أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيَّاهُ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { وَما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيَّاهُ } “İbrahim'in babası için bağışlanma dilemesi, sırf ona verdiği bir sözden dolayı idi” kavline gelince; bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي تَعَلُّقِ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْهُ أَنْ لَا يَتَوَهَّمَ إِنْسَانٌ أَنَّهُ تَعَالَى مَنَعَ مُحَمَّدًا مِنْ بَعْضِ مَا أَذِنَ لِإِبْرَاهِيمَ فِيهِ. وَالثَّانِي: أَنْ يُقَالَ إِنَّا ذَكَرْنَا فِي سَبَبِ اتِّصَالِ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا الْمُبَالَغَةَ فِي إِيجَابِ الِانْقِطَاعِ عَنِ الْكُفَّارِ أَحْيَائِهِمْ وَأَمْوَاتِهِمْ. ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ هَذَا الْحُكْمَ غَيْرُ مُخْتَصٍّ بِدِينِ مُحَمَّدٍ ﵊، بَلِ الْمُبَالَغَةُ فِي تَقْرِيرِ وُجُوبِ الِانْقِطَاعِ كَانَتْ مَشْرُوعَةً أَيْضًا فِي دِينِ إِبْرَاهِيمَ ﵇، فَتَكُونُ الْمُبَالَغَةُ فِي تَقْرِيرِ وُجُوبِ الْمُقَاطَعَةِ وَالْمُبَايَنَةِ مِنَ الْكُفَّارِ أَقْوَى. الثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ إِبْرَاهِيمَ ﵇ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِكَوْنِهِ حَلِيمًا أَيْ قَلِيلَ الْغَضَبِ، وَبِكَوْنِهِ أَوَّاهًا أَيْ كَثِيرَ التَّوَجُّعِ وَالتَّفَجُّعِ عِنْدَ نُزُولِ الْمَضَارِّ بِالنَّاسِ، وَالْمَقْصُودُ أَنَّ مَنْ كَانَ مَوْصُوفًا بِهَذِهِ الصِّفَاتِ كَانَ مَيْلُ قَلْبِهِ إِلَى الِاسْتِغْفَارِ لِأَبِيهِ شَدِيدًا، فَكَأَنَّهُ قِيلَ: إِنَّ
Birinci Mesele: Bu ayetin kendinden önceki ile irtibatı konusunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Bundan maksat, hiç kimsenin Allah Teâlâ'nın İbrahim'e izin verdiği birtakım şeylerden Muhammed'i menettiğini zannetmemesidir. İkincisi: Şöyle denilmesidir: Biz bu ayetin kendinden önceki ile irtibatının sebebinde, kâfirlerden gerek dirileri gerek ölüleri olsun tamamen ilişiği kesmenin gerekliliğinde mübalağa olduğunu zikretmiştik. Sonra Allah Teâlâ bu hükmün sadece Muhammed aleyhisselâm'ın dinine has olmadığını, bilakis ilişkiyi kesmenin gerekliliğini pekiştirmedeki mübalağanın İbrahim aleyhisselâm'ın dininde de meşru kılındığını beyan etmiştir; böylece kâfirlerle ilişkiyi kesmenin ve onlardan ayrılmanın gerekliliğini pekiştirmedeki mübalağa daha da kuvvetli olur. Üçüncüsü: Allah Teâlâ bu ayette İbrahim aleyhisselâm'ı 'halîm' yani öfkesi az, ve 'evvâh' yani insanların başına sıkıntılar geldiğinde çokça acı ve elem duyan biri olarak vasfetmiştir. Maksat şudur: Bu sıfatlarla vasıflanmış bir kimsenin kalbinin babası için bağışlanma dilemeye meyletmesi son derece kuvvetli olur. Sanki şöyle denilmek istenmiştir:
إِبْرَاهِيمَ مَعَ جَلَالَةِ قَدْرِهِ وَمَعَ كَوْنِهِ مَوْصُوفًا بِالْأَوَّاهِيَّةِ وَالْحَلِيمِيَّةِ مَنَعَهُ اللَّهُ تَعَالَى مِنَ الِاسْتِغْفَارِ لِأَبِيهِ الْكَافِرِ، فَلِأَنْ يَكُونَ غَيْرُهُ مَمْنُوعًا مِنْ هَذَا الْمَعْنَى كَانَ أَوْلَى.
İbrahim kadrinin yüceliğine ve 'evvâh' ile 'halîm' sıfatlarıyla vasıflanmış olmasına rağmen, Allah Teâlâ onu kâfir olan babası için bağışlanma dilemekten menetmişse, ondan başkasının bu husustan menedilmesi evleviyetle gerekir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: دَلَّ الْقُرْآنُ عَلَى أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ اسْتَغْفَرَ لِأَبِيهِ. قَالَ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْهُ وَاغْفِرْ لِأَبِي إِنَّهُ كانَ مِنَ الضَّالِّينَ [الشُّعَرَاءِ: ٨٦] وَأَيْضًا قَالَ عَنْهُ: رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوالِدَيَّ [إِبْرَاهِيمَ: ٤١] وَقَالَ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْهُ فِي سُورَةِ مَرْيَمَ قَالَ: سَلامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي [مَرْيَمَ: ٤٧] وَقَالَ أَيْضًا: لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ [الْمُمْتَحَنَةِ: ٤] وَثَبَتَ أَنَّ الِاسْتِغْفَارَ لِلْكَافِرِ لَا يَجُوزُ. فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى صُدُورِ هَذَا الذَّنْبِ مِنْ إِبْرَاهِيمَ ﵇.
İkinci Mesele: Kur'an, İbrahim aleyhisselâm'ın babası için bağışlanma dilediğine delalet etmiştir. Allah Teâlâ ondan naklen: { وَاغْفِرْ لِأَبِي إِنَّهُ كانَ مِنَ الضَّالِّينَ } “Babamı da bağışla; çünkü o sapıklardandır” [Şuarâ, 86] buyurmuş; yine onun hakkında: { رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوالِدَيَّ } “Rabbimiz! Beni ve anamı-babamı bağışla...” [İbrâhîm, 41] buyurmuştur. Meryem Suresi'nde de ondan naklen şöyle buyurmuştur: { قالَ سَلامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي } “[İbrahim] dedi ki: 'Sana selâm olsun. Rabbimden senin için bağışlanma dileyeceğim'” [Meryem, 47]; yine: { لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ } “Senin için mutlaka bağışlanma dileyeceğim” [Mümtehine, 4] buyurmuştur. Kâfir için bağışlanma dilemenin caiz olmadığı ise sabittir. Bu durum, bu günahın İbrahim aleyhisselâm'dan sâdır olduğuna delalet eder.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى أَجَابَ عَنْ هَذَا الْإِشْكَالِ بِقَوْلِهِ: وَما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيَّاهُ [التوبة: ١١٤] وَفِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ الْوَاعِدُ أَبَا إِبْرَاهِيمَ ﵇، وَالْمَعْنَى: أَنَّ أَبَاهُ وَعَدَهُ أَنْ يُؤْمِنَ، فَكَانَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ يَسْتَغْفِرُ له لِأَجْلِ أَنْ يَحْصُلَ هَذَا الْمَعْنَى، فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ لَا يُؤْمِنُ وَأَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ، وَتَرَكَ ذَلِكَ الِاسْتِغْفَارَ. الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْوَاعِدُ إِبْرَاهِيمَ ﵇، وَذَلِكَ أَنَّهُ وَعَدَ أَبَاهُ أَنْ يَسْتَغْفِرَ لَهُ رَجَاءَ إِسْلَامِهِ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ وَالدَّلِيلُ عَلَى صِحَّةِ هَذَا التَّأْوِيلِ قِرَاءَةُ الْحَسَنِ وَعَدَهَا أَبَاهُ بِالْبَاءِ، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ ذَكَرَ فِي الْجَوَابِ وَجْهَيْنِ آخَرَيْنِ.
Bil ki Allah Teâlâ bu müşkilata şu buyruğuyla cevap vermiştir: { وَما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيَّاهُ } “İbrahim'in babası için bağışlanma dilemesi, sırf ona verdiği bir sözden dolayı idi” [Tevbe, 114]. Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Söz verenin İbrahim aleyhisselâm'ın babası olmasıdır. Manası şudur: Babası ona iman edeceğine söz vermişti; İbrahim aleyhisselâm da bu durumun gerçekleşmesi için ona istiğfar ediyordu. Onun iman etmeyeceği ve Allah'ın bir düşmanı olduğu kendisi için açıklığa kavuşunca, ondan teberrî etti (ilişiğini kesti) ve o istiğfarı bıraktı. İkincisi: Söz verenin İbrahim aleyhisselâm olmasıdır; zira o, İslam'a girmesi ümidiyle babasına kendisi için istiğfar edeceğine söz vermişti. Onun Allah'ın bir düşmanı olduğu kendisi için açıklığa kavuşunca ondan teberrî etti. Bu tevilin sahih olduğuna delil, Hasan'ın bâ harfiyle olan { وَعَدَهَا أَبَاهُ } kıraatidir. İnsanlardan bazıları ise bu cevaba dair başka iki vecih daha zikretmişlerdir.
الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ مِنَ اسْتِغْفَارِ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ دُعَاؤُهُ لَهُ إِلَى الْإِيمَانِ وَالْإِسْلَامِ، وَكَانَ يَقُولُ لَهُ آمِنْ حَتَّى تَتَخَلَّصَ مِنَ الْعِقَابِ وَتَفُوزَ بِالْغُفْرَانِ، وَكَانَ يَتَضَرَّعُ إِلَى اللَّهِ فِي أَنْ يَرْزُقَهُ الْإِيمَانَ/ الَّذِي يُوجِبُ الْمَغْفِرَةَ، فَهَذَا هُوَ الِاسْتِغْفَارُ، فَلَمَّا أَخْبَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى بِأَنَّهُ يَمُوتُ مُصِرًّا عَلَى الْكُفْرِ تَرَكَ تِلْكَ الدَّعْوَةَ.
Birinci Vecih: İbrahim'in babası için bağışlanma dilemesinden maksat, onu imana ve İslam'a davet etmesidir. Ona: 'İman et ki cezadan kurtulasın ve bağışlanmaya nail olasın' diyordu ve Allah'a, babasına mağfireti gerektiren imanı nasip etmesi için yalvarıyordu; işte istiğfar budur. Allah Teâlâ ona, babasının küfür üzere ısrar ederek öleceğini bildirince bu daveti bıraktı.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي: فِي الْجَوَابِ أَنَّ مِنَ النَّاسِ مَنْ حَمَلَ قَوْلَهُ: مَا كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ [التوبة: ١١٣] عَلَى صَلَاةِ الْجِنَازَةِ، وَبِهَذَا الطَّرِيقِ فَلَا امْتِنَاعَ فِي الِاسْتِغْفَارِ لِلْكَافِرِ لِكَوْنِ الْفَائِدَةِ فِي ذَلِكَ الِاسْتِغْفَارِ تَخْفِيفُ الْعِقَابِ. قَالُوا: وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مَا ذَكَرْنَاهُ، أَنَّهُ تَعَالَى مَنَعَ مِنَ الصَّلَاةِ عَلَى الْمُنَافِقِينَ، وَهُوَ قَوْلُهُ: وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً [التَّوْبَةِ: ٨٤] وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ عَمَّ هَذَا الْحُكْمَ، وَمَنَعَ مِنَ الصَّلَاةِ عَلَى الْمُشْرِكِينَ، سَوَاءٌ كَانَ مُنَافِقًا أَوْ كَانَ مُظْهِرًا لِذَلِكَ الشِّرْكِ وَهَذَا قَوْلٌ غَرِيبٌ.
Cevaptaki İkinci Vecih: İnsanlardan bazıları, { مَا كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ } “Ne peygamberin ne de iman edenlerin, müşrikler için istiğfar etmeleri yaraşmaz” [Tevbe, 113] ayetini cenaze namazına hamletmişlerdir. Bu yola göre, söz konusu istiğfardaki fayda azabın hafifletilmesi olduğu için kâfire istiğfar etmekte bir engel yoktur. Şöyle dediler: Maksadın zikrettiğimiz şey olduğuna delil, Allah Teâlâ'nın: { وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً } “Onlardan ölen hiçbir kimsenin üzerine asla namaz kılma” [Tevbe, 84] kavliyle münafıkların üzerine namaz kılmayı yasaklamış olmasıdır. Bu ayette ise bu hüküm genelleştirilmiş; ister münafık olsun isterse bu şirki açığa vuran biri olsun müşriklerin üzerine namaz kılmak yasaklanmıştır. Bu ise garip bir görüştür.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اخْتَلَفُوا فِي السَّبَبِ الَّذِي بِهِ تَبَيَّنَ لِإِبْرَاهِيمَ أَنَّ أَبَاهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ. فَقَالَ بَعْضُهُمْ: بِالْإِصْرَارِ وَالْمَوْتِ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: بِالْإِصْرَارِ وَحْدَهُ. وَقَالَ آخَرُونَ: لَا يَبْعُدُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى عَرَّفَهُ ذَلِكَ بِالْوَحْيِ، وَعِنْدَ ذَلِكَ تَبَرَّأَ مِنْهُ. فَكَانَ تَعَالَى يَقُولُ: لَمَّا تَبَيَّنَ لِإِبْرَاهِيمَ أَنَّ أَبَاهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ، فَكُونُوا كَذَلِكَ، لأني أمرتكم بمتابعة إبراهيم في قوله: وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ [النساء: ١٢٥] .
Üçüncü Mesele: İbrahim'e, babasının Allah'ın bir düşmanı olduğunun açıklığa kavuşmasını sağlayan sebep hakkında ihtilaf ettiler. Bazıları: 'Küfürde ısrar etmesi ve ölmesiyle' demiştir. Bazıları: 'Yalnızca ısrar etmesiyle' demiştir. Diğerleri ise: 'Allah Teâlâ'nın bunu ona vahiy ile bildirmesi ve bunun üzerine ondan teberrî etmiş olması uzak bir ihtimal değildir' demişlerdir. Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: İbrahim'e, babasının Allah'ın bir düşmanı olduğu açıklığa kavuşunca ondan teberrî etti; siz de öyle olun, zira Ben { وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ } “ve İbrahim'in dinine uyan...” [Nisâ, 125] kavlinde size İbrahim'e uymanızı emrettim.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ حَالَ إِبْرَاهِيمَ فِي هَذِهِ الْوَاقِعَةِ. قَالَ: إِنَّ إِبْراهِيمَ لَأَوَّاهٌ حَلِيمٌ [التوبة: ١١٤] وَاعْلَمْ أَنَّ اشْتِقَاقَ الْأَوَّاهِ مِنْ قَوْلِ الرَّجُلِ عِنْدَ شِدَّةِ حُزْنِهِ أَوَّهْ، وَالسَّبَبُ فِيهِ أَنَّ عِنْدَ الْحُزْنِ يَخْتَنِقُ الرُّوحُ الْقَلْبِيُّ فِي دَاخِلِ الْقَلْبِ وَيَشْتَدُّ حَرْقُهُ، فَالْإِنْسَانُ يُخْرِجُ ذَلِكَ النَّفَسَ الْمُحْتَرِقَ مِنَ الْقَلْبِ لِيُخَفِّفَ بَعْضَ مَا بِهِ هَذَا هُوَ الْأَصْلُ فِي اشْتِقَاقِ هَذَا اللَّفْظِ، وَلِلْمُفَسِّرِينَ فِيهِ عِبَارَاتٌ،
Bil ki Allah Teâlâ bu hadisede İbrahim'in durumunu zikredince: { إِنَّ إِبْراهِيمَ لَأَوَّاهٌ حَلِيمٌ } “Şüphesiz İbrahim çok duygulu/içli ve pek yumuşak huyludur” [Tevbe, 114] buyurmuştur. Bil ki 'el-evvâh' kelimesinin türeyişi, kişinin hüznünün şiddetlendiği anda 'evveh' (âh) demesinden gelmektedir. Bunun sebebi şudur: Hüzün anında kalbî ruh kalbin içinde sıkışır ve harareti şiddetlenir; insan da üzerindeki bu durumun bir kısmını hafifletmek için kalpteki o hararetli nefesi dışarı çıkarır. İşte bu lafzın türeyişindeki asıl budur. Müfessirlerin bu konuda farklı ifadeleri vardır:
رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «الْأَوَّاهُ: الْخَاشِعُ الْمُتَضَرِّعُ»
Nebi ﷺ'den onun şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «el-Evvâh: Huşû duyan ve yalvarıp yakarandır.»
وَعَنْ عُمَرَ: أَنَّهُ سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنِ الْأَوَّاهِ، فَقَالَ: «الدَّعَّاءُ»
Ömer'den rivayet edildiğine göre, o Resûlullah ﷺ'e el-Evvâh'ı sormuş, o da: «Çok dua edendir» buyurmuştur.
وَيُرْوَى أَنَّ زَيْنَبَ تَكَلَّمَتْ عِنْدَ الرَّسُولِ عليه الصلاة
Rivayet edildiğine göre Zeyneb, Resûl aleyhissalâtü
وَالسَّلَامُ بِمَا يُغَيِّرُ لَوْنَهُ، فَأَنْكَرَ عُمَرُ، فَقَالَ ﵊: «دَعْهَا فَإِنَّهَا أَوَّاهَةٌ» قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَا الْأَوَّاهَةُ؟ قَالَ: «الدَّاعِيَةُ الْخَاشِعَةُ الْمُتَضَرِّعَةُ»
vesselâm'ın yanında rengini değiştiren bir söz söyledi; Ömer bunu kınadı. Bunun üzerine [Resûl] aleyhisselâm: «Onu bırak, zira o bir evvâhedir» buyurdu. 'Ey Allah'ın Resûlü, evvâhe nedir?' denildi. O da: «Çok dua eden, huşû duyan ve yalvarıp yakarandır» buyurdu.
وَقِيلَ: مَعْنَى كَوْنِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ أَوَّاهًا، كُلَّمَا ذَكَرَ لِنَفْسِهِ تَقْصِيرًا أَوْ ذُكِرَ لَهُ شَيْءٌ مِنْ شَدَائِدِ الْآخِرَةِ كَانَ يَتَأَوَّهُ إِشْفَاقًا مِنْ ذَلِكَ وَاسْتِعْظَامًا لَهُ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: الْأَوَّاهُ، الْمُؤْمِنُ بِالْخَشْيَةِ. وَأَمَّا وَصْفُهُ بِأَنَّهُ حَلِيمٌ فَهُوَ مَعْلُومٌ. وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا وَصَفَهُ بِهَذَيْنِ الْوَصْفَيْنِ فِي هَذَا الْمَقَامِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَهُ بِشِدَّةِ الرقة والشفقة والخوف والوجل، ومن كَذَلِكَ فَإِنَّهُ تَعْظُمُ رِقَّتُهُ عَلَى أَبِيهِ وَأَوْلَادِهِ، فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ مَعَ هَذِهِ الْعَادَةِ تَبَرَّأَ مِنْ أَبِيهِ وَغَلُظَ قَلْبُهُ عَلَيْهِ، لَمَّا ظَهَرَ لَهُ إِصْرَارُهُ عَلَى الْكُفْرِ، فَأَنْتُمْ بِهَذَا الْمَعْنَى أَوْلَى، وَكَذَلِكَ وَصَفَهُ أَيْضًا بِأَنَّهُ حَلِيمٌ، لِأَنَّ أَحَدَ أَسْبَابِ الْحِلْمِ رِقَّةُ الْقَلْبِ، وَشِدَّةُ الْعَطْفِ لِأَنَّ الْمَرْءَ إِذَا كَانَ حَالُهُ هَكَذَا اشْتَدَّ حلمه عند الغضب.
Şöyle de denilmiştir: İbrahim aleyhisselâm'ın evvâh olmasının manası; kendisinde ne zaman bir kusur görse veya kendisine ahiretin şiddetlerinden bir şey hatırlatılsa, bundan korktuğu ve bunu gözünde büyüttüğü için 'âh' çekip inlemesiydi. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan nakledildiğine göre el-Evvâh: 'Korku ile iman eden kimsedir.' Onun 'halîm' olarak vasfedilmesine gelince, bu malumdur. Bil ki Allah Teâlâ bu makamda onu bu iki vasıfla vasfetmiştir; çünkü Allah Teâlâ onu rikkat (yufka yüreklilik), şefkat, korku ve ürperti şiddetiyle vasfetmiştir. Kim böyle olursa, babasına ve evlatlarına karşı yufka yürekliliği pek büyük olur. İşte Allah Teâlâ onun bu tabiatına rağmen, küfürdeki ısrarı kendisine aşikâr olunca babasından teberrî ettiğini ve ona karşı kalbini katılaştırdığını beyan etmiştir; öyleyse siz bu manaya daha layıksınız. Aynı şekilde onu 'halîm' olarak da vasfetmiştir; çünkü hilmin sebeplerinden biri de kalp inceliği ve şefkatin şiddetidir, zira bir kimsenin hali böyle olduğunda öfke anında hilmi pek şiddetli olur.
[سورة التوبة (٩) : الآيات ١١٥ الى ١١٦]
[Tevbe Suresi (9): Ayetler 115-116]
وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْماً بَعْدَ إِذْ هَداهُمْ حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ مَا يَتَّقُونَ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١١٥) إِنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ (١١٦)
{ وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْماً بَعْدَ إِذْ هَداهُمْ حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ مَا يَتَّقُونَ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١١٥) إِنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ (١١٦) } “Allah bir topluluğu doğru yola eriştirdikten sonra, sakınacakları şeyleri kendilerine açıklamadıkça onları saptıracak değildir. Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir. (115) Göklerin ve yerin mülkü şüphesiz sadece Allah'ındır; diriltir ve öldürür. Sizin için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı vardır. (116)”
[في قوله تعالى ما كانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْماً بَعْدَ إِذْ هَداهُمْ حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ مَا يَتَّقُونَ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ] فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { ما كانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْماً بَعْدَ إِذْ هَداهُمْ حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ مَا يَتَّقُونَ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Allah bir topluluğu doğru yola eriştirdikten sonra, sakınacakları şeyleri kendilerine açıklamadıkça onları saptıracak değildir. Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir” kavli hakkında] Ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا مَنَعَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ، وَالْمُسْلِمُونَ كَانُوا قَدْ اسْتَغْفَرُوا لِلْمُشْرِكِينَ قَبْلَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ، فَإِنَّهُمْ قَبْلَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ كَانُوا يَسْتَغْفِرُونَ لِآبَائِهِمْ وَأُمَّهَاتِهِمْ وَسَائِرِ أَقْرِبَائِهِمْ مِمَّنْ مَاتَ عَلَى الْكُفْرِ، فَلَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ خَافُوا بِسَبَبِ مَا صَدَرَ عَنْهُمْ قَبْلَ ذَلِكَ مِنْ الِاسْتِغْفَارِ لِلْمُشْرِكِينَ. وَأَيْضًا فَإِنَّ أَقْوَامًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ الَّذِينَ اسْتَغْفَرُوا لِلْمُشْرِكِينَ، كَانُوا قَدْ مَاتُوا قَبْلَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ، فَوَقَعَ الْخَوْفُ عَلَيْهِمْ فِي قُلُوبِ الْمُسْلِمِينَ أَنَّهُ كَيْفَ يَكُونُ حَالُهُمْ، فَأَزَالُ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ الْخَوْفَ عَنْهُمْ بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَبَيَّنَ أَنَّهُ تَعَالَى لَا يُؤَاخِذُهُمْ بِعَمَلٍ إِلَّا بَعْدَ أَنْ يُبَيِّنَ لَهُمْ أَنَّهُ يَجِبُ عَلَيْهِمْ أَنْ يَتَّقُوهُ وَيَحْتَرِزُوا عَنْهُ. فَهَذَا وَجْهٌ حَسَنٌ فِي النَّظْمِ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ إِنَّ مِنْ أَوَّلِ السُّورَةِ إِلَى هَذَا الْمَوْضِعِ فِي بَيَانِ الْمَنْعِ مِنْ مُخَالَطَةِ الْكُفَّارِ وَالْمُنَافِقِينَ، وَوُجُوبِ مُبَايِنَتِهِمْ، وَالِاحْتِرَازِ عَنْ مُوَالَاتِهِمْ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ: إِنَّ الْإِلَهَ الرَّحِيمَ الْكَرِيمَ كَيْفَ يَلِيقُ بِهِ هَذَا التَّشْدِيدُ الشَّدِيدُ فِي حَقِّ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ وَالْمُنَافِقِينَ؟ فَأُجِيبَ عَنْهُ بِأَنَّهُ تَعَالَى لَا يُؤَاخِذُ أَقْوَامًا بِالْعُقُوبَةِ بَعْدَ إِذْ دَعَاهُمْ إِلَى الرُّشْدِ حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ مَا يَجِبُ عَلَيْهِمْ أَنْ يَتَّقُوهُ، فَأَمَّا بَعْدَ أَنْ فَعَلَ ذَلِكَ وَأَزَاحَ الْعُذْرَ وَأَزَالَ الْعِلَّةَ فَلَهُ أَنْ يُؤَاخِذَهُمْ بِأَشَدِّ أَنْوَاعِ الْمُؤَاخَذَةِ وَالْعُقُوبَةِ. وَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لِيُضِلَّ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّهُ أَضَلَّهُ عَنْ طَرِيقِ الْجَنَّةِ، أَيْ صَرَفَهَ عَنْهُ وَمَنَعَهُ مِنَ التَّوَجُّهِ إِلَيْهِ. وَالثَّانِي: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: الْمُرَادُ مِنْ هَذَا الْإِضْلَالِ الْحُكْمُ عَلَيْهِمْ بِالضَّلَالِ.
Birinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ müminleri müşrikler için istiğfar etmekten menettiğinde, Müslümanlar ise bu ayetin inişinden önce müşrikler için istiğfar etmişlerdi; zira bu ayetin inişinden önce küfür üzere ölen babaları, anneleri ve diğer akrabaları için istiğfar ediyorlardı. Bu ayet inince, daha önce müşrikler için yapmış oldukları istiğfardan dolayı korkuya kapıldılar. Ayrıca müşrikler için istiğfar eden Müslümanlardan birtakım kimseler bu ayetin nüzulünden önce vefat etmişlerdi; Müslümanların kalplerine onların durumunun nice olacağına dair bir korku düştü. Allah Teâlâ bu ayetle onlardan bu korkuyu giderdi ve kendilerine sakınmaları ve kaçınmaları gereken şeyleri beyan etmedikçe bir amelden ötürü onları muaheze etmeyeceğini (cezalandırmayacağını) açıkladı. İşte bu, ayetin nizamında güzel bir vecihtir. Şöyle de denilmiştir: Maksat şudur; surenin başından bu yere kadar kâfirlerle ve münafıklarla kaynaşmanın yasaklanması, onlardan ayrılmanın ve onlarla dostluktan sakınmanın gerekliliği beyan edilmektedir. Sanki şöyle denilmiştir: 'Rahîm ve Kerîm olan bir İlah'a bu kâfirler ve münafıklar hakkında bu derece şiddetli bir sertlik göstermek nasıl uygun düşer?' Buna cevap olarak denilmiştir ki: Allah Teâlâ birtakım kavimleri doğru yola davet ettikten sonra, sakınmaları gereken şeyleri kendilerine beyan etmedikçe onları cezayla muaheze etmez; ancak bunu yapıp mazereti ve illeti ortadan kaldırdıktan sonra ise onları muahezenin ve cezanın en şiddetlisiyle muaheze etme hakkına sahiptir. Allah Teâlâ'nın: { لِيُضِلَّ } lafzında birkaç vecih vardır: Birincisi: Maksat, cennet yolundan saptırması yani onları ondan çevirip oraya yönelmelerini engellemesidir. İkincisi: Mutezile dedi ki: Bu saptırmaktan maksat, onların sapıklık üzere olduklarına hükmetmektir.
وَاحْتَجُّوا بِقَوْلِ الْكُمَيْتِ:
Kümeyt'in şu sözünü delil getirdiler:
وَطَائِفَةٌ قَدْ أَكْفَرُونِي بِحُبِّكُمْ
“Ve bir topluluk var ki, size olan sevgim sebebiyle beni kâfir saydılar (küfre nispet ettiler).”
وَقَالَ أَبُو بَكْرٍ الْأَنْبَارِيُّ: هَذَا التَّأْوِيلُ فَاسِدٌ، لِأَنَّ الْعَرَبَ إِذَا أَرَادُوا ذَلِكَ الْمَعْنَى قَالُوا: ضَلَّلَ يُضْلِلُ، وَاحْتِجَاجُهُمْ بِبَيْتِ الْكُمَيْتِ بَاطِلٌ، لِأَنَّهُ لَا يَلْزَمُ مِنْ قَوْلِنَا أَكْفَرَ فِي الْحُكْمِ صِحَّةُ قَوْلِنَا أَضَلَّ. / وليس كل موضع
Ebû Bekir el-Enbârî şöyle dedi: Bu tevil fasittir; çünkü Araplar bu manayı murat ettiklerinde [ikinci bâbdan] 'dallele-yudallilu' (ضَلَّلَ يُضَلِّلُ) derler. Kümeyt'in beytini delil getirmeleri de batıldır; zira hüküm bildirmede 'ekfera' (أَكْفَرَ) dememizden, 'adalle' (أَضَلَّ) dememizin sahih olması gerekmez. Her yerde
صح فيه فعل صح أَفْعَلُ. أَلَا تَرَى أَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ كَسَرَهُ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ أَكْسَرَهُ، بَلْ يَجِبُ فِيهِ الرُّجُوعُ إِلَى السَّمَاعِ.
'fa'ale' (فَعَلَ) vezni sahih oldu diye 'ef'ale' (أَفْعَلَ) vezni sahih olmaz. Görmez misin ki 'keserahu' (كَسَرَهُ) denmesi caiz olduğu halde 'ekserahu' (أَكْسَرَهُ) denmesi caiz değildir; bilakis bu konuda semâa (işitmeye/nakle) başvurmak vaciptir.
وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ، وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُوقِعَ الضَّلَالَةَ فِي قُلُوبِهِمْ بَعْدَ الْهُدَى، حَتَّى يَكُونَ مِنْهُمُ الْأَمْرُ الَّذِي بِهِ يُسْتَحَقُّ الْعِقَابُ.
Ayetin tefsirindeki Üçüncü Vecih: Allah Teâlâ hidayetten sonra, cezayı hak edecekleri bir fiil onlardan sâdır olmadıkça kalplerine sapıklığı sokacak değildir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: حَاصِلُ الْآيَةِ أَنَّهُ تَعَالَى لَا يُؤَاخِذُ أَحَدًا إِلَّا بَعْدَ أَنْ يُبَيِّنَ لَهُ كَوْنَ ذَلِكَ الْفِعْلِ قَبِيحًا، وَمَنْهِيًّا عَنْهُ. وَقَرَّرَ ذَلِكَ بِأَنَّهُ عَالِمٌ بِكُلِّ الْمَعْلُومَاتِ، وَهُوَ قَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ وَبِأَنَّهُ قَادِرٌ عَلَى كُلِّ الْمُمْكِنَاتِ، وَهُوَ قَوْلُهُ: لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يُحْيِي وَيُمِيتُ فَكَانَ التَّقْدِيرُ: أَنَّ مَنْ كَانَ عَالِمًا قَادِرًا هَكَذَا، لَمْ يَكُنْ مُحْتَاجًا، وَالْعَالِمُ الْقَادِرُ الْغَنِيُّ لَا يَفْعَلُ الْقَبِيحَ وَالْعِقَابَ قَبْلَ الْبَيَانِ. وَإِزَالَةُ الْعُذْرِ قَبِيحٌ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَفْعَلَهُ اللَّهُ تَعَالَى، فَنَظْمُ الْآيَةِ إِنَّمَا يَصِحُّ إِذَا فَسَّرْنَاهَا بِهَذَا الْوَجْهِ، وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّهُ يَقْبُحُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى الِابْتِدَاءُ بِالْعِقَابِ وَأَنْتُمْ لَا تَقُولُونَ بِهِ.
İkinci Mesele: Mutezile dedi ki: Ayetin özeti şudur: Allah Teâlâ, o fiilin çirkin ve yasaklanmış olduğunu bir kimseye beyan etmedikçe onu asla cezalandırmaz. Bunu da: { إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir” kavliyle O'nun bütün malumatı bildiğini ve: { لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يُحْيِي وَيُمِيتُ } “Göklerin ve yerin mülkü O'nundur; diriltir ve öldürür” kavliyle bütün mümkinata kadir olduğunu bildirerek takrir etmiştir. Buna göre takdir şöyle olur: Böyle âlim ve kadir olan bir zat muhtaç değildir; âlim, kadir ve zengin (müstağni) olan zat ise çirkin fiil işlemez, beyandan ve mazereti ortadan kaldırmadan önce cezalandırmak ise çirkindir. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın bunu yapmaması vacip olmuştur. Ayetin nizamı ancak bu şekilde tefsir ettiğimiz takdirde sahih olur; bu ise Allah Teâlâ'nın [önceden bildirmeden] cezalandırmaya başlamasının çirkin olmasını gerektirir, siz ise bunu kabul etmiyorsunuz.
وَالْجَوَابُ: أَنَّ مَا ذَكَرْتُمُوهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَا يُعَاقِبُ إِلَّا بَعْدَ التَّبْيِينِ، وَإِزَالَةِ الْعُذْرِ وَإِزَاحَةِ الْعِلَّةِ، وَلَيْسَ فِيهَا دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَيْسَ لَهُ ذَلِكَ، فَسَقَطَ مَا ذَكَرْتُمُوهُ فِي هَذَا الْبَابِ.
Cevap şudur: Zikrettiğiniz hususlar, Allah Teâlâ'nın ancak beyandan, mazereti kaldırdıktan ve illeti izale ettikten sonra cezalandırdığına delalet eder; yoksa Allah Teâlâ'nın buna hakkı olmadığına dair bir delalet içermez. Dolayısıyla bu konuda zikrettiğiniz şey sakıt olmuştur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يُحْيِي وَيُمِيتُ فِي ذِكْرِ هذا المعنى هاهنا فَوَائِدُ: إِحْدَاهَا: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ بِالْبَرَاءَةِ من الكفار بين أنه له ملك السموات وَالْأَرْضِ، فَإِذَا كَانَ هُوَ نَاصِرًا لَكُمْ، فَهُمْ لَا يَقْدِرُونَ عَلَى إِضْرَارِكُمْ، وَثَانِيهَا: أَنَّ الْقَوْمَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ قَالُوا: لَمَّا أَمَرْتَنَا بِالِانْقِطَاعِ مِنَ الْكُفَّارِ، فَحِينَئِذٍ لَا يُمْكِنُنَا أَنْ نَخْتَلِطَ بِآبَائِنَا وَأَوْلَادِنَا وَإِخْوَانِنَا لِأَنَّهُ رُبَّمَا كَانَ الْكَثِيرُ مِنْهُمْ كَافِرِينَ، وَالْمُرَادُ أَنَّكُمْ إِنْ صِرْتُمْ مَحْرُومِينَ عَنْ معاونتهم ومناصرتهم. فالإله الذي هو المالك للسموات وَالْأَرْضِ وَالْمُحْيِي وَالْمُمِيتُ نَاصِرُكُمْ، فَلَا يَضُرُّكُمْ أَنْ يَنْقَطِعُوا عَنْكُمْ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ بِهَذِهِ التَّكَالِيفِ الشَّاقَّةِ كَأَنَّهُ قَالَ وَجَبَ عَلَيْكُمْ أَنْ تَنْقَادُوا لِحُكْمِي وَتَكْلِيفِي لِكَوْنِي إِلَهَكُمْ وَلِكَوْنِكُمْ عبيدا لي.
Sonra Allah Teâlâ: { لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يُحْيِي وَيُمِيتُ } “Göklerin ve yerin mülkü O'nundur; diriltir ve öldürür” buyurmuştur. Bu mananın burada zikredilmesinde birtakım faydalar vardır: Birincisi: Allah Teâlâ kâfirlerden beri olmayı emredince, göklerin ve yerin mülkünün Kendisine ait olduğunu beyan etmiştir; öyleyse O sizin yardımcınız olduğu takdirde onlar size zarar vermeye güç yetiremezler. İkincisi: Müslümanlardan o topluluk: 'Bize kâfirlerle ilişkiyi kesmeyi emrettiğinde, o vakit babalarımızla, evlatlarımızla ve kardeşlerimizle görüşüp kaynaşmamız mümkün olmayacaktır, zira onların birçoğu kâfir olabilir' demişlerdi. Maksat şudur: Eğer siz onların yardımından ve desteğinden mahrum kalırsanız, göklerin ve yerin Mâliki, dirilten ve öldüren İlah sizin yardımcınızdır; dolayısıyla onların sizden bağlarını koparmaları size zarar vermez. Üçüncüsü: Allah Teâlâ bu meşakkatli mükellefiyetleri emredince, sanki şöyle buyurmuştur: Ben sizin İlahınız olduğum ve siz de Benim kullarım olduğunuz için hükmüme ve mükellefiyeti yüklememe boyun eğmeniz vacip olmuştur.
[سورة التوبة (٩) : آية ١١٧]
[Tevbe Suresi (9): Ayet 117]
لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهاجِرِينَ وَالْأَنْصارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي ساعَةِ الْعُسْرَةِ مِنْ بَعْدِ مَا كادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ إِنَّهُ بِهِمْ رَؤُفٌ رَحِيمٌ (١١٧)
{ لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهاجِرِينَ وَالْأَنْصارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي ساعَةِ الْعُسْرَةِ مِنْ بَعْدِ مَا كادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ إِنَّهُ بِهِمْ رَؤُفٌ رَحِيمٌ (١١٧) } “Andolsun ki Allah, Peygamber'in, o güçlük saatinde ona uyan Muhacirlerin ve Ensar'ın -içlerinden bir grubun kalpleri neredeyse kayacak gibi olduktan sonra- tevbelerini kabul etti; sonra da tevbelerini kabul buyurdu. Şüphesiz O, onlara karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir. (117)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا اسْتَقْصَى فِي شَرْحِ أَحْوَالِ غَزْوَةِ تَبُوكَ وَبَيَّنَ أَحْوَالِ الْمُتَخَلِّفِينَ عَنْهَا، وَأَطَالَ الْقَوْلَ فِي ذَلِكَ عَلَى التَّرْتِيبِ الَّذِي لَخَّصْنَاهُ فِي هَذَا التَّفْسِيرِ، عَادَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِلَى شَرْحِ مَا بَقِيَ مِنْ أَحْكَامِهَا. وَمِنْ بَقِيَّةِ تِلْكَ الْأَحْكَامِ أَنَّهُ قَدْ صَدَرَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ نوع زلة جارية مجرى ترك الْأُولَى، وَصَدَرَ أَيْضًا عَنِ الْمُؤْمِنِينَ نَوْعُ زَلَّةٍ، فَذَكَرَ تَعَالَى أَنَّهُ تَفَضَّلَ عَلَيْهِمْ وَتَابَ عَلَيْهِمْ فِي تِلْكَ الزَّلَّاتِ. فَقَالَ: لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bil ki Allah Teâlâ Tebük Gazvesi'nin durumlarını etraflıca açıklayıp ondan geri kalanların hallerini beyan edince ve bu tefsirde özetlediğimiz tertip üzere bu konudaki sözü etraflıca anlatınca, bu ayette o gazvenin hükümlerinden geriye kalanları açıklamaya dönmüştür. Bu hükümlerin geri kalanından biri de şudur: Resûlullah ﷺ'den 'terk-i evlâ' (daha uygun olanı terk etme) kabilinden bir nevi zelle sâdır olmuş ve müminlerden de bir nevi zelle sâdır olmuştu. Allah Teâlâ onlara lütufta bulunduğunu ve bu zellelerden dolayı tevbelerini kabul ettiğini zikretmiş ve: { لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ } “Andolsun ki Allah, Peygamber'in... tevbesini kabul etti” buyurmuştur. Ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: دَلَّتِ الْأَخْبَارُ عَلَى أَنَّ هَذَا السَّفَرَ كَانَ شَاقًّا شَدِيدًا عَلَى الرَّسُولِ ﵊ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ، عَلَى مَا سَيَجِيءُ شَرْحُهَا، وَهَذَا يُوجِبُ الثَّنَاءَ، فَكَيْفَ يَلِيقُ بِهَا قَوْلُهُ: لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهاجِرِينَ.
Birinci Mesele: Rivayetler, bu seferin açıklaması ileride geleceği üzere Resûl aleyhisselâm'a ve müminlere çok meşakkatli ve çetin geçtiğine delalet etmiştir. Bu durum övgüyü gerektirirken; { لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهاجِرِينَ } “Andolsun ki Allah, Peygamber'in ve Muhacirlerin... tevbesini kabul etti” kavli buna nasıl uygun düşer?
وَالْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ صَدَرَ عَنِ النَّبِيِّ ﵊ شَيْءٌ مِنْ بَابِ تَرْكِ الْأَفْضَلِ، وَهُوَ الْمُشَارُ إِلَيْهِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ [التَّوْبَةِ: ٤٣] وَأَيْضًا لَمَّا اشْتَدَّ الزَّمَانُ فِي هَذِهِ الْغَزْوَةِ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَا سَيَجِيءُ شَرْحُهَا، فَرُبَّمَا وَقَعَ فِي قَلْبِهِمْ نَوْعُ نَفْرَةٍ عَنْ تِلْكَ السَّفْرَةِ، وَرُبَّمَا وَقَعَ فِي خَاطِرِ بَعْضِهِمْ أَنَّا لَسْنَا نَقْدِرُ عَلَى الْفِرَارِ. وَلَسْتُ أَقُولُ عَزَمُوا عَلَيْهِ، بَلْ أَقُولُ وَسَاوِسٌ كَانَتْ تَقَعُ فِي قُلُوبِهِمْ، فَاللَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ فِي آخِرِ هَذِهِ السُّورَةِ أَنَّهُ بِفَضْلِهِ عَفَا عَنْهَا. فَقَالَ: لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهاجِرِينَ وَالْأَنْصارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ.
Buna birkaç vecihten cevap verilir: Birincisi: Nebi aleyhisselâm'dan, Allah Teâlâ'nın: { عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ } “Allah seni affetti; onlara niçin izin verdin?” [Tevbe, 43] kavliyle işaret edilen, evlâ olanı terk kabilinden bir şey sâdır olmuştu. Ayrıca açıklaması ileride geleceği üzere bu gazvede şartlar müminlere çok ağır gelince, kalplerine o seferden ötürü bir nevi bıkkınlık düşmüş ve bazılarının aklına 'bizim savaştan kaçmaya gücümüz yetmez' düşüncesi gelmiş olabilir. 'Buna azmetmişlerdi' demiyorum; bilakis kalplerine gelen vesveselerdi diyorum. İşte Allah Teâlâ bu surenin sonunda lütfuyla bunları affettiğini beyan ederek şöyle buyurmuştur: { لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهاجِرِينَ وَالْأَنْصارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ } “Andolsun ki Allah, Peygamber'in ve o güçlük saatinde ona uyan Muhacirler ile Ensar'ın tevbesini kabul etti...”
وَالْوَجْهُ الثَّانِي: فِي الْجَوَابِ أَنَّ الْإِنْسَانَ طُولُ عُمُرِهِ لَا يَنْفَكُ عَنْ زَلَّاتٍ وَهَفَوَاتٍ، إِمَّا مِنْ بَابِ الصَّغَائِرِ، وَإِمَّا مِنْ بَابِ تَرْكِ الْأَفْضَلِ. ثُمَّ إِنَّ النَّبِيَّ ﵇ وسائر المؤمنون لَمَّا تَحَمَّلُوا مَشَاقَّ هَذَا السَّفَرِ وَمَتَاعِبَهُ، وَصَبَرُوا عَلَى تِلْكَ الشَّدَائِدِ وَالْمِحَنِ، أَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ تَحَمُّلَ تِلْكَ الشَّدَائِدِ صَارَ مُكَفِّرًا لِجَمِيعِ الزَّلَّاتِ الَّتِي صَدَرَتْ عَنْهُمْ فِي طُولِ الْعُمُرِ، وَصَارَ قَائِمًا مَقَامَ التَّوْبَةِ الْمَقْرُونَةِ بِالْإِخْلَاصِ عَنْ كُلِّهَا. فَلِهَذَا السَّبَبِ قَالَ تَعَالَى:
Cevaptaki İkinci Vecih: İnsan, ömrü boyunca ya küçük günahlardan veya evlâ olanı terk kabilinden birtakım zelle ve kusurlardan uzak kalamaz. Sonra Nebi aleyhisselâm ve diğer müminler bu seferin meşakkat ve yorgunluklarına katlanıp bu zorluk ve imtihanlara sabredince; Allah Teâlâ bu zorluklara göğüs germenin, ömürleri boyunca kendilerinden sâdır olan bütün zellelere kefaret olduğunu ve hepsinden dolayı ihlasla yapılan tevbe makamına geçtiğini haber vermiştir. İşte bu sebeple Allah Teâlâ:
لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ الْآيَةَ.
{ لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ } “Andolsun ki Allah, Peygamber'in... tevbesini kabul etti” ayetini buyurmuştur.
وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: فِي الْجَوَابِ: أَنَّ الزَّمَانَ لَمَّا اشْتَدَّ عَلَيْهِمْ فِي ذَلِكَ السَّفَرِ، وَكَانَتِ الْوَسَاوِسُ تَقَعُ فِي قُلُوبِهِمْ، فَكُلَّمَا وَقَعَتْ وَسْوَسَةٌ فِي قَلْبِ وَاحِدٍ مِنْهُمْ تَابَ إِلَى اللَّهِ مِنْهَا، وَتَضَرَّعَ إِلَى اللَّهِ فِي إِزَالَتِهَا عَنْ قَلْبِهِ، فَلِكَثْرَةِ إِقْدَامِهِمْ عَلَى التَّوْبَةِ بِسَبَبِ خَطِرَاتِ تِلْكَ الْوَسَاوِسِ بِبَالِهِمْ، قَالَ تَعَالَى: لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ الْآيَةَ.
Cevaptaki Üçüncü Vecih: O seferde şartlar kendilerine ağır gelip kalplerine vesveseler düştükçe, içlerinden birinin kalbine ne zaman bir vesvese gelse bundan dolayı Allah'a tevbe ediyor ve onu kalbinden gidermesi için Allah'a yalvarıyordu. Bu vesveselerin hatırlarına gelmesi sebebiyle tevbeye çokça yönelmelerinden dolayı Allah Teâlâ: { لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ } “Andolsun ki Allah, Peygamber'in... tevbesini kabul etti” ayetini buyurmuştur.
وَالْوَجْهُ الرَّابِعُ: لَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ قَدْ صَدَرَ عَنْ أُولَئِكَ الْأَقْوَامِ أَنْوَاعٌ مِنَ الْمَعَاصِي، إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى تَابَ عَلَيْهِمْ وَعَفَا عَنْهُمْ لِأَجْلِ أَنَّهُمْ تَحَمَّلُوا مَشَاقَّ ذَلِكَ السَّفَرِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى ضَمَّ ذِكْرَ الرَّسُولِ ﵊ إِلَى ذِكْرِهِمْ تَنْبِيهًا عَلَى عِظَمِ مَرَاتِبِهِمْ فِي الدِّينِ. وَأَنَّهُمْ قَدْ بَلَغُوا إِلَى الدَّرَجَةِ الَّتِي/ لِأَجْلِهَا، ضَمَّ الرَّسُولَ ﵊ إِلَيْهِمْ فِي قَبُولِ التَّوْبَةِ.
Dördüncü Vecih: O kimselerden birtakım günahların sâdır olmuş olması uzak bir ihtimal değildir; ancak o seferin meşakkatlerine katlandıkları için Allah Teâlâ tevbelerini kabul edip onları bağışlamıştır. Sonra Allah Teâlâ dindeki mertebelerinin yüceliğine dikkat çekmek için Resûl aleyhisselâm'ın zikrini onların zikrine eklemiştir; zira onlar öyle bir dereceye ulaşmışlardır ki bu sebeple tevbenin kabulünde Resûl aleyhisselâm'ı onlara dâhil etmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي الْمُرَادِ بِسَاعَةِ الْعُسْرَةِ قَوْلَانِ:
İkinci Mesele: 'Güçlük saati' (sâatü'l-usre) ile neyin kastedildiği hususunda iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّهَا مُخْتَصَّةٌ بِغَزْوَةِ تَبُوكَ، وَالْمُرَادُ مِنْهَا الزَّمَانُ الَّذِي صَعُبَ الْأَمْرُ عَلَيْهِمْ جِدًّا فِي ذَلِكَ السَّفَرِ وَالْعُسْرَةُ تَعَذُّرُ الْأَمْرِ وَصُعُوبَتُهُ. قَالَ جَابِرٌ: حَصَلَتْ عُسْرَةُ الظَّهْرِ وَعُسْرَةُ الْمَاءِ وَعُسْرَةُ الزَّادِ. أَمَّا عُسْرَةُ الظَّهْرِ:
Birinci Görüş: Bunun Tebük Gazvesi'ne has olduğudur; bundan maksat, o seferde işin kendilerine son derece güçleştiği vakittir. 'el-Usre', işin güçleşmesi ve zorlaşması demektir. Câbir şöyle demiştir: 'Binek zorluğu, su zorluğu ve azık zorluğu meydana geldi.' Binek zorluğuna gelince:
فَقَالَ الْحَسَنُ: كَانَ الْعَشَرَةُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ يَخْرُجُونَ عَلَى بَعِيرٍ يَعْتَقِبُونَهُ بَيْنَهُمْ، وَأَمَّا عُسْرَةُ الزَّادِ، فَرُبَّمَا مَصَّ التَّمْرَةَ الْوَاحِدَةَ جَمَاعَةٌ يتناوبونهما حتى لا يبقى من التمر إِلَّا النَّوَاةَ، وَكَانَ مَعَهُمْ شَيْءٌ مِنْ شَعِيرٍ مُسَوَّسٍ، فَكَانَ أَحَدُهُمْ إِذَا وَضَعَ اللُّقْمَةَ فِي فِيهِ أَخَذَ أَنْفَهُ مِنْ نَتَنِ اللُّقْمَةِ. وَأَمَّا عُسْرَةُ الْمَاءِ: فَقَالَ عُمَرُ: خَرَجْنَا فِي قَيْظٍ شَدِيدٍ وَأَصَابَنَا فِيهِ عَطَشٌ شَدِيدٌ، حَتَّى إِنِ الرَّجُلَ لَيَنْحَرُ بَعِيرَهُ فَيَعْصِرُ فَرْثَهُ وَيَشْرَبُهُ.
Hasan şöyle demiştir: 'Müslümanlardan on kişi, sırayla nöbetleşe bindikleri tek bir deve ile yola çıkıyordu.' Azık zorluğuna gelince: Bazen bir grup insan tek bir hurmayı sırayla emer, hurmadan geriye sadece çekirdeği kalırdı; yanlarında kurtlanmış bir miktar arpa vardı, öyle ki onlardan biri lokmayı ağzına koyduğunda lokmanın pis kokusundan burnunu tutardı. Su zorluğuna gelince: Ömer şöyle demiştir: 'Şiddetli bir sıcakta çıktık ve öyle şiddetli bir susuzluğa tutulduk ki, adam devesini boğazlıyor, işkembesini sıkıp suyunu içiyordu.'
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْغَزْوَةَ تُسَمَّى غَزْوَةُ الْعُسْرَةِ، وَمَنْ خَرَجَ فِيهَا فَهُوَ جَيْشُ الْعُسْرَةِ، وَجَهَّزَهُمْ عُثْمَانُ وَغَيْرُهُ مِنَ الصَّحَابَةِ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمْ.
Bil ki bu gazveye 'Gazvetü'l-Usre' (Zorluk Gazvesi), bu gazveye katılanlara da 'Ceyşü'l-Usre' (Zorluk Ordusu) denir; onları Osman ve diğer sahabiler -radıyallâhu teâlâ anhüm- techiz etmiştir.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِسَاعَةِ الْعُسْرَةِ جَمِيعَ الْأَحْوَالِ وَالْأَوْقَاتِ الشَّدِيدَةِ عَلَى الرَّسُولِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ، فَيُدْخِلُ فِيهِ غَزْوَةُ الْخَنْدَقِ وَغَيْرُهَا. وَقَدْ ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى بَعْضَهَا فِي كِتَابِهِ كَقَوْلِهِ
İkinci Görüş: Ebû Müslim şöyle demiştir: 'Güçlük saati' ile Resûl'e ve müminlere çetin gelen bütün hal ve vakitlerin kastedilmiş olması caizdir; binaenaleyh Hendek Gazvesi ve diğerleri de buna dâhildir. Allah Teâlâ bunlardan bazılarını Kitabı'nda zikretmiş;
تَعَالَى: وَإِذْ زاغَتِ الْأَبْصارُ وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَناجِرَ [الْأَحْزَابِ: ١٠] وقوله: لَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتَّى إِذا فَشِلْتُمْ [آلِ عِمْرَانَ: ١٥٢] الْآيَةَ، وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ وَصْفُ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا الرَّسُولَ ﵇ فِي الْأَوْقَاتِ الشَّدِيدَةِ وَالْأَحْوَالِ الصَّعْبَةِ، وَذَلِكَ يُفِيدُ نِهَايَةَ الْمَدْحِ وَالتَّعْظِيمِ.
nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَإِذْ زاغَتِ الْأَبْصارُ وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَناجِرَ } “Hani gözler kaymış, yürekler gırtlaklara dayanmıştı...” [Ahzâb, 10]; yine: { لَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتَّى إِذا فَشِلْتُمْ } “Andolsun ki, Allah'ın izniyle onları kırıp geçirdiğiniz sırada Allah size olan vaadini yerine getirmişti. Nihayet zaaf gösterdiniz...” [Âl-i İmrân, 152]. Bundan maksat, Muhacirleri ve Ensar'ı çetin vakitlerde ve zor hallerde Resûl aleyhisselâm'a uymalarıyla vasfetmektir ki bu da son derece bir övgü ve tazim ifade eder.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: مِنْ بَعْدِ مَا كادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ وَفِيهِ مَبَاحِثُ:
Sonra Allah Teâlâ: { مِنْ بَعْدِ مَا كادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ } “içlerinden bir grubun kalpleri neredeyse kayacak gibi olduktan sonra” buyurmuştur. Bunda birkaç inceleme vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: فَاعِلُ كادَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قُلُوبُ وَالتَّقْدِيرُ: كَادَ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ تَزِيغُ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِيهِ ضَمِيرُ الْأَمْرِ وَالشَّأْنِ، وَالْفِعْلُ وَالْفَاعِلُ تَفْسِيرٌ لِلْأَمْرِ وَالشَّأْنِ، وَالْمَعْنَى: كَادُوا لَا يَثْبِتُونَ عَلَى اتِّبَاعِ الرَّسُولِ ﵊ فِي تِلْكَ الْغَزْوَةِ لِشِدَّةِ الْعُسْرَةِ.
Birinci İnceleme: 'Kâde' (كادَ) fiilinin fâili (öznesi) 'kulûbu' (قُلُوبُ) kelimesi olabilir; takdiri: 'İçlerinden bir fırkanın kalpleri neredeyse kayacaktı' şeklindedir. Onda 'şân zamiri'nin bulunması, fiil ile fâilinin de bu şân zamirini açıklaması da caizdir. Manası şudur: Zorluğun şiddetinden ötürü o gazvede Resûl aleyhisselâm'a uymakta neredeyse sebat edemeyeceklerdi.
الْبَحْثُ الثَّانِي: قَرَأَ حَمْزَةُ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ يَزِيغُ بِالْيَاءِ لِتَقَدُّمِ الْفِعْلِ، وَالْبَاقُونَ بِالتَّاءِ لِتَأْنِيثِ قُلُوبٍ، وَفِي قِرَاءَةِ عَبْدِ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا زَاغَتْ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ.
İkinci İnceleme: Hamza ve Âsım'dan rivayetle Hafs, fiilin öne geçmesinden dolayı 'ye' harfiyle { يَزِيغُ } şeklinde okumuştur; diğer kıraat imamları ise 'kulûb' kelimesinin müennes olması sebebiyle 'te' harfiyle (تَزِيغُ) okumuşlardır. Abdullah'ın kıraatinde ise: { مِنْ بَعْدِ مَا زَاغَتْ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ } şeklindedir.
الْبَحْثُ الثَّالِثُ: (كَادَ) عِنْدَ بَعْضِهِمْ تُفِيدُ الْمُقَارَبَةَ فَقَطْ، وَعِنْدَ آخَرِينَ تُفِيدُ الْمُقَارَبَةَ مَعَ عَدَمِ الْوُقُوعِ، فَهَذِهِ التَّوْبَةُ الْمَذْكُورَةُ تَوْبَةٌ عَنْ تِلْكَ الْمُقَارَبَةِ، وَاخْتَلَفُوا فِي ذَلِكَ الَّذِي وَقَعَ فِي قُلُوبِهِمْ. فَقِيلَ: هَمَّ بَعْضُهُمْ عِنْدَ تِلْكَ الشِّدَّةِ الْعَظِيمَةِ أَنْ يُفَارِقَ الرَّسُولَ، لَكِنَّهُ صَبَرَ وَاحْتَسَبَ. فَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى: / ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ لَمَّا صَبَرُوا وَثَبَتُوا وَنَدِمُوا عَلَى ذَلِكَ الْأَمْرِ الْيَسِيرِ. وَقَالَ الْآخَرُونَ بَلْ كَانَ ذَلِكَ لِحَدِيثِ النَّفْسِ الَّذِي يَكُونُ مُقَدِّمَةَ الْعَزِيمَةِ، فَلَمَّا نَالَتْهُمُ الشِّدَّةُ وَقَعَ ذَلِكَ فِي قُلُوبِهِمْ وَمَعَ ذَلِكَ تَلَافَوْا هَذَا الْيَسِيرَ خَوْفًا مِنْهُ أَنْ يَكُونَ مَعْصِيَةً. فَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى: ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ.
Üçüncü İnceleme: 'Kâde' (كَادَ) fiili bazılarına göre yalnızca yaklaşma (mukarebet) ifade eder, diğerlerine göre ise fiilin vuku bulmamasıyla birlikte yaklaşma ifade eder. Dolayısıyla zikredilen bu tevbe, o yaklaşma meylinden dolayı olan bir tevbedir. Kalplerine gelen bu durum hakkında ihtilaf ettiler. Denildi ki: Bazıları o büyük şiddet anında Resûl'den ayrılmayı içinden geçirdi, fakat sabretti ve ecrini Allah'tan bekledi. İşte bu sebeple Allah Teâlâ, sabredip sebat ettikleri ve bu küçük şeyden ötürü pişmanlık duydukları için: { ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ } “sonra da tevbelerini kabul buyurdu” demiştir. Diğerleri ise şöyle dedi: Bilakis bu durum, azmin öncüsü olan bir iç konuşmadan (nefis fısıltısından) ibaretti; şiddet kendilerine dokununca bu hal kalplerine geldi ve buna rağmen bunun bir günah olmasından korkarak bu küçük şeyi telafi ettiler. İşte bu sebeple Allah Teâlâ: { ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ } “sonra da tevbelerini kabul buyurdu” demiştir.
فَإِنْ قِيلَ: ذَكَرَ التَّوْبَةَ فِي أَوَّلِ الْآيَةِ وَفِي آخِرِهَا فَمَا الْفَائِدَةُ فِي التَّكْرَارِ؟
Eğer: 'Ayetin başında ve sonunda tevbe zikredilmiştir, bu tekrardaki fayda nedir?' denilirse;
قُلْنَا: فِيهِ وُجُوهٌ:
Deriz ki: Bunda birkaç vecih vardır:
الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى ابْتَدَأَ بِذِكْرِ التَّوْبَةِ قَبْلَ ذِكْرِ الذَّنْبِ تَطْيِيبًا لِقُلُوبِهِمْ، ثُمَّ ذَكَرَ الذَّنْبَ ثُمَّ أَرْدَفَهُ مَرَّةً أُخْرَى بِذِكْرِ التَّوْبَةِ، وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ تَعْظِيمُ شَأْنِهِمْ.
Birinci Vecih: Allah Teâlâ kalplerini ferahlatmak için günahtan önce tevbeyi zikretmekle başlamış, sonra günahı zikretmiş, ardından bir kez daha tevbe zikrini peşinden getirmiştir; bundan maksat onların şanını yüceltmektir.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّهُ إِذَا قِيلَ: عَفَا السُّلْطَانُ عَنْ فُلَانٍ ثُمَّ عَفَا عَنْهُ، دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْعَفْوَ عَفْوٌ مُتَأَكِّدٌ بَلَغَ الْغَايَةَ الْقُصْوَى فِي الْكَمَالِ وَالْقُوَّةِ،
İkinci Vecih: 'Hükümdar falanı affetti, sonra yine onu affetti' denildiğinde bu, o affın kemal ve kuvvette en son gayeye ulaşmış, pekiştirilmiş bir af olduğuna delalet eder.
قَالَ ﵊: «إِنَّ اللَّهَ لَيَغْفِرُ ذَنْبَ الرَّجُلِ الْمُسْلِمِ عِشْرِينَ مَرَّةً»
[Nebi] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz Allah, Müslüman bir kişinin günahını yirmi defa bağışlar.»
وَهَذَا مَعْنَى قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ يُرِيدُ ازْدَادَ عَنْهُمْ رِضًا.
İbn Abbâs'ın: { ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ } “sonra tevbelerini kabul etti” sözü hakkındaki, 'onlardan razı oluşunu artırdı' şeklindeki kavlinin anlamı da budur.
وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّهُ قَالَ: لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهاجِرِينَ وَالْأَنْصارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي ساعَةِ الْعُسْرَةِ وَهَذَا التَّرْتِيبُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّهُ تَعَالَى تَابَ عَلَيْهِمْ مِنَ الْوَسَاوِسِ الَّتِي كَانَتْ تَقَعُ فِي قُلُوبِهِمْ فِي سَاعَةِ الْعُسْرَةِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى زَادَ عَلَيْهِ فَقَالَ: مِنْ بَعْدِ مَا كادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ فَهَذِهِ الزِّيَادَةُ أَفَادَتْ حُصُولَ وَسَاوِسٍ قَوِيَّةٍ، فَلَا جَرَمَ أَتْبَعَهَا تَعَالَى بِذِكْرِ التَّوْبَةِ مَرَّةً أُخْرَى لِئَلَّا يَبْقَى فِي خَاطِرِ أَحَدِهِمْ شَكٌّ فِي كَوْنِهِمْ مُؤَاخَذِينَ بِتِلْكَ الْوَسَاوِسِ.
Üçüncü Vecih: Allah Teâlâ: { لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهاجِرِينَ وَالْأَنْصارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي ساعَةِ الْعُسْرَةِ } “Andolsun ki Allah Peygamber'i ve güçlük anında ona uyan Muhacirler ile Ensar'ı bağışladı” buyurmuştur. Bu tertip göstermektedir ki murat, Allah Teâlâ'nın o güçlük anında kalplerine gelen vesveselerden ötürü onların tevbesini kabul etmiş olmasıdır. Sonra Allah Teâlâ buna ilave yaparak: { مِنْ بَعْدِ مَا كادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ } “hem de onlardan bir grubun kalpleri kaymak üzere iken” buyurmuştur. Bu ilave, kuvvetli vesveselerin meydana geldiğini ifade etmiştir. Bu yüzden Allah Teâlâ, hiçbirinin gönlünde bu vesveselerden dolayı sorumlu tutulacaklarına dair bir şüphe kalmasın diye tevbe zikrini bir kez daha peşinden getirmiştir.
ثُمَّ قال تعالى: إِنَّهُ بِهِمْ رَؤُفٌ رَحِيمٌ وَهُمَا صِفَتَانِ لِلَّهِ تَعَالَى وَمَعْنَاهُمَا مُتَقَارِبٌ، وَيُشْبِهُ أَنْ تَكُونَ الرَّأْفَةُ عِبَارَةً عَنِ السَّعْيِ فِي إِزَالَةِ الضُّرِّ، وَالرَّحْمَةُ عِبَارَةً عَنِ السَّعْيِ فِي إِيصَالِ الْمَنْفَعَةِ. وَقِيلَ: إِحْدَاهُمَا لِلرَّحْمَةِ السَّالِفَةِ، والأخرى للمستقبلة.
Sonra Allah Teâlâ: { إِنَّهُ بِهِمْ رَؤُفٌ رَحِيمٌ } “Çünkü O, onlara karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir” buyurmuştur. Bunlar Allah Teâlâ'nın iki sıfatı olup anlamları birbirine yakındır. Re'fet (şefkat), zararın giderilmesi hususunda gayret göstermekten; rahmet ise menfaatin ulaştırılması hususunda gayret göstermekten ibarettir gibi görünmektedir. Birinin geçmişteki rahmet için, diğerinin ise gelecekteki rahmet için olduğu da söylenmiştir.
[سورة التوبة (٩) : آية ١١٨]
[Tevbe Suresi (9), Ayet 118]
وَعَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا حَتَّى إِذا ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ وَضاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ وَظَنُّوا أَنْ لَا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلاَّ إِلَيْهِ ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١١٨)
{ وَعَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا حَتَّى إِذا ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ وَضاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ وَظَنُّوا أَنْ لَا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلاَّ إِلَيْهِ ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١١٨) } “Ve [seferden] geri bırakılan o üç kişinin de [tevbesini kabul etti]. Sonunda yeryüzü bütün genişliğine rağmen onlara dar gelmiş, nefisleri de kendilerini sıkıştırmıştı; Allah'tan yine O'na sığınmaktan başka bir çare olmadığını anlamışlardı. Sonra tevbe etsinler diye onların tevbesini kabul etti. Şüphesiz Allah, tevbeleri çokça kabul eden, çok merhamet edendir.”
في الآية مسائل:
Ayetle ilgili meseleler vardır:
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَعَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا حَتَّى إِذا ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ وَضاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ وَظَنُّوا أَنْ لَا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلَّا إِلَيْهِ] الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: هَذَا مَعْطُوفٌ عَلَى الْآيَةِ الْأُولَى، وَالتَّقْدِيرُ: لَقَدْ تَابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي سَاعَةِ الْعُسْرَةِ وَعَلَى الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا، وَالْفَائِدَةُ فِي هَذَا الْعَطْفِ أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ مَنْ ضُمَّ ذِكْرُ تَوْبَتِهِ إِلَى تَوْبَةِ النَّبِيِّ ﵊، كَانَ ذَلِكَ دَلِيلًا عَلَى تَعْظِيمِهِ وَإِجْلَالِهِ، وَهَذَا الْعَطْفُ يُوجِبُ أَنْ يَكُونَ قَبُولُ تَوْبَةِ النَّبِيِّ ﵊ وَتَوْبَةِ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ فِي حُكْمٍ وَاحِدٍ، وَذَلِكَ يُوجِبُ إِعْلَاءَ شَأْنِهِمْ وَكَوْنَهُمْ مُسْتَحِقِّينَ لِذَلِكَ.
[Allah Teâlâ'nın: { وَعَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا حَتَّى إِذا ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ وَضاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ وَظَنُّوا أَنْ لَا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلَّا إِلَيْهِ } kavli hakkında] Birinci Mesele: Bu [ifade], önceki ayete atfedilmiştir ve takdiri şöyledir: 'Andolsun ki Allah, Peygamber'in, güçlük anında ona uyan Muhacirler ve Ensar'ın ve geri bırakılan o üç kişinin tevbesini kabul etti.' Bu atıftaki fayda şudur: Biz açıklamıştık ki tevbesinin zikri Nebi aleyhisselâm'ın tevbesine eklenen kimse için bu durum, onun büyüklüğüne ve yüceliğine bir delildir. Bu atıf, Nebi aleyhisselâm'ın tevbesinin kabulü ile Muhacirler, Ensar ve bu üç kişinin tevbesinin kabulünün tek bir hükümde olmasını gerektirir; bu da onların şanının yüceltilmesini ve buna layık olduklarını iktiza eder.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ هَؤُلَاءِ الثَّلَاثَةَ هُمُ الْمَذْكُورُونَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَآخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ وَاخْتَلَفُوا فِي السَّبَبِ الَّذِي لِأَجْلِهِ وُصِفُوا بِكَوْنِهِمْ مُخَلَّفِينَ وَذَكَرُوا وُجُوهًا: أَحَدُهَا: أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّ هَؤُلَاءِ أُمِرُوا بِالتَّخَلُّفِ، أَوْ حَصَلَ الرِّضَا مِنَ الرَّسُولِ ﵊ بِذَلِكَ، بَلْ هُوَ كَقَوْلِكَ لِصَاحِبِكَ أَيْنَ خَلَّفْتَ فَلَانًا فَيَقُولُ: بِمَوْضِعِ كَذَا لَا يُرِيدُ بِهِ أَنَّهُ أَمَرَهُ بِالتَّخَلُّفِ بَلْ لَعَلَّهُ نَهَاهُ عَنْهُ وَإِنَّمَا يُرِيدُ أَنَّهُ تَخَلَّفَ عَنْهُ. وَثَانِيهَا: لَا يَمْتَنِعُ أَنَّ هَؤُلَاءِ الثَّلَاثَةَ كَانُوا عَلَى عَزِيمَةِ الذِّهَابِ إِلَى الْغَزْوِ فَأَذِنَ لَهُمُ الرَّسُولُ ﵊ قَدْرَ مَا يُحَصِّلُ الْآلَاتِ وَالْأَدَوَاتِ فَلَمَّا بَقُوا مُدَّةً ظَهَرَ التَّوَانِي وَالْكَسَلُ فَصَحَّ أَنْ يُقَالَ: خَلَّفَهُمُ الرَّسُولُ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ حَكَى قِصَّةَ أَقْوَامٍ وَهُمُ الْمُرَادُونَ بِقَوْلِهِ: وَآخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ فَالْمُرَادُ مِنْ كَوْنِ هَؤُلَاءِ مُخَلَّفِينَ كَوْنُهُمْ مُؤَخَّرِينَ فِي قَبُولِ التَّوْبَةِ عَنِ الطَّائِفَةِ الْأُولَى. قَالَ كَعْبُ بْنُ مَالِكٍ وَهُوَ أَحَدُ هَؤُلَاءِ الثَّلَاثَةِ: قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَى فِي حَقِّنَا: وَعَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا لَيْسَ مِنْ تَخَلُّفِنَا إِنَّمَا هُوَ تَأْخِيرُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَمْرَنَا لِيُشِيرَ بِهِ إِلَى قَوْلِهِ: وَآخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ.
İkinci Mesele: Bu üç kişi, Allah Teâlâ'nın: { وَآخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ } “[Savaştan geri kalanların] diğer bir kısmı da Allah'ın emrine bırakılmışlardır” kavlinde zikredilen kimselerdir. Kendilerinin 'muhallefîn' (geride bırakılanlar) diye nitelenmesinin sebebi hakkında ihtilaf etmiş ve birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Buradaki murat, bu kimselere geride kalmalarının emredilmiş olması veya Resûl aleyhisselâm'dan buna dair bir rıza hâsıl olmuş olması değildir; bilakis bu, arkadaşına 'Falanı nerede geride bıraktın?' demen ve onun da 'Falan yerde' cevabını vermesi gibidir; bununla ona geride kalmasını emrettiğini kastetmez, hatta belki de bunu ona yasaklamıştır, ancak onun kendisinden geride kaldığını kasteder. İkincisi: Bu üç kişinin savaşa gitme azminde olup da Resûl aleyhisselâm'ın teçhizat ve vasıtaları hazırlayacakları kadar onlara izin vermiş olması uzak bir ihtimal değildir; bir süre kalınca gevşeklik ve tembellik baş gösterdi ve böylece 'Resûl onları geride bıraktı' denmesi doğru oldu. Üçüncüsü: [Cenâb-ı Hak], { وَآخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ } “diğer bir kısmı da Allah'ın emrine bırakılmışlardır” kavliyle kastedilen toplulukların kıssasını anlatmıştır; dolayısıyla bu kimselerin 'geride bırakılanlar' olmasından murat, tevbelerinin kabulü hususunda birinci gruptan sonraya bırakılmış olmalarıdır. Bu üç kişiden biri olan Kâ'b b. Mâlik şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ'nın hakkımızdaki: { وَعَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا } kavli, savaştan geri kalmamızla ilgili değil, ancak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bizim durumumuzu geriye bırakmasıyla ilgilidir' ve bununla: { وَآخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ } kavline işaret etmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : قُرِئَ خُلِّفُوا أَيْ خَلَفُوا الْغَازِينَ بِالْمَدِينَةِ، أَيْ صَارُوا خُلَفَاءَ لِلَّذِينَ ذَهَبُوا إِلَى الْغَزْوِ وَفَسَدُوا مِنَ الْخَالِفَةِ وَخُلُوفِ الْفَمِ، وَقَرَأَ جَعْفَرٌ الصَّادِقُ خَالَفُوا وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ وَعَلَى الثَّلَاثَةِ الْمُخَلَّفِينَ.
Üçüncü Mesele: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: (خُلِّفُوا) şeklinde [şeddesiz olarak da] okunmuştur; yani Medine'de gazilerin ardında kaldılar, yani savaşa gidenlerin arkasında kalan vefkler (halifeler) oldular ve bozulup kaldılar; bu da 'hâlife' (geride kalan kadın/aciz) ve ağız kokusunun değişmesi anlamındaki 'hulûf' kelimesindendir. Câfer es-Sâdık (خَالَفُوا) şeklinde okumuştur. el-A'meş ise { وَعَلَى الثَّلَاثَةِ الْمُخَلَّفِينَ } şeklinde okumuştur.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: هَؤُلَاءِ الثَّلَاثَةُ هُمْ كَعْبُ بْنُ مَالِكٍ الشَّاعِرُ، وَهِلَالُ بْنُ أُمَيَّةَ الَّذِي نَزَلَتْ فِيهِ آيَةُ اللِّعَانِ، وَمُرَارَةُ بْنُ الرَّبِيعِ، وَلِلنَّاسِ فِي هَذِهِ الْقِصَّةِ قَوْلَانِ:
Dördüncü Mesele: Bu üç kişi, şair Kâ'b b. Mâlik, hakkında liân ayeti inen Hilâl b. Ümeyye ve Murâre b. er-Rebî'dir. İnsanların bu kıssa hakkında iki görüşü vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ ذَهَبُوا خَلْفَ الرَّسُولِ ﵊، قَالَ الْحَسَنُ: كَانَ لِأَحَدِهِمْ أَرْضٌ ثَمَنُهَا مِائَةُ أَلْفِ دِرْهَمٍ فَقَالَ: يَا أَرْضَاهُ مَا خَلَّفَنِي عَنْ رَسُولِ اللَّهِ إِلَّا أَمْرُكِ، اذْهَبِي فَأَنْتِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَلَأُكَابِدَنَّ الْمَفَاوِزَ حَتَّى أَصِلَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ وَفَعَلَ، وَكَانَ لِلثَّانِي: أَهْلٌ فَقَالَ: يَا أَهْلَاهُ مَا خَلَّفَنِي عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِلَّا أَمْرُكِ فَلَأُكَابِدَنَّ الْمَفَاوِزَ حَتَّى أَصِلَ إِلَيْهِ وَفَعَلَ، وَالثَّالِثُ: مَا كَانَ لَهُ مَالَ وَلَا أَهْلٌ فقال: مالي سَبَبٌ إِلَّا الضَّنُّ بِالْحَيَاةِ وَاللَّهِ لَأُكَابِدَنَّ الْمَفَاوِزَ حَتَّى/ أَصِلَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَلَحِقُوا بِالرَّسُولِ ﷺ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى وَآخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ.
Birinci Görüş: Onlar Resûl aleyhisselâm'ın peşinden gitmişlerdir. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: Onlardan birinin yüz bin dirhem değerinde bir arazisi vardı ve şöyle dedi: 'Ey arazi! Beni Resûlullah'tan alıkoyan ancak senin işindir; git, sen Allah yolundasın; Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşıncaya kadar çölleri aşacağım!' ve öyle yaptı. İkincisinin ailesi vardı ve şöyle dedi: 'Ey ailem! Beni Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den alıkoyan ancak sizin işinizdir; ona ulaşıncaya kadar çölleri aşacağım!' ve öyle yaptı. Üçüncüsünün ise malı da ailesi de yoktu ve şöyle dedi: 'Beni alıkoyan hayata düşkünlükten başka bir sebep değildir; Allah'a yemin olsun ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşıncaya kadar çölleri aşacağım!' Böylece Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'e yetiştiler; bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَآخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ } “[Savaştan geri kalanların] diğer bir kısmı da Allah'ın emrine bırakılmışlardır” ayetini indirdi.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ الْأَكْثَرِينَ أَنَّهُمْ مَا ذَهَبُوا خَلْفَ الرَّسُولِ ﵊
İkinci Görüş: Çoğunluğun görüşü olup, onların Resûl aleyhisselâm'ın peşinden gitmedikleri şeklindedir.
قَالَ كَعْبٌ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُحِبُّ حَدِيثِي فَلَمَّا أَبْطَأْتُ عَنْهُ فِي الْخُرُوجِ قَالَ ﵊: «مَا الَّذِي حَبَسَ كَعْبًا» فَلَمَّا
Kâ'b şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem benim konuşmamı severdi. Sefere çıkmaktan geri kalınca [Nebi] aleyhisselâm: «Kâ'b'ı alıkoyan nedir?» dedi. [Resûlullah]
قَدِمَ الْمَدِينَةَ اعْتَذَرَ الْمُنَافِقُونَ فَعَذَرَهُمْ وَأَتَيْتُهُ وَقُلْتُ: إِنَّ كُرَاعِي وَزَادِي كَانَ حَاضِرًا وَاحْتَبَسْتُ بِذَنْبِي فَاسْتَغْفِرْ لِي فَأَبَى الرَّسُولُ ذَلِكَ، ثُمَّ إِنَّهُ ﵊ نَهَى عَنْ مُجَالَسَةِ هَؤُلَاءِ الثَّلَاثَةِ، وَأَمَرَ بِمُبَايَنَتِهِمْ حَتَّى أَمَرَ بِذَلِكَ نِسَاءَهُمْ، فَضَاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ، وَجَاءَتِ امْرَأَةُ هِلَالِ بْنِ أُمَيَّةَ وَقَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ لَقَدْ بَكَى هِلَالٌ حَتَّى خِفْتُ عَلَى بَصَرِهِ حَتَّى إِذَا مَضَى خَمْسُونَ يَوْمًا أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهاجِرِينَ وَأَنْزَلَ قَوْلَهُ: وَعَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا فَعِنْدَ ذَلِكَ خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى حُجْرَتِهِ وَهُوَ عِنْدُ أُمِّ سَلَمَةَ فَقَالَ: «اللَّهُ أَكْبَرُ قَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ عُذْرَ أَصْحَابِنَا» فَلَمَّا صَلَّى الْفَجْرَ ذَكَرَ ذَلِكَ لِأَصْحَابِهِ وَبَشَّرَهُمْ بِأَنَّ اللَّهَ تَابَ عَلَيْهِمْ، فَانْطَلَقُوا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَتَلَا عَلَيْهِمْ مَا نَزَلَ فِيهِمْ. فَقَالَ كَعْبٌ: تَوْبَتِي إِلَى اللَّهِ تَعَالَى أَنْ أُخْرِجَ مَالِي صَدَقَةً فَقَالَ: «لَا» قُلْتُ: فَنَصِفُهُ قَالَ: «لَا» قُلْتُ: فَثُلْثُهُ قَالَ: «نَعَمْ» وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ هَؤُلَاءِ الثَّلَاثَةِ بِصِفَاتٍ ثَلَاثَةٍ.
Medine'ye gelince münafıklar özür beyan ettiler, o da özürlerini kabul etti. Ben de yanına varıp dedim ki: 'Binek hayvanım ve azığım hazırdı, günahım yüzünden geri kaldım; benim için mağfiret dile.' Fakat Resûl bunu reddetti. Sonra [Nebi] aleyhisselâm bu üç kişiyle oturup konuşmayı yasakladı, hanımlarına varıncaya kadar onlardan uzak durulmasını emretti. Yeryüzü bütün genişliğine rağmen onlara dar geldi. Hilâl b. Ümeyye'nin hanımı gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü! Hilâl o kadar ağladı ki gözlerini kaybetmesinden korktum' dedi. Nihayet elli gün geçince Allah Teâlâ: { لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهاجِرِينَ } “Andolsun ki Allah Peygamber'i ve Muhacirler'i bağışladı” ayetini ve: { وَعَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا } “ve geri bırakılan o üç kişinin de [tevbesini kabul etti]” kavlini indirdi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ümmü Seleme'nin yanındayken hücresine çıkıp: «Allahu ekber! Allah arkadaşlarımızın mazeretini [ve tevbesini] indirdi» buyurdu. Sabah namazını kıldırınca bunu ashabına anlattı ve Allah'ın tevbelerini kabul ettiğini onlara müjdeledi. Onlar da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına koştular, o da haklarında inen ayetleri onlara okudu. Bunun üzerine Kâ'b: 'Allah Teâlâ'ya tevbem [adına], bütün malımı sadaka olarak çıkarmamdır' dedi. [Nebi]: «Hayır» buyurdu. Ben: 'Yarısını?' dedim, «Hayır» buyurdu. 'Üçte birini?' dedim, «Evet» buyurdu. Bil ki Allah Teâlâ bu üç kişiyi üç sıfatla nitelemiştir:
الصِّفَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: حَتَّى إِذا ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: مَعْنَاهُ: أَنَّ النَّبِيَّ ﵊ صَارَ مُعْرِضًا عَنْهُمْ وَمَنَعَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ مُكَالَمَتِهِمْ وَأَمَرَ أَزْوَاجَهُمْ بِاعْتِزَالِهِمْ وَبَقُوا عَلَى هَذِهِ الحالة خمسين يوما، وقيل: أكثر، ومعنى ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُ فِي هَذِهِ السُّورَةِ.
Birinci Sıfat: O'nun: { حَتَّى إِذا ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ } “Sonunda yeryüzü bütün genişliğine rağmen onlara dar gelmişti” kavlidir. Müfessirler şöyle demiştir: Bunun manası şudur: Nebi aleyhisselâm onlardan yüz çevirmiş, müminlerin onlarla konuşmasını yasaklamış, hanımlarına da onlardan uzak durmalarını emretmişti; elli gün veya denildiğine göre daha fazla bu halde kaldılar. { ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ } ifadesinin manası bu surede daha önce geçmişti.
وَالصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: وَضاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ وَالْمُرَادُ ضِيقُ صُدُورِهِمْ بِسَبَبِ الْهَمِّ وَالْغَمِّ وَمُجَانَبَةِ الْأَوْلِيَاءِ وَالْأَحِبَّاءِ، وَنَظَرِ النَّاسِ لَهُمْ بِعَيْنِ الْإِهَانَةِ.
İkinci Sıfat: O'nun: { وَضاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ } “ve nefisleri de kendilerini sıkıştırmıştı” kavlidir. Kastedilen, keder, gam, dost ve sevdiklerinden uzak kalma ve insanların kendilerine hakaret gözüyle bakması sebebiyle göğüslerinin daralmasıdır.
الصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: وَظَنُّوا أَنْ لَا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلَّا إِلَيْهِ وَيَقْرُبُ مَعْنَاهُ
Üçüncü Sıfat: O'nun: { وَظَنُّوا أَنْ لَا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلَّا إِلَيْهِ } “ve Allah'tan yine O'na sığınmaktan başka bir çare olmadığını anlamışlardı” kavlidir. Bunun anlamı,
مِنْ قَوْلِهِ ﵊ فِي دُعَائِهِ: «أَعُوذُ بِرِضَاكَ مِنْ سَخَطِكَ وَأَعُوذُ بِعَفْوِكَ مِنْ غَضَبِكَ وَأَعُوذُ بِكَ مِنْكَ»
[Nebi] aleyhisselâm'ın duasındaki şu sözüne yakındır: «Gazabından rızana sığınırım, cezandan affına sığınırım ve Senden yine Sana sığınırım.»
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ مَعْنَى قَوْلِهِ:
İnsanlardan bazıları O'nun şu kavlinin manası hakkında:
وَظَنُّوا أَيْ عَلِمُوا كَمَا في قوله: الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ [الْبَقَرَةِ: ٤٦] وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ هَذَا الْوَصْفَ فِي حَقِّهِمْ فِي مَعْرِضِ الْمَدْحِ وَالثَّنَاءِ، وَلَا يَكُونُ كَذَلِكَ إِلَّا وَكَانُوا عَالِمِينَ بِأَنَّهُ لَا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلَّا إِلَيْهِ. وَقَالَ آخَرُونَ: وُقِفَ أَمْرُهُمْ عَلَى الْوَحْيِ وَهُمْ مَا كَانُوا قَاطِعِينَ أَنَّ اللَّهَ يُنَزِّلُ الْوَحْيَ بِبَرَاءَتِهِمْ عَنِ النِّفَاقِ وَلَكِنَّهُمْ كَانُوا يُجَوِّزُونَ أَنْ تَطُولَ الْمُدَّةُ فِي بَقَائِهِمْ فِي الشِّدَّةِ فَالطَّعْنُ/ عَادَ إِلَى تَجْوِيزِ كَوْنِ تِلْكَ الْمُدَّةِ قَصِيرَةً، وَلَمَّا وَصَفَهُمُ اللَّهُ بِهَذِهِ الصِّفَاتِ الثَّلَاثِ، قَالَ: ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ [إلى آخر الآية] وَفِيهِ مَسَائِلُ:
{ وَظَنُّوا } “anlamışlardı” ifadesinin, Bakara suresindeki: { الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ } [Bakara 46] “Onlar Rablerine kavuşacaklarını bilirler/kesin olarak inanırlar” kavlinde olduğu gibi 'bildiler' anlamına geldiğini söylemişlerdir. Bunun delili, Allah Teâlâ'nın bu vasfı onlar hakkında övgü ve sena makamında zikretmiş olmasıdır; bu da ancak Allah'tan yine O'na sığınmaktan başka bir melce olmadığını kesin olarak bilmeleriyle mümkündür. Diğerleri ise şöyle dedi: Onların işi vahye bırakılmıştı ve onlar Allah'ın münafıklıktan berî olduklarına dair vahiy indireceğinden kesin emin değillerdi, fakat bu sıkıntı içinde kalış sürelerinin uzayabileceğini muhtemel görüyorlardı; dolayısıyla zan, bu sürenin kısa olması ihtimaline dönüktü. Allah onları bu üç sıfatla niteleyince: [ayetin sonuna kadar] { ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ } “Sonra onların tevbesini kabul etti” buyurdu. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ لَا بد هاهنا مِنْ إِضْمَارٍ. وَالتَّقْدِيرُ: حَتَّى إِذَا ضَاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ وَضَاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ وَظَنُّوا أَنْ لَا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلَّا إِلَيْهِ. تَابَ عَلَيْهِمْ ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ، فَمَا الْفَائِدَةُ فِي هَذَا التَّكْرِيرِ؟
Birinci Mesele: Bil ki burada takdiri bir gizleme (izmar) zorunludur. Cümlenin takdiri şöyledir: 'Sonunda yeryüzü bütün genişliğine rağmen onlara dar gelmiş, nefisleri de kendilerini sıkıştırmış ve Allah'tan yine O'na sığınmaktan başka bir çare olmadığını anlamışlardı; [işte o zaman Allah] onların tevbesini kabul etti, sonra tevbelerini kabul etti.' Peki bu tekrardaki fayda nedir?
قُلْنَا: هَذَا التَّكْرِيرُ حَسَنٌ لِلتَّأْكِيدِ كَمَا أَنَّ السُّلْطَانَ إِذَا أَرَادَ أَنْ يُبَالِغَ فِي تَقْرِيرِ الْعَفْوِ لِبَعْضِ عَبِيدِهِ يَقُولُ عَفَوْتُ عَنْكَ ثُمَّ عَفَوْتُ عَنْكَ.
Deriz ki: Bu tekrar tekit için güzeldir; nitekim hükümdar bazı kulları için affı pekiştirmeyi mübalağalı kılmak istediğinde: 'Seni affettim, sonra yine seni affettim' der.
فَإِنْ قِيلَ: فَمَا مَعْنَى قَوْلِهِ: ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا.
Eğer: 'Öyleyse O'nun: { ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا } “Sonra tevbe etsinler diye onların tevbesini kabul etti” kavlinin anlamı nedir?' denilirse;
قُلْنَا فِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: قَالَ أَصْحَابُنَا الْمَقْصُودُ مِنْهُ بَيَانُ أَنَّ فِعْلَ الْعَبْدِ مَخْلُوقٌ لِلَّهِ تَعَالَى فَقَوْلُهُ: ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ التَّوْبَةَ فِعْلُ اللَّهِ وَقَوْلُهُ: لِيَتُوبُوا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا فِعْلُ الْعَبْدِ، فَهَذَا صَرِيحُ قَوْلِنَا، ونظيره
Deriz ki: Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Ashabımız (Ehl-i Sünnet âlimleri) şöyle demiştir: Bundan maksat, kulun fiilinin Allah Teâlâ tarafından yaratılmış olduğunu açıklamaktır. Zira O'nun: { ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ } kavli, tevbenin [kabulünün veya tevfikinin] Allah'ın fiili olduğuna, { لِيَتُوبُوا } kavli ise tevbenin kulun fiili olduğuna delalet eder. İşte bu bizim görüşümüzün açık bir ifadesidir; bunun benzeri:
فَلْيَضْحَكُوا مَعَ قَوْلِهِ: وَأَنَّهُ هُوَ أَضْحَكَ وَأَبْكى وقوله: كَما أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مع قوله: إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا وقوله: هُوَ الَّذِي يُسَيِّرُكُمْ مع قوله: قُلْ سِيرُوا وَالثَّانِي: الْمُرَادُ تَابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ فِي الْمَاضِي لِيَكُونَ ذَلِكَ دَاعِيًا لَهُمْ إِلَى التَّوْبَةِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ. وَالثَّالِثُ: أَصْلُ التَّوْبَةِ الرُّجُوعُ، فَالْمُرَادُ ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ لِيَرْجِعُوا إِلَى حَالِهِمْ وَعَادَتِهِمْ فِي الِاخْتِلَاطِ بِالْمُؤْمِنِينَ، وَزَوَالِ الْمُبَايَنَةِ فَتَسْكُنَ نُفُوسُهُمْ عِنْدَ ذلك. الرابع: ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا أَيْ لِيَدُومُوا عَلَى التَّوْبَةِ، وَلَا يُرَاجِعُوا مَا يُبْطِلُهَا. الْخَامِسُ: ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ لِيَنْتَفِعُوا بِالتَّوْبَةِ وَيَتَوَفَّرَ عَلَيْهِمْ ثَوَابُهَا وَهَذَانِ النَّفْعَانِ لَا يَحْصُلَانِ إِلَّا بَعْدَ تَوْبَةِ اللَّهِ عَلَيْهِمْ.
{ فَلْيَضْحَكُوا } “artık gülsünler” kavli ile birlikte: { وَأَنَّهُ هُوَ أَضْحَكَ وَأَبْكى } “Güldüren de ağlatan da O'dur” kavli; { كَما أَخْرَجَكَ رَبُّكَ } “Rabbinin seni çıkardığı gibi” kavli ile birlikte: { إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “inkâr edenler onu çıkardıklarında” kavli; ve { هُوَ الَّذِي يُسَيِّرُكُمْ } “Sizi gezdiren O'dur” kavli ile birlikte: { قُلْ سِيرُوا } “De ki: Gezin” kavlidir. İkincisi: Murat, gelecekte tevbe etmelerine teşvik olsun diye Allah'ın geçmişte onların tevbesini kabul buyurmuş olmasıdır. Üçüncüsü: Tevbenin aslı rücûdur (dönmektir); buna göre murat şudur: Müminlerle kaynaşma ve ayrılığın kalkması hususundaki eski hallerine ve âdetlerine dönsünler de o vakit nefisleri sükûnet bulsun diye sonra Allah onların tevbesini kabul etti. Dördüncüsü: { ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا } yani tevbe üzere devam etsinler ve onu bozacak bir şeye tekrar dönmesinler diye tevbelerini kabul etti. Beşincisi: Tevbeden faydalansınlar ve onun sevabı kendilerine bolca verilsin diye { ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ } [tevbelerini kabul buyurdu]; bu iki fayda ise ancak Allah'ın onların tevbesini kabul etmesinden sonra hâsıl olur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ قَبُولَ التَّوْبَةِ غَيْرُ وَاجِبٍ عَلَى اللَّهِ عَقْلًا قَالُوا: لِأَنَّ شَرَائِطَ التَّوْبَةِ فِي حَقِّ هَؤُلَاءِ قَدْ حَصَلَتْ مِنْ أَوَّلِ الْأَمْرِ. ثُمَّ إِنَّهُ ﵊ مَا قَبِلَهُمْ وَلَمْ يَلْتَفِتْ إِلَيْهِمْ وَتَرَكَهُمْ مُدَّةَ خَمْسِينَ يَوْمًا أَوْ أَكْثَرَ، وَلَوْ كَانَ قَبُولُ التَّوْبَةِ وَاجِبًا عَقْلًا لَمَا جَازَ ذَلِكَ.
İkinci Mesele: Ashabımız bu ayeti, tevbenin kabulünün aklen Allah'a vacip olmadığına delil getirmişlerdir. Şöyle demişlerdir: Çünkü bu kimseler hakkında tevbenin şartları işin başından itibaren gerçekleşmişti. Buna rağmen [Nebi] aleyhisselâm onları kabul etmedi, onlara iltifat etmedi ve elli gün veya daha fazla bir süre onları [kendi hallerine] bıraktı. Eğer tevbenin kabulü aklen vacip olsaydı, bu caiz olmazdı.
أَجَابَ الْجُبَّائِيُّ عَنْهُ بِأَنْ قَالَ: يُقَالُ إِنَّ تِلْكَ التَّوْبَةَ صَارَتْ مَقْبُولَةً مِنْ أَوَّلِ الْأَمْرِ، لَكِنَّهُ يُقَالُ: أَرَادَ تَشْدِيدَ التَّكْلِيفِ عَلَيْهِمْ لِئَلَّا يَتَجَرَّأَ أَحَدٌ عَلَى التَّخَلُّفِ عَنِ الرَّسُولِ فِيمَا يَأْمُرُ بِهِ مِنْ جِهَادٍ وَغَيْرِهِ. وَأَيْضًا لَمْ يَكُنْ نَهْيُهُ ﵊ عَنْ كَلَامِهِمْ عُقُوبَةً، بَلْ كَانَ عَلَى سَبِيلِ التَّشْدِيدِ فِي التَّكْلِيفِ. قَالَ الْقَاضِي: وَإِنَّمَا خَصَّ الرَّسُولُ ﵊ هَؤُلَاءِ الثَّلَاثَةَ بِهَذَا التَّشْدِيدِ، لِأَنَّهُمْ أَذْعَنُوا بِالْحَقِّ وَاعْتَرَفُوا بالذنب، فالذي يجري عليهم، وهذه حالهم يكون فِي الزَّجْرِ أَبْلَغُ مِمَّا يَجْرِي عَلَى مَنْ يُظْهِرُ الْعُذْرَ مِنَ الْمُنَافِقِينَ.
el-Cübbâî buna şöyle cevap vermiştir: Denilir ki bu tevbe işin başından itibaren makbul olmuştu, lâkin hiç kimse cihat ve diğer hususlarda Resûl'ün emrettiği şeylerden geri kalmaya cüret etmesin diye onlar üzerindeki mükellefiyeti ağırlaştırmak istedi. Ayrıca [Nebi] aleyhisselâm'ın onlarla konuşmayı yasaklaması bir ceza değil, mükellefiyeti ağırlaştırma yoluylaydı. Kâdî [Abdülcebbâr] şöyle demiştir: Resûl aleyhisselâm'ın bu ağırlaştırmayı özellikle bu üç kişiye tahsis etmesinin sebebi, onların hakka boyun eğip günahı itiraf etmiş olmalarıdır; dolayısıyla bu halleriyle onlara uygulanan muamele, münafıklardan özür beyan edenlere uygulanan muameleden caydırıcılık bakımından daha tesirlidir.
وَالْجَوَابُ: أَنَّا مُتَمَسِّكُونَ بِظَاهِرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ وَكَلِمَةُ (ثُمَّ) لِلتَّرَاخِي، فَمُقْتَضَى هَذَا اللَّفْظِ تَأْخِيرُ قَبُولِ التَّوْبَةِ، فَإِنْ حَمَلْتُمْ ذَلِكَ عَلَى تَأْخِيرِ إِظْهَارِ هَذَا الْقَبُولِ كَانَ ذَلِكَ عُدُولًا عَنِ الظَّاهِرِ مِنْ غَيْرِ دَلِيلٍ.
Cevap şudur: Biz Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ } “Sonra tevbelerini kabul etti” kavlinin zahirine tutunuyoruz; 'sümme' (ثُمَّ) kelimesi terâhî (gecikme) ifade eder. Bu lafzın gereği, tevbenin kabulünün ertelenmiş olmasıdır. Eğer siz bunu bu kabulün açığa vurulmasının ertelenmesine hamlederseniz, bu delilsiz olarak zahirden sapmak olur.
فَإِنْ قَالُوا: الْمُوجِبُ لِهَذَا الْعُدُولِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ.
Eğer: 'Bu tevili gerektiren husus, Allah Teâlâ'nın: { وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ } “O, kullarından tevbeyi kabul edendir” kavlidir' derlerse;
قُلْنَا: صِيغَةُ يَقْبَلُ لِلْمُسْتَقْبَلِ، وَهُوَ لَا يُفِيدُ الْفَوْرَ أَصْلًا بِالْإِجْمَاعِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى خَتَمَ الْآيَةَ بِقَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ.
Deriz ki: 'Yakbelu' (يَقْبَلُ) sîgası gelecek zaman içindir ve icma ile asla fevrilik (hemen olmayı) ifade etmez. Sonra Allah Teâlâ ayeti: { إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ } “Şüphesiz Allah, tevbeleri çokça kabul eden, çok merhamet edendir” kavliyle bitirmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ ذِكْرَ الرَّحِيمِ عَقِيبَ ذِكْرِ التَّوَّابِ، يَدُلُّ عَلَى أَنَّ قَبُولَ التَّوْبَةِ لِأَجْلِ مَحْضِ الرَّحْمَةِ وَالْكَرَمِ، لَا لِأَجْلِ الْوُجُوبِ، وَذَلِكَ يُقَوِّي قَوْلَنَا فِي أَنَّهُ لَا يَجِبُ عَقْلًا عَلَى الله قبول التوبة.
Bil ki 'et-Tevvâb' isminin peşinden 'er-Rahîm' isminin zikredilmesi, tevbenin kabulünün bir zorunluluktan ötürü değil, sırf rahmet ve keremden kaynaklandığına delalet eder. Bu da tevbeyi kabul etmenin aklen Allah'a vacip olmadığı yönündeki görüşümüzü kuvvetlendirir.
[سورة التوبة (٩) : آية ١١٩]
[Tevbe Suresi (9), Ayet 119]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ (١١٩)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ (١١٩) } “Ey iman edenler! Allah'a karşı gelmekten sakının ve doğrularla beraber olun.”
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَمَ بِقَبُولِ تَوْبَةِ هَؤُلَاءِ الثَّلَاثَةِ، ذَكَرَ مَا يَكُونُ كَالزَّاجِرِ عَنْ فِعْلِ مَا مَضَى، وَهُوَ التَّخَلُّفُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ في الجهاد فقال: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ فِي مُخَالَفَةِ أَمْرِ الرَّسُولِ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ يَعْنِي مَعَ الرَّسُولِ وَأَصْحَابِهِ فِي الْغَزَوَاتِ، وَلَا تَكُونُوا مُتَخَلِّفِينَ عَنْهَا وَجَالِسِينَ مَعَ الْمُنَافِقِينَ فِي الْبُيُوتِ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bil ki Allah Teâlâ bu üç kişinin tevbesini kabul ettiğine hükmedince, geçmişte yapılan fiilden yani cihatta Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den geri kalmaktan caydırıcı mahiyette olan şeyi zikretti ve: Resûl'ün emrine muhalefet hususunda { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ } “Ey iman edenler! Allah'a karşı gelmekten sakının” ve { وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ } “ve doğrularla beraber olun” yani gazvelerde Resûl ve ashabıyla beraber olun; onlardan geri kalan ve evlerde münafıklarla oturan kimseler olmayın, buyurdu. Ayetle ilgili meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ الْمُؤْمِنِينَ بِالْكَوْنِ مَعَ الصَّادِقِينَ، وَمَتَى وَجَبَ الْكَوْنُ مَعَ الصَّادِقِينَ فَلَا بُدَّ مِنْ وُجُودِ الصَّادِقِينَ فِي كُلِّ وَقْتٍ، وَذَلِكَ يَمْنَعُ مِنْ إِطْبَاقِ الْكُلِّ عَلَى الْبَاطِلِ، وَمَتَى امْتَنَعَ إِطْبَاقُ الْكُلِّ عَلَى الْبَاطِلِ، وَجَبَ إِذَا أَطْبَقُوا عَلَى شَيْءٍ أَنْ يَكُونُوا مُحِقِّينَ. فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ إِجْمَاعَ الأمة حجة.
Birinci Mesele: Allah Teâlâ müminlere doğrularla beraber olmayı emretmiştir. Doğrularla beraber olmak vacip olunca, her vakitte doğruların bulunması zorunludur; bu da herkesin batıl üzerinde birleşmesine engeldir. Herkesin batıl üzerinde birleşmesi imkânsız olunca, bir şey üzerinde birleştiklerinde hak üzere olmaları vacip olur. Bu da ümmetin icmaının hüccet olduğuna delalet eder.
فَإِنْ قِيلَ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: المراد بقوله: كُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ أَيْ كُونُوا عَلَى طَرِيقَةِ الصَّادِقِينَ، كَمَا أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا قَالَ لِوَلَدِهِ: كُنْ مَعَ الصَّالِحِينَ، لَا يُفِيدُ إِلَّا ذَلِكَ سَلَّمْنَا ذَلِكَ، لَكِنْ نَقُولُ: إِنَّ هَذَا الْأَمْرَ كَانَ مَوْجُودًا فِي زَمَانِ الرَّسُولِ فَقَطْ، فَكَانَ هَذَا أَمْرًا بِالْكَوْنِ مَعَ الرَّسُولِ، فَلَا يَدُلُّ عَلَى وُجُودِ صَادِقٍ فِي سَائِرِ الْأَزْمِنَةِ سَلَّمْنَا ذَلِكَ، لَكِنْ لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الصَّادِقُ هُوَ الْمَعْصُومَ الَّذِي يَمْتَنِعُ خُلُوُّ زَمَانِ التَّكْلِيفِ عَنْهُ كَمَا تَقُولُهُ الشِّيعَةُ؟
Eğer şöyle denilirse: O'nun: { كُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ } kavlinden muradın 'doğruların yolunda olun' demek olduğu niçin caiz olmasın? Nitekim bir kimse çocuğuna: 'Salihlerle beraber ol' dediğinde bundan başkasını ifade etmez. Bunu kabul ettik diyelim; lâkin biz deriz ki: Bu emir sadece Resûl'ün zamanında mevcuttu; dolayısıyla bu, Resûl ile beraber olma emriydi; bu yüzden diğer zamanlarda bir doğrunun varlığına delalet etmez. Bunu da kabul ettik diyelim; peki doğrunun, Şia'nın dediği gibi teklif zamanının kendisinden yoksun kalması imkânsız olan masum kimse olması niçin caiz olmasın?
وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أن قوله: كُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ أَمْرٌ بِمُوَافَقَةِ الصَّادِقِينَ، وَنَهْيٌ عَنْ مُفَارَقَتِهِمْ، وَذَلِكَ مَشْرُوطٌ بِوُجُودِ الصَّادِقِينَ وَمَا لَا يَتِمُّ الْوَاجِبُ إِلَّا بِهِ فَهُوَ وَاجِبٌ، فَدَلَّتْ هَذِهِ/ الْآيَةُ عَلَى وُجُودِ الصَّادِقِينَ.
Birinciye cevap şudur: O'nun: { كُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ } “doğrularla beraber olun” kavli, doğrulara uymayı emretmekte ve onlardan ayrılmayı yasaklamaktadır; bu da doğruların varlığıyla şartlıdır. Kendisi olmaksızın vacibin tamamlanmadığı şey ise vaciptir. Dolayısıyla bu ayet doğruların varlığına delalet etmiştir.
وَقَوْلُهُ: إِنَّهُ مَحْمُولٌ عَلَى أَنْ يَكُونُوا عَلَى طَرِيقَةِ الصَّادِقِينَ. فَنَقُولُ: أَنَّهُ عُدُولٌ عَنِ الظَّاهِرِ مِنْ غَيْرِ دَلِيلٍ. قَوْلُهُ:
Bunun doğruların yolu üzere olmaya hamledilmesi gerektiği sözüne gelince; biz deriz ki: Bu, delilsiz olarak zahirden sapmaktır. Onların:
هَذَا الْأَمْرُ مُخْتَصٌّ بِزَمَانِ الرَّسُولِ ﵊.
'Bu emir Resûl aleyhisselâm'ın zamanına mahsustur' sözüne gelince;
قُلْنَا: هَذَا بَاطِلٌ لِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ ثَبَتَ بِالتَّوَاتُرِ الظَّاهِرِ مِنْ دِينِ مُحَمَّدٍ ﵊ أَنَّ التَّكَالِيفَ الْمَذْكُورَةَ فِي الْقُرْآنِ مُتَوَجِّهَةٌ عَلَى الْمُكَلَّفِينَ إِلَى قِيَامِ الْقِيَامَةِ، فَكَانَ الْأَمْرُ فِي هَذَا التَّكْلِيفِ كَذَلِكَ. وَالثَّانِي: أَنَّ الصِّيغَةَ تَتَنَاوَلُ الْأَوْقَاتَ كُلَّهَا بِدَلِيلِ صِحَّةِ الِاسْتِثْنَاءِ. وَالثَّالِثُ: لَمَّا لَمْ يَكُنِ الْوَقْتُ الْمُعَيَّنُ مَذْكُورًا فِي لَفْظِ الْآيَةِ لَمْ يَكُنْ حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى الْبَعْضِ أَوْلَى مِنْ حَمْلِهِ عَلَى الْبَاقِي، فَإِمَّا أَنْ لَا يُحْمَلَ عَلَى شَيْءٍ مِنَ الْأَوْقَاتِ فَيُفْضِي إِلَى التَّعْطِيلِ وَهُوَ بَاطِلٌ، أَوْ عَلَى الْكُلِّ وَهُوَ الْمَطْلُوبُ، وَالرَّابِعُ: وهو أن قوله: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ أَمْرٌ لَهُمْ بِالتَّقْوَى، وَهَذَا الْأَمْرُ إِنَّمَا يَتَنَاوَلُ مَنْ يَصِحُّ مِنْهُ أَنْ لَا يَكُونَ مُتَّقِيًا، وَإِنَّمَا يَكُونُ كَذَلِكَ لَوْ كَانَ جَائِزَ الْخَطَأِ، فَكَانَتِ الْآيَةُ دَالَّةً عَلَى أَنَّ مَنْ كَانَ جَائِزَ الْخَطَأِ وَجَبَ كَوْنُهُ مُقْتَدِيًا بِمَنْ كَانَ وَاجِبَ الْعِصْمَةِ، وَهُمُ الَّذِينَ حَكَمَ اللَّهُ تَعَالَى بِكَوْنِهِمْ صَادِقِينَ، فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ وَاجِبٌ عَلَى جَائِزِ الْخَطَأِ كَوْنُهُ مَعَ الْمَعْصُومِ عَنِ الْخَطَأِ حَتَّى يَكُونَ الْمَعْصُومُ عَنِ الْخَطَأِ مَانِعًا لِجَائِزِ الْخَطَأِ عَنِ الْخَطَأِ، وَهَذَا الْمَعْنَى قَائِمٌ فِي جَمِيعِ الْأَزْمَانِ، فَوَجَبَ حُصُولُهُ فِي كُلِّ الْأَزْمَانِ. قَوْلُهُ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ هُوَ كَوْنَ الْمُؤْمِنِ مَعَ الْمَعْصُومِ الْمَوْجُودِ فِي كُلِّ زَمَانٍ؟
Deriz ki: Bu birkaç yönden batıldır: Birincisi: Muhammed aleyhisselâm'ın dininden açık tevatürle sabittir ki Kur'an'da zikredilen teklifler kıyamete kadar mükelleflere yöneliktir; dolayısıyla bu teklifteki emir de böyledir. İkincisi: İstisnanın sahih olması deliliyle sîga bütün vakitleri kapsamaktadır. Üçüncüsü: Ayetin lafzında belirli bir vakit zikredilmediği için, ayeti vakitlerin bir kısmına hamletmek geri kalanına hamletmekten daha evla değildir; o halde ya hiçbir vakte hamledilmeyecektir ki bu [hükmü] iptal etmeye götürür ve batıldır; ya da tamamına hamledilecektir ki istenen de budur. Dördüncüsü: O'nun: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ } “Ey iman edenler! Allah'tan korkun” kavli onlara takvayı emretmektedir; bu emir ise ancak takvalı olmaması da caiz olan kimseyi kapsar; bu da ancak onun hata etmesi caiz olan (hata yapabilen) biri olması durumunda geçerlidir. Dolayısıyla ayet göstermektedir ki hata etmesi caiz olan kimsenin, ismeti (masumiyeti) zorunlu olan kimseye uyması vaciptir; onlar da Allah Teâlâ'nın doğru olduklarına hükmettiği kimselerdir. Bu da hata etmesi caiz olan kimsenin, hatadan masum olan kimseyi hatadan alıkoyması için onunla beraber olmasının vacip olduğuna delalet eder. Bu mana bütün zamanlarda geçerlidir, dolayısıyla her zamanda gerçekleşmesi vaciptir. 'Muradın, müminin her zamanda var olan masum ile beraber olması niçin caiz olmasın?' şeklindeki sözlerine gelince;
قُلْنَا: نَحْنُ نَعْتَرِفُ بِأَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ مَعْصُومٍ فِي كُلِّ زَمَانٍ، إِلَّا أَنَّا نَقُولُ: ذَلِكَ الْمَعْصُومُ هُوَ مَجْمُوعُ الْأُمَّةِ، وَأَنْتُمْ تَقُولُونَ: ذَلِكَ الْمَعْصُومُ وَاحِدٌ مِنْهُمْ، فَنَقُولُ: هَذَا الثَّانِي بَاطِلٌ، لِأَنَّهُ تَعَالَى أَوْجَبَ عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْ يَكُونَ مَعَ الصَّادِقِينَ، وَإِنَّمَا يُمْكِنُهُ ذَلِكَ لَوْ كَانَ عَالِمًا بِأَنَّ ذَلِكَ الصَّادِقَ مَنْ هُوَ لَا الْجَاهِلَ بِأَنَّهُ مَنْ هُوَ، فَلَوْ كَانَ مَأْمُورًا بِالْكَوْنِ مَعَهُ كَانَ ذَلِكَ تَكْلِيفَ مَا لَا يُطَاقُ، وَأَنَّهُ لَا يَجُوزُ، لَكِنَّا لَا نَعْلَمُ إِنْسَانًا مُعَيَّنًا مَوْصُوفًا بِوَصْفِ الْعِصْمَةِ، وَالْعِلْمُ بِأَنَّا لَا نَعْلَمُ هَذَا الْإِنْسَانَ حَاصِلٌ بِالضَّرُورَةِ، فَثَبَتَ أَنَّ قَوْلَهُ: وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ لَيْسَ أَمْرًا بِالْكَوْنِ مَعَ شَخْصٍ مُعَيَّنٍ، وَلَمَّا بَطَلَ هَذَا بَقِيَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الْكَوْنُ مَعَ مَجْمُوعِ الْأُمَّةِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ قَوْلَ مَجْمُوعِ الْأُمَّةِ حَقٌّ وَصَوَابٌ ولا معنى لقولنا الإجماع إِلَّا ذَلِكَ.
Deriz ki: Biz her zamanda bir masumun bulunması gerektiğini kabul ediyoruz; ancak biz 'O masum ümmetin bütünüdür' diyoruz, siz ise 'O masum onlardan tek bir şahıstır' diyorsunuz. Biz de deriz ki: Bu ikinci görüş batıldır; zira Allah Teâlâ müminlerin her birine doğrularla beraber olmayı farz kılmıştır. Bu ise ancak o doğrunun kim olduğunu bilmesiyle mümkündür, onun kim olduğunu bilmeyen kimse için değil. Eğer onunla beraber olmakla emrolunsaydı, bu güç yetirilemeyecek bir teklif olurdu ki bu caiz değildir. Halbuki biz ismet vasfıyla nitelenmiş belirli bir insanı bilmiyoruz; bu insanı bilmediğimize dair bilgi ise zorunlu (zarûrî) olarak mevcuttur. Böylece sabit oldu ki O'nun: { وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ } “ve doğrularla beraber olun” kavli, belirli bir şahısla beraber olma emri değildir. Bu batıl olunca, geriye bundan muradın ümmetin bütünüyle beraber olmak olduğu kalır; bu da ümmetin bütününün sözünün hak ve doğru olduğuna delalet eder. Zaten bizim icma dediğimiz şeyin anlamı da bundan başkası değildir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى فَضْلِ الصِّدْقِ وَكَمَالِ دَرَجَتِهِ، وَالَّذِي يُؤَيِّدُهُ مِنَ الْوُجُوهِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّ الْأَمْرَ كَذَلِكَ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ:
İkinci Mesele: Ayet, doğruluğun (sıdk) faziletine ve derecesinin kemaline delalet etmektedir. Durumun böyle olduğuna delalet eden vecihlerden bunu destekleyenler şunlardır: Birincisi:
رُوِيَ أَنَّ وَاحِدًا جَاءَ إِلَى النَّبِيِّ ﵇ وقال: إني رجل أريد أن أو من بِكَ إِلَّا أَنِّي أُحِبُّ الْخَمْرَ وَالزِّنَا وَالسَّرِقَةَ وَالْكَذِبَ، وَالنَّاسُ يَقُولُونَ إِنَّكَ تُحَرِّمُ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ وَلَا طَاقَةَ لِي عَلَى تَرْكِهَا بِأَسْرِهَا، فَإِنْ قَنِعْتَ مِنِّي بِتَرْكِ وَاحِدٍ مِنْهَا آمَنْتُ بِكَ، فَقَالَ ﵇/ «اتْرُكِ الْكَذِبَ» فَقَبِلَ ذَلِكَ ثُمَّ أَسْلَمَ، فَلَمَّا خَرَجَ مِنْ عِنْدِ النَّبِيِّ ﵇ عَرَضُوا عَلَيْهِ الْخَمْرَ، فَقَالَ: إِنْ شَرِبْتُ وَسَأَلَنِي الرَّسُولُ عَنْ شُرْبِهَا وَكَذَبْتُ فَقَدْ نقضت
Rivayet edildiğine göre bir adam Nebi aleyhisselâm'a gelip: 'Ben sana iman etmek isteyen bir adamım; ancak ben şarabı, zinayı, hırsızlığı ve yalanı seviyorum. İnsanlar ise senin bunları haram kıldığını söylüyorlar, benim de bunların tamamını terk etmeye gücüm yetmiyor. Şayet bunlardan birini terk etmemi benden kabul edersen sana iman ederim' dedi. [Nebi] aleyhisselâm: «Yalanı terk et» buyurdu. Adam bunu kabul etti, sonra Müslüman oldu. Nebi aleyhisselâm'ın yanından çıkınca ona şarap sundular; o da: 'Eğer içersem ve Resûl bana onu içip içmediğimi sorarsa, yalan söylersem
الْعَهْدَ، وَإِنْ صَدَقْتُ أَقَامَ الْحَدَّ عَلَيَّ فَتَرَكَهَا ثُمَّ عَرَضُوا عَلَيْهِ الزِّنَا، فَجَاءَ ذَلِكَ الْخَاطِرُ فَتَرَكَهُ، وَكَذَا فِي السَّرِقَةِ، فَعَادَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَقَالَ: مَا أَحْسَنَ مَا فَعَلْتَ، لَمَّا مَنَعَتْنِي عَنِ الْكَذِبِ انْسَدَّتْ أَبْوَابُ الْمَعَاصِي عَلَيَّ، وَتَابَ عَنِ الْكُلِّ.
ahdi bozmuş olurum; doğruyu söylersem bana had cezası uygular' dedi ve onu terk etti. Sonra ona zinayı sundular; aynı düşünce geldi ve onu da terk etti. Hırsızlıkta da böyle oldu. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e dönüp şöyle dedi: 'Ne güzel yaptın! Beni yalandan menedince günahların kapıları bana kapandı' ve hepsinden tevbe etti.
الثَّانِي: رُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: عَلَيْكُمْ بِالصِّدْقِ فَإِنَّهُ يُقَرِّبُ إِلَى الْبِرِّ وَالْبِرُّ يُقَرِّبُ إِلَى الْجَنَّةِ، وَإِنَّ الْعَبْدَ لَيَصْدُقُ فَيُكْتَبُ عِنْدَ اللَّهِ صِدِّيقًا وَإِيَّاكُمْ وَالْكَذِبَ، فَإِنَّ الْكَذِبَ يُقَرِّبُ إِلَى الْفُجُورِ. وَالْفُجُورُ يُقَرِّبُ إِلَى النَّارِ، وَإِنَّ الرَّجُلَ لَيَكْذِبُ حَتَّى يُكْتَبَ عِنْدَ اللَّهِ كَذَّابًا، أَلَا تَرَى أَنَّهُ يُقَالُ صَدَقْتَ وَبَرَرْتَ وَكَذَبْتَ وَفَجَرْتَ، الثَّالِثُ: قِيلَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ إِبْلِيسَ: فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ [ص: ٨٢، ٨٣] إِنَّ إِبْلِيسَ إِنَّمَا ذَكَرَ هَذَا الِاسْتِثْنَاءَ، لِأَنَّهُ لَوْ لَمْ يَذْكُرْهُ لَصَارَ كَاذِبًا فِي ادِّعَاءِ إِغْوَاءِ الْكُلِّ، فَكَأَنَّهُ اسْتَنْكَفَ عَنِ الْكَذِبِ فَذَكَرَ هَذَا الِاسْتِثْنَاءَ، وَإِذَا كَانَ الْكَذِبُ شَيْئًا يَسْتَنْكِفُ مِنْهُ إِبْلِيسُ، فَالْمُسْلِمُ أَوْلَى أَنْ يَسْتَنْكِفَ مِنْهُ. الرَّابِعُ: مِنْ فَضَائِلِ الصِّدْقِ أَنَّ الْإِيمَانَ مِنْهُ لَا مِنْ سَائِرِ الطَّاعَاتِ، وَمِنْ مَعَايِبِ الْكَذِبِ أَنَّ الْكُفْرَ مِنْهُ لَا مِنْ سَائِرِ الذُّنُوبِ، وَاخْتَلَفَ النَّاسُ فِي أَنَّ الْمُقْتَضِي لِقُبْحِهِ مَا هُوَ؟ فَقَالَ أَصْحَابُنَا: الْمُقْتَضِي لِقُبْحِهِ هُوَ كَوْنُهُ مُخِلًّا لِمَصَالِحِ الْعَالَمِ وَمَصَالِحِ النَّفْسِ، وَقَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: الْمُقْتَضِي لِقُبْحِهِ هُوَ كَوْنُهُ كَذِبًا وَدَلِيلُنَا قَوْلُهُ تعالى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ جاءَكُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا أَنْ تُصِيبُوا قَوْماً بِجَهالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلى مَا فَعَلْتُمْ نادِمِينَ [الْحُجُرَاتِ:
İkincisi: İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: 'Doğruluktan ayrılmayın; zira doğruluk iyiliğe (birr) yaklaştırır, iyilik de cennete yaklaştırır. Kul doğru söyler durur da nihayet Allah katında sıddîk olarak yazılır. Yalandan da sakının; zira yalan kötülüğe (fücûr) yaklaştırır, kötülük de cehenneme yaklaştırır. Kişi yalan söyler durur da nihayet Allah katında kezzâb (çok yalancı) olarak yazılır. Görmez misin ki: Doğru söyledin ve iyilik ettin; yalan söyledin ve kötülük ettin, denilir.' Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın İblis'ten naklen buyurduğu: { فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ (٨٢) إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ (٨٣) } [Sâd 82-83] “İzzetine yemin olsun ki, onlardan ihlaslı kulların müstesna, hepsini mutlaka azdıracağım” kavli hakkında denildi ki: İblis bu istisnayı sadece, şayet zikretmeseydi herkesi azdırma iddiasında yalancı durumuna düşeceği için zikretmiştir; sanki yalandan çekinmiş de bu istisnayı zikretmiştir. Yalan, İblis'in dahi çekindiği bir şey olduğuna göre, bir Müslümanın ondan çekinmesi daha evladır. Dördüncüsü: Doğruluğun faziletlerindendir ki, iman diğer taatlerden değil ondandır; yalanın ayıplarındandır ki, küfür diğer günahlardan değil ondandır. İnsanlar yalanın çirkinliğini (kubh) gerektiren şeyin ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Ashabımız (Ehl-i Sünnet) demiştir ki: Onun çirkinliğini gerektiren şey, âlemin ve nefsin maslahatlarını bozucu olmasıdır. Mu'tezile ise: Onun çirkinliğini gerektiren şey, yalanın bizzat kendisi olmasıdır, demiştir. Bizim delilimiz Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ جاءَكُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا أَنْ تُصِيبُوا قَوْماً بِجَهالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلى مَا فَعَلْتُمْ نادِمِينَ } [Hucurât 6]
٦] يَعْنِي لَا تَقْبَلُوا قَوْلَ الْفَاسِقِ فَرُبَّمَا كَانَ كَذِبًا، فَيَتَوَلَّدُ عَنْ قَبُولِ ذَلِكَ الْكَذِبِ فِعْلٌ تَصِيرُونَ نَادِمِينَ عَلَيْهِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا أَوْجَبَ رَدَّ مَا يَجُوزُ كَوْنُهُ كَذِبًا لِاحْتِمَالِ كَوْنِهِ مُفْضِيًا إِلَى مَا يُضَادُّ الْمَصَالِحَ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ المقتضى لقبح الكذب إفضاءه إِلَى الْمَفَاسِدِ، وَاحْتَجَّ الْقَاضِي عَلَى قَوْلِهِ بِأَنَّ مَنْ دُفِعَ إِلَى طَلَبِ مَنْفَعَةٍ أَوْ دَفْعِ مَضَرَّةٍ وَأَمْكَنَهُ الْوُصُولُ إِلَى ذَلِكَ بِأَنْ يَكْذِبَ وَبِأَنْ يَصْدُقَ فَقَدْ عُلِمَ بِبَدِيهَةِ الْعَقْلِ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَعْدِلَ عَنِ الصِّدْقِ إِلَى الْكَذِبِ، وَلَوْ أَمْكَنَهُ أَنْ يَصِلَ إِلَى ذَلِكَ بِصِدْقَيْنِ لَجَازَ أَنْ يَعْدِلَ مِنْ أَحَدِهِمَا إِلَى الْآخَرِ، فَلَوْ كَانَ الْكَذِبُ يَحْسُنُ لِمَنْفَعَةٍ أَوْ إِزَالَةِ مَضَرَّةٍ لَكَانَ حَالُهُ حَالَ الصِّدْقِ. وَلَمَّا لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ عُلِمَ أَنَّهُ لَا يَكُونُ إِلَّا قَبِيحًا، وَلِأَنَّهُ لَوْ جَازَ أَنْ يَحْسُنَ لَوَجَبَ أَنْ يَجُوزَ أَنْ يَأْمُرَ اللَّهُ تَعَالَى بِهِ إِذَا كَانَ مَصْلَحَةً، وَذَلِكَ يُؤَدِّي إِلَى أَنْ لَا يُوثَقَ بِأَخْبَارِهِ، هَذَا مَا ذَكَرَهُ فِي التَّفْسِيرِ فَيُقَالُ لَهُ فِي الْجَوَابِ عَنِ الْأَوَّلِ إِنَّ الْإِنْسَانَ لَمَّا تَقَرَّرَ عِنْدَهُ مِنْ أَوَّلِ عُمُرِهِ تَقْبِيحُ الْكَذِبِ لِأَجْلِ كَوْنِهِ مُخِلًّا لِمَصَالِحِ الْعَالَمِ. صَارَ ذَلِكَ نُصْبَ عَيْنِهِ وَصُورَةَ خَيَالِهِ فَتِلْكَ الصُّورَةُ النَّادِرَةُ إِذَا اتَّفَقْتَ لِلْحُكْمِ عَلَيْهَا حَكَمَتِ الْعَادَةُ الرَّاسِخَةُ عَلَيْهَا بِالْقُبْحِ، فَلَوْ فَرَضْتُمْ كَوْنَ الْإِنْسَانِ خَالِيًا عَنْ هَذِهِ الْعَادَةِ وَفَرَضْتُمُ/ اسْتِوَاءَ الصِّدْقِ وَالْكَذِبِ فِي الْإِفْضَاءِ إِلَى الْمَطْلُوبِ، فَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ لَا نُسَلِّمُ حُصُولَ التَّرْجِيحِ، وَيُقَالُ لَهُ فِي الْجَوَابِ عَنِ الْحُجَّةِ الثَّانِيَةِ، إِنَّكُمْ تُثْبِتُونَ امْتِنَاعَ الْكَذِبِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى بِكَوْنِهِ قَبِيحًا لِكَوْنِهِ كَذِبًا، فَلَوْ أَثْبَتُّمْ هَذَا الْمَعْنَى بِامْتِنَاعِ صُدُورِهِ عَنِ اللَّهِ لَزِمَ الدور وهو باطل.
Yani fasıkın sözünü kabul etmeyin, zira belki yalandır da bu yalanı kabul etmekten ötürü yaptığınıza pişman olacağınız bir fiil doğar. Bu da gösterir ki Allah Teâlâ, yalan olması caiz olan şeyi ancak maslahatlara zıt bir duruma yol açması ihtimalinden dolayı reddetmeyi vacip kılmıştır; o halde yalanın çirkinliğini gerektiren şeyin onun mefsedetlere yol açması olması vaciptir. Kâdî kendi görüşüne şöyle delil getirmiştir: Bir menfaati elde etmeye veya bir zararı defetmeye mecbur kalan ve buna hem yalan söyleyerek hem de doğru söyleyerek ulaşması mümkün olan kimsenin, aklın apaçık bedahatiyle bilinir ki doğrudan sapıp yalana meyletmesi caiz değildir. Şayet buna iki doğruyla ulaşması mümkün olsaydı birinden diğerine geçmesi caiz olurdu. Eğer yalan bir menfaat veya bir zararın giderilmesi için güzel (hasen) olsaydı, durumu doğruluğun durumu gibi olurdu. Böyle olmadığına göre onun ancak çirkin olacağı bilinmiş olur. Ayrıca şayet güzel olması caiz olsaydı, bir maslahat olduğunda Allah Teâlâ'nın onu emretmesinin de caiz olması gerekirdi ki bu da O'nun haberlerine güvenilmemesine yol açardı. Tefsirinde zikrettiği husus budur. Birinciye cevap olarak ona denilir ki: İnsanın ömrünün başından itibaren yalanın âlemin maslahatlarını bozucu olmasından dolayı çirkinliği zihninde yer edince, bu durum onun gözünün önünde ve hayalinin sureti haline geldi; dolayısıyla bu nadir suret hükme konu olduğunda, kökleşmiş alışkanlık onun çirkinliğine hükmetti. Şayet insanın bu alışkanlıktan hali olduğunu ve matluba ulaştırma hususunda doğruluk ile yalanın eşit olduğunu varsaysaydınız, bu takdirde [doğrunun yalana] tercih edilmesinin hâsıl olduğunu kabul etmezdik. İkinci delile cevap olarak da ona denilir ki: Siz Allah Teâlâ hakkında yalanın imkânsızlığını, yalan olması hasebiyle çirkin olmasıyla ispat ediyorsunuz; şayet bu manayı yalanın Allah'tan sadır olmasının imkânsızlığıyla ispat etseydiniz devir (kısır döngü) gerekirdi ki bu da batıldır.
[سورة التوبة (٩) : الآيات ١٢٠ الى ١٢١]
[Tevbe Suresi (9), Ayet 120-121]
مَا كانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ وَلا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ لَا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ وَلا نَصَبٌ وَلا مَخْمَصَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا يَطَؤُنَ مَوْطِئاً يَغِيظُ الْكُفَّارَ وَلا يَنالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلاً إِلاَّ كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صالِحٌ إِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (١٢٠) وَلا يُنْفِقُونَ نَفَقَةً صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً وَلا يَقْطَعُونَ وادِياً إِلاَّ كُتِبَ لَهُمْ لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (١٢١)
{ مَا كانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ وَلا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ لَا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ وَلا نَصَبٌ وَلا مَخْمَصَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا يَطَؤُنَ مَوْطِئاً يَغِيظُ الْكُفَّارَ وَلا يَنالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلاً إِلاَّ كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صالِحٌ إِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (١٢٠) وَلا يُنْفِقُونَ نَفَقَةً صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً وَلا يَقْطَعُونَ وادِياً إِلاَّ كُتِبَ لَهُمْ لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (١٢١) } “Medine halkına ve onların etrafındaki bedevilere, Allah'ın Resûlü'nden geri kalmaları ve onun canından önce kendi canlarını düşünmeleri yakışmaz. Bu, Allah yolunda onların bir susuzluk, bir yorgunluk ve bir açlığa maruz kalmamaları, kâfirleri öfkelendirecek bir yere ayak basmamaları ve düşmandan bir zafer elde etmemeleri karşılığında mutlaka kendilerine salih bir amel yazılmış olması sebebiyledir. Şüphesiz Allah, iyilik edenlerin mükâfatını zayi etmez. Küçük veya büyük yaptıkları her harcama ve aştıkları her vadi, mutlaka yaptıklarının en güzeliyle Allah'ın onları mükâfatlandırması için lehlerine yazılır.”
اعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ بِقَوْلِهِ: وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ بِوُجُوبِ الْكَوْنِ فِي مُوَافَقَةِ الرَّسُولِ ﵇ فِي جَمِيعِ الْغَزَوَاتِ وَالْمَشَاهِدِ، أَكَّدَ ذَلِكَ فَنَهَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَنِ التَّخَلُّفِ عَنْهُ. فَقَالَ: مَا كانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ وَالْأَعْرَابُ الَّذِينَ كَانُوا حَوْلَ الْمَدِينَةِ مُزَيْنَةُ، وَجُهَيْنَةُ، وَأَشْجَعُ، وَأَسْلَمُ، وَغِفَارٌ، هَكَذَا قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. وَقِيلَ: بَلْ هَذَا يَتَنَاوَلُ جَمِيعَ الْأَعْرَابِ الَّذِينَ كَانُوا حَوْلَ الْمَدِينَةِ فَإِنَّ اللَّفْظَ عَامٌّ، وَالتَّخْصِيصُ تَحَكُّمٌ، وَعَلَى الْقَوْلَيْنِ فَلَيْسَ لَهُمْ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ، وَلَا يَطْلُبُوا لِأَنْفُسِهِمِ الْحِفْظَ وَالدَّعَةَ حَالَ مَا يَكُونُ رَسُولُ اللَّهِ فِي الْحَرِّ وَالْمَشَقَّةِ، وَقَوْلُهُ: وَلا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ يُقَالُ: رَغِبْتُ بِنَفْسِي عَنْ هَذَا الْأَمْرِ أَيْ تَوَقَّفْتُ عَنْهُ/ وَتَرَكْتُهُ، وَأَنَا أَرْغَبُ بِفُلَانٍ عَنْ هَذَا أَيْ أَبْخَلُ بِهِ عَلَيْهِ وَلَا أَتْرُكُهُ. وَالْمَعْنَى:
Bil ki Allah Teâlâ: { وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ } kavliyle bütün gazvelerde ve savaş meydanlarında Resûl aleyhisselâm ile birlik içinde olmanın vacipliğini emredince, bunu pekiştirerek bu ayette ondan geri kalmayı yasakladı ve şöyle buyurdu: { مَا كانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ } “Medine halkına ve onların etrafındaki bedevilere, Allah'ın Resûlü'nden geri kalmaları yakışmaz.” Medine'nin etrafında bulunan bedeviler Müzeyne, Cüheyne, Eşca', Eslem ve Gıfâr kabileleridir; İbn Abbâs böyle demiştir. Denildi ki: Bilakis bu, Medine etrafında bulunan bütün bedevileri kapsar; zira lafız umumidir, tahsis ise dayanaksız bir hükümdür. Her iki görüşe göre de onların Resûlullah'tan geri kalmaları ve Resûlullah sıcakta ve meşakkatteyken kendileri için korunma ve rahatlık aramaları caiz değildir. O'nun: { وَلا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ } kavline gelince; 'Ragıbtü bi-nefsî an hâze'l-emr' denilir ki 'kendimi bu işten geri tuttum ve onu bıraktım' demektir. 'Ve ene erğabu bi-fulânin an hâzâ' denilir ki 'bu hususta onu esirgerim ve onu terk etmem' demektir. Anlam şudur:
لَيْسَ لَهُمْ أَنْ يَكْرَهُوا لِأَنْفُسِهِمْ مَا يَرْضَاهُ الرَّسُولُ ﵊ لِنَفْسِهِ.
Resûl aleyhisselâm'ın kendisi için razı olduğu şeyi onların kendi nefisleri için kerih görmeleri onlara yakışmaz.