler” buyurmuştur. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: O'nun { يُقاتِلُونَ } buyruğunda, { تُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ } “...mallarınızla ve canlarınızla Allah yolunda cihat edersiniz” buyruğunda olduğu gibi emir manası vardır. Bir görüşe göre de { يُقاتِلُونَ } ifadesi o biatin/alışverişin bir tefsiri ve onun ayrılmaz bir gereği kılınmıştır. Hamza ve Kisâî mef'ulü failin önüne geçirerek, yani önce öldürülmelerini sonra öldürmelerini [takdim ederek] okumuşlar; diğer kıraat imamları ise faili mef'ulün önüne geçirerek okumuşlardır. Failin mef'ulden önce gelmesi açıktır; zira anlam, onların kâfirleri öldürmeleri ve öldürülünceye kadar da onlardan geri durmamalarıdır. Mef'ulün failden önce gelmesine gelince; bunun manası şudur: Müslümanlardan büyük bir topluluk öldürülmüş olsalar bile, bu durum geride kalanları savaşmaktan alıkoymaz; bilakis onlar bundan sonra da düşmanlarla savaşmaya ve imkânları ölçüsünde onları öldürmeye devam ederler. Bu durum: { فَما وَهَنُوا لِما أَصابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “...Allah yolunda başlarına gelenlerden dolayı gevşemediler...” [Âl-i İmrân, 146] ayeti gibidir; yani onlardan geriye kalanlar gevşemediler demektir. Delil getirmek suretiyle düşmanlarla mücadele etmenin ve emr-i bi'l-maruf nehy-i ani'l-münker yapmanın bu ayetin kapsamına girip girmeyeceği konusunda ihtilaf etmişlerdir: Onlardan bir kısmı; Allah Teâlâ'nın bu alışverişi { يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ } “Onlar Allah yolunda savaşırlar, öldürürler ve öldürülürler” buyurarak bizzat savaşmakla tefsir etmesi sebebiyle bunun fiilen savaşarak yapılan cihada mahsus olduğunu söylemişlerdir. Diğer bir kısmı ise Abdullah b. Revâha'dan rivayet ettiğimiz haberin delaletiyle cihadın bütün türlerinin buna dahil olduğunu söylemişlerdir. Ayrıca hüccet/delil ile cihat etmek ve tevhid delillerine davet etmek, tesir bakımından savaştan daha mükemmeldir. İşte bundan dolayı

قَالَ ﷺ لَعَلِيٍّ ﵁: «لَأَنْ يَهْدِيَ اللَّهُ عَلَى يَدِكَ رَجُلًا خَيْرٌ لَكَ مِمَّا طَلَعَتْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ»

[Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem Ali radıyallâhu anh'a şöyle buyurmuştur: «Allah'ın senin elinle tek bir adamı hidayete erdirmesi, senin için üzerine güneşin doğduğu her şeyden daha hayırlıdır.»

وَلِأَنَّ الْجِهَادَ بِالْمُقَاتَلَةِ لَا يَحْسُنُ أَثَرُهَا إِلَّا بَعْدَ تَقْدِيمِ الْجِهَادِ بِالْحُجَّةِ. وَأَمَّا الْجِهَادُ بِالْحُجَّةِ فَإِنَّهُ غَنِيٌّ عَنِ الْجِهَادِ بِالْمُقَاتَلَةِ.

Ayrıca savaşarak yapılan cihadın tesiri ancak hüccet/delil ile yapılan cihat öne alındıktan sonra güzel olur. Hüccet ile yapılan cihat ise savaşarak yapılan cihattan müstağnidir.

وَالْأَنْفُسُ جَوْهَرُهَا جَوْهَرٌ شَرِيفٌ خَصَّهُ اللَّهُ تَعَالَى بِمَزِيدِ الْإِكْرَامِ فِي هَذَا الْعَالَمِ، وَلَا فَسَادَ فِي ذَاتِهِ، إِنَّمَا الْفَسَادُ فِي الصِّفَةِ الْقَائِمَةِ بِهِ، وَهِيَ الْكُفْرُ وَالْجَهْلُ. وَمَتَى أَمْكَنَ إِزَالَةُ الصِّفَةِ الْفَاسِدَةِ، مَعَ إِبْقَاءِ الذَّاتِ وَالْجَوْهَرِ كَانَ أَوْلَى.

Hem nefislerin cevheri şerefli bir cevherdir; Allah Teâlâ onu bu âlemde üstün bir ikram ile mümtaz kılmıştır ve onun zatında bir bozukluk yoktur, bozukluk ancak onda bulunan sıfattadır; o da küfür ve cehalettir. Zat ve cevher baki bırakılarak bozuk sıfatın giderilmesi mümkün olduğu sürece bu daha evladır.

أَلَا تَرَى أَنَّ جِلْدَ الْمَيْتَةِ لَمَّا كَانَ مُنْتَفَعًا بِهِ مِنْ بَعْضِ الْوُجُوهِ، لَا جَرَمَ حَثَّ الشَّرْعِ عَلَى إِبْقَائِهِ،

Görmez misin ki leşin derisinden bazı yönlerden faydalanmak mümkün olduğu için şeriat şüphesiz onun baki bırakılmasını teşvik etmiş,

فَقَالَ: «هَلَّا أَخَذْتُمْ إِهَابَهَا فَدَبَغْتُمُوهُ فَانْتَفَعْتُمْ بِهِ»

Ve şöyle buyurmuştur: «Derisini alıp tabaklasaydınız da ondan faydalansaydınız ya!»

فَالْجِهَادُ بِالْحُجَّةِ يَجْرِي مَجْرَى الدِّبَاغَةِ، وَهُوَ إِبْقَاءُ الذَّاتِ مَعَ إِزَالَةِ الصِّفَةِ الْفَاسِدَةِ، وَالْجِهَادُ بِالْمُقَاتَلَةِ يَجْرِي مَجْرَى إِفْنَاءِ الذَّاتِ، فَكَانَ الْمَقَامُ الْأَوَّلُ أَوْلَى وَأَفْضَلَ.

Dolayısıyla hüccet ile yapılan cihat, tabaklama mesabesindedir ki bu da bozuk sıfatı gidererek zatı baki kılmaktır; savaşarak yapılan cihat ise zatı yok etme mesabesindedir. Bu sebeple birinci makam daha evla ve daha faziletlidir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ قَالَ الزَّجَّاجُ: نُصِبَ وَعْداً عَلَى الْمَعْنَى، لِأَنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ: بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ أَنَّهُ وَعَدَهُمُ الْجَنَّةَ، فَكَانَ وَعْدًا مَصْدَرًا مُؤَكِّدًا. وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّ هَذَا الَّذِي حَصَلَ فِي الْكُتُبِ ما هو؟

Sonra Allah Teâlâ: { وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ } “...Tevrat'ta, İncil'de ve Kur'an'da O'nun üzerine hak bir vaaddir” buyurmuştur. Zeccâc şöyle demiştir: { وَعْداً } kelimesi manaya binaen mansub olmuştur; zira { بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ } buyruğunun manası, onlara cenneti vadettiğidir; dolayısıyla { وَعْداً } tekit edici bir mastar (mef'ûl-i mutlak) olmuştur. Kutsal kitaplarda vaki olan bu şeyin ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir:

فَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذَا الْوَعْدَ الَّذِي وَعَدَهُ لِلْمُجَاهِدِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَعْدٌ ثَابِتٌ، فَقَدْ أَثْبَتَهُ اللَّهُ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ كَمَا أَثْبَتَهُ فِي الْقُرْآنِ.

Birinci Görüş: Allah yolunda cihat edenlere vadettiği bu vaad sabit bir vaaddir; nitekim Allah Teâlâ onu Kur'an'da sabit kıldığı gibi Tevrat ve İncil'de de sabit kılmıştır.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: الْمُرَادُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى بَيَّنَ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ أَنَّهُ اشْتَرَى مِنْ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﵊ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ، كَمَا بَيَّنَ فِي الْقُرْآنِ.

İkinci Görüş: Muradın; Allah Teâlâ'nın, Kur'an'da beyan ettiği gibi Tevrat ve İncil'de de Muhammed aleyhisselâm'ın ümmetinden canlarını ve mallarını cennet karşılığında satın aldığını beyan etmiş olmasıdır.

وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّ الْأَمْرَ بِالْقِتَالِ وَالْجِهَادِ هُوَ مَوْجُودٌ فِي جَمِيعِ الشَّرَائِعِ.

Üçüncü Görüş: Savaş ve cihat emrinin bütün şeriatlarda mevcut olduğudur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَمَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ وَالْمَعْنَى: أَنَّ نَقْضَ الْعَهْدِ كَذِبٌ. وَأَيْضًا أَنَّهُ مَكْرٌ وَخَدِيعَةٌ، وَكُلُّ ذَلِكَ مِنَ الْقَبَائِحِ، وَهِيَ قَبِيحَةٌ مِنَ الْإِنْسَانِ مَعَ احْتِيَاجِهِ إِلَيْهَا، فَالْغَنِيُّ عَنْ كُلِّ الْحَاجَاتِ أَوْلَى أَنْ يَكُونَ مُنَزَّهًا عَنْهَا. وَقَوْلُهُ: وَمَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ اسْتِفْهَامٌ بِمَعْنَى الْإِنْكَارِ، أَيْ لَا أَحَدَ أَوْفَى بِمَا وَعَدَ مِنَ اللَّهِ.

Sonra Allah Teâlâ: { وَمَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ } “...Verdiği sözü Allah'tan daha iyi yerine getiren kim vardır?” buyurmuştur. Anlam şudur: Ahdi bozmak yalandır. Ayrıca o bir hile ve aldatmadır; bunların tümü ise çirkin işlerdir. İnsanın muhtaç olmasına rağmen [bu fiiller] ondan sâdır olması çirkin ise, her türlü ihtiyaçtan müstağni olan [Allah'ın] bunlardan münezzeh olması evleviyetle gereklidir. O'nun: { وَمَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ } buyruğu inkârî bir soru (istifhâm-ı inkârî) olup manası: 'Vadettiği şeyi yerine getirmede Allah'tan daha vefalı hiç kimse yoktur' demektir.

ثُمَّ قَالَ: فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بايَعْتُمْ بِهِ وَذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى أَنْوَاعٍ مِنَ التَّأْكِيدَاتِ: فَأَوَّلُهَا: قَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ فَيَكُونُ الْمُشْتَرِي هُوَ اللَّهُ الْمُقَدَّسُ عَنِ الْكَذِبِ وَالْخِيَانَةِ، وَذَلِكَ مِنْ أَدَلِّ الدَّلَائِلِ عَلَى تَأْكِيدِ هَذَا الْعَهْدِ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ عَبَّرَ عَنْ إِيصَالِ هَذَا الثَّوَابِ بِالْبَيْعِ وَالشِّرَاءِ، وَذَلِكَ حَقٌّ مُؤَكَّدٌ. وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ: وَعْداً وَوَعْدُ اللَّهِ حَقٌّ. وَرَابِعُهَا: قَوْلُهُ: عَلَيْهِ وَكَلِمَةُ «عَلَى» لِلْوُجُوبِ. وَخَامِسُهَا: قَوْلُهُ: حَقًّا وَهُوَ التَّأْكِيدُ لِلتَّحْقِيقِ. وَسَادِسُهَا: قَوْلُهُ: فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ وَذَلِكَ يَجْرِي مَجْرَى إِشْهَادِ جَمِيعِ الْكُتُبِ الْإِلَهِيَّةِ وَجَمِيعِ الْأَنْبِيَاءِ وَالرُّسُلِ عَلَى هَذِهِ الْمُبَايَعَةِ.

Sonra: { فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بايَعْتُمْ بِهِ وَذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } “O halde O'nunla yapmış olduğunuz bu alışverişinizden dolayı sevinin! İşte büyük kurtuluş budur” buyurmuştur. Bil ki bu ayet çeşitli tekit türlerini içermektedir: Birincisi: { إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ } “Şüphesiz Allah, müminlerden canlarını ve mallarını... satın almıştır” buyruğudur ki, satın alan bizzat yalandan ve hıyanetten münezzeh olan Allah'tır; bu da bu ahdin tekit edilmesinin en açık delillerindendir. İkincisi: Bu sevaba kavuşturmayı alım satım tabiriyle ifade etmiştir ki bu sabit ve muhkem bir haktır. Üçüncüsü: { وَعْداً } buyruğudur; Allah'ın vaadi ise haktır. Dördüncüsü: { عَلَيْهِ } buyruğudur; 'alâ' (عَلَى) kelimesi vücub (gereklilik) ifade eder. Beşincisi: { حَقًّا } buyruğudur ki bu, tahkik (gerçeklik) için bir tekittir. Altıncısı: { فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ } buyruğudur ki bu, bütün ilahî kitapları ve bütün peygamberler ile resûlleri bu alışverişe şahit tutma mesabesindedir.

وَسَابِعُهَا: قَوْلُهُ: وَمَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ وَهُوَ غَايَةٌ فِي التَّأْكِيدِ. وَثَامِنُهَا: قَوْلُهُ: فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بايَعْتُمْ بِهِ وَهُوَ أَيْضًا مُبَالَغَةٌ فِي التَّأْكِيدِ. وَتَاسِعُهَا: قَوْلُهُ: وَذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ وَعَاشَرُهَا: قَوْلُهُ: الْعَظِيمُ فَثَبَتَ اشْتِمَالُ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى هَذِهِ الْوُجُوهِ الْعَشْرَةِ فِي التَّأْكِيدِ وَالتَّقْرِيرِ وَالتَّحْقِيقِ. وَنَخْتِمُ الْآيَةَ بِخَاتِمَةٍ وَهِيَ أَنَّ أَبَا الْقَاسِمِ الْبَلْخِيَّ اسْتَدَلَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ حُصُولِ الْأَعْوَاضِ عَنْ آلَامِ الْأَطْفَالِ وَالْبَهَائِمِ. قَالَ لِأَنَّ الْآيَةَ دَلَّتْ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ إِيصَالُ أَلَمِ الْقَتْلِ وَأَخْذِ الْأَمْوَالِ إِلَى الْبَالِغِينَ إِلَّا بِثَمَنٍ هُوَ الْجَنَّةُ، فَلَا جَرَمَ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْحَالُ كَذَلِكَ فِي الْأَطْفَالِ وَالْبَهَائِمِ، وَلَوْ جَازَ عَلَيْهِمُ التَّمَنِّي لَتَمَنَّوْا أَنَّ آلَامَهُمْ تَتَضَاعَفُ حَتَّى تَحْصُلَ لَهُمْ تِلْكَ/ الْأَعْوَاضُ الرَّفِيعَةُ الشَّرِيفَةُ، وَنَحْنُ نَقُولُ: لَا نُنْكِرُ حُصُولَ الْخَيْرَاتِ لِلْأَطْفَالِ وَالْحَيَوَانَاتِ فِي مُقَابَلَةِ هَذِهِ الْآلَامِ، وَإِنَّمَا الْخِلَافُ وَقَعَ فِي أَنَّ ذَلِكَ الْعِوَضَ عِنْدَنَا غَيْرُ وَاجِبٍ، وَعِنْدَكُمْ واجب، والآية ساكتة عن بيان الوجوب.

Yedincisi: { وَمَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ } buyruğudur ki bu, tekit konusunda son noktadır. Sekizincisi: { فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بايَعْتُمْ بِهِ } buyruğudur ki bu da tekitte bir mübalağadır. Dokuzuncusu: { وَذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ } buyruğudur. Onuncusu ise: { الْعَظِيمُ } buyruğudur. Böylece bu ayetin tekit, takrir ve tahkik hususunda bu on veçhi içerdiği sabit olmuştur. Ayeti bir hatime ile bitirelim; o da şudur: Ebu'l-Kāsım el-Belhî, çocukların ve hayvanların çektikleri acıların karşılığında mutlaka bir ivazın (tazminat/mükâfat) verilmesi gerektiğine bu ayetle istidlal etmiştir. O şöyle demiştir: Çünkü ayet, öldürülme ve malların alınması acısının mükelleflere ancak bir bedel —ki o da cennettir— karşılığında tattırılabileceğine delalet etmiştir; nitekim: { إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ } buyurmuştur. Dolayısıyla aynı durumun çocuklar ve hayvanlar hakkında da geçerli olması vaciptir. Şayet onlar için temennide bulunmak caiz olsaydı, kendilerine o yüce ve şerefli ivazlar hâsıl olsun diye acılarının katlanmasını temenni ederlerdi. Biz ise deriz ki: Bu acılara karşılık çocuklara ve hayvanlara hayırların verileceğini inkâr etmiyoruz; aradaki ihtilaf sadece bu ivazın verilmesinin bize göre vacip olmaması, size göre ise vacip olması noktasındadır; ayet ise vücubu beyan etme hususunda sükût geçmiştir.

[سورة التوبة (٩) : آية ١١٢]

[Tevbe Suresi (9), Ayet 112]

التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ الْحامِدُونَ السَّائِحُونَ الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَالْحافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ (١١٢)

{ التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ الْحامِدُونَ السَّائِحُونَ الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَالْحافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ (١١٢) } “Tevbe edenler, ibadet edenler, hamdedenler, seyahat edenler [oruç tutanlar], rükû edenler, secde edenler, iyiliği emredip kötülükten alıkoyanlar ve Allah'ın sınırlarını koruyanlar... Müminleri müjdele!”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى أَنَّهُ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ أُولَئِكَ الْمُؤْمِنِينَ هُمُ الْمَوْصُوفُونَ بِهَذِهِ الصِّفَاتِ التِّسْعَةِ. وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Bil ki Allah Teâlâ önceki ayette: { اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ } “müminlerden canlarını ve mallarını kendilerine cennet verilmek üzere satın aldığını” zikredince, bu ayette o müminlerin bu dokuz sıfatla nitelenen kimseler olduğunu beyan etmiştir. Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي رَفْعِ قَوْلِهِ: التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ الْحامِدُونَ السَّائِحُونَ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ رُفِعَ عَلَى الْمَدْحِ، وَالتَّقْدِيرُ: هُمُ التَّائِبُونَ، يَعْنِي الْمُؤْمِنِينَ الْمَذْكُورِينَ فِي قَوْلِهِ: اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ هُمُ

Birinci Mesele: { التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ الْحامِدُونَ السَّائِحُونَ } buyruğunun merfu olmasında (ref'inde) birtakım vecihler vardır: Birincisi: Medih (övgü) üzere merfudur; takdiri 'Humu't-tâibûn' (Onlar tevbe edenlerdir) şeklindedir; yani O'nun { اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ } buyruğunda zikredilen müminler, işte

التَّائِبُونَ. الثَّانِي: قَالَ الزَّجَّاجُ: لَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: التَّائِبُونَ مُبْتَدَأً، وَخَبَرُهُ مَحْذُوفٌ أَيِ التَّائِبُونَ الْعَابِدُونَ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ أَيْضًا، وَإِنْ لَمْ يُجَاهِدُوا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى وَهَذَا وَجْهٌ حَسَنٌ. لِأَنَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَكُونُ الْوَعْدُ بِالْجَنَّةِ حَاصِلًا لِجَمِيعِ الْمُؤْمِنِينَ، وَإِذَا جَعَلْنَا قَوْلَهُ: التَّائِبُونَ تَابِعًا لِأَوَّلِ الْكَلَامِ كَانَ الْوَعْدُ بِالْجَنَّةِ حَاصِلًا لِلْمُجَاهِدِينَ. الثَّالِثُ: التَّائِبُونَ مُبْتَدَأٌ أَوْ رُفِعَ عَلَى الْبَدَلِ مِنَ الضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِ: يُقاتِلُونَ الرَّابِعُ: قَوْلُهُ: التَّائِبُونَ مُبْتَدَأٌ، وَقَوْلُهُ: الْعابِدُونَ إِلَى آخِرِ الْآيَةِ خَبَرٌ بَعْدَ خَبَرٍ، أَيِ التَّائِبُونَ مِنَ الْكُفْرِ عَلَى الْحَقِيقَةِ هُمُ الجامعون لهذه الخصال. وقرأ أبي وعبد التَّائِبِينَ بِالْيَاءِ إِلَى قَوْلِهِ: وَالْحَافِظِينَ وَفِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ نَصْبًا عَلَى الْمَدْحِ. الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ جَرًّا، صِفَةً لِلْمُؤْمِنِينَ.

bu tevbe eden kimselerdir. İkincisi: Zeccâc şöyle demiştir: { التَّائِبُونَ } kelimesinin mübteda olup haberinin hazfedilmiş olması uzak bir ihtimal değildir; yani 'Tevbe edenler ve ibadet edenler de cihat etmemiş olsalar bile cennet ehlindendirler', nitekim Allah Teâlâ: { وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى } “...Allah hepsine en güzeli [cenneti] vadetmiştir” buyurmuştur. Bu güzel bir vecihtir. Çünkü bu takdirde cennet vaadi bütün müminler için hâsıl olur; { التَّائِبُونَ } buyruğunu sözün başına tâbi kıldığımızda ise cennet vaadi sadece mücahidler için hâsıl olur. Üçüncüsü: { التَّائِبُونَ } mübtedadır veya { يُقاتِلُونَ } buyruğundaki zamirden bedel olarak merfudur. Dördüncüsü: { التَّائِبُونَ } mübteda olup ayetin sonuna kadar gelen { الْعابِدُونَ } [ve diğer vasıflar] birbiri ardınca gelen haberlerdir; yani küfürden hakiki manada tevbe edenler, bu hasletleri kendilerinde toplayan kimselerdir. Übeyy ve Abdullah [b. Mes'ûd] { وَالْحَافِظِينَ } ifadesine kadar 'yâ' ile { التَّائِبِينَ } şeklinde okumuşlardır. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Medih üzere mansub olmasıdır. İkincisi: { الْمُؤْمِنِينَ } kelimesinin sıfatı olarak mecrur olmasıdır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الصِّفَاتِ التِّسْعَةِ.

İkinci Mesele: Bu dokuz sıfatın tefsiri hakkındadır.

فَالصِّفَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: التَّائِبُونَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵁: التَّائِبُونَ مِنَ الشِّرْكِ. وَقَالَ الْحَسَنُ:

Birinci Sıfat: O'nun { التَّائِبُونَ } “Tevbe edenler” buyruğudur. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: 'Şirkten tevbe edenlerdir' demiştir. Hasan [el-Basrî] ise şöyle demiştir:

التَّائِبُونَ مِنَ الشِّرْكِ وَالنِّفَاقِ. وَقَالَ الْأُصُولِيُّونَ: التَّائِبُونَ مِنْ كُلِّ مَعْصِيَةٍ، وَهَذَا أَوْلَى، لِأَنَّ التَّوْبَةَ قَدْ تَكُونُ تَوْبَةً مِنَ الْكُفْرِ، وَقَدْ تَكُونُ مِنَ الْمَعْصِيَةِ. وَقَوْلُهُ: التَّائِبُونَ صِيغَةُ عُمُومٍ مُحَلَّاةٌ بِالْأَلِفِ وَاللَّامِ، فَتَتَنَاوَلُ الْكُلَّ فَالتَّخْصِيصُ بِالتَّوْبَةِ عَنِ الْكُفْرِ مَحْضُ التَّحَكُّمِ.

'Şirkten ve nifaktan tevbe edenlerdir.' Usul âlimleri ise: 'Her günahtan tevbe edenlerdir' demişlerdir; bu daha evladır, zira tevbe bazen küfürden tevbe, bazen de günahtan tevbe şeklinde olur. Ayetteki { التَّائِبُونَ } ifadesi ise elif ve lâm ile belirlenmiş umum (kapsamlılık) sığasıdır; dolayısıyla hepsini kapsar. Onu sadece küfürden tevbe etmeye tahsis etmek ise sırf bir keyfîliktir.

وَاعْلَمْ أَنَّا بَالَغْنَا فِي شَرْحِ حَقِيقَةِ التَّوْبَةِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ: فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ فَتابَ عَلَيْهِ [الْبَقَرَةِ: ٣٧] .

Bil ki biz Bakara Suresi'nde yer alan: { فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ فَتابَ عَلَيْهِ } “Derken Âdem, Rabbinden birtakım kelimeler aldı; O da tevbesini kabul buyurdu...” [Bakara, 37] ayetinin tefsirinde tevbenin hakikatini etraflıca açıkladık.

وَاعْلَمْ أَنَّ التَّوْبَةَ إِنَّمَا تَحْصُلُ عِنْدَ حُصُولِ أُمُورٍ أَرْبَعَةٍ: أَوَّلُهَا: احْتِرَاقُ الْقَلْبِ فِي الْحَالِ عَلَى صُدُورِ تِلْكَ الْمَعْصِيَةِ عَنْهُ، وَثَانِيهَا: نَدَمُهُ عَلَى مَا مَضَى، وَثَالُثُهَا: عَزْمُهُ عَلَى التَّرْكِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، وَرَابِعُهَا: أَنْ يَكُونَ الْحَامِلُ لَهُ عَلَى هَذِهِ الْأُمُورِ الثَّلَاثَةِ طَلَبَ رِضْوَانِ اللَّهِ تَعَالَى وَعُبُودِيَّتِهِ، فَإِنْ كَانَ غَرَضُهُ مِنْهَا دَفْعَ مَذَمَّةِ النَّاسِ وَتَحْصِيلَ مَدْحِهِمْ أَوْ سَائِرَ الْأَغْرَاضِ، فَهُوَ لَيْسَ مِنَ التَّائِبِينَ.

Bil ki tevbe ancak şu dört hususun gerçekleşmesiyle meydana gelir: Birincisi: Kendisinden o günahın sâdır olmasından dolayı kalbin o anda yanıp tutuşması; ikincisi: Geçmişte yaptıklarına pişman olması; üçüncüsü: Gelecekte [onu] terk etmeye azmetmesi; dördüncüsü ise: Onu bu üç hususa sevk eden sâikin Allah Teâlâ'nın rızasını ve O'na kulluğu talep etmek olmasıdır. Şayet bunlardan maksadı insanların yermesinden kurtulmak, onların övgüsünü elde etmek veya diğer dünyevî gayeler ise, o kimse tevbe edenlerden değildir.

وَالصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: الْعابِدُونَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: الَّذِينَ يَرَوْنَ عِبَادَةَ اللَّهِ وَاجِبَةً عَلَيْهِمْ. وَقَالَ الْمُتَكَلِّمُونَ هُمُ الَّذِينَ أَتَوْا بِالْعِبَادَةِ، وَهِيَ عِبَارَةٌ عَنِ الْإِتْيَانِ بِفِعْلٍ مُشْعِرٍ بِتَعْظِيمِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى أَقْصَى الْوُجُوهِ فِي التَّعْظِيمِ، وَلِابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: أَنْ يَقُولَ إِنَّ مَعْرِفَةَ اللَّهِ وَالْإِقْرَارَ بِوُجُوبِ طَاعَتِهِ عَمَلٌ مِنْ أَعْمَالِ الْقَلْبِ، وَحُصُولُ الِاسْمِ فِي جَانِبِ الثُّبُوتِ يَكْفِي فِيهِ حُصُولُ فَرْدٍ مِنْ أَفْرَادِ تِلْكَ الْمَاهِيَّةِ. قَالَ الْحَسَنُ: الْعابِدُونَ هُمُ الَّذِينَ عَبَدُوا اللَّهَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ. وَقَالَ قَتَادَةُ: قَوْمٌ أَخَذُوا مِنْ أَبْدَانِهِمْ فِي لَيْلِهِمْ وَنَهَارِهِمْ.

İkinci Sıfat: Allah Teâlâ'nın { الْعابِدُونَ } “İbadet edenler” buyruğudur. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: 'Allah'a ibadeti üzerlerine farz görenlerdir' demiştir. Kelâm âlimleri ise: 'İbadeti yerine getirenlerdir; ibadet de Allah Teâlâ'yı en üstün derecede tazim ettiğini hissettiren bir fiili yerine getirmekten ibarettir' demişlerdir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ için şöyle demek mümkündür: Allah'ı bilmek ve O'na itaatin vacip olduğunu ikrar etmek kalbin amellerindendir; ismin sübût cihetiyle hâsıl olması için ise o mahiyetin fertlerinden bir ferdin bulunması yeterlidir. Hasan [el-Basrî] şöyle demiştir: 'Âbidler, bollukta ve darlıkta Allah'a ibadet edenlerdir.' Katâde ise şöyle demiştir: 'Gecelerinde ve gündüzlerinde bedenlerinden [ibadet için pay] alan bir topluluktur.'

الصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: الْحامِدُونَ وَهُمُ الَّذِينَ يَقُومُونَ بِحَقٍّ شُكْرِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى نِعَمِهِ دِينًا وَدُنْيَا وَيَجْعَلُونَ إِظْهَارَ ذَلِكَ عادة لهم، وقد ذكرنا التَّسْبِيحَ وَالتَّهْلِيلَ وَالتَّحْمِيدَ صِفَةُ الَّذِينَ كَانُوا يَعْبُدُونَ اللَّهَ قَبْلَ خَلْقِ الدُّنْيَا، وَهُمُ الْمَلَائِكَةُ، لِأَنَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَ عَنْهُمْ أَنَّهُمْ قَالُوا قَبْلَ خَلْقِ آدَمَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ، وَهُوَ صِفَةُ الَّذِينَ يَعْبُدُونَ اللَّهَ بَعْدَ خَرَابِ الدُّنْيَا. لِأَنَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَ عَنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ بِأَنَّهُمْ يَحْمَدُونَ اللَّهَ تَعَالَى، وَهُوَ وَآخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ [يونس: ١٠] وهم المرادون بقوله: الْحامِدُونَ.

Üçüncü Sıfat: O'nun { الْحامِدُونَ } “Hamdedenler” buyruğudur. Onlar, Allah Teâlâ'nın dinî ve dünyevî nimetlerine karşı hakkıyla şükreden ve bunu açığa vurmayı kendilerine âdet edinen kimselerdir. Biz daha önce tesbih, tehlil ve tahmidin, dünya yaratılmadan önce Allah'a ibadet edenlerin yani meleklerin sıfatı olduğunu belirtmiştik; zira Allah Teâlâ meleklerin Âdem yaratılmadan önce: { وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ } “...Biz ise seni hamdinle tesbih ederiz...” dediklerini haber vermiştir. Bu aynı zamanda, dünyanın harap olmasından sonra Allah'a ibadet edenlerin de sıfatıdır; çünkü Allah Teâlâ cennet ehlinin Kendisine hamdettiğini haber vermiş ve bu da: { وَآخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “...Onların dualarının sonu: 'Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur' sözüdür” [Yûnus, 10] ayetinde bildirilmiştir. İşte { الْحامِدُونَ } buyruğu ile kastedilenler onlardır.

الصِّفَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: السَّائِحُونَ وَفِيهِ أَقْوَالٌ:

Dördüncü Sıfat: O'nun { السَّائِحُونَ } “Seyahat edenler / Oruç tutanlar” buyruğudur. Bu hususta görüşler vardır:

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: قَالَ عَامَّةُ الْمُفَسِّرِينَ هُمُ الصَّائِمُونَ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كُلُّ مَا ذُكِرَ فِي الْقُرْآنِ مِنَ السِّيَاحَةِ، فَهُوَ الصِّيَامُ.

Birinci Görüş: Müfessirlerin geneli: 'Onlar oruç tutanlardır' demiştir. İbn Abbâs: 'Kur'an'da geçen her 'siyâhat' kelimesi oruçtur' demiştir.

وَقَالَ النَّبِيُّ ﵊: «سِيَاحَةُ أُمَّتِي الصِّيَامُ»

Nebi aleyhisselâm da: «Ümmetimin seyahati oruçtur» buyurmuştur.

وَعَنِ الْحَسَنِ: أَنَّ هَذَا صَوْمُ الْفَرْضِ. وَقِيلَ هُمُ الَّذِينَ يُدِيمُونَ الصِّيَامَ، وَفِي الْمَعْنَى الَّذِي لِأَجْلِهِ حَسُنَ تَفْسِيرُ السَّائِحِ بِالصَّائِمِ، وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: قِيلَ لِلصَّائِمِ سَائِحٌ، لِأَنَّ الَّذِي يَسِيحُ فِي الْأَرْضِ مُتَعَبِّدًا لَا زَادَ مَعَهُ، كَانَ مُمْسِكًا عَنِ الْأَكْلِ، وَالصَّائِمُ يُمْسِكُ عَنِ الْأَكْلِ، فَلِهَذِهِ الْمُشَابَهَةِ سُمِّيَ الصَّائِمُ سَائِحًا. الثَّانِي: أَنَّ أَصْلَ السِّيَاحَةِ الِاسْتِمْرَارُ عَلَى الذِّهَابِ فِي الْأَرْضِ كَالْمَاءِ الَّذِي يَسِيحُ وَالصَّائِمُ يَسْتَمِرُّ عَلَى فِعْلِ الطَّاعَةِ، وَتَرْكِ الْمُشْتَهَى، وَهُوَ الْأَكْلُ وَالشُّرْبُ وَالْوِقَاعُ، وَعِنْدِي فِيهِ وَجْهٌ آخَرُ، وَهُوَ أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا امْتَنَعَ مِنَ الْأَكْلِ وَالشُّرْبِ وَالْوِقَاعِ وَسَدَّ عَلَى نَفْسِهِ أَبْوَابَ الشَّهَوَاتِ، انْفَتَحَتْ عَلَيْهِ/ أَبْوَابُ الْحِكْمَةِ، وَتَجَلَّتْ لَهُ أَنْوَارُ عَالَمِ الْجَلَالِ، وَلِذَلِكَ

Hasan'dan bunun farz olan oruç olduğu nakledilmiştir. Onların oruca devam eden kimseler olduğu da söylenmiştir. Sâihin (seyahat edenin) oruç tutan kimse olarak tefsir edilmesinin uygun oluşunun gerekçesinde iki vecih vardır: Birincisi: Ezherî şöyle demiştir: 'Oruç tutana sâih denilmiştir; çünkü ibadet maksadıyla yeryüzünde azıksız seyahat eden kimse yemekten imsak eder (kendini tutar); oruçlu da yemekten imsak eder. İşte bu benzerlikten dolayı oruç tutana sâih denilmiştir.' İkincisi: Siyâhatin aslı, tıpkı akan su gibi yeryüzünde sürekli akıp gitmektir. Oruç tutan kimse de taate devam eder ve canın çektiği şeyleri, yani yemeyi, içmeyi ve cinsel ilişkiyi terk etmeyi sürdürür. Bana göre bu konuda bir başka vecih daha vardır: İnsan yemekten, içmekten ve cinsel ilişkiden uzak durup kendi nefsine şehvet kapılarını kapattığı zaman, üzerine hikmet kapıları açılır ve celâl âleminin nurları kendisine tecelli eder. Bundan dolayıdır ki

قَالَ ﵊: «مَنْ أَخْلَصَ لِلَّهِ أَرْبَعِينَ صَبَاحًا، ظَهَرَتْ يَنَابِيعُ الْحِكْمَةِ مِنْ قَلْبِهِ عَلَى لِسَانِهِ»

[Resûlullah] aleyhisselâm: «Kim kırk sabahı Allah için ihlâsla geçirirse, hikmet pınarları kalbinden diline dökülür» buyurmuştur.

فَيَصِيرُ مِنَ السَّائِحِينَ فِي عَالَمِ جَلَالِ اللَّهِ الْمُنْتَقِلِينَ مِنْ مَقَامٍ إِلَى مَقَامٍ، وَمِنْ دَرَجَةٍ إِلَى دَرَجَةٍ، فَيَحْصُلُ لَهُ سِيَاحَةٌ فِي عَالَمِ الرُّوحَانِيَّاتِ.

Böylece o kimse Allah'ın celâl âleminde makamdan makama, dereceden dereceye geçen seyyahlardan (sâihlerden) olur ve kendisi için ruhanîler âleminde bir seyahat hâsıl olur.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ السَّائِحِينَ طُلَّابُ الْعِلْمِ يَنْتَقِلُونَ مِنْ بَلَدٍ إِلَى بَلَدٍ فِي طَلَبِ الْعِلْمِ، وَهُوَ قَوْلُ عِكْرِمَةَ، وَعَنْ وَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ: كَانَتِ السِّيَاحَةُ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَكَانَ الرَّجُلُ إِذَا سَاحَ أَرْبَعِينَ سَنَةً رَأَى مَا كَانَ يَرَى السَّائِحُونَ قَبْلَهُ. فَسَاحَ وَلَدُ بَغِيٍّ مِنْهُمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً فَلَمْ يَرَ شَيْئًا، فَقَالَ: يَا رَبِّ مَا ذَنْبِي بِأَنْ أَسَاءَتْ أُمِّي، فَعِنْدَ ذَلِكَ أَرَاهُ اللَّهُ مَا أَرَى السَّائِحِينَ وَأَقُولُ لِلسِّيَاحَةِ أَثَرٌ عَظِيمٌ فِي تَكْمِيلِ النَّفْسِ لِأَنَّهُ يَلْقَاهُ أَنْوَاعٌ مِنَ الضُّرِّ وَالْبُؤْسِ، فَلَا بُدَّ لَهُ مِنَ الصَّبْرِ عَلَيْهَا، وَقَدْ يَنْقَطِعُ زَادُهُ، فَيَحْتَاجُ إِلَى التَّوَكُّلِ عَلَى اللَّهِ، وَقَدْ يَلْقَى أَفَاضِلَ مُخْتَلِفِينَ، فَيَسْتَفِيدُ مِنْ كُلِّ أَحَدٍ فَائِدَةً مَخْصُوصَةً، وَقَدْ يَلْقَى الْأَكَابِرَ مِنَ النَّاسِ، فَيَسْتَحْقِرُ نَفْسَهُ فِي مُقَابَلَتِهِمْ، وَقَدْ يَصِلُ إِلَى الْمُرَادَاتِ الْكَثِيرَةِ، فَيَنْتَفِعُ بِهَا وَقَدْ يُشَاهِدُ اخْتِلَافَ أَحْوَالِ أَهْلِ الدُّنْيَا بِسَبَبِ مَا خَلَقَ اللَّهُ تَعَالَى فِي كُلِّ طَرَفٍ مِنَ الْأَحْوَالِ الْخَاصَّةِ بِهِمْ فَتَقْوَى مَعْرِفَتُهُ، وَبِالْجُمْلَةِ فَالسِّيَاحَةُ لَهَا آثَارٌ قَوِيَّةٌ فِي الدِّينِ.

İkinci Görüş: Seyahat edenlerden (sâihûn) maksat, ilim talep etmek üzere beldeden beldeye göç eden ilim talebeleridir; bu İkrime'nin görüşüdür. Vehb b. Münebbih'ten şöyle nakledilmiştir: 'İsrailoğulları arasında seyahat (siyâhat) vardı. Bir kimse kırk yıl seyahat ettiğinde, kendisinden önceki seyyahların gördüğü şeyleri görürdü. İçlerinden bir fahişe çocuğu kırk yıl seyahat etti ama hiçbir şey göremedi. Bunun üzerine: 'Ey Rabbim! Annemin kötülük işlemesinde benim günahım nedir?' dedi; işte o zaman Allah, diğer seyyahlara gösterdiklerini ona da gösterdi.' Ben derim ki: Nefsi kemale erdirmekte seyahatin büyük bir tesiri vardır; çünkü kişi bu esnada türlü sıkıntı ve meşakkatlerle karşılaşır ve bunlara sabretmesi gerekir; bazen azığı tükenir, Allah'a tevekkül etmeye muhtaç olur; bazen farklı fazilet sahibi kimselerle karşılaşır ve her birinden kendine has bir fayda elde eder; bazen büyük insanlarla karşılaşır ve onların karşısında kendi nefsini küçük görür; bazen pek çok arzusuna ulaşır ve onlardan istifade eder; bazen de Allah Teâlâ'nın her bölgede oranın ehline has kıldığı haller sebebiyle dünya ehlinin hallerinin farklılığını müşahede eder ve böylece marifeti güçlenir. Hülasa, seyahatin din hususunda çok güçlü tesirleri vardır.

وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: السَّائِحُونَ السَّائِرُونَ فِي الْأَرْضِ، وَهُوَ مَأْخُوذٌ مِنَ السَّيْحِ، سَيْحُ الْمَاءِ الْجَارِي، وَالْمُرَادُ بِهِ مَنْ خَرَجَ مُجَاهِدًا مُهَاجِرًا، وَتَقْرِيرُهُ أَنَّهُ تَعَالَى حَثَّ الْمُؤْمِنِينَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى عَلَى الْجِهَادِ، ثُمَّ ذَكَرَ هَذِهِ الْآيَةَ فِي بَيَانِ صِفَاتِ الْمُجَاهِدِينَ، فَيَنْبَغِي أَنْ يَكُونُوا مَوْصُوفِينَ بِمَجْمُوعِ هَذِهِ الصِّفَاتِ.

Üçüncü Görüş: Ebû Müslim şöyle demiştir: 'Sâihûn, yeryüzünde yürüyenlerdir; bu kelime 'seyh'ten türetilmiştir ki, akan suyun akması demektir. Bundan maksat ise mücahid ve muhacir olarak yola çıkan kimsedir.' Bunun açıklaması şudur: Allah Teâlâ önceki ayette müminleri cihada teşvik etmiş, ardından da bu ayeti mücahidlerin sıfatlarını beyan etmek üzere zikretmiştir; dolayısıyla onların bu sıfatların tamamıyla vasıflanmış olmaları gerekir.

الصِّفَةُ الْخَامِسَةُ وَالسَّادِسَةُ: قَوْلُهُ: الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ وَالْمُرَادُ مِنْهُ إِقَامَةُ الصَّلَوَاتِ. قَالَ الْقَاضِي:

Beşinci ve Altıncı Sıfat: O'nun { الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ } “Rükû edenler, secde edenler” buyruğudur. Bundan maksat namazları dosdoğru kılmaktır. Kâdî şöyle demiştir:

وَإِنَّمَا جَعَلَ ذِكْرَ الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ كِنَايَةً عَنِ الصَّلَاةِ لِأَنَّ سَائِرَ أَشْكَالِ الْمُصَلِّي مُوَافِقٌ لِلْعَادَةِ، وَهُوَ قِيَامُهُ وَقُعُودُهُ.

Rükû ve secdenin zikrini namazdan kinaye kılmıştır; çünkü namaz kılan kimsenin kıyamı ve kuûdu gibi diğer halleri âdete uygundur.

وَالَّذِي يَخْرُجُ عَنِ الْعَادَةِ فِي ذَلِكَ هُوَ الرُّكُوعُ وَالسُّجُودُ، وَبِهِ يَتَبَيَّنُ الْفَضْلُ بَيْنَ الْمُصَلِّي وَغَيْرِهِ وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ:

Namazda âdetin dışına çıkan şeyler ise rükû ve secdedir; namaz kılan ile kılmayan arasındaki fark da bununla tebeyyün eder. Şöyle de denilebilir:

الْقِيَامُ أَوَّلُ مَرَاتِبِ التَّوَاضُعِ لِلَّهِ تَعَالَى وَالرُّكُوعُ وَسَطُهَا وَالسُّجُودُ غَايَتُهَا. فَخَصَّ الرُّكُوعَ وَالسُّجُودَ بِالذِّكْرِ لِدَلَالَتِهِمَا عَلَى غَايَةِ التَّوَاضُعِ وَالْعُبُودِيَّةِ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الصَّلَاةِ نِهَايَةُ الْخُضُوعِ وَالتَّعْظِيمِ.

Kıyam, Allah Teâlâ'ya karşı tevazu göstermenin ilk mertebesidir; rükû bunun orta derecesi, secde ise son noktasıdır. Namazdan maksadın boyun eğmenin ve tazimin nihai noktası olduğuna dikkat çekmek üzere, tevazu ve kulluğun zirvesine delalet etmelerinden ötürü rükû ve secde tahsis edilerek zikredilmiştir.

الصِّفَةُ السَّابِعَةُ وَالثَّامِنَةُ: قَوْلُهُ: الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَاعْلَمْ أَنَّ كِتَابَ أَحْكَامِ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ، وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ، كِتَابٌ كَبِيرٌ مَذْكُورٌ فِي عِلْمِ الْأُصُولِ. فَلَا يمكن إيراده هاهنا. وَفِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى إِيجَابِ الْجِهَادِ، لِأَنَّ رَأْسَ الْمَعْرُوفِ الْإِيمَانُ بِاللَّهِ، وَرَأْسَ الْمُنْكِرِ الْكُفْرُ بِاللَّهِ. / وَالْجِهَادُ يُوجِبُ التَّرْغِيبَ فِي الْإِيمَانِ، وَالزَّجْرَ عَنِ الْكُفْرِ. وَالْجِهَادُ دَاخِلٌ فِي بَابِ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ. وَأَمَّا دُخُولُ الْوَاوِ فِي قَوْلِهِ: وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ فَفِيهِ وُجُوهٌ:

Yedinci ve Sekizinci Sıfat: O'nun { الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ } “İyiliği emredenler ve kötülükten sakındıranlar” buyruğudur. Bil ki emr-i bi'l-ma'rûf ve nehy-i ani'l-münker ahkâmı kitabı, usul ilminde zikredilen büyük bir kitaptır (ana bölümdür); dolayısıyla burada onu zikretmek mümkün değildir. Bu ifadede cihadın farziyetine de bir işaret vardır; zira ma'rûfun başı Allah'a iman, münkerin başı ise Allah'ı inkârdır. Cihad da imana teşvik etmeyi ve küfürden men etmeyi gerektirir. Cihad, emr-i bi'l-ma'rûf ve nehy-i ani'l-münker konusuna dâhildir. { وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ } buyruğuna vâv harfinin girmesine gelince, bunda birkaç vecih vardır:

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّ التَّسْوِيَةَ قَدْ تَجِيءُ بِالْوَاوِ تَارَةً وَبِغَيْرِ الْوَاوِ أُخْرَى. قَالَ تَعَالَى: غافِرِ الذَّنْبِ وَقابِلِ التَّوْبِ شَدِيدِ الْعِقابِ ذِي الطَّوْلِ [غَافِرٍ: ٣] فَجَاءَ بَعْضٌ بِالْوَاوِ، وَبَعْضٌ بِغَيْرِ الْوَاوِ.

Birinci Vecih: Sıfatların art arda sıralanması bazen vâv ile bazen de vâvsız gelir. Nitekim Allah Teâlâ: { غافِرِ الذَّنْبِ وَقابِلِ التَّوْبِ شَدِيدِ الْعِقابِ ذِي الطَّوْلِ } “Günahı bağışlayan, tevbeyi kabul eden, azabı çetin olan ve lütfu bol olandır...” [Gâfir, 3] buyurmuş; burada sıfatların bir kısmı vâv ile, bir kısmı da vâvsız gelmiştir.

الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذِهِ الْآيَاتِ التَّرْغِيبُ فِي الْجِهَادِ فَاللَّهُ سُبْحَانَهُ ذَكَرَ الصِّفَاتِ الستة، ثُمَّ قَالَ:

İkinci Vecih: Bu ayetlerden maksat cihada teşvik etmektir. Allah Teâlâ önce altı sıfatı zikretmiş, ardından da şöyle buyurmuştur:

الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ والتقدير: أن الموصوفين الصفات السِّتَّةِ، الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ. وَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ رَأْسَ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ وَرَئِيسَهُ، هُوَ الْجِهَادُ، فَالْمَقْصُودُ مِنْ إِدْخَالِ الْوَاوِ عَلَيْهِ التَّنْبِيهُ عَلَى مَا ذَكَرْنَا.

{ الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ } “İyiliği emredenler ve kötülükten sakındıranlar”. Takdiri şöyledir: O altı sıfatla nitelenenler, iyiliği emreden ve kötülükten sakındıran kimselerdir. Biz emr-i bi'l-ma'rûf ve nehy-i ani'l-münkerin başı ve en mühim kısmının cihad olduğunu zikretmiştik; dolayısıyla onun üzerine vâv harfinin getirilmesinden maksat, zikrettiğimiz bu hususa dikkat çekmektir.

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: فِي إِدْخَالِ الْوَاوِ عَلَى هَؤُلَاءِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ كُلَّ مَا سَبَقَ مِنَ الصِّفَاتِ عِبَادَاتٌ يَأْتِي بِهَا الْإِنْسَانُ لِنَفْسِهِ، وَلَا تَعَلُّقَ لِشَيْءٍ مِنْهَا بِالْغَيْرِ. أَمَّا النَّهْيُ عَنِ الْمُنْكَرِ فَعِبَادَةٌ مُتَعَلِّقَةٌ بِالْغَيْرِ، وَهَذَا النَّهْيُ يُوجِبُ ثَوَرَانَ الْغَضَبِ وَظُهُورَ الْخُصُومَةِ، وَرُبَّمَا أَقْدَمَ ذَلِكَ الْمَنْهِيُّ عَلَى ضَرْبِ النَّاهِي وَرُبَّمَا حَاوَلَ قَتْلَهُ، فَكَانَ النَّهْيُ عَنِ الْمُنْكَرِ أَصْعَبَ أَقْسَامِ الْعِبَادَاتِ وَالطَّاعَاتِ، فَأَدْخَلَ عَلَيْهَا الْوَاوَ تَنْبِيهًا عَلَى مَا يَحْصُلُ فِيهَا مِنْ زِيَادَةِ الْمَشَقَّةِ وَالْمِحْنَةِ.

Üçüncü Vecih: Bu sıfat üzerine vâvın getirilmesi hususunda şöyledir: Zira daha önce geçen sıfatların tamamı, insanın bizzat kendi nefsi için eda ettiği ibadetlerdir ve bunlardan hiçbirinin başkasıyla bir irtibatı yoktur. Kötülükten nehyetmeye gelince, o başkasıyla ilgili bir ibadettir. Bu nehiy ise öfkenin kabarmasına ve husumetin ortaya çıkmasına sebep olur; hatta o nehyedilen kimse nehyedeni dövmeye kalkışabilir, belki de onu öldürmeye çalışabilir. Dolayısıyla kötülükten nehyetmek ibadet ve taat türlerinin en zorlusu olmuştur; işte bu sebeple onda bulunan ilave meşakkat ve imtihana dikkat çekmek için üzerine vâv dâhil edilmiştir.

الصِّفَةُ التَّاسِعَةُ: قَوْلُهُ: وَالْحافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ وَالْمَقْصُودُ أَنَّ تَكَالِيفَ اللَّهِ، كَثِيرَةٌ وَهِيَ مَحْصُورَةٌ فِي نَوْعَيْنِ: أَحَدُهُمَا: مَا يَتَعَلَّقُ بِالْعِبَادَاتِ. وَالثَّانِي: مَا يَتَعَلَّقُ بِالْمُعَامَلَاتِ. أَمَّا الْعِبَادَاتُ فَهِيَ الَّتِي أَمَرَ اللَّهُ بِهَا لَا لِمَصْلَحَةٍ مَرْعِيَّةٍ فِي الدُّنْيَا، بَلْ لِمَصَالِحَ مَرْعِيَّةٍ فِي الدِّينِ، وَهِيَ الصَّلَاةُ وَالزَّكَاةُ وَالصَّوْمُ وَالْحَجُّ وَالْجِهَادُ وَالْإِعْتَاقُ وَالنُّذُورُ وَسَائِرُ أَعْمَالِ الْبِرِّ. وَأَمَّا الْمُعَامَلَاتُ فَهِيَ: إِمَّا لِجَلْبِ الْمَنَافِعِ وَإِمَّا لِدَفْعِ الْمَضَارِّ.

Dokuzuncu Sıfat: O'nun { وَالْحافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ } “Allah'ın sınırlarını koruyanlar” buyruğudur. Maksat şudur: Allah'ın teklifleri pek çoktur ve iki kısımda toplanır: Birincisi: İbadetlerle ilgili olanlar. İkincisi: Muamelatla ilgili olanlar. İbadetlere gelince, bunlar Allah'ın dünyada gözetilen bir maslahat için değil, dinde gözetilen maslahatlar için emrettiği şeylerdir ki; bunlar namaz, zekât, oruç, hac, cihad, köle azat etmek, adaklar ve diğer bütün hayır amelleridir. Muamelata gelince, bunlar ya menfaatleri celbetmek ya da zararları defetmek içindir.

وَالْقِسْمُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ مَا يَتَعَلَّقُ بِجَلْبِ الْمَنَافِعِ: فَتِلْكَ الْمَنَافِعُ إِمَّا أَنْ تَكُونَ مَقْصُودَةً بِالْأَصَالَةِ أَوْ بِالتَّبَعِيَّةِ، أَمَّا الْمَنَافِعُ الْمَقْصُودَةُ بِالْأَصَالَةِ، فَهِيَ الْمَنَافِعُ الْحَاصِلَةُ مِنْ طَرَفِ الْحَوَاسِّ الْخَمْسَةِ: فَأَوَّلُهَا: الْمَذُوقَاتُ: وَيَدْخُلُ فِيهَا كِتَابُ الْأَطْعِمَةِ وَالْأَشْرِبَةِ مِنَ الْفِقْهِ. وَلَمَّا كَانَ الطَّعَامُ قَدْ يَكُونُ نَبَاتًا، وَقَدْ يَكُونُ حَيَوَانًا، وَالْحَيَوَانُ لَا يُمْكِنُ أَكْلُهُ إِلَّا بَعْدَ الذَّبْحِ، وَاللَّهُ تَعَالَى شَرَطَ فِي الذَّبْحِ شَرَائِطَ مَخْصُوصَةٍ، فَلِأَجْلِ هَذَا دَخَلَ فِي الْفِقْهِ كِتَابُ الصَّيْدِ وَالذَّبَائِحِ، وَكِتَابُ الضَّحَايَا. وَثَانِيهَا: الْمَلْمُوسَاتُ: وَيَدْخُلُ فِيهَا بَابُ أَحْكَامِ الْوِقَاعِ مِنْ جُمْلَتِهَا مَا يُفِيدُ حِلَّهُ، وَهُوَ بَابُ النِّكَاحِ، وَمِنْهُ أَيْضًا بَابُ الرِّضَاعِ، وَمِنْهَا مَا هُوَ بَحْثٌ عَنْ لَوَازِمِ النِّكَاحِ مِثْلُ الْمَهْرِ وَالنَّفَقَةِ وَالْمَسْكَنِ وَيَتَّصِلُ بِهِ أَحْوَالُ الْقَسْمِ وَالنُّشُوزِ، وَمِنْهَا مَا هُوَ بَحْثٌ عَنِ الْأَسْبَابِ الْمُزِيلَةِ لِلنِّكَاحِ، وَيَدْخُلُ فِيهِ كِتَابُ الطَّلَاقِ وَالْخُلْعِ وَالْإِيلَاءِ وَالظِّهَارِ/ وَاللِّعَانِ. وَمِنَ الْأَحْكَامِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِالْمَلْمُوسَاتِ: الْبَحْثُ عَمَّا يَحِلُّ لِبْسُهُ وَعَمَّا لَا يَحِلُّ، وَعَمَّا يَحِلُّ اسْتِعْمَالُهُ وَعَمَّا لَا يَحِلُّ اسْتِعْمَالُهُ، وَمَا لَا يَحِلُّ. كَاسْتِعْمَالِهِ الْأَوَانِيَ الذَّهَبِيَّةَ وَالْفِضِّيَّةَ، وَطَالَ كَلَامُ الْفُقَهَاءِ فِي هَذَا الْبَابِ. وَثَالِثُهَا: الْمُبْصَرَاتُ وَهِيَ بَابُ مَا يَحِلُّ النَّظَرُ إِلَيْهِ وَمَا لَا يَحِلُّ. وَرَابِعُهَا: الْمَسْمُوعَاتُ: وَهُوَ بَابُ هَلْ يَحِلُّ سَمَاعُهُ أَمْ لَا؟ وَخَامِسُهَا: الْمَشْمُومَاتُ، وَلَيْسَ لِلْفُقَهَاءِ فِيهَا مَجَالٌ. وَأَمَّا الْمَنَافِعُ الْمَقْصُودَةُ بِالتَّبَعِ فَهِيَ الْأَمْوَالُ، وَالْبَحْثُ عَنْهَا مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ: الْأَوَّلُ: الْأَسْبَابُ الْمُفِيدَةُ لِلْمِلْكِ وَهِيَ إِمَّا الْبَيْعُ أَوْ غَيْرُهُ. أَمَّا الْبَيْعُ فَهُوَ إِمَّا بَيْعُ الْأَعْيَانِ، أَوْ بَيْعُ الْمَنَافِعِ وَبَيْعُ الْأَعْيَانِ. فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ بَيْعُ الْعَيْنِ بِالْعَيْنِ، أَوْ بَيْعُ الدَّيْنِ بِالْعَيْنِ وَهُوَ السَّلَمُ، أَوْ بَيْعُ الْعَيْنِ بِالدَّيْنِ كَمَا إِذَا اشْتَرَى شَيْئًا فِي الذِّمَّةِ، أَوْ بَيْعُ الدَّيْنِ بِالدَّيْنِ. وَقِيلَ: إِنَّهُ لَا يَجُوزُ. لِمَا

Birinci kısım: Menfaatlerin celbiyle ilgili olan kısımdır. Bu menfaatler ya bizzat asıl maksat olan menfaatlerdir ya da tebaî (dolaylı) maksat olan menfaatlerdir. Bizzat asıl maksat olan menfaatler, beş duyu organı cihetiyle elde edilen menfaatlerdir: Bunların birincisi tadılan şeylerdir (el-mezûkât): Fıkıhtaki yiyecekler ve içecekler (et'ime ve eşribe) kitabı buna dâhildir. Yiyecek bazen bitki bazen de hayvan olabileceği ve hayvan da ancak boğazlandıktan sonra yenilebileceği, Allah Teâlâ da hayvan boğazlamada birtakım özel şartlar koyduğu için; fıkıhta av ve kurbanlıklar (sayd ve zebâih) ile kurban (dahâyâ) kitabı da bu sebeple yer almıştır. İkincisi dokunulan şeylerdir (el-melmûsât): Cinsel ilişkinin ahkâmı bâbı buna dâhildir; bunlardan biri helalliği sağlayan nikahtır; emzirme (radâ') bâbı da bundandır. Bir kısmı mehîr, nafaka ve mesken gibi nikahın gereklerini araştıran kısımdır ki kura ve geçimsizlik (nüşûz) halleri de buna bağlıdır. Bir kısmı da nikahı sona erdiren sebepleri araştıran kısımdır; talâk, hul', îlâ, zıhâr ve liân kitabı da buraya dâhildir. Dokunulan şeylerle ilgili hükümlerden biri de: Giyilmesi helal olan ve olmayan şeyler ile kullanılması helal olan ve helal olmayan şeylerin incelenmesidir; örneğin altın ve gümüş kapların kullanılması gibi hususlarda fakihlerin sözleri oldukça uzundur. Üçüncüsü görülen şeylerdir (el-mubsarât): Bakılması helal olan ve olmayan şeyler bâbıdır. Dördüncüsü işitilen şeylerdir (el-mesmûât): Dinlenmesi helal midir değil midir bâbıdır. Beşincisi koklanan şeylerdir (el-meşmûmât): Fakihlerin bu konuda geniş bir bahsi yoktur. Tebaî (dolaylı) olarak kastedilen menfaatlere gelince, bunlar mallardır. Bunların incelenmesi üç vecihten olur: Birincisi: Mülkiyeti kazandıran sebeplerdir ki bu ya satım (bey') veya başkasıdır. Satıma gelince; bu ya aynların satımı ya da menfaatlerin satımıdır. Aynların satımı da: Ya aynın ayn ile satımıdır, ya zimmetteki borcun peşin ayn ile satımıdır ki bu selem akdidir; ya aynın vadeli borç karşılığı satımıdır; zimmetten bir şey satın alındığı zamanki gibi; ya da borcun borçla satımıdır (bey'u'd-deyn bi'd-deyn). Bunun caiz olmadığı söylenmiştir, zira

رُوِيَ أَنَّهُ ﵊ نَهَى عَنْ بَيْعِ الْكَالِئِ بِالْكَالِئِ،

[Resûlullah] aleyhisselâm'ın veresiyenin veresiye ile (borcun borç ile) satılmasını yasakladığı rivayet edilmiştir,

وَلَكِنْ حَصَلَ لَهُ مِثَالٌ فِي الشَّرْعِ وَهُوَ تَقَاضِي الدَّيْنَيْنِ. وَأَمَّا بَيْعُ الْمَنْفَعَةِ فَيَدْخُلُ فِيهِ كِتَابُ الْإِجَارَةِ، وَكِتَابُ الْجَعَالَةِ، وَكِتَابُ عَقْدِ الْمُضَارَبَةِ. وَأَمَّا سَائِرُ الْأَسْبَابِ الْمُوجِبَةِ لِلْمِلْكِ

ancak şeriatta bunun bir misali vardır ki o da iki borcun birbiriyle takas edilmesidir. Menfaatin satımına gelince, buna icâre (kira) kitabı, cuâle kitabı ve mudârabe akdi kitabı dâhildir. Mülkiyeti gerektiren diğer sebeplere gelince;

فَهِيَ الْإِرْثُ، وَالْهِبَةُ، وَالْوَصِيَّةُ، وَإِحْيَاءُ الْمَوَاتِ، وَالِالْتِقَاطُ، وأخد الْفَيْءِ وَالْغَنَائِمِ، وَأَخْذُ الزَّكَوَاتِ وَغَيْرِهَا.

bunlar miras, hibe, vasiyet, ölü arazinin ihyası, lukata (buluntu mal), fey ve ganimetlerin alınması, zekâtların alınması ve benzerleridir.

وَلَا طَرِيقَ إِلَى ضَبْطِ أَسْبَابِ الْمِلْكِ إِلَّا بِالِاسْتِقْرَاءِ.

Mülkiyet sebeplerini zapt etmenin tümevarım (istikrâ) dışında bir yolu yoktur.

وَالنَّوْعُ الثَّانِي: مِنْ مَبَاحِثِ الْفُقَهَاءِ الْأَسْبَابُ الَّتِي تُوجِبُ لِغَيْرِ الْمَالِكِ التَّصَرُّفَ فِي الشَّيْءِ، وَهُوَ بَابُ الْوِكَالَةِ وَالْوَدِيعَةِ وَغَيْرِهِمَا.

Fakihlerin bahislerinden ikinci kısım: Mâlik olmayan kimsenin bir şey üzerinde tasarrufta bulunmasını gerektiren sebeplerdir ki bu vekâlet, vedîa (emanet) ve benzerleri bâbıdır.

وَالنَّوْعُ الثَّالِثُ: الْأَسْبَابُ الَّتِي تَمْنَعُ الْمَالِكَ مِنَ التَّصَرُّفِ فِي مِلْكِ نَفْسِهِ، وَهُوَ الرَّهْنُ وَالتَّفْلِيسُ وَالْإِجَارَةُ وَغَيْرُهَا، فَهَذَا ضَبْطُ أَقْسَامِ تَكَالِيفِ اللَّهِ فِي بَابِ جَلْبِ الْمَنَافِعِ. وَأَمَّا تَكَالِيفُ اللَّهِ تَعَالَى فِي بَابِ دَفْعِ الْمَضَارِّ فَنَقُولُ: أَقْسَامُ الْمَضَارِّ خَمْسَةٌ لِأَنَّ الْمَضَرَّةَ إِمَّا أَنْ تَحْصُلَ فِي النُّفُوسِ أَوْ فِي الْأَمْوَالِ أَوْ فِي الْأَدْيَانِ أَوْ فِي الْأَنْسَابِ أَوْ فِي الْعُقُولِ، أَمَّا الْمَضَارُّ الْحَاصِلَةُ فِي النُّفُوسِ فَهِيَ إِمَّا أَنْ تَحْصُلَ فِي كُلِّ النَّفْسِ، وَالْحُكْمُ فِيهِ إِمَّا الْقِصَاصُ أَوِ الدِّيَةُ أَوِ الْكَفَّارَةُ، وَإِمَّا فِي بَعْضٍ مِنْ أَبْعَاضِ الْبَدَنِ كَقَطْعِ الْيَدِ وَغَيْرِهَا، وَالْوَاجِبُ فِيهِ إِمَّا الْقِصَاصُ أَوِ الدِّيَةُ أَوِ الْأَرْشُ، وَأَمَّا الْمَضَارُّ الْحَاصِلَةُ فِي الْأَمْوَالِ، فَذَلِكَ الضَّرَرُ إِمَّا أَنْ يَحْصُلَ عَلَى سَبِيلِ الْإِعْلَانِ وَالْإِظْهَارِ، وَهُوَ كِتَابُ الْغَصْبِ أَوْ عَلَى سَبِيلِ الْخُفْيَةِ وَهُوَ كِتَابُ السَّرِقَةِ، وَأَمَّا الْمَضَارُّ الْحَاصِلَةُ فِي الْأَدْيَانِ، فَهِيَ إِمَّا الْكُفْرُ وَإِمَّا الْبِدْعَةُ، أَمَّا الْكُفْرُ فَيَدْخُلُ فِيهِ أَحْكَامُ الْمُرْتَدِّينَ، وَلَيْسَ لِلْفُقَهَاءِ كِتَابٌ مُقَرَّرٌ فِي أَحْكَامِ الْمُبْتَدِعِينَ وَأَمَّا الْمَضَارُّ الْحَاصِلَةُ فِي الْأَنْسَابِ فَيَتَّصِلُ بِهِ تَحْرِيمُ الزِّنَا وَاللِّوَاطِ وَبَيَانُ الْعُقُوبَةِ الْمَشْرُوعَةِ فِيهِمَا، وَيَدْخُلُ فِيهِ أَيْضًا بَابُ حد القذف وباب اللعان، وهاهنا بَحْثٌ آخَرُ وَهُوَ أَنَّ كُلَّ أَحَدٍ لَا يُمْكِنُهُ اسْتِيفَاءَ حُقُوقِهِ مِنَ الْمَنَافِعِ وَدَفْعَ الْمَضَارِّ بِنَفْسِهِ، لِأَنَّهُ رُبَّمَا كَانَ ضَعِيفًا فَلَا يَلْتَفِتُ إِلَيْهِ خَصْمُهُ، فَلِهَذَا السِّرِّ/ نَصَّبَ اللَّهُ تَعَالَى الْإِمَامَ لِتَنْفِيذِ الْأَحْكَامِ، وَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ لِذَلِكَ الْإِمَامِ نُوَّابٌ وَهُمُ الْأُمَرَاءُ وَالْقُضَاةُ فَلَمَّا لَمْ يجز أن يكون قول الغير مقبولا على الغير إِلَّا بِالْحُجَّةِ، فَالشَّرْعُ أَثْبَتَ لِإِظْهَارِ الْحَقِّ حُجَّةً مَخْصُوصَةً وَهِيَ الشَّهَادَةُ، وَلَا بُدَّ أَنْ يَكُونَ لِلدَّعْوَى وَلِإِقَامَةِ الْبَيِّنَةِ شَرَائِطُ مَخْصُوصَةٌ فَلَا بُدَّ مِنْ بَابٍ مُشْتَمِلٍ عَلَيْهَا، فَهَذَا ضَبْطُ مَعَاقِدِ تَكَالِيفِ اللَّهِ تَعَالَى وَأَحْكَامِهِ وَحُدُودِهِ، وَلَمَّا كَانَتْ كَثِيرَةً وَاللَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا بَيَّنَهَا فِي كُلِّ الْقُرْآنِ تَارَةً عَلَى وَجْهِ التَّفْصِيلِ، وَتَارَةً بِأَنْ أَمَرَ الرَّسُولَ ﵇ حَتَّى يُبَيِّنَهَا لِلْمُكَلَّفِينَ، لَا جَرَمَ أَنَّهُ تَعَالَى أَجْمَلَ ذِكْرَهَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، فَقَالَ: وَالْحافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ وَهُوَ يَتَنَاوَلُ جُمْلَةَ هَذِهِ التَّكَالِيفِ.

Üçüncü kısım: Mâliki kendi mülkünde tasarruf etmekten men eden sebeplerdir ki bunlar rehin, iflas (teflis), icâre ve benzerleridir. İşte bu, menfaatlerin celbi bâbındaki Allah'ın tekliflerinin kısımlarının zaptıdır. Allah Teâlâ'nın zararları defetme bâbındaki tekliflerine gelince, deriz ki: Zararların kısımları beştir; çünkü zarar ya canlarda, ya mallarda, ya dinlerde, ya neseplerde ya da akıllarda meydana gelir. Canlarda meydana gelen zararlara gelince, bu zarar ya canın tamamında meydana gelir ki bunun hükmü ya kısas ya diyet ya da kefarettir; ya da el kesilmesi ve benzeri gibi bedenin bir uzvunda meydana gelir ki bunun hükmü de ya kısas ya diyet ya da erştir (tazminattır). Mallarda meydana gelen zararlara gelince, bu zarar ya açıkça ve göstere göstere meydana gelir ki bu gasb kitabıdır, ya da gizlice meydana gelir ki bu hırsızlık (sirkat) kitabıdır. Dinlerde meydana gelen zararlara gelince, bunlar ya küfürdür ya da bidattir. Küfre mürtedlerin hükümleri dâhildir; bidat ehlinin hükümleri hususunda ise fakihlerin müstakil bir kitabı yoktur. Neseplerde meydana gelen zararlara gelince; zinanın ve livatanın haram kılınması ve bunlarda meşru kılınan cezaların beyanı buna bağlıdır; kazf haddi ve liân bâbı da buraya dâhildir. Burada bir başka mesele daha vardır ki o da: Herkesin kendi hakkı olan menfaatleri bizzat alması ve zararları kendi başına defetmesi mümkün değildir; çünkü bazen kişi zayıf olur da hasmı ona itibar etmez. İşte bu sırdan dolayı Allah Teâlâ hükümleri uygulaması için imamı (devlet başkanını) tayin etmiştir; o imamın birtakım vekillerinin de bulunması gerekir ki onlar da emirler ve kadılardır. Başkasının sözünün bir başkasına karşı delilsiz olarak kabul edilmesi caiz olmayınca, şeriat hakkın ortaya çıkarılması için özel bir delil kılmıştır ki o da şahitliktir (şehâdet). Dava açmanın ve delil (beyyine) getirmenin özel şartları olması gerektiğinden, bunları içeren bir bâbın bulunması kaçınılmazdır. İşte bu, Allah Teâlâ'nın tekliflerinin, hükümlerinin ve sınırlarının düğüm noktalarının zaptıdır. Bunlar çok olduğundan ve Allah Teâlâ bunları bütün Kur'an'da bazen ayrıntılı olarak, bazen de mükelleflere açıklaması için Resûl'e aleyhisselâm emrederek açıkladığından; şüphesiz ki O, bu ayette bunları icmâlî olarak (özetle) zikretmiş ve: { وَالْحافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ } “ve Allah'ın sınırlarını koruyanlar” buyurmuştur ki bu ifade söz konusu bütün bu teklifleri kapsamaktadır.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْفُقَهَاءَ ظَنُّوا أَنَّ الَّذِي ذَكَرُوهُ فِي بَيَانِ التَّكَالِيفِ وَلَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، فَإِنَّ أَعْمَالَ الْمُكَلَّفِينَ قِسْمَانِ: أَعْمَالُ الْجَوَارِحِ وَأَعْمَالُ الْقُلُوبِ، وَكُتُبُ الْفِقْهِ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى شَرْحِ أَقْسَامِ التَّكَالِيفِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِأَعْمَالِ الْجَوَارِحِ، فَأَمَّا التَّكَالِيفُ الْمُتَعَلِّقَةُ بِأَعْمَالِ الْقُلُوبِ فَلَمْ يَبْحَثُوا عَنْهَا الْبَتَّةَ وَلَمْ يُصَنِّفُوا لَهَا كُتُبًا وَأَبْوَابًا وَفُصُولًا.

Bil ki fakihler tekliflerin beyanı hususunda zikrettikleri şeylerin [yeterli olduğunu] sanmışlardır; oysa durum öyle değildir. Zira mükelleflerin amelleri iki kısımdır: Azaların amelleri ve kalplerin amelleri. Fıkıh kitapları azaların amelleriyle ilgili tekliflerin kısımlarının şerhini içermektedir; kalplerin amelleriyle ilgili tekliflere gelince, fakihler bunları asla incelememiş, onlar için kitaplar, bâblar ve fasıllar tasnif etmemişlerdir.

وَلَمْ يَبْحَثُوا عَنْ دَقَائِقِهَا، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْبَحْثَ عَنْهَا أَهَمُّ وَالْمُبَالَغَةَ فِي الْكَشْفِ عَنْ حَقَائِقِهَا أَوْلَى. لِأَنَّ أَعْمَالَ الْجَوَارِحِ إِنَّمَا تُرَادُ لِأَجْلِ تَحْصِيلِ أَعْمَالِ الْقُلُوبِ وَالْآيَاتُ الْكَثِيرَةُ فِي كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى نَاطِقَةٌ بِذَلِكَ إِلَّا أَنَّ قَوْلَهُ سُبْحَانَهُ: وَالْحافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ مُتَنَاوِلٌ لِكُلِّ هَذِهِ الْأَقْسَامِ عَلَى سَبِيلِ الشُّمُولِ وَالْإِحَاطَةِ.

Onların inceliklerini araştırmamışlardır; oysa şüphe yok ki bunları araştırmak daha mühim, hakikatlerini açığa çıkarmada derinleşmek daha evladır. Çünkü azaların amelleri ancak kalplerin amellerini elde etmek için istenir; Allah Teâlâ'nın kitabındaki pek çok ayet de bunu açıkça ifade etmektedir. Ancak Sübhânehu'nun: { وَالْحافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ } “ve Allah'ın sınırlarını koruyanlar” buyruğu, bütün bu kısımları kuşatıcı ve ihata edici bir şekilde kapsamaktadır.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ هَذِهِ الصِّفَاتِ التِّسْعَةَ قَالَ: وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ أَنَّهُ قَالَ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ: فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بايَعْتُمْ بِهِ فَذَكَرَ هَذِهِ الصِّفَاتِ التِّسْعَةَ، ثُمَّ ذَكَرَ عَقِيبَهَا قوله: وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ تنبيها على أن البشارة المذكورة في قوله: فَاسْتَبْشِرُوا لم تتناول إلا المؤمنين الموصوفين بهذه الصفات.

Bil ki Allah Teâlâ bu dokuz sıfatı zikredince: { وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ } “ve müminleri müjdele” buyurmuştur. Bundan maksat şudur: O, önceki ayette: { فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بايَعْتُمْ بِهِ } “...yaptığınız bu alışverişten dolayı sevinin...” buyurmuş, sonra bu dokuz sıfatı zikretmiş, ardından da { وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ } buyruğunu zikretmiştir; bu da { فَاسْتَبْشِرُوا } buyruğundaki müjdenin sadece bu sıfatlarla nitelenen müminleri kapsadığına dikkat çekmek içindir.

فَإِنْ قِيلَ: مَا السَّبَبُ فِي أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ تِلْكَ الصِّفَاتِ الثَّمَانِيَةَ عَلَى التَّفْصِيلِ، ثُمَّ ذَكَرَ تَعَالَى عَقِيبَهَا سَائِرَ أَقْسَامِ التَّكَالِيفِ عَلَى سَبِيلِ الْإِجْمَالِ فِي هَذِهِ الصِّفَةِ التَّاسِعَةِ؟

Eğer: 'Allah Teâlâ'nın o sekiz sıfatı ayrıntılı olarak zikredip, ardından bu dokuzuncu sıfatta tekliflerin diğer kısımlarını icmâlî olarak (özetle) zikretmesinin sebebi nedir?' denilirse;

قُلْنَا: لِأَنَّ التَّوْبَةَ وَالْعِبَادَةَ وَالِاشْتِغَالَ بِتَحْمِيدِ اللَّهِ، وَالسِّيَاحَةَ لِطَلَبِ الْعِلْمِ، وَالرُّكُوعَ وَالسُّجُودَ وَالْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفَ وَالنَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ، أُمُورٌ لَا يَنْفَكُّ الْمُكَلَّفُ عَنْهَا فِي أَغْلَبِ أَوْقَاتِهِ، فَلِهَذَا ذَكَرَهَا اللَّهُ تَعَالَى عَلَى سَبِيلِ التَّفْصِيلِ، وَأَمَّا الْبَقِيَّةُ فَقَدْ يَنْفَكُّ الْمُكَلَّفُ عَنْهَا فِي أَكْثَرِ أَوْقَاتِهِ مِثْلُ أَحْكَامِ الْبَيْعِ وَالشِّرَاءِ، وَمِثْلُ مَعْرِفَةِ أَحْكَامِ الْجِنَايَاتِ وَأَيْضًا فَتِلْكَ الْأُمُورُ الثَّمَانِيَةُ أَعْمَالُ الْقُلُوبِ وَإِنْ كَانَتْ أَعْمَالَ الْجَوَارِحِ، إِلَّا أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْهَا ظُهُورُ أَحْوَالِ الْقُلُوبِ، وَقَدْ عَرَفْتَ أَنَّ رِعَايَةَ أَحْوَالِ الْقُلُوبِ أَهَمُّ مِنْ رِعَايَةِ أَحْوَالِ الظَّاهِرِ فَلِهَذَا السَّبَبِ ذَكَرَ هَذَا الْقِسْمَ عَلَى سَبِيلِ التَّفْصِيلِ، وذكر هذا القسم/ على سبيل الإجمال.

Deriz ki: Çünkü tevbe, ibadet, Allah'a hamd ile meşgul olmak, ilim talebi için seyahat etmek, rükû ve secde etmek, iyiliği emredip kötülükten sakındırmak, mükellefin vakitlerinin çoğunda kendisinden ayrılmayan durumlardır; bundan dolayı Allah Teâlâ onları tafsilatlı olarak zikretmiştir. Geri kalanlara gelince, mükellef alım satım hükümleri ve cinayetlerin hükümlerini bilmek gibi hususlardan vakitlerinin çoğunda uzak kalabilir. Ayrıca bu sekiz husus, her ne kadar azaların amelleri olsa da, kalplerin amelleridir ve bunlardan maksat kalplerin hallerinin açığa çıkmasıdır; sen de kalplerin hallerini gözetmenin zâhirin hallerini gözetmekten daha mühim olduğunu bilmiş bulunmaktasın. İşte bu sebeple bu kısmı ayrıntılı olarak, diğer kısmı ise icmâlî olarak zikretmiştir.

[سورة التوبة (٩) : الآيات ١١٣ الى ١١٤]

[Tevbe Suresi (9), 113-114. Ayetler]

مَا كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كانُوا أُولِي قُرْبى مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحابُ الْجَحِيمِ (١١٣) وَما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ إِلاَّ عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ إِنَّ إِبْراهِيمَ لَأَوَّاهٌ حَلِيمٌ (١١٤)

{ مَا كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كانُوا أُولِي قُرْبى مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحابُ الْجَحِيمِ (١١٣) وَما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ إِلاَّ عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ إِنَّ إِبْراهِيمَ لَأَوَّاهٌ حَلِيمٌ (١١٤) } “Cehennem ehli oldukları kendilerine açıkça belli olduktan sonra, akraba dahi olsalar, müşrikler için mağfiret dilemek ne Peygambere ne de iman edenlere yakışmaz. İbrahim'in babası için mağfiret dilemesi ise ancak ona verdiği bir sözden dolayı idi. Fakat onun bir Allah düşmanı olduğu kendisine açıkça belli olunca ondan uzaklaştı. Şüphesiz ki İbrahim çok duygulu ve pek yumuşak huylu idi.”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى مَا كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا إلى قوله أَنَّهُمْ أَصْحابُ الْجَحِيمِ] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ مِنْ أَوَّلِ هَذِهِ السُّورَةِ إِلَى هَذَا الْمَوْضِعِ وُجُوبَ إِظْهَارِ الْبَرَاءَةِ عَنِ الْكُفَّارِ وَالْمُنَافِقِينَ مِنْ جَمِيعِ الْوُجُوهِ بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ تَجِبُ الْبَرَاءَةُ عَنْ أَمْوَاتِهِمْ، وَإِنْ كَانُوا فِي غَايَةِ الْقُرْبِ مِنَ الْإِنْسَانِ كَالْأَبِ وَالْأُمِّ، كَمَا أَوْجَبَتْ الْبَرَاءَةَ عَنْ أَحْيَائِهِمْ، وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ بَيَانُ وُجُوبِ مُقَاطَعَتِهِمْ عَلَى أَقْصَى الْغَايَاتِ وَالْمَنْعِ مِنْ مُوَاصَلَتِهِمْ بِسَبَبٍ مِنَ الْأَسْبَابِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { مَا كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا } buyruğundan { أَنَّهُمْ أَصْحابُ الْجَحِيمِ } buyruğuna kadar olan kısım hakkında:] Bil ki Allah Teâlâ bu surenin başından buraya kadar kâfirlerden ve münafıklardan her bakımdan berî olmanın (ilişiği kesmenin) vacip olduğunu açıkladıktan sonra, bu ayette; tıpkı hayatta olanlarından beri olmayı vacip kıldığı gibi, ana-baba gibi insana son derece yakın bile olsalar, onların ölülerinden de beri olmanın vacip olduğunu açıklamıştır. Bundan maksat, onlarla olan ilişkiyi en üst düzeyde kesmenin gerekliliğini ve hiçbir sebeple onlarla bağ kurulamayacağını beyan etmektir. Bu konuda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: ذَكَرُوا فِي سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ وُجُوهًا. الْأَوَّلُ:

Birinci Mesele: Bu ayetin iniş sebebi hakkında birkaç vecih zikretmişlerdir. Birincisi:

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: لَمَّا فَتَحَ اللَّهُ تَعَالَى مَكَّةَ سَأَلَ النَّبِيُّ ﵊ «أَيُّ أَبَوَيْهِ أَحْدَثُ بِهِ عَهْدًا» قِيلَ أُمُّكَ، فَذَهَبَ إِلَى قَبْرِهَا وَوَقَفَ دُونَهُ، ثُمَّ قَعَدَ عِنْدَ رَأْسِهَا وَبَكَى فَسَأَلَهُ عُمَرُ وَقَالَ: نَهَيْتَنَا عَنْ زِيَارَةِ الْقُبُورِ وَالْبُكَاءِ، ثُمَّ زُرْتَ وَبَكَيْتَ، فَقَالَ: قَدْ أُذِنَ لِي فِيهِ، فَلَمَّا عَلِمْتُ مَا هِيَ فِيهِ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ وَإِنِّي لَا أُغْنِي عَنْهَا مِنَ اللَّهِ شَيْئًا بَكَيْتُ رَحْمَةً لَهَا.

İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Allah Teâlâ Mekke'yi fethettiğinde Nebi aleyhisselâm: «Anne babamdan hangisinin vefatı daha yakındır?» diye sordu. 'Annendir' denildi. Bunun üzerine onun kabrine gitti ve kabrin yakınında durdu; sonra başucuna oturup ağladı. Ömer ona sorup: 'Sen bizi kabirleri ziyaret etmekten ve ağlamaktan nehyetmiştin, şimdi ise hem ziyaret ettin hem de ağladın' dedi. Resûlullah: «Buna bana izin verildi. Onun Allah'ın azabı içinde olduğunu ve Allah katında benim ona hiçbir fayda veremeyeceğimi anlayınca, ona acıdığımdan dolayı ağladım» buyurdu.

الثَّانِي:

İkincisi:

رُوِيَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: لَمَّا حَضَرَتْ أَبَا طَالِبٍ الْوَفَاةُ قَالَ لَهُ الرَّسُولُ ﵊: «يَا عَمِّ قُلْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ أُحَاجُّ لَكَ بِهَا عِنْدَ اللَّهِ» فَقَالَ أَبُو جَهْلٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي أُمَيَّةَ أَتَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ. فَقَالَ: أَنَا عَلَى مِلَّةِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَقَالَ ﵊: «لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ مَا لَمْ أُنْهَ عَنْكَ» فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ

Saîd b. el-Müseyyeb'den, o da babasından rivayet edildiğine göre babası şöyle demiştir: Ebû Tâlib'in vefatı yaklaştığında Resûl aleyhisselâm ona: «Ey amca! Lâ ilâhe illallâh de ki Allah katında senin lehine hüccet getireyim» dedi. Ebû Cehil ile Abdullah b. Ebî Ümeyye: 'Abdülmuttalib'in dininden yüz mü çeviriyorsun?' dediler. O da: 'Ben Abdülmuttalib'in dini üzereyim' dedi. Bunun üzerine [Resûlullah] aleyhisselâm: «Ben senden men edilmediğim sürece senin için mutlaka mağfiret dileyeceğim» buyurdu. İşte bu ayet nazil oldu.

قَوْلُهُ: إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَقَدِ اسْتَبْعَدَهُ الْحُسَيْنُ بْنُ الْفَضْلِ لِأَنَّ هَذِهِ السُّورَةَ مِنْ آخِرِ الْقُرْآنِ نُزُولًا، وَوَفَاةُ أَبِي طَالِبٍ كَانْتْ بِمَكَّةَ فِي أَوَّلِ الْإِسْلَامِ، وَأَقُولُ هَذَا الِاسْتِبْعَادُ عِنْدِي مُسْتَبْعَدٌ، فَأَيُّ بَأْسٍ أَنْ يُقَالَ إِنَّ النَّبِيَّ ﵊ بَقِيَ يَسْتَغْفِرُ لِأَبِي طَالِبٍ مِنْ ذَلِكَ الْوَقْتِ إِلَى وَقْتِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ، فَإِنَّ/ التَّشْدِيدَ مَعَ الْكُفَّارِ إِنَّمَا ظَهَرَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ فَلَعَلَّ الْمُؤْمِنِينَ كَانَ يَجُوزُ لَهُمْ أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِأَبَوَيْهِمْ مِنَ الْكَافِرِينَ، وَكَانَ النَّبِيُّ ﵊ أَيْضًا يَفْعَلُ ذَلِكَ، ثُمَّ عِنْدَ نُزُولِ هَذِهِ السُّورَةِ مَنَعَهُمُ اللَّهُ مِنْهُ، فَهَذَا غَيْرُ مُسْتَبْعَدٍ فِي الْجُمْلَةِ.

[Ayrıca] O'nun: { إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ } “Şüphesiz sen sevdiğin kimseyi hidayete erdiremezsin...” buyruğu nazil oldu. Vâhidî şöyle demiştir: Hüseyin b. Fadl bunu uzak görmüştür; çünkü bu sure iniş bakımından Kur'an'ın en sonlarındandır, Ebû Tâlib'in vefatı ise İslam'ın ilk dönemlerinde Mekke'de idi. Ben derim ki: Bu uzak görme bana göre uzaktır; zira Nebi aleyhisselâm'ın o vakitten bu ayetin indiği vakte kadar Ebû Tâlib için istiğfar etmeye devam ettiğini söylemenin ne sakıncası olabilir? Zira kâfirlere karşı şiddetli tutum ancak bu surede tezahür etmiştir; belki de müminlerin kâfir olan anne babaları için istiğfar etmeleri caiz idi ve Nebi aleyhisselâm da böyle yapıyordu; daha sonra bu sure indiğinde Allah onları bundan men etmiştir. Dolayısıyla bu, esas itibarıyla uzak bir ihtimal değildir.

الثَّالِثُ:

Üçüncüsü:

يُرْوَى عَنْ عَلِيٍّ أَنَّهُ سَمِعَ رَجُلًا يَسْتَغْفِرُ لِأَبَوَيْهِ الْمُشْرِكَيْنِ قَالَ: فَقُلْتُ لَهُ أَتَسْتَغْفِرُ لِأَبَوَيْكَ وَهُمَا مُشْرِكَانِ؟

Ali'den rivayet edildiğine göre o, müşrik olan anne babası için istiğfar eden bir adam işitmiş ve: 'Ona, 'Müşrik oldukları halde anne baban için mağfiret mi diliyorsun?' dedim' demiştir.

فَقَالَ: أَلَيْسَ قَدِ اسْتَغْفَرَ إِبْرَاهِيمُ لِأَبَوَيْهِ وَهُمَا مُشْرِكَانِ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ.

Adam: 'İbrahim müşrik oldukları halde anne babası için istiğfar etmedi mi?' dedi. Ben de bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e anlattım; bunun üzerine bu ayet nazil oldu.

الرَّابِعُ:

Dördüncüsü:

يُرْوَى أَنَّ رَجُلًا أَتَى الرَّسُولَ ﵊ وَقَالَ: كَانَ أَبِي فِي الْجَاهِلِيَّةِ يَصِلُ الرَّحِمَ، وَيُقْرِي الضَّيْفَ، وَيَمْنَحُ مِنْ مَالِهِ. وَأَيْنَ أَبِي؟ فَقَالَ: أَمَاتَ مُشْرِكًا؟ قَالَ: نَعَمْ. قَالَ: فِي ضِحْضَاحٍ مِنَ النَّارِ، فَوَلَّى الرَّجُلُ يَبْكِي فَدَعَاهُ ﵊، فَقَالَ: «إِنَّ أَبِي وَأَبَاكَ وَأَبَا إِبْرَاهِيمَ فِي النَّارِ، إِنَّ أَبَاكَ لَمْ يَقُلْ يَوْمًا أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ النَّارِ» .

Rivayet edildiğine göre bir adam Resûl aleyhisselâm'a gelip: 'Babam Câhiliye döneminde sıla-i rahim yapar, misafiri ağırlar ve malından bağışta bulunurdu. Babam nerede?' dedi. Resûlullah: «Müşrik olarak mı öldü?» buyurdu. Adam: 'Evet' dedi. Resûlullah: «Ateşin sığ bir yerindedir» buyurdu. Adam ağlayarak dönüp gitti; bunun üzerine [Resûlullah] aleyhisselâm onu çağırıp: «Şüphesiz benim babam da senin baban da İbrahim'in babası da ateştedir; zira senin baban bir gün bile 'Ateşten Allah'a sığınırım' dememiştir» buyurdu.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: مَا كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى مَا يَنْبَغِي لَهُمْ ذَلِكَ فَيَكُونُ كَالْوَصْفِ، وَأَنْ يَكُونَ مَعْنَاهُ لَيْسَ لَهُمْ ذَلِكَ عَلَى مَعْنَى النَّهْيِ: فَالْأَوَّلُ: مَعْنَاهُ أَنَّ النُّبُوَّةَ وَالْإِيمَانَ يَمْنَعُ مِنْ الِاسْتِغْفَارِ لِلْمُشْرِكِينَ. وَالثَّانِي: مَعْنَاهُ لَا تستغفروا والأمران مقاربان. وَسَبَبُ هَذَا الْمَنْعِ مَا ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي قَوْلِهِ: مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحابُ الْجَحِيمِ وَأَيْضًا قَالَ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ وَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَخْبَرَ عَنْهُمْ أَنَّهُ يُدْخِلُهُمُ النَّارَ. فَطَلَبُ الْغُفْرَانَ لَهُمْ جَارٍ مَجْرَى طَلَبِ أَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ وَوَعِيدَهُ وَأَنَّهُ لَا يَجُوزُ. وَأَيْضًا لَمَّا سَبَقَ قَضَاءُ اللَّهِ تَعَالَى بِأَنَّهُ يُعَذِّبُهُمْ. فَلَوْ طَلَبُوا غُفْرَانَهُ لَصَارُوا مَرْدُودِينَ، وَذَلِكَ يُوجِبُ نُقْصَانَ دَرَجَةِ النَّبِيِّ ﵊ وحظ مَرْتَبَتِهِ، وَأَيْضًا أَنَّهُ قَالَ:

İkinci Mesele: O'nun { مَا كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ } “Müşrikler için mağfiret dilemek ne Peygambere ne de iman edenlere yakışmaz” buyruğu, anlamın 'onlara bu yakışmaz' şeklinde olması ihtimalini taşır ki bu takdirde vasıf gibi olur; yahut anlamının nehiy manasında 'onların buna hakkı/yetkisi yoktur' şeklinde olması ihtimalini taşır. Birincisi: Nübüvvet ve imanın müşrikler için istiğfar etmeye mâni olduğu anlamına gelir. İkincisi: 'İstiğfar etmeyiniz' anlamına gelir; bu iki husus birbirine yakındır. Bu men etmenin sebebi Allah Teâlâ'nın: { مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحابُ الْجَحِيمِ } “...Cehennem ehli oldukları kendilerine açıkça belli olduktan sonra...” buyruğunda zikrettiği husustur. Ayrıca O: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını asla bağışlamaz; bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar...” buyurmuştur. Anlamı şudur: Allah Teâlâ onları cehenneme koyacağını haber verince, onlar için bağışlanma dilemek Allah'ın vaadinden ve vaîdinden dönmesini talep etmek mesabesindedir ki bu da caiz değildir. Ayrıca Allah Teâlâ'nın onları cezalandıracağına dair hükmü önceden geçmiş olduğundan, eğer onlar için mağfiret dileselerdi talepleri reddedilirdi; bu da Nebi aleyhisselâm'ın derecesinin noksanlaşmasını ve mertebesinin sarsılmasını gerektirirdi. Ayrıca O:

ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ [غَافِرٍ: ٦٠] وَقَالَ عَنْهُمْ إِنَّهُمْ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ فَهَذَا الِاسْتِغْفَارُ يُوجِبُ الْخُلْفَ فِي أَحَدِ هَذَيْنِ النَّصَّيْنِ، وَإِنَّهُ لَا يَجُوزُ وَقَدْ جَوَّزَ أَبُو هَاشِمٍ أَنْ يَسْأَلَ الْعَبْدُ رَبَّهُ شَيْئًا بَعْدَ مَا أَخْبَرَ اللَّهُ عَنْهُ أَنَّهُ لَا يَفْعَلُهُ، وَاحْتَجَّ عَلَيْهِ بِقَوْلِ أَهْلِ النَّارِ رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْها [الْمُؤْمِنُونَ: ١٠٧] مَعَ عِلْمِهِمْ بِأَنَّهُ تَعَالَى لَا يَفْعَلُ ذَلِكَ، وَهَذَا فِي غَايَةِ الْبُعْدِ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذَا مَبْنِيٌّ عَلَى مَذْهَبِهِ أَنَّ أَهْلَ الْآخِرَةِ لَا يَجْهَلُونَ وَلَا يَكْذِبُونَ، وَذَلِكَ مَمْنُوعٌ، بَلْ نَصُّ الْقُرْآنِ يُبْطِلُهُ. وَهُوَ قَوْلِهِ: ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ [الْأَنْعَامِ:

{ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ } “Bana dua edin, size icabet edeyim” [Gâfir, 60] buyurmuş, onlar hakkında da cehennem ehli olduklarını bildirmiştir; dolayısıyla bu istiğfar bu iki nastan birinde hilaf olmasını (çelişmesini) gerektirir ki bu caiz değildir. Ebû Hâşim, Allah'ın bir şeyi yapmayacağını haber vermesinden sonra kulun Rabbinden o şeyi istemesini caiz görmüş ve cehennem ehlinin, Allah Teâlâ'nın bunu yapmayacağını bildikleri halde: { رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْها } “Rabbimiz! Bizi buradan çıkar...” [Mü'minûn, 107] demelerini buna delil getirmiştir. Bu ise birkaç vecihten son derece uzaktır: Birincisi: Bu görüş, ahiret ehlinin cahil olmayacakları ve yalan söylemeyecekleri şeklindeki kendi mezhebine dayanmaktadır; oysa bu men edilmiştir, bilakis Kur'an'ın açık nassı bunu iptal etmektedir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ } “Sonra onların mazeretleri: 'Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz müşriklerden değildik' demekten başka bir şey olmadı.” [En'âm,

٢٣] انْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ [الْأَنْعَامِ: ٢٤] وَالثَّانِي: أَنَّ فِي حَقِّهِمْ يَحْسُنُ رَدُّهُمْ عَنْ ذَلِكَ السُّؤَالِ وَإِسْكَاتُهُمْ، أَمَّا فِي حَقِّ الرَّسُولِ ﵊ فَغَيْرُ جَائِزٍ، لِأَنَّهُ يُوجِبُ نُقْصَانَ مَنْصِبِهِ. وَالثَّالِثُ: أَنَّ مِثْلَ هَذَا السُّؤَالِ الَّذِي يُعْلَمُ أَنَّهُ لَا فَائِدَةَ فِيهِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ عَبَثًا أَوْ مَعْصِيَةً. وَكِلَاهُمَا جَائِزَانِ عَلَى أَهْلِ النَّارِ وَغَيْرُ جَائِزَيْنِ عَلَى أَكَابِرِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈.

23] { انْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ } “Gör bak, kendilerine karşı nasıl da yalan söylediler...” [En'âm, 24]. İkincisi: Onların (cehennem ehlinin) bu taleplerinden geri çevrilmeleri ve susturulmaları yerindedir; Resûl aleyhisselâm hakkında ise bu caiz değildir, çünkü bu onun makamının noksanlaşmasını gerektirir. Üçüncüsü: Faydasız olduğu bilinen böyle bir talep ya abestir ya da günahtır; bunların her ikisi de cehennem ehli hakkında caiz iken, büyük peygamberler aleyhimüsselâm hakkında caiz değildir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ الْعِلَّةَ الْمَانِعَةَ مِنْ هَذَا الِاسْتِغْفَارِ هُوَ تَبَيُّنُ كَوْنِهِمْ مِنْ أَصْحَابِ النَّارِ، وَهَذِهِ الْعِلَّةُ لَا تَخْتَلِفُ بِأَنْ يَكُونُوا مِنَ الْأَقَارِبِ أَوْ مَنِ الْأَبَاعِدِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ قَالَ تَعَالَى: وَلَوْ كانُوا أُولِي قُرْبى وَكَوْنُ سَبَبِ النُّزُولِ مَا حَكَيْنَا، يُقَوِّي هَذَا الَّذِي قُلْنَاهُ.

Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ bu istiğfara mâni olan illetin, onların cehennem ehlinden olduklarının açıklığa kavuşması olduğunu beyan edince; bu illet akraba olmaları ile yabancı olmaları arasında değişmeyeceğinden, işte bu sebeple Allah Teâlâ: { وَلَوْ كانُوا أُولِي قُرْبى } “akraba dahi olsalar” buyurmuştur. Nüzul sebebinin aktardığımız gibi olması da söylediğimiz bu hususu teyit etmektedir.