Binûn

Tevbe Suresi — 20. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَاعْلَمْ أَنَّ ظَاهِرَ هَذِهِ الْأَلْفَاظِ وُجُوبُ الْجِهَادِ عَلَى كُلِّ هَؤُلَاءِ إِلَّا أَنَّا نَقُولُ: الْمَرْضَى وَالضُّعَفَاءُ وَالْعَاجِزُونَ مَخْصُوصُونَ بِدَلِيلِ الْعَقْلِ وَأَيْضًا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها [الْبَقَرَةِ: ٢٨٦] وَأَيْضًا بِقَوْلِهِ:

Bil ki bu lafızların zahiri, bütün bunlara cihadın vacip olduğunu [gösterir]. Ancak biz deriz ki: Hastalar, zayıflar ve güç yetiremeyenler akıl deliliyle, ayrıca Allah Teâlâ'nın: { لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها } [el-Bakara: 286] kavliyle ve yine O'nun şu kavliyle tahsis edilmiştir:

لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ [النور: ٦١ الفتح: ١٧] الْآيَةَ وَأَمَّا أَنَّ الْجِهَادَ غَيْرُ وَاجِبٍ عَلَى كُلِّ أَحَدٍ بِعَيْنِهِ، فَقَدْ دَلَّ الْإِجْمَاعُ عَلَيْهِ فَيَكُونُ مَخْصُوصًا مِنْ هَذَا الْعُمُومِ وَبَقِيَ مَا وَرَاءَ هَاتَيْنِ الصُّورَتَيْنِ دَاخِلًا تَحْتَ هَذَا الْعُمُومِ.

{ لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ } [en-Nûr: 61; el-Feth: 17] ayetiyle. Cihadın bizzat herkese tek tek farz-ı ayn olmadığına gelince; icma buna delalet etmiştir. Dolayısıyla bu durum, söz konusu umumdan tahsis edilmiş olur ve bu iki durumun dışındakiler bu umumun altında kalmaya devam eder.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا مَنَعَ مِنَ التَّخَلُّفِ بَيَّنَ أَنَّهُ لَا يُصِيبُهُمْ فِي ذَلِكَ السَّفَرِ نَوْعٌ مِنْ أَنْوَاعِ الْمَشَقَّةِ إِلَّا وَهُوَ يُوجِبُ الثَّوَابَ الْعَظِيمَ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى ثُمَّ إِنَّهُ ذَكَرَ أُمُورًا خَمْسَةً: أَوَّلُهَا: قَوْلُهُ: ذلِكَ بِأَنَّهُمْ لَا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ وَهُوَ شِدَّةُ الْعَطَشِ يُقَالُ ظَمِئَ فُلَانٌ إِذَا اشْتَدَّ عَطَشُهُ. وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ: وَلا نَصَبٌ وَمَعْنَاهُ الْإِعْيَاءُ وَالتَّعَبُ. وَثَالِثُهَا:

Bil ki O, geri kalmaktan menedince, bu yolculukta onlara isabet eden her türlü meşakkatin mutlaka Allah Teâlâ katında büyük bir sevabı gerektirdiğini beyan etmiştir. Sonra beş husus zikretmiştir: Birincisi: O'nun: { ذلِكَ بِأَنَّهُمْ لَا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ } kavlidir; bu, şiddetli susuzluk demektir. Şiddetle susadığında 'Zami'e fulânün' denilir. İkincisi: O'nun: { وَلا نَصَبٌ } kavlidir; bunun manası yorgunluk ve dermansızlıktır. Üçüncüsü:

وَلا مَخْمَصَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يُرِيدُ مَجَاعَةً شَدِيدَةً يَظْهَرُ بِهَا ضُمُورُ الْبَطْنِ وَمِنْهُ يُقَالُ: فُلَانٌ خميص البطن.

{ وَلا مَخْمَصَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } [kavlidir ki] karnın içeri çekilmesinin kendisiyle belirginleştiği şiddetli açlığı kastetmektedir. Bundan dolayı 'Fulânün hamîsü'l-batn' (filancanın karnı açlıktan çökmüş) denir.

ورابعها: قوله: وَلا يَطَؤُنَ مَوْطِئاً يَغِيظُ الْكُفَّارَ أَيْ وَلَا يَضَعُ الْإِنْسَانُ قَدَمَهُ وَلَا يَضَعُ فَرَسُهُ حَافِرَهُ، وَلَا يَضَعُ بِعِيرُهُ خُفَّهُ بِحَيْثُ يَصِيرُ ذَلِكَ سَبَبًا لِغَيْظِ الْكُفَّارِ قَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: يُقَالُ غَاظَهُ وَغَيَّظَهُ وَأَغَاظَهُ بِمَعْنًى وَاحِدٍ، أَيْ أَغْضَبَهُ. وَخَامِسُهَا: قَوْلُهُ: وَلا يَنالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلًا أَيْ أَسْرًا وَقَتْلًا وَهَزِيمَةً قَلِيلًا كَانَ أَوْ كَثِيرًا إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صالِحٌ أَيْ إِلَّا كَانَ ذَلِكَ قُرْبَةً لَهُمْ عِنْدَ اللَّهِ وَنَقُولُ دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ مَنْ قَصَدَ طَاعَةَ اللَّهِ كَانَ قِيَامُهُ وَقُعُودُهُ وَمِشْيَتُهُ وَحَرَكَتُهُ وَسُكُونُهُ كُلُّهَا حَسَنَاتٍ مَكْتُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ. وَكَذَا الْقَوْلُ فِي طَرَفِ الْمَعْصِيَةِ فَمَا أَعْظَمَ بَرَكَةُ الطَّاعَةِ وَمَا أَعْظَمَ شُؤْمُ الْمَعْصِيَةِ، وَاخْتَلَفُوا فَقَالَ قَتَادَةُ: هَذَا الْحُكْمُ مِنْ خَوَاصِّ رَسُولِ اللَّهِ إِذَا غَزَا بِنَفْسِهِ فَلَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يَتَخَلَّفَ عَنْهُ إِلَّا بِعُذْرٍ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: هَذَا حِينَ كَانَ الْمُسْلِمُونَ قَلِيلِينَ فَلَمَّا كَثُرُوا نَسَخَهَا اللَّهُ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً [التَّوْبَةِ: ١٢٢] وَقَالَ عَطِيَّةُ مَا كَانَ لَهُمْ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ إِذَا دَعَاهُمْ وَأَمَرَهُمْ وَهَذَا هُوَ الصَّحِيحُ، لِأَنَّهُ تَتَعَيَّنُ الْإِجَابَةُ وَالطَّاعَةُ لِرَسُولِ اللَّهِ إِذَا أَمَرَ وَكَذَلِكَ غَيْرُهُ مِنَ الْوُلَاةِ وَالْأَئِمَّةِ إِذَا نُدِبُوا وَعُيِّنُوا لِأَنَّا لَوْ سَوَّغْنَا لِلْمَنْدُوبِ أَنْ يَتَقَاعَدَ لَمْ يَخْتَصَّ بِذَلِكَ بَعْضٌ دُونِ بَعْضٍ وَلَأَدَّى ذَلِكَ إِلَى تَعْطِيلِ الْجِهَادِ.

Dördüncüsü: O'nun: { وَلا يَطَؤُنَ مَوْطِئاً يَغِيظُ الْكُفَّارَ } kavlidir; yani insanın ayağını basmadığı, atının tırnağını basmadığı ve devesinin tabanını basmadığı [hiçbir yer yoktur ki] bu durum kâfirlerin öfkelenmesine bir sebep olsun. İbnü'l-A'râbî şöyle demiştir: 'Gâzahû', 'Gayyazahû' ve 'Eğâzahû' aynı manada olup 'onu öfkelendirdi' demektir. Beşincisi: O'nun: { وَلا يَنالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلاً } kavlidir; yani az olsun çok olsun esir alma, öldürme ve hezimete uğratma şeklinde [bir zarar vermezler ki] { إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صالِحٌ } mutlaka kendilerine bununla salih bir amel yazılmış olmasın; yani bu durum Allah katında onlar için bir yakınlık (kurbet) vesilesi olmuş olmasın. Deriz ki: Bu ayet, Allah'a itaati kasteden kimsenin kalkışının, oturuşunun, yürüyüşünün, hareketinin ve durgunluğunun hepsinin Allah katında yazılmış birer sevap olduğuna delalet etmiştir. Aynı söz masiyet tarafı için de geçerlidir. İtaatin bereketi ne kadar büyük, masiyetin uğursuzluğu ne kadar büyüktür! İhtilaf ettiler; Katâde şöyle dedi: 'Bu hüküm, bizzat kendisi savaşa çıktığında Resûlullah'a mahsus durumlardandır; dolayısıyla bir mazeret olmaksızın hiç kimsenin ondan geri kalması caiz değildir.' İbn Zeyd şöyle dedi: 'Bu, Müslümanların az olduğu zamandaydı. Çoğaldıklarında Allah Teâlâ bunu: { وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً } [et-Tevbe: 122] kavliyle neshetti.' Atiyye ise şöyle demiştir: 'Resûlullah onları davet edip emrettiğinde ondan geri kalmaları caiz değildi.' Doğru olan da budur; çünkü Resûlullah emrettiğinde [ona] icabet etmek ve itaat etmek farz olur. Aynı şekilde diğer yöneticiler ve imamlar da sefere çağırdıklarında ve bizzat görevlendirdiklerinde durum böyledir; zira çağrılan kimsenin geri durmasına cevaz verseydik, bu ruhsat bir kısmına has kalmayıp diğerine de sirayet eder ve bu da cihadın askıya alınmasına yol açardı.

ثُمَّ قَالَ: وَلا يُنْفِقُونَ نَفَقَةً صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً يُرِيدُ تَمْرَةً فَمَا فَوْقَهَا وَعَلَاقَةَ سَوْطٍ فَمَا فَوْقَهَا وَلَا يَقْطَعُونَ

Sonra şöyle buyurdu: { وَلا يُنْفِقُونَ نَفَقَةً صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً } Bir hurma ve fazlasını, bir kamçı bağı ve fazlasını kastetmektedir. { وَلَا يَقْطَعُونَ }

وَادِيًا، وَالْوَادِي كُلُّ مُفْرَجٍ بَيْنَ جِبَالٍ وَآكَامٍ يَكُونُ مَسْلَكًا لِلسَّيْلِ، وَالْجَمْعُ الْأَوْدِيَةُ إِلَّا كَتَبَ اللَّهُ لَهُمْ ذَلِكَ الْإِنْفَاقَ وَذَلِكَ الْمَسِيرَ.

{ وَادِيًا } [bir vadi de aşmazlar]. Vadi; dağlar ve tepeler arasındaki her bir açıklık olup sel yatağı olur; çoğulu 'el-evdiye'dir. { إِلَّا كَتَبَ اللَّهُ لَهُمْ } mutlaka Allah onlar lehine o harcamayı ve o yürüyüşü yazmış olmasın.

ثُمَّ قَالَ: لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْأَحْسَنَ مِنْ/ صِفَةِ فِعْلِهِمْ، وَفِيهَا الْوَاجِبُ وَالْمَنْدُوبُ وَالْمُبَاحُ وَاللَّهُ تَعَالَى يَجْزِيهِمْ عَلَى الْأَحْسَنِ، وَهُوَ الْوَاجِبُ وَالْمَنْدُوبُ، دُونَ الْمُبَاحِ.

Sonra şöyle buyurdu: { لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } Bunda iki vecih vardır: Birincisi: 'Daha güzel' (ahsen) ifadesi onların amelinin sıfatıdır. Amellerinde vacip, mendup ve mubah olanlar vardır; Allah Teâlâ ise mubah olanı değil, 'en güzel' olan vacip ve mendubu mükâfatlandırır.

وَالثَّانِي: أَنَّ الْأَحْسَنَ صِفَةٌ لِلْجَزَاءِ، أَيْ يَجْزِيهِمْ جَزَاءً هُوَ أَحْسَنُ مِنْ أَعْمَالِهِمْ وَأَجَلُّ وأفضل، وهو الثواب.

İkincisi: 'Daha güzel' (ahsen) ifadesi karşılığın (ceza) sıfatıdır; yani onlara amellerinden daha güzel, daha yüce ve daha faziletli bir karşılık verir ki o da sevaptır.

[سورة التوبة (٩) : آية ١٢٢]

[Tevbe Suresi (9): Ayet 122]

وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَلَوْلا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ (١٢٢)

{ وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَلَوْلا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ (١٢٢) } “Müminlerin hepsinin toptan sefere çıkmaları doğru değildir. Onların her fırkasından bir grup, dinde derin bilgi sahibi olmak ve kavimleri kendilerine döndükleri zaman onları uyarmak için sefere çıkmalı değil miydi? Umulur ki sakınırlar.”

فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bu ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ: هَذِهِ الْآيَةُ مِنْ بَقِيَّةِ أَحْكَامِ الْجِهَادِ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهَا كَلَامٌ مُبْتَدَأٌ لَا تَعَلُّقَ لَهَا بِالْجِهَادِ.

Birinci Mesele: Bil ki şöyle denilmesi mümkündür: Bu ayet cihad ahkâmının devamındandır. Şöyle denilmesi de mümkündür: Bu, cihadla ilgisi olmayan müstakil bir sözdür.

أَمَّا الِاحْتِمَالُ الْأَوَّلُ:

Birinci ihtimale gelince:

نُقِلَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّهُ ﵇ كَانَ إِذَا خَرَجَ إِلَى الْغَزْوِ لَمْ يَتَخَلَّفْ عَنْهُ إِلَّا مُنَافِقٌ أَوْ صَاحِبُ عُذْرٍ. فَلَمَّا بَالَغَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ فِي عُيُوبِ الْمُنَافِقِينَ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ قَالَ الْمُؤْمِنُونَ: وَاللَّهِ لَا نَتَخَلَّفُ عَنْ شَيْءٍ مِنَ الْغَزَوَاتِ مَعَ الرَّسُولِ ﵇ وَلَا عَنْ سَرِيَّةٍ. فَلَمَّا قَدِمَ الرَّسُولُ ﵇ الْمَدِينَةَ، وَأَرْسَلَ السَّرَايَا إِلَى الْكُفَّارِ، نَفَرَ الْمُسْلِمُونَ جَمِيعًا إِلَى الْغَزْوِ وَتَرَكُوهُ وَحْدَهُ بِالْمَدِينَةِ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ.

İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakledildiğine göre o aleyhisselâm savaşa çıktığında, münafık veya mazeret sahibi olanlar dışında hiç kimse ondan geri kalmazdı. Allah Sübhânehu Tebük Gazvesi'nde münafıkların ayıplarını etraflıca zikredince müminler: 'Vallahi Resûl aleyhisselâm ile birlikte hiçbir gazveden ve hiçbir seriyyeden geri kalmayacağız' dediler. Resûl aleyhisselâm Medine'ye gelip kâfirlere seriyyeler gönderince, Müslümanların hepsi savaşa çıktı ve onu Medine'de yalnız bıraktılar. Bunun üzerine bu ayet nazil oldu.

وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ لَا يَجُوزُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَنْ يَنْفِرُوا بِكُلِّيَّتِهِمْ إِلَى الْغَزْوِ وَالْجِهَادِ، بَلْ يَجِبُ أَنْ يَصِيرُوا طَائِفَتَيْنِ. تَبْقَى طَائِفَةٌ فِي خِدْمَةِ الرَّسُولِ، وَتَنْفِرُ طَائِفَةٌ أُخْرَى إِلَى الْغَزْوِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْإِسْلَامَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ كَانَ مُحْتَاجًا إلى الغزو والجهاد وقهر الكفار، وَأَيْضًا كَانَتِ التَّكَالِيفُ تَحْدُثُ وَالشَّرَائِعُ تَنْزِلُ، وَكَانَ بِالْمُسْلِمِينَ حَاجَةٌ إِلَى مَنْ يَكُونُ مُقِيمًا بِحَضْرَةِ الرَّسُولِ ﵇ فَيَتَعَلَّمُ تِلْكَ الشَّرَائِعَ، وَيَحْفَظُ تِلْكَ التَّكَالِيفَ وَيُبَلِّغُهَا إِلَى الْغَائِبِينَ.

Mana şudur: Müminlerin bütünüyle gazveye ve cihada çıkmaları caiz değildir; bilakis iki grup olmaları vaciptir. Bir grup Resûlullah'ın hizmetinde kalır, diğer grup ise gazveye çıkar. Zira İslam o vakitte gazveye, cihada ve kâfirleri kahretmeye muhtaçtı; ayrıca mükellefiyetler ortaya çıkıyor ve hükümler iniyordu. Müslümanların, Resûl aleyhisselâm'ın huzurunda ikamet edip bu hükümleri öğrenecek, bu mükellefiyetleri belleyecek ve bunları [hazır bulunmayan] gâiblere tebliğ edecek kimselere ihtiyacı vardı.

فَثَبَتَ أَنَّ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ كَانَ الْوَاجِبُ انْقِسَامَ أَصْحَابِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى قِسْمَيْنِ، أَحَدُ الْقِسْمَيْنِ يَنْفِرُونَ إِلَى الْغَزْوِ وَالْجِهَادِ، وَالثَّانِي: يَكُونُونَ مُقِيمِينَ بِحَضْرَةِ الرَّسُولِ، فَالطَّائِفَةُ النَّافِرَةُ إِلَى الْغَزْوِ يَكُونُونَ نَائِبِينَ عَنِ الْمُقِيمِينَ فِي الْغَزْوِ، وَالطَّائِفَةُ الْمُقِيمَةُ يَكُونُونَ نَائِبِينَ عَنِ النَّافِرِينَ، فِي التَّفَقُّهِ، وَبِهَذَا الطَّرِيقِ يَتِمُّ أَمْرُ الدِّينِ بِهَاتَيْنِ الطَّائِفَتَيْنِ.

Böylece sabit oldu ki o vakitte Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabının iki kısma ayrılması vacipti: Bir kısmı gazve ve cihada çıkar, ikincisi ise Resûl'ün huzurunda mukim olurdu. Gazveye çıkan grup, gazve hususunda geride kalanların vekili olur; mukim olan grup ise dinde derinleşme (tefakkuh) hususunda sefere çıkanların vekili olurdu. Bu yolla dinin işi bu iki grup sayesinde tamamlanırdı.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ احْتِمَالَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ تَكُونَ الطَّائِفَةُ الْمُقِيمَةُ هُمُ الَّذِينَ/ يَتَفَقَّهُونَ فِي الدِّينِ بِسَبَبِ أَنَّهُمْ لَمَّا لَازَمُوا خِدْمَةَ الرَّسُولِ ﵊ وَشَاهَدُوا الْوَحْيَ وَالتَّنْزِيلَ فَكُلَّمَا نَزَلَ تَكْلِيفٌ وَحَدَثَ شَرْعٌ عَرَفُوهُ وَضَبَطُوهُ، فَإِذَا رَجَعَتِ الطَّائِفَةُ النَّافِرَةُ مِنَ الْغَزْوِ إِلَيْهِمْ، فَالطَّائِفَةُ الْمُقِيمَةُ يُنْذِرُونَهُمْ مَا تَعَلَّمُوهُ مِنَ التَّكَالِيفِ وَالشَّرَائِعِ، وَبِهَذَا التَّقْرِيرِ فَلَا بُدَّ فِي الْآيَةِ مِنْ إِضْمَارٍ، وَالتَّقْدِيرُ: فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ، وَأَقَامَتْ طَائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهَ الْمُقِيمُونَ فِي الدِّينِ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ، يَعْنِي النَّافِرِينَ إِلَى الْغَزْوِ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ مَعَاصِيَ اللَّهِ تَعَالَى عِنْدَ ذَلِكَ التَّعَلُّمِ.

Bunu bildiğine göre deriz ki; bu görüşe göre iki ihtimal vardır: Birincisi: Mukim olan grup, dinde derin bilgi sahibi olan kimselerdir; çünkü onlar Resûl aleyhisselâm'ın hizmetine devam edip vahye ve tenzile şahit oldukları için, ne zaman bir mükellefiyet inse ve yeni bir hüküm gelse onu bilip zaptederlerdi. Gazveye çıkan grup geri döndüğünde, mukim olan grup öğrendikleri mükellefiyetleri ve hükümleri onlara bildirip uyarırlar. Bu açıklamaya göre ayette bir takdir bulunması gerekir. Takdiri şöyledir: 'Onların her fırkasından bir grup sefere çıkıp bir grup da kalsaydı ya; böylece mukim olanlar dinde derin bilgi sahibi olsunlar ve kavimleri -yani gazveye çıkanlar- kendilerine döndükleri zaman onları uyarsınlar; umulur ki bu öğrenme neticesinde Allah Teâlâ'nın masiyetlerinden sakınırlar.'

وَالِاحْتِمَالُ الثَّانِي: هُوَ أَنْ يُقَالَ: التَّفَقُّهُ صِفَةٌ لِلطَّائِفَةِ النَّافِرَةِ وَهَذَا قَوْلُ الْحَسَنِ. وَمَعْنَى الْآيَةِ فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ حَتَّى تَصِيرَ هَذِهِ الطَّائِفَةُ النَّافِرَةُ فُقَهَاءَ فِي الدِّينِ، وَذَلِكَ التَّفَقُّهُ الْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّهُمْ يُشَاهِدُونَ ظُهُورَ

İkinci ihtimal: Şöyle denilmesidir: Dinde derin bilgi edinmek (tefakkuh), sefere çıkan grubun sıfatıdır; bu, Hasan[-ı Basrî]'nin görüşüdür. Ayetin manası: 'Onların her fırkasından bir grup sefere çıksaydı ya; tâ ki bu sefere çıkan grup dinde fakihler haline gelsin.' Bu tefakkuh ile kastedilen şudur: Onlar

الْمُسْلِمِينَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ، وَأَنَّ الْعَدَدَ الْقَلِيلَ مِنْهُمْ يَغْلِبُونَ الْعَالَمَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، فَحِينَئِذٍ يَعْلَمُونَ أَنَّ ذَلِكَ بِسَبَبِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَصَّهُمْ بِالنُّصْرَةِ وَالتَّأْيِيدِ وَأَنَّهُ تَعَالَى يُرِيدُ إِعْلَاءَ دِينِ مُحَمَّدٍ ﵇ وَتَقْوِيَةَ شَرِيعَتِهِ، فَإِذَا رَجَعُوا مِنْ ذَلِكَ النَّفْرِ إِلَى قَوْمِهِمْ مِنَ الْكُفَّارِ أَنْذَرُوهُمْ بِمَا شَاهَدُوا مِنْ دَلَائِلِ النَّصْرِ وَالْفَتْحِ وَالظَّفَرِ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ، فَيَتْرُكُوا الْكُفْرَ وَالشَّكَّ وَالنِّفَاقَ، فَهَذَا الْقَوْلُ أَيْضًا مُحْتَمَلٌ، وَطَعَنَ الْقَاضِي فِي هَذَا الْقَوْلِ: قَالَ لِأَنَّ هَذَا الْحِسَّ لَا يُعَدُّ فِقْهًا فِي الدِّينِ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُجَابَ عَنْهُ بِأَنَّهُمْ إِذَا شَاهَدُوا أَنَّ الْقَوْمَ الْقَلِيلَ الَّذِينَ لَيْسَ لَهُمْ سِلَاحٌ وَلَا زَادٌ يَغْلِبُونَ الْجَمْعَ الْعَظِيمَ مِنَ الْكُفَّارِ الَّذِينَ كَثُرَ زَادُهُمْ وَسِلَاحُهُمْ، وَقَوِيَتْ شَوْكَتُهُمْ، فَحِينَئِذٍ انْتَبَهُوا لِمَا هُوَ الْمَقْصُودُ وَهُوَ أَنَّ هَذَا الْأَمْرَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى وليس من البشر. إذا لَوْ كَانَ مِنَ الْبَشَرِ لَمَا غَلَبَ الْقَلِيلُ الْكَثِيرَ، وَلَمَا بَقِيَ هَذَا الدِّينُ فِي التَّزَايُدِ وَالتَّصَاعُدِ كُلَّ يَوْمٍ، فَالتَّنَبُّهُ لِفَهْمِ هَذِهِ الدَّقَائِقِ وَاللَّطَائِفِ لَا شَكَّ أَنَّهُ تَفَقَّهٌ.

Müslümanların müşriklere karşı galibiyetini ve onlardan az bir sayının müşriklerden oluşan koca bir topluluğu yendiğini bizzat görürler; işte o zaman bunun, Allah Teâlâ'nın onları yardım ve destekle hususi kılması sebebiyle olduğunu, Allah Teâlâ'nın Muhammed aleyhisselâm'ın dinini yüceltmeyi ve şeriatını güçlendirmeyi dilediğini anlarlar. O seferden kâfir olan kavimlerine döndüklerinde, bizzat şahit oldukları zafer, fetih ve nusret delilleriyle onları uyarırlar; tâ ki sakınsınlar ve küfrü, şüpheyi ve nifakı terk etsinler. Bu görüş de muhtemeldir. Kâdî bu görüşe itiraz edip şöyle demiştir: 'Çünkü bu duyusal gözlem dinde fıkıh sayılmaz.' Buna şöyle cevap verilebilir: Onlar silahı ve azığı olmayan az bir topluluğun, azığı ve silahı çok olan, kuvveti artmış kâfirlerden oluşan büyük bir topluluğa galip geldiğini gördüklerinde, asıl maksat olan şeyin farkına varırlar; o da bu işin beşerden değil Allah Teâlâ'dan olduğudur. Zira şayet beşerden olsaydı az olan çoğa galip gelmez ve bu din her geçen gün artış ve yükseliş içinde kalmazdı. Dolayısıyla bu incelikleri ve latif manaları kavramaya yönelmek şüphesiz ki bir tefakkuhtur.

وَأَمَّا الِاحْتِمَالُ الثَّالِثُ: وَهُوَ أَنْ يُقَالَ هَذِهِ الْآيَةُ لَيْسَتْ مِنْ بَقَايَا أَحْكَامِ الْجِهَادِ، بَلْ هُوَ حُكْمٌ مُبْتَدَأٌ مُسْتَقِلٌّ بِنَفْسِهِ، وَتَقْرِيرُهُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ أَمْرَ الْهِجْرَةِ، ثُمَّ أَمْرَ الْجِهَادِ، وَهُمَا عِبَادَتَانِ بِالسَّفَرِ، بَيَّنَ أَيْضًا عِبَادَةَ التَّفَقُّهِ مِنْ جِهَةِ الرَّسُولِ ﵇ وَلَهُ تَعَلُّقٌ بِالسَّفَرِ. فَقَالَ: وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً إِلَى حَضْرَةِ الرَّسُولِ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ بَلْ ذَلِكَ غَيْرُ وَاجِبٍ وَغَيْرُ جَائِزٍ، وَلَيْسَ حَالُهُ كَحَالِ الْجِهَادِ مَعَهُ الَّذِي يَجِبُ أَنْ يَخْرُجَ فِيهِ كُلُّ مَنْ لَا عُذْرَ لَهُ.

Üçüncü ihtimale gelince: Şöyle denilmesidir: Bu ayet cihad ahkâmının devamından olmayıp bizzat kendisi bağımsız müstakil bir hükümdür. Bunun açıklaması şudur: Allah Teâlâ bu surede hicret emrini, ardından cihad emrini beyan edince -ki bunlar yolculukla yapılan iki ibadettir-, aynı şekilde Resûl aleyhisselâm nezdinde gerçekleşen ve yine yolculukla irtibatı bulunan tefakkuh ibadetini de beyan etti ve şöyle buyurdu: Müminlerin dinde tefakkuh etmek için toptan Resûl'ün huzuruna akın etmeleri doğru değildir; bilakis bu vacip olmadığı gibi caiz de değildir ve bunun durumu mazereti olmayan herkesin bizzat çıkması gereken onunla cihad hali gibi değildir.

ثُمَّ قَالَ: فَلَوْلا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ يَعْنِي مِنَ الْفِرَقِ السَّاكِنِينَ فِي الْبِلَادِ، طَائِفَةٌ إِلَى حَضْرَةِ الرَّسُولِ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ، وَلِيَعْرِفُوا الْحَلَالَ وَالْحَرَامَ، وَيَعُودُوا إِلَى أَوْطَانِهِمْ، فَيُنْذِرُوا وَيُحَذِّرُوا قَوْمَهُمْ لِكَيْ يَرْجِعُوا عَنْ كُفْرِهِمْ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَكُونُ الْمُرَادُ وُجُوبَ الْخُرُوجِ إِلَى حَضْرَةِ الرَّسُولِ لِلتَّفَقُّهِ وَالتَّعَلُّمِ.

Sonra şöyle buyurdu: { فَلَوْلا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ } Yani beldelerde ikamet eden fırkalardan bir grup, dinde derin bilgi edinmek, helali ve haramı öğrenmek ve yurtlarına döndüklerinde kavimlerini küfürlerinden vazgeçmeleri için uyarıp sakındırmak üzere Resûl'ün huzuruna sefere çıksaydı ya! Bu takdire göre maksat, tefakkuh ve ilim öğrenmek için Resûl'ün huzuruna çıkmanın vacip olmasıdır.

فَإِنْ قِيلَ: أَفَتَدُلُّ الْآيَةُ عَلَى وُجُوبِ الْخُرُوجِ لِلتَّفَقُّهِ فِي كُلِّ زَمَانٍ؟

Eğer: 'Ayet her zamanda tefakkuh için [yolculuğa] çıkmanın vücubuna delalet eder mi?' denilirse,

قُلْنَا: مَتَى عَجَزَ عَنِ التَّفَقُّهِ إِلَّا بِالسَّفَرِ وَجَبَ عَلَيْهِ السَّفَرُ، وَفِي زَمَانِ الرَّسُولِ ﵇ كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، لِأَنَّ الشَّرِيعَةَ مَا كَانَتْ مُسْتَقِرَّةً، بَلْ كَانَ يَحْدُثُ كُلُّ يَوْمٍ تَكْلِيفٌ جَدِيدٌ وَشَرْعٌ حَادِثٌ. أَمَّا فِي زَمَانِنَا فَقَدْ صَارَتِ الشَّرِيعَةُ مُسْتَقِرَّةً، فَإِذَا أَمْكَنَهُ تَحْصِيلُ الْعِلْمِ فِي الْوَطَنِ لَمْ يَكُنِ السَّفَرُ وَاجِبًا إِلَّا أَنَّهُ لَمَّا كَانَ لَفْظُ الْآيَةِ دَلِيلًا عَلَى السَّفَرِ لَا جَرَمَ رَأَيْنَا أَنَّ الْعِلْمَ الْمُبَارَكَ الْمُنْتَفَعَ بِهِ لَا يَحْصُلُ إِلَّا فِي السَّفَرِ.

Deriz ki: Yolculuk olmaksızın tefakkuh etmekten aciz kaldığı zaman yolculuk ona vacip olur. Resûl aleyhisselâm zamanında durum böyleydi; çünkü şeriat [tamamlanıp] yerleşik hale gelmemişti, bilakis her gün yeni bir mükellefiyet ve yeni bir hüküm ortaya çıkıyordu. Bizim zamanımıza gelince, şeriat artık yerleşik hale gelmiştir. Dolayısıyla ilmi vatanda elde etmek mümkün olduğunda yolculuk vacip olmaz. Ne var ki ayetin lafzı yolculuğa delil olunca, biz de bereketli ve kendisinden faydalanılan ilmin ancak yolculukla elde edileceğini gördük.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي تَفْسِيرِ الْأَلْفَاظِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ «لَوْلَا» إِذَا دَخَلَ عَلَى الْفِعْلِ كَانَ بِمَعْنَى التَّحْضِيضِ مِثْلَ هَلَّا، وَإِنَّمَا جَازَ أَنْ يَكُونَ لَوْلَا بِمَعْنَى هَلَّا، لِأَنَّ هَلَّا كَلِمَتَانِ هَلْ وَهُوَ اسْتِفْهَامٌ وَعَرْضٌ، لِأَنَّكَ إِذَا قُلْتَ لِلرَّجُلِ هَلْ تَأْكُلُ؟ هَلْ تَدْخُلُ؟ فَكَأَنَّكَ عَرَضْتَ ذَلِكَ عَلَيْهِ، وَ «لَا» وَهُوَ جَحْدٌ، فَهَلَّا مُرَكَّبٌ مِنْ أَمْرَيْنِ:

İkinci Mesele: Bu ayette zikredilen lafızların tefsiri hakkındadır: 'Levlâ' (لَوْلَا) fiilin üzerine girdiğinde, tıpkı 'hellâ' (هَلَّا) gibi teşvik ve teşci manasında olur. 'Levlâ'nın 'hellâ' manasında olması ancak şu sebeple caiz olmuştur: Çünkü 'hellâ' iki kelimedir: 'Hel' (هَلْ) istifham ve tekliftir; zira bir adama 'Yemek yer misin? İçeri girer misin?' dediğinde sanki bunu ona teklif etmiş olursun; 'lâ' (لَا) ise nefiy ve inkârdır. Dolayısıyla 'hellâ' iki şeyden mürekkeptir:

الْعَرْضُ، وَالْجَحْدُ. فَإِذَا قُلْتَ: هَلَّا فَعَلْتَ كَذَا؟ فَكَأَنَّكَ قُلْتَ: هَلْ فَعَلْتَ. ثُمَّ قُلْتَ مَعَهُ: «لَا» أَيْ مَا فَعَلْتُهُ، فَفِيهِ تَنْبِيهٌ عَلَى وُجُوبِ الْفِعْلِ، وَتَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّهُ حَصَلَ الْإِخْلَالُ بِهَذَا الْوَاجِبِ، وَهَكَذَا الْكَلَامُ فِي «لَوْلَا» لِأَنَّكَ إِذَا قُلْتَ:

Teklif (arz) ve inkâr (cahd). Sen: 'Şöyle yapsaydın ya!' dediğinde sanki: 'Yaptın mı?' demiş, sonra da onunla birlikte: 'Hayır, yani yapmadın' demiş olursun. Bunda fiilin gerekliliğine bir dikkat çekme ve bu vacibin ihlal edildiğine bir tenbih vardır. 'Levlâ' hakkındaki söz de böyledir; çünkü sen:

لَوْلَا دَخَلْتَ عَلَيَّ، وَلَوْلَا أَكَلْتَ عِنْدِي. فَمَعْنَاهُ أَيْضًا عَرْضٌ وَإِخْبَارٌ عَنْ سُرُورِكَ بِهِ، لَوْ فَعَلَ، وَهَكَذَا الْكَلَامُ في «لو ما» وَمِنْهُ قَوْلُهُ: لَوْ مَا تَأْتِينا بِالْمَلائِكَةِ [الْحِجْرِ: ٧] فثبت أن لولا وهلا ولو ما أَلْفَاظٌ مُتَقَارِبَةٌ، وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْكُلِّ التَّرْغِيبُ وَالتَّحْضِيضُ فَقَوْلُهُ: فَلَوْلا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ أَيْ فَهَلَّا فَعَلُوا ذَلِكَ.

'Bana gelseydin ya!', 'Benim yanımda yemek yeseydin ya!' dediğinde bunun manası da bir teklif ve şayet yapsaydı bundan duyacağın sevinci haber vermektir. 'Lev mâ' (لو ما) hakkındaki söz de böyledir. O'nun: { لَوْ مَا تَأْتِينا بِالْمَلائِكَةِ } [el-Hicr: 7] kavli de bundandır. Böylece 'levlâ', 'hellâ' ve 'lev mâ' lafızlarının birbirine yakın lafızlar olduğu ve hepsinden maksadın rağbet ettirmek ve teşvik etmek olduğu sabit oldu. O'nun: { فَلَوْلا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ } kavli; yani 'Bunu yapsalardı ya!' demektir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ حُجَّةٌ قَوِيَّةٌ لِمَنْ يَرَى أَنَّ خَبَرَ الْوَاحِدِ حَجَّةٌ، وَقَدْ أَطْنَبْنَا فِي تَقْرِيرِهِ فِي كِتَابِ «الْمَحْصُولِ مِنَ الْأُصُولِ» ، وَالَّذِي نَقُولُهُ هاهنا أَنَّ كُلَّ ثَلَاثَةٍ، فِرْقَةٌ. وَقَدْ أَوْجَبَ اللَّهُ تَعَالَى أَنْ يُخْرَجَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ

Üçüncü Mesele: Bu ayet, haber-i vahidin hüccet olduğunu savunan kimse için güçlü bir delildir. Biz bunu 'el-Mahsûl mine'l-Usûl' adlı kitapta etraflıca açıkladık. Burada söylediğimiz husus şudur: [En az] her üç kişi bir fırkadır. Allah Teâlâ her fırkadan

طَائِفَةٌ، وَالْخَارِجُ مِنَ الثَّلَاثَةِ يَكُونُ اثْنَيْنِ أَوْ وَاحِدًا، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الطَّائِفَةُ إِمَّا اثْنَيْنِ وَإِمَّا وَاحِدًا، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَوْجَبَ الْعَمَلَ بِأَخْبَارِهِمْ لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ عِبَارَةٌ عَنْ إِخْبَارِهِمْ. وَقَوْلُهُ: لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ إِيجَابٌ عَلَى قَوْمِهِمْ أَنْ يَعْلَمُوا بِإِخْبَارِهِمْ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ خَبَرُ الْوَاحِدِ أَوْ الِاثْنَيْنِ حُجَّةٌ فِي الشَّرْعِ. قَالَ الْقَاضِي:

bir taifenin çıkmasını vacip kılmıştır; üçten çıkan ise ya iki ya da bir kişidir. Dolayısıyla taifenin ya iki ya da bir kişi olması vacip olur. Sonra Allah Teâlâ onların haberleriyle amel etmeyi vacip kılmıştır; zira O'nun: { وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ } kavli onların haber vermesinden ibarettir. O'nun: { لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ } kavli ise onların haber vermesiyle kavimlerinin bilgi sahibi olup sakınmasını vacip kılmaktadır. Bu da bir veya iki kişinin haberinin şeriatta hüccet olmasını gerektirir. Kâdî şöyle demiştir:

هَذِهِ الْآيَةُ لَا تَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ الْعَمَلِ بِخَبَرِ الْوَاحِدِ، لِأَنَّ الطَّائِفَةَ قَدْ تَكُونُ جَمَاعَةً يَقَعُ بِخَبَرِهَا الْحُجَّةُ، وَلِأَنَّ قَوْلَهُ: وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ يَصِحُّ وَإِنْ لَمْ يَجِبِ الْقَبُولُ كَمَا أَنَّ الشَّاهِدَ الْوَاحِدَ يَلْزَمُهُ الشَّهَادَةُ، وَإِنْ لَمْ يَلْزَمِ الْقَبُولُ، وَلِأَنَّ الْإِنْذَارَ يَتَضَمَّنُ التَّخْوِيفَ، وَهَذَا الْقَدْرُ لَا يَقْتَضِي وُجُوبَ الْعَمَلِ بِهِ.

'Bu ayet, haber-i vahid ile amel etmenin vücubuna delalet etmez; çünkü taife bazen haberiyle hüccet hâsıl olan bir topluluk da olabilir. Ayrıca O'nun: { وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ } kavli, kabul etmek vacip olmasa bile geçerlidir; nitekim tek şahide şahitlik etmek vacip olduğu halde [hâkimin] kabul etmesi [tek başına] vacip olmaz. Hem inzar korkutmayı içerir ve bu kadarı onunla amel etmenin vücubunu gerektirmez.'

وَالْجَوَابُ: أَمَّا قَوْلُهُ: (الطَّائِفَةُ) قَدْ تَكُونُ جَمَاعَةً، فَجَوَابُهُ: أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ كُلَّ ثَلَاثَةٍ فِرْقَةٌ، فَلَمَّا أَوْجَبَ اللَّهُ تَعَالَى أَنْ يُخْرَجَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ طَائِفَةٌ لَزِمَ كَوْنُ الطَّائِفَةِ، إِمَّا اثْنَيْنِ أَوْ وَاحِدًا، وَذَلِكَ/ يُبْطِلُ كَوْنَ الطَّائِفَةِ جَمَاعَةً يَحْصُلُ الْعِلْمُ بِخَبَرِهِمْ.

Cevap: O'nun: 'Taife bazen bir topluluk olabilir' sözüne gelince, cevabı şudur: Biz her üç kişinin bir fırka olduğunu açıkladık. Allah Teâlâ her fırkadan bir taifenin çıkmasını vacip kılınca taifenin ya iki ya da bir kişi olması lazım geldi. Bu da taifenin haberleriyle kesin ilim hasıl olan bir topluluk olması ihtimalini iptal eder.

فَإِنْ قَالُوا: إِنَّهُ تَعَالَى أَوْجَبَ الْعَمَلَ بِقَوْلِ أُولَئِكَ الطَّوَائِفِ وَلَعَلَّهُمْ بَلَغُوا فِي الْكَثْرَةِ إِلَى حَيْثُ يَحْصُلُ الْعِلْمُ بِقَوْلِهِمْ.

Eğer: 'Allah Teâlâ o taifelerin sözleriyle amel etmeyi vacip kılmıştır; belki de onlar sayıca sözleriyle kesin ilim hasıl olacak bir çokluğa ulaşmışlardır' derlerse,

قُلْنَا: إِنَّهُ تَعَالَى أَوْجَبَ عَلَى كُلِّ طَائِفَةٍ أَنْ يَرْجِعُوا إِلَى قَوْمِهِمْ وَذَلِكَ يَقْتَضِي رُجُوعَ كُلِّ طَائِفَةٍ إِلَى قَوْمٍ خَاصٍّ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَوْجَبَ الْعِلْمَ بِقَوْلِ تِلْكَ الطَّائِفَةِ وَذَلِكَ يُفِيدُ الْمَطْلُوبَ.

Deriz ki: Allah Teâlâ her taifenin kendi kavmine dönmesini vacip kılmıştır; bu da her taifenin belirli bir kavme dönmesini gerektirir. Sonra Allah Teâlâ o taifenin sözüyle ilim sahibi olmayı vacip kılmıştır; bu da aranan maksadı ifade eder.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ يَصِحُّ وَإِنْ لَمْ يَجِبِ الْقَبُولُ. فَنَقُولُ إِنَّا لَا نَتَمَسَّكُ فِي وُجُوبِ الْعَمَلِ بِخَبَرِ الْوَاحِدِ بِقَوْلِهِ: وَلِيُنْذِرُوا بَلْ بِقَوْلِهِ: لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ تَرْغِيبٌ مِنْهُ تَعَالَى فِي الْحَذَرِ، بِنَاءً عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْإِنْذَارَ يَقْتَضِي إِيجَابَ الْعَمَلِ عَلَى وَفْقِ ذَلِكَ الْإِنْذَارِ، وَبِهَذَا الْجَوَابِ خَرَجَ الْجَوَابُ عَنْ سُؤَالِهِ الثَّالِثِ وَهُوَ قَوْلُهُ:

O'nun: '{ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ } kavli, kabul etmek vacip olmasa bile geçerlidir' sözüne gelince; deriz ki: Biz haber-i vahid ile amel etmenin vacip olduğuna O'nun: { وَلِيُنْذِرُوا } kavliyle değil, bilakis O'nun { لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ } kavliyle tutunuyoruz. Bu, O'nun o inzarın gereğine uygun amel etmeyi vacip kıldığı esasına dayanarak sakınmaya yönelik bir teşvikidir. Bu cevapla onun üçüncü sorusunun cevabı da ortaya çıkmış olur ki o da şudur:

الْإِنْذَارُ يَتَضَمَّنُ التَّخْوِيفَ، وَهَذَا الْقَدْرُ لَا يَقْتَضِي وُجُوبَ الْعَمَلِ بِهِ.

'İnzar korkutmayı içerir ve bu kadarı onunla amel etmenin vücubunu gerektirmez' sözüdür.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ الْمَقْصُودُ مِنَ التَّفَقُّهِ وَالتَّعَلُّمِ دَعْوَةَ الْخَلْقِ إِلَى الْحَقِّ، وَإِرْشَادَهُمْ إِلَى الدِّينِ الْقَوِيمِ وَالصِّرَاطِ الْمُسْتَقِيمِ، لِأَنَّ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَهُمْ بِالتَّفَقُّهِ فِي الدِّينِ، لِأَجْلِ أَنَّهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَى قَوْمِهِمْ أَنْذَرُوهُمْ بِالدِّينِ الْحَقِّ، وَأُولَئِكَ يَحْذَرُونَ الْجَهْلَ وَالْمَعْصِيَةَ وَيَرْغَبُونَ فِي قَبُولِ الدِّينِ.

Dördüncü Mesele: Ayet, tefakkuh ve öğrenmeden maksadın insanları hakka davet etmek, onları dosdoğru dine ve sırat-ı müstakime iletmek olması gerektiğine delalet etmiştir. Zira ayet, Allah Teâlâ'nın onlara dinde derin bilgi edinmeyi şu sebeple emrettiğini göstermektedir: Onlar kavimlerine döndüklerinde onları hak dinle uyaracaklar, onlar da cehaletten ve masiyetten sakınıp dini kabul etmeye rağbet edeceklerdir.

فَكُلُّ مَنْ تَفَقَّهَ وَتَعَلَّمَ لِهَذَا الْغَرَضِ كَانَ عَلَى الْمَنْهَجِ الْقَوِيمِ وَالصِّرَاطِ الْمُسْتَقِيمِ، وَمَنْ عَدَلَ عَنْهُ وَطَلَبَ الدُّنْيَا بِالدِّينِ كَانَ مِنَ الْأَخْسَرِينَ أَعْمَالًا الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وهم يحسبون أنهم يحسنون صنعا.

Kim bu gaye için derin bilgi edinir ve öğrenirse dosdoğru yöntem ve sırat-ı müstakim üzere olur. Kim de bundan sapar ve din vasıtasıyla dünyayı talep ederse, dünya hayatındaki çabaları boşa giden ve kendilerinin güzel iş yaptıklarını sanan hüsrana uğramış kimselerden olur.

[سورة التوبة (٩) : آية ١٢٣]

[Tevbe Suresi (9): Ayet 123]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ (١٢٣)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ (١٢٣) } “Ey iman edenler! Kâfirlerden size yakın olanlarla savaşın; onlar sizde bir sertlik bulsunlar. Bilin ki Allah, takvâ sahipleriyle beraberdir.”

اعْلَمْ أَنَّهُ نُقِلَ عَنِ الْحَسَنِ أَنَّهُ قَالَ: هَذِهِ الْآيَةُ نَزَلَتْ قَبْلَ الْأَمْرِ بِقِتَالِ الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً، ثُمَّ إِنَّهَا صَارَتْ منسوخة بقوله: قاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً [التَّوْبَةِ: ٣٦] وَأَمَّا الْمُحَقِّقُونَ فَإِنَّهُمْ أَنْكَرُوا هَذَا النَّسْخَ وَقَالُوا: إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ بِقِتَالِ الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً أَرْشَدَهُمْ فِي ذَلِكَ الْبَابِ إِلَى الطَّرِيقِ الْأَصْوَبِ الْأَصْلَحِ، وَهُوَ أَنْ يَبْتَدِئُوا مِنَ الْأَقْرَبِ فَالْأَقْرَبِ، مُنْتَقِلًا إِلَى الْأَبْعَدِ فَالْأَبْعَدِ. أَلَا تَرَى أَنَّ أَمْرَ الدَّعْوَةِ وَقَعَ عَلَى هَذَا التَّرْتِيبِ قَالَ تَعَالَى: وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ [الشُّعَرَاءِ: ٢١٤] وَأَمْرَ الْغَزَوَاتِ وَقَعَ عَلَى هَذَا التَّرْتِيبِ لِأَنَّهُ ﵇/ حَارَبَ قَوْمَهُ، ثُمَّ انْتَقَلَ مِنْهُمْ إِلَى غَزْوِ سَائِرِ الْعَرَبِ ثُمَّ انْتَقَلَ مِنْهُمْ إِلَى غَزْوِ الشَّامِ، وَالصَّحَابَةُ ﵃ لَمَّا فَرَغُوا مِنْ أَمْرِ

Bil ki Hasan[-ı Basrî]'den şöyle dediği nakledilmiştir: Bu ayet, müşriklerle toptan savaşılması emredilmeden önce nazil olmuş, sonra da: { قاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً } [et-Tevbe: 36] kavliyle mensuh olmuştur. Muhakkik âlimlere gelince, onlar bu neshi inkâr etmiş ve şöyle demişlerdir: Allah Teâlâ müşriklerle toptan savaşmayı emrettiğinde, bu hususta onları en doğru ve en uygun yola irşad etmiştir; o da en yakından başlayıp derece derece en uzağa doğru intikal etmektir. Görmez misin ki tebliğ ve davet emri de bu tertip üzere gerçekleşmiştir. Nitekim Teâlâ: { وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ } [eş-Şuarâ: 214] buyurmuştur. Gazveler de bu tertip üzere cereyan etmiştir; zira o aleyhisselâm önce kendi kavmiyle savaşmış, sonra onlardan diğer Araplarla savaşa geçmiş, sonra da onlardan Şam gazvesine geçmiştir. Sahâbe radıyallâhu anhüm de Şam işini bitirince

الشَّامِ دَخَلُوا الْعِرَاقَ. وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّ الِابْتِدَاءَ بِالْغَزْوِ مِنَ الْمَوَاضِعِ الْقَرِيبَةِ أَوْلَى لِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ مُقَابَلَةَ الْكُلِّ دُفْعَةً وَاحِدَةً مُتَعَذِّرَةٌ، وَلَمَّا تَسَاوَى الْكُلُّ فِي وُجُوبِ الْقِتَالِ لِمَا فِيهِمْ مِنَ الْكُفْرِ وَالْمُحَارَبَةِ وَامْتَنَعَ الْجَمْعُ، وَجَبَ التَّرْجِيحُ، وَالْقُرْبُ مُرَجِّحٌ ظَاهِرٌ كَمَا فِي الدَّعْوَةِ، وَكَمَا فِي سَائِرِ الْمُهِمَّاتِ، أَلَا تَرَى أَنَّ فِي الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ الِابْتِدَاءَ بِالْحَاضِرِ أَوْلَى مِنَ الذَّهَابِ إِلَى الْبِلَادِ الْبَعِيدَةِ لِهَذَا الْمُهِمِّ، فَوَجَبَ الِابْتِدَاءُ بِالْأَقْرَبِ.

Irak'a girdiler. Savaşa yakın yerlerden başlamanın daha evla olduğunu söylememiz şu vecihlerdendir: Birincisi: Hepsiyle birden aynı anda karşılaşmak imkânsızdır. Küfür ve savaş halinde bulunmalarından dolayı hepsiyle savaşmanın vücubu eşit olup [hepsini] bir anda toplamak mümkün olmayınca birini tercih etmek vacip oldu; davette ve diğer bütün mühim işlerde olduğu gibi yakınlık da açık bir tercih sebebidir. Görmez misin ki emr-i bi'l-ma'ruf ve nehy-i ani'l-münkerde hazır olandan başlamak, bu mühim görev için uzak beldelere gitmekten daha evladır; dolayısıyla en yakından başlamak vacip olmuştur.

وَالثَّانِي: أَنَّ الِابْتِدَاءَ بِالْأَقْرَبِ أَوْلَى لِأَنَّ النَّفَقَاتِ فِيهِ أَقَلُّ، وَالْحَاجَةَ إِلَى الدَّوَابِّ وَالْآلَاتِ وَالْأَدَوَاتِ أَقَلُّ. الثَّالِثُ:

İkincisi: En yakından başlamak daha evladır; çünkü onda masraflar daha az, binek hayvanlarına, alet ve edevata olan ihtiyaç daha azdır. Üçüncüsü:

أَنَّ الْفِرْقَةَ الْمُجَاهِدَةَ إِذَا تَجَاوَزُوا مِنَ الْأَقْرَبِ إِلَى الْأَبْعَدِ فَقَدْ عَرَّضُوا الذَّرَارِيَّ لِلْفِتْنَةِ. الرَّابِعُ: أَنَّ الْمُجَاوِرِينَ لِدَارِ الْإِسْلَامِ إِمَّا أَنْ يَكُونُوا أَقْوِيَاءَ أَوْ ضُعَفَاءَ، فَإِنْ كَانُوا أَقْوِيَاءَ كَانَ تَعَرُّضُهُمْ لِدَارِ الْإِسْلَامِ أَشَدَّ وَأَكْثَرَ مِنْ تَعَرُّضِ الْكُفَّارِ الْمُتَبَاعِدِينَ، وَالشَّرُّ الْأَقْوَى الْأَكْثَرُ أَوْلَى بِالدَّفْعِ، وَإِنْ كَانُوا ضُعَفَاءَ كَانَ اسْتِيلَاءُ الْمُسْلِمِينَ عَلَيْهِمْ أَسْهَلَ، وَحُصُولُ عِزِّ الْإِسْلَامِ لِسَبَبِ اِنْكِسَارِهِمْ أَقْرَبَ وَأَيْسَرَ، فَكَانَ الِابْتِدَاءُ بِهِمْ أَوْلَى. الْخَامِسُ: أَنَّ وُقُوفَ الْإِنْسَانِ عَلَى حَالِ مَنْ يَقْرُبُ مِنْهُ أَسْهَلُ مِنْ وُقُوفِهِ عَلَى حَالِ مَنْ يَبْعُدُ مِنْهُ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ اقْتِدَارُ الْمُسْلِمِينَ عَلَى مُقَاتَلَةِ الْأَقْرَبِينَ أَسْهَلَ لِعِلْمِهِمْ بِكَيْفِيَّةِ أَحْوَالِهِمْ وَبِمَقَادِيرِ أَسْلِحَتِهِمْ وَعَدَدِ عَسَاكِرِهِمْ. السَّادِسُ: أَنَّ دَارَ الْإِسْلَامِ وَاسِعَةٌ، فَإِذَا اشْتَغَلَ أَهْلُ كُلِّ بَلَدٍ بِقِتَالِ مَنْ يَقْرُبُ مِنْهُمْ مِنَ الْكُفَّارِ كَانَتِ الْمُؤْنَةُ أَسْهَلَ، وَحُصُولُ الْمَقْصُودِ أَيْسَرَ. السَّابِعُ: أَنَّهُ إِذَا اجْتَمَعَ وَاجِبَانِ وَكَانَ أَحَدُهُمَا أَيْسَرَ حُصُولًا وَجَبَ تَقْدِيمُهُ، وَالْقُرْبُ سَبَبُ السُّهُولَةِ، فَوَجَبَ الِابْتِدَاءُ بِالْأَقْرَبِ.

Mücahid fırka yakındakini bırakıp uzaktakine geçtiğinde çoluk çocuğu fitneye maruz bırakmış olur. Dördüncüsü: İslam yurduna komşu olanlar ya güçlüdür ya da zayıftır. Eğer güçlü iseler onların İslam yurduna musallat olması uzaktaki kâfirlerin musallat olmasından daha şiddetli ve daha fazladır; daha kuvvetli ve daha fazla olan şerrin savuşturulması ise daha evladır. Şayet zayıf iseler Müslümanların onlara galip gelmesi daha kolay, onların yenilmesi sebebiyle İslam'ın izzet bulması daha yakın ve daha zahmetsiz olur. Dolayısıyla onlardan başlamak daha evladır. Beşincisi: İnsanın kendine yakın olanın durumuna vâkıf olması, kendisinden uzak olanın durumuna vâkıf olmasından daha kolaydır. Durum böyle olunca Müslümanların kendilerine yakın olanlarla savaşmaya muktedir olmaları, onların durumlarının keyfiyetini, silahlarının miktarını ve askerlerinin sayısını bilmelerinden dolayı daha kolaydır. Altıncısı: İslam yurdu geniştir; binaenaleyh her belde halkı kendilerine yakın olan kâfirlerle savaşmakla meşgul olduğunda külfet daha hafif, maksadın hâsıl olması daha kolay olur. Yedincisi: İki vacip bir araya geldiğinde ve bunlardan birinin hâsıl olması daha kolaysa onu öne almak vacip olur; yakınlık ise kolaylığın sebebidir; bu yüzden en yakından başlamak vacip olmuştur.

الثَّامِنُ: أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ ابْتَدَأَ فِي الدَّعْوَةِ بِالْأَقْرَبِ فَالْأَقْرَبِ، وَفِي الْغَزْوِ بِالْأَقْرَبِ فَالْأَقْرَبِ، وَفِي جَمِيعِ الْمُهِمَّاتِ كَذَلِكَ. فَإِنَّ

Sekizincisi: Biz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in davette en yakından başlayıp derece derece uzağa gittiğini, gazvede de en yakından başlayıp uzağa gittiğini ve bütün mühim işlerde durumun böyle olduğunu açıkladık. Nitekim

الْأَعْرَابِيَّ لَمَّا جَلَسَ عَلَى الْمَائِدَةِ وَكَانَ يَمُدُّ يَدَهُ إِلَى الْجَوَانِبِ الْبَعِيدَةِ مِنْ تِلْكَ الْمَائِدَةِ قَالَ ﵇ لَهُ: «كُلْ مِمَّا يَلِيكَ»

bedevi sofraya oturup elini sofranın uzak taraflarına uzattığında o aleyhisselâm ona: «Önünden ye» buyurmuştur.

فَدَلَّتْ هَذِهِ الْوُجُوهُ عَلَى أَنَّ الِابْتِدَاءَ بِالْأَقْرَبِ فَالْأَقْرَبِ وَاجِبٌ.

İşte bu vecihler, en yakından başlayıp derece derece ilerlemenin vacip olduğuna delalet etmiştir.

فَإِنْ قِيلَ: رُبَّمَا كَانَ التَّخَطِّي مِنَ الْأَقْرَبِ إِلَى الْأَبْعَدِ أَصْلَحَ، لِأَنَّ الْأَبْعَدَ يَقَعُ فِي قَلْبِهِ أَنَّهُ إِنَّمَا جَاوَزَ الْأَقْرَبَ لِأَنَّهُ لَا يُقِيمُ لَهُ وَزْنًا.

Eğer: 'Belki de yakındakini atlayıp uzaktakine geçmek daha uygun olur; çünkü uzaktakinin kalbine, yakındakine değer vermediği için onu geçtiği düşüncesi yerleşir' denilirse,

قُلْنَا: ذَاكَ احْتِمَالٌ وَاحِدٌ، وَمَا ذَكَرْنَا احْتِمَالَاتٍ كَثِيرَةً، وَمَصَالِحُ الدُّنْيَا مَبْنِيَّةٌ عَلَى تَرْجِيحِ مَا هُوَ أَكْثَرُ مَصْلَحَةً عَلَى مَا هُوَ الْأَقَلُّ، وَهَذَا الَّذِي قُلْنَاهُ إِنَّمَا قُلْنَاهُ إِذَا تَعَذَّرَ الْجَمْعُ بَيْنَ مُقَاتَلَةِ الْأَقْرَبِ وَالْأَبْعَدِ، أَمَّا إِذَا أَمْكَنَ الْجَمْعُ بَيْنَ الْكُلِّ، فَلَا كَلَامَ فِي أَنَّ الْأَوْلَى هُوَ الْجَمْعُ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ غَيْرُ مَنْسُوخَةٍ الْبَتَّةَ.

Deriz ki: Bu tek bir ihtimaldir, bizim zikrettiklerimiz ise pek çok ihtimaldir. Dünyevi maslahatlar ise maslahatı daha çok olanı daha az olana tercih etme esasına dayanır. Bizim bu söylediğimiz, yakındaki ile uzaktakiyle savaşmayı bir arada yürütmek imkânsız olduğunda geçerlidir. Hepsini bir arada toplamak mümkün olduğunda ise en evla olanın hepsini birleştirmek olduğunda şüphe yoktur. Böylece bu ayetin asla mensuh olmadığı sabit oldu.

وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً قَالَ الزَّجَّاجُ: فِيهَا ثَلَاثُ لُغَاتٍ، فَتْحُ الْغَيْنِ وَضَمُّهَا وَكَسْرُهَا.

Allah Teâlâ'nın: { وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً } kavline gelince; Zeccâc şöyle demiştir: Gayn harfinin fethası, dammesi ve kesresiyle üç lügat vardır.

قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : الْغِلْظَةُ بِالْكَسْرِ الشِّدَّةُ الْعَظِيمَةُ، وَالْغِلْظَةُ كَالضَّغْطَةِ، وَالْغِلْظَةُ كَالسُّخْطَةِ، وَهَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى الْأَمْرِ بِالتَّغْلِيظِ عَلَيْهِمْ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ [التَّوْبَةِ: ٧٣] وَقَوْلُهُ: وَلا تَهِنُوا [آلِ عِمْرَانَ: ١٣٩] ، [النساء: ١٠٤] وَقَوْلُهُ فِي صِفَةِ الصَّحَابَةِ ﵃: أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ [الْمَائِدَةِ: ٥٤] وَقَوْلِهِ: أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ [الْفَتْحِ: ٢٩] وَلِلْمُفَسِّرِينَ عِبَارَاتٌ فِي تَفْسِيرِ الْغِلْظَةِ، قِيلَ شَجَاعَةً وَقِيلَ شِدَّةً وَقِيلَ غَيْظًا.

el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Kesre ile 'el-gılza' (الْغِلْظَةُ) büyük şiddet demektir. 'el-Galza' (الْغَلْظَةُ) tazyik gibi, 'el-gulza' (الْغُلْظَةُ) da öfke gibidir. Bu ayet onlara karşı sert davranma emrine delalet eder. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ } [et-Tevbe: 73], { وَلا تَهِنُوا } [Âl-i İmrân: 139; en-Nisâ: 104] kavilleri ve sahâbenin radıyallâhu anhüm sıfatı hakkındaki: { أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ } [el-Mâide: 54] ile { أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ } [el-Feth: 29] kavilleridir. Müfessirlerin 'gılza' lafzının tefsirinde çeşitli ifadeleri vardır; cesaret denildi, şiddet denildi, öfke denildi.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْغِلْظَةَ ضِدُّ الرِّقَّةِ، وَهِيَ الشَّدَّةُ فِي إِحْلَالِ النِّقْمَةِ، وَالْفَائِدَةُ فِيهَا أَنَّهَا أَقْوَى تَأْثِيرًا فِي الزَّجْرِ وَالْمَنْعِ عَنِ الْقَبِيحِ، ثُمَّ إِنَّ الْأَمْرَ فِي هَذَا الْبَابِ لَا يَكُونُ مُطَّرِدًا، بَلْ قَدْ يَحْتَاجُ تَارَةً إِلَى الرِّفْقِ وَاللُّطْفِ وَأُخْرَى إِلَى الْعُنْفِ، وَلِهَذَا السَّبَبِ قَالَ: وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ الِاقْتِصَارُ عَلَى الْغِلْظَةِ الْبَتَّةَ فَإِنَّهُ يُنَفِّرُ وَيُوجِبُ تَفَرُّقَ الْقَوْمِ، فَقَوْلُهُ: وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً يَدُلُّ عَلَى تَقْلِيلِ الْغِلْظَةِ، كَأَنَّهُ قِيلَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونُوا بِحَيْثُ

Bil ki 'el-gılza' (الْغِلْظَةُ), inceliğin (şefkatin) zıddıdır; o da cezayı uygulamada şiddet göstermektir. Bundaki fayda, kötülükten vazgeçirme ve engellemede daha güçlü bir tesire sahip olmasıdır. Sonra bu konudaki tutum tekdüze olmaz; bilakis bazen yumuşaklığa ve nezakete, bazen de sertliğe ihtiyaç duyulur. İşte bu sebeple [Allah Teâlâ], asla yalnızca sertlikle yetinilmesinin caiz olmadığına, zira bunun nefret ettirip insanların dağılmasına yol açacağına dikkat çekmek üzere: { وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً } “Sizde bir sertlik bulsunlar” buyurmuştur. Dolayısıyla O'nun: { وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً } kavli, sertliği asgari düzeyde tutmaya delalet eder; sanki şöyle denilmiştir: Öyle bir halde olmalıdırlar ki,

لَوْ فَتَّشُوا عَلَى أَخْلَاقِكُمْ وَطَبَائِعِكُمْ لَوَجَدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً، وَهَذَا الْكَلَامُ إِنَّمَا يَصِحُّ فِيمَنْ أَكْثَرُ أَحْوَالِهِ الرَّحْمَةُ وَالرَّأْفَةُ، وَمَعَ ذَلِكَ فَلَا يَخْلُو عَنْ نَوْعِ غِلْظَةٍ.

şayet sizin ahlakınızı ve tabiatınızı araştırsalar, sizde bir sertlik bulsunlar. Bu söz ancak hallerinin çoğu merhamet ve şefkat olan, bununla birlikte bir tür sertlikten de uzak kalmayan kimse hakkında doğru olur.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْغِلْظَةَ إِنَّمَا تُعْتَبَرُ فِيمَا يَتَّصِلُ بِالدَّعْوَةِ إِلَى الدِّينِ. وَذَلِكَ إِمَّا بِإِقَامَةِ الْحُجَّةِ وَالْبَيِّنَةِ، وَإِمَّا بِالْقِتَالِ وَالْجِهَادِ، فَأَمَّا أَنْ يَحْصُلَ هَذَا التَّغْلِيظُ فِيمَا يَتَّصِلُ بِالْبَيْعِ وَالشِّرَاءِ وَالْمُجَالَسَةِ وَالْمُؤَاكَلَةِ فَلَا.

Bil ki bu sertlik, ancak dine davet ile ilgili hususlarda muteberdir. Bu da ya delil ve hüccet ortaya koymakla ya da savaş ve cihad ile olur. Alışveriş, bir arada oturma ve birlikte yemek yeme gibi hususlarda ise bu sertliğin meydana gelmesi söz konusu değildir.

ثُمَّ قَالَ: وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ وَالْمُرَادُ أَنْ يَكُونَ إِقْدَامُهُ عَلَى الْجِهَادِ وَالْقِتَالِ بِسَبَبِ تَقْوَى اللَّهِ لَا بِسَبَبِ طَلَبِ الْمَالِ وَالْجَاهِ، فَإِذَا رَآهُ قَبْلَ الْإِسْلَامِ أَحْجَمَ عَنْ قِتَالِهِ، وإذا رآه مال إلى قبوله الْجِزْيَةِ تَرَكَهُ، وَإِذَا كَثُرَ الْعَدُوُّ أَخَذَ الْغَنَائِمَ على وفق حكم الله تعالى.

Sonra: { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ } “Ve bilin ki Allah, takva sahipleriyle beraberdir” buyurmuştur. Bundan murat, kişinin cihad ve savaşa girişmesinin mal ve mevki arayışı sebebiyle değil, Allah korkusu sebebiyle olmasıdır. Dolayısıyla [hasmının] İslam'ı kabul ettiğini gördüğünde onunla savaşmaktan geri durur; cizyeyi kabul etmeye meylettiğini gördüğünde onu bırakır; düşman [sayıca] çok olduğunda ise ganimetleri Allah Teâlâ'nın hükmüne uygun olarak alır.

[سورة التوبة (٩) : الآيات ١٢٤ الى ١٢٥]

[Tevbe Suresi (9): 124-125. Ayetler]

وَإِذا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ أَيُّكُمْ زادَتْهُ هذِهِ إِيماناً فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزادَتْهُمْ إِيماناً وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ (١٢٤) وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ وَماتُوا وَهُمْ كافِرُونَ (١٢٥)

{ وَإِذا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ أَيُّكُمْ زادَتْهُ هذِهِ إِيماناً فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزادَتْهُمْ إِيماناً وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ (١٢٤) وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ وَماتُوا وَهُمْ كافِرُونَ (١٢٥) } “Bir sure indirildiği zaman onlardan kimi: 'Bu hanginizin imanını artırdı?' der. İman edenlere gelince; [bu sure] onların imanını artırmıştır ve onlar müjdelenip sevinmektedirler. Kalplerinde hastalık bulunanlara gelince; [bu sure] onların pisliğine pislik katmış ve onlar kâfir olarak ölüp gitmişlerdir.”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ مَخَازِي الْمُنَافِقِينَ وَذَكَرَ أَعْمَالَهُمُ الْقَبِيحَةَ فَقَالَ: وَإِذَا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ، فَمِنَ الْمُنَافِقِينَ مَنْ يَقُولُ أَيُّكُمْ زَادَتْهُ هَذِهِ إِيمَانًا؟ وَاخْتَلَفُوا فَقَالَ بَعْضُهُمْ: يَقُولُ بَعْضُ الْمُنَافِقِينَ لِبَعْضٍ، وَمَقْصُودُهُمْ تَثْبِيتُهُمْ قَوْمَهُمْ عَلَى النِّفَاقِ، وَقَالَ آخَرُونَ: بَلْ يَقُولُونَهُ لِأَقْوَامٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، وَغَرَضُهُمْ صَرْفُهُمْ عَنِ الْإِيمَانِ.

Bil ki Allah Teâlâ, münafıkların rezilliklerini ve çirkin amellerini zikredince: { وَإِذَا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ } “Bir sure indirildiği zaman” münafıklardan: { أَيُّكُمْ زَادَتْهُ هَذِهِ إِيمَانًا } “Bu hanginizin imanını artırdı?” diyenler bulunur, buyurmuştur. [Müfessirler bu konuda] ihtilaf etmişlerdir: Bazıları şöyle demiştir: Münafıkların bir kısmı diğerine [böyle] der ve maksatları kendi kavimlerini nifak üzere sabit kılmaktır. Diğerleri ise şöyle demiştir: Bilakis bunu, Müslümanlardan bazı topluluklara söylerler ve gayeleri onları imandan vazgeçirmektir.

وَقَالَ آخَرُونَ: بَلْ ذَكَرُوهُ عَلَى وَجْهِ الْهُزْءِ، وَالْكُلُّ مُحْتَمَلٌ. وَلَا يُمْكِنُ حَمْلُهُ عَلَى الْكُلِّ، لِأَنَّ حِكَايَةَ الْحَالِ لَا تُفِيدُ الْعُمُومَ. ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَجَابَ فَقَالَ إِنَّهُ حَصَلَ لِلْمُؤْمِنِينَ بِسَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ السُّورَةِ أَمْرَانِ، وَحَصَلَ لِلْكَافِرِينَ أَيْضًا أَمْرَانِ. أَمَّا الَّذِي حَصَلَ لِلْمُؤْمِنِينَ: فَالْأَوَّلُ: هُوَ أَنَّهَا تَزِيدُهُمْ إِيمَانًا إِذْ لَا بُدَّ عِنْدَ نُزُولِهَا مِنْ أَنْ يُقِرُّوا بِهَا وَيَعْتَرِفُوا بِأَنَّهَا حَقٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، وَالْكَلَامُ فِي زِيَادَةِ الْإِيمَانِ وَنُقْصَانِهِ قَدْ ذَكَرْنَاهُ فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْأَنْفَالِ بِالِاسْتِقْصَاءِ.

Başkaları da şöyle demiştir: Bilakis bunu alay yoluyla dile getirmişlerdir. Hepsi de muhtemeldir. Ancak durumun hikaye edilmesi umumu ifade etmeyeceği için hepsine birden hamledilmesi mümkün değildir. Sonra Allah Teâlâ cevap vererek, bu surenin inmesi sebebiyle müminler için iki hususun, kâfirler için de yine iki hususun meydana geldiğini bildirmiştir. Müminler için meydana gelen hususa gelince; birincisi: [Surenin] onların imanını artırmasıdır; zira [sure] indiğinde onların onu ikrar etmeleri ve Allah katından bir hak olduğunu itiraf etmeleri kaçınılmazdır. İmanın artması ve eksilmesi konusundaki sözü Enfâl suresinin başında etraflıca zikretmiştik.

وَالثَّانِي: مَا يَحْصُلُ لَهُمْ مِنْ الِاسْتِبْشَارِ. فَمِنْهُمْ مَنْ حَمَلَهُ عَلَى ثَوَابِ الْآخِرَةِ، وَمِنْهُمْ مَنْ حَمَلَهُ عَلَى مَا يَحْصُلُ فِي الدُّنْيَا مِنَ النَّصْرِ وَالظَّفَرِ، وَمِنْهُمْ مَنْ حَمَلَهُ عَلَى الْفَرَحِ وَالسُّرُورِ الْحَاصِلِ بِسَبَبِ تِلْكَ التَّكَالِيفِ الزَّائِدَةِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ يُتَوَسَّلُ بِهِ إِلَى مَزِيدٍ فِي الثَّوَابِ، ثُمَّ جَمَعَ لِلْمُنَافِقِينَ أَمْرَيْنِ مُقَابِلَيْنِ لِلْأَمْرَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ فِي الْمُؤْمِنِينَ، فَقَالَ:

İkincisi ise onlara hasıl olan müjdelenip sevinmedir. Onlardan kimi bunu ahiret sevabına hamletmiş, kimi dünyada hasıl olan zafer ve galibiyete hamletmiş, kimi de fazladan sevaba vesile olması bakımından o ziyade yükümlülükler sebebiyle hasıl olan ferahlık ve sevince hamletmiştir. Sonra müminler hakkında zikredilen iki hususun karşılığı olarak münafıklar için de iki hususu bir araya getirip şöyle buyurmuştur:

وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يَعْنِي الْمُنَافِقِينَ فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ وَالْمُرَادُ مِنَ الرِّجْسِ إِمَّا الْعَقَائِدُ الْبَاطِلَةُ أَوِ الْأَخْلَاقُ الْمَذْمُومَةُ، فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلُ كَانَ الْمَعْنَى أَنَّهُمْ كَانُوا مُكَذِّبِينَ بِالسُّوَرِ النَّازِلَةِ قَبْلَ ذَلِكَ، وَالْآنَ صَارُوا مُكَذِّبِينَ بِهَذِهِ السُّورَةِ الْجَدِيدَةِ، فَقَدِ انْضَمَّ كُفْرٌ إِلَى كُفْرٍ، وَإِنْ كَانَ الثَّانِي كَانَ الْمُرَادُ أَنَّهُمْ كَانُوا فِي الْحَسَدِ وَالْعَدَاوَةِ وَاسْتِنْبَاطِ وُجُوهِ الْمَكْرِ وَالْكَيْدِ، وَالْآنَ ازْدَادَتْ تِلْكَ الْأَخْلَاقُ الذَّمِيمَةُ بِسَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ السُّورَةِ الْجَدِيدَةِ.

{ وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } “Kalplerinde hastalık bulunanlara gelince” yani münafıklar, { فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ } “[bu sure] onların pisliğine pislik katmıştır”. Pislikten (rics) murat, ya batıl inançlar ya da yerilmiş ahlaktır. Şayet birincisi ise anlam şudur: Onlar daha önce inen sureleri yalanlamaktaydılar, şimdi ise bu yeni sureyi de yalanlar oldular; böylece küfür üstüne küfür eklenmiş oldu. Şayet ikincisi ise murat şudur: Onlar haset, düşmanlık, hile ve tuzak yolları üretme içindeydiler; şimdi ise bu yeni surenin inmesi sebebiyle o yerilmiş ahlakları daha da arttı.

وَالْأَمْرُ الثَّانِي: أَنَّهُمْ يَمُوتُونَ عَلَى كُفْرِهِمْ، فَتَكُونُ هَذِهِ الْحَالَةُ كَالْأَمْرِ الْمُضَادِّ لِلِاسْتِبْشَارِ الَّذِي حَصَلَ فِي الْمُؤْمِنِينَ، وَهَذِهِ الْحَالَةُ أَسْوَأُ وَأَقْبَحُ مِنَ الْحَالَةِ الْأُولَى، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْحَالَةَ الْأُولَى عِبَارَةٌ عَنِ ازْدِيَادِ الرَّجَاسَةِ، وَهَذِهِ الْحَالَةُ عِبَارَةٌ عَنْ مُدَاوَمَةِ الْكُفْرِ وَمَوْتِهِمْ عَلَيْهِ. وَاحْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِقَوْلِهِ: فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى قَدْ يَصُدُّ عَنِ الْإِيمَانِ وَيَصْرِفُ عَنْهُ، قَالُوا: إِنَّهُ تَعَالَى كَانَ عَالِمًا بِأَنَّ سَمَاعَ هَذِهِ السُّورَةِ يُورِثُ حُصُولَ الْحَسَدِ وَالْحِقْدِ فِي قُلُوبِهِمْ، وَأَنَّ حُصُولَ ذَلِكَ الْحَسَدِ يُورِثُ مَزِيدَ الْكُفْرِ فِي قُلُوبِهِمْ، أَجَابُوا وَقَالُوا نزول تلك

İkinci husus ise onların küfür üzere ölmeleridir; bu durum müminlerde hasıl olan müjdelenip sevinmeye zıt bir durum gibidir. Bu durum birinci durumdan daha kötü ve daha çirkindir. Çünkü birinci durum pisliğin artmasından ibarettir; bu durum ise küfrün sürekliliği ve onun üzere ölmeleridir. Ashabımız, Allah Teâlâ'nın imandan engelleyip onu saptırabileceğine dair O'nun: { فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ } kavlini delil getirmiş ve şöyle demişlerdir: Allah Teâlâ, bu sureyi işitmenin onların kalplerinde haset ve kin meydana getireceğini, bu hasedin meydana gelmesinin de onların kalplerindeki küfrü artıracağını biliyordu. [Mutezile ise] cevap verip şöyle demiştir: O surenin inmesi

السُّورَةِ لَا يُوجِبُ ذَلِكَ الْكُفْرَ الزَّائِدَ، بِدَلِيلِ أَنَّ الْآخَرِينَ سَمِعُوا تِلْكَ السُّورَةَ وَازْدَادُوا إِيمَانًا. فَثَبَتَ أَنَّ تِلْكَ الرَّجَاسَةَ هُمْ فَعَلُوهَا مِنْ قِبَلِ أَنْفُسِهِمْ.

o ziyade küfrü gerektirmez; zira başkaları da o sureyi dinlemiş ve imanları artmıştır. Böylece sabit oldu ki o pisliği onlar bizzat kendileri yapmışlardır.

قُلْنَا: لَا نَدَّعِي أَنَّ اسْتِمَاعَ هَذِهِ السُّورَةِ سَبَبٌ مُسْتَقِلٌّ بِتَرْجِيحِ جَانِبِ الْكُفْرِ عَلَى جَانِبِ الْإِيمَانِ، بَلْ نَقُولُ اسْتِمَاعُ هَذِهِ السُّورَةِ لِلنَّفْسِ الْمَخْصُوصَةِ وَالْمَوْصُوفَةِ بِالْخُلُقِ الْمُعَيَّنِ وَالْعَادَةِ الْمُعَيَّنَةِ. يُوجِبُ/ الْكُفْرَ. وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ الْإِنْسَانَ الْحَسُودَ لَوْ أَرَادَ إِزَالَةَ خُلُقِ الْحَسَدِ عَنْ نَفْسِهِ، يُمْكِنُهُ أَنْ يَتْرُكَ الْأَفْعَالَ الْمُشْعِرَةَ بِالْحَسَدِ، وَأَمَّا الْحَالَةُ الْقَلْبِيَّةُ الْمُسَمَّاةُ بِالْحَسَدِ، فَلَا يُمْكِنُهُ إِزَالَتُهَا عَنْ نَفْسِهِ، وَكَذَا الْقَوْلُ فِي جَمِيعِ الْأَخْلَاقِ فَأَصْلُ الْقُدْرَةِ غَيْرٌ، وَالْفِعْلُ غَيْرٌ، وَالْخُلُقُ غَيْرٌ، فَإِنَّ أَصْلَ الْقُدْرَةِ حَاصِلٌ لِلْكُلِّ أَمَّا الْأَخْلَاقُ فَالنَّاسُ فِيهَا مُتَفَاوِتُونَ. وَالْحَاصِلُ أَنَّ النَّفْسَ الطَّاهِرَةَ النَّقِيَّةَ عَنْ حُبِّ الدُّنْيَا الْمَوْصُوفَةَ بِاسْتِيلَاءِ حُبِّ اللَّهِ تَعَالَى وَالْآخِرَةِ إِذَا سَمِعَتِ السُّورَةَ صَارَ سَمَاعُهَا مُوجِبًا لِازْدِيَادِ رَغْبَتِهِ فِي الْآخِرَةِ وَنَفْرَتِهُ عَنِ الدُّنْيَا، وَأَمَّا النَّفْسُ الْحَرِيصَةُ عَلَى الدُّنْيَا الْمُتَهَالِكَةُ عَلَى لَذَّاتِهَا الرَّاغِبَةُ فِي طَيِّبَاتِهَا الْغَافِلَةُ عَنْ حُبِّ اللَّهِ تَعَالَى وَالْآخِرَةِ، إِذَا سَمِعَتْ هَذِهِ السُّورَةَ الْمُشْتَمِلَةَ عَلَى الْجِهَادِ وَتَعْرِيضِ النَّفْسِ لِلْقَتْلِ وَالْمَالِ لِلنَّهْبِ ازْدَادَ كُفْرًا عَلَى كُفْرِهِ. فَثَبَتَ أَنَّ إِنْزَالَ هَذِهِ السُّورَةِ فِي حَقِّ هَذَا الْكَافِرِ مُوجِبٌ لِأَنْ يَزِيدَ رِجْسًا عَلَى رِجْسٍ، فَكَانَ إِنْزَالُهَا سَبَبًا فِي تَقْوِيَةِ الْكُفْرِ عَلَى قَلْبِ الْكَافِرِ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى مَا ذَكَرْنَا أَنَّهُ تَعَالَى قَدْ يَصُدُّ الْإِنْسَانَ وَيَمْنَعُهُ عَنِ الْإِيمَانِ وَالرُّشْدِ وَيُلْقِيهِ فِي الْغَيِّ وَالْكُفْرِ.

Biz deriz ki: Biz bu surenin dinlenmesinin, küfür tarafını iman tarafına tercih ettirmede müstakil bir sebep olduğunu iddia etmiyoruz; bilakis diyoruz ki, bu surenin dinlenmesi belirli bir nefis ile belirli bir ahlak ve belirli bir alışkanlıkla nitelenmiş kimse için küfrü gerektirir. Bunun delili şudur: Hasetçi bir insan kendisinden haset ahlakını gidermek istese, hasedi hissettiren fiilleri terk etmesi mümkündür; fakat 'haset' diye isimlendirilen kalbî hali kendisinden gidermesi mümkün değildir. Bütün ahlak türlerinde de söz böyledir; zira kudretin aslı başka, fiil başka, ahlak ise başkadır. Kudretin aslı herkes için hasıldır; ahlaka gelince, insanlar onda farklı farklıdırlar. Özetle, dünya sevgisinden arınmış, tertemiz ve Allah Teâlâ ile ahiret sevgisinin istilasıyla vasıflanmış olan nefis, sureyi işittiğinde onu işitmesi, onun ahirete rağbetinin ve dünyadan nefretinin artmasına sebep olur. Dünyaya hırslı, onun lezzetlerine düşkün, hoşluklarına meyilli, Allah Teâlâ'nın ve ahiretin sevgisinden gafil olan nefis ise cihadı, canını öldürülmeye ve malını yağmaya maruz bırakmayı içeren bu sureyi işittiğinde küfrü üstüne küfür artar. Böylece sabit oldu ki bu surenin indirilmesi, bu kâfir hakkında pisliğe pislik katmasını gerektiricidir. Dolayısıyla surenin indirilmesi kâfirin kalbinde küfrün güçlenmesine bir sebep olmuştur. Bu da Allah Teâlâ'nın insanı imandan ve doğru yoldan menedip engelleyebileceğine, onu sapıklık ve küfre atabileceğine dair zikrettiğimiz hususa delalet eder.

بَقِيَ فِي الْآيَةِ مَبَاحِثُ: الْأَوَّلُ: مَا فِي قَوْلِهِ: وَإِذا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ صِلَةٌ مُؤَكَّدَةٌ. الثَّانِي: الِاسْتِبْشَارُ اسْتِدْعَاءُ الْبِشَارَةِ، لِأَنَّهُ كُلَّمَا تذكر تلك النعمة حصلت البشارة، فَهُوَ بِوَاسِطَةِ تَجْدِيدِ ذَلِكَ التَّذَكُّرِ يَطْلُبُ تَجْدِيدَ الْبِشَارَةِ. الثَّالِثُ: قَوْلُهُ: وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الرُّوحَ لَهَا مَرَضٌ، فَمَرَضُهَا الْكُفْرُ وَالْأَخْلَاقُ الذَّمِيمَةُ، وَصِحَّتُهَا الْعِلْمُ وَالْأَخْلَاقُ الفاضلة. والله أعلم.

Ayette geriye birtakım incelemeler kaldı: Birincisi: { وَإِذا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ } kavlindeki 'mâ' (مَا) pekiştirici zaid lafızdır (sıladır). İkincisi: İstibşâr (müjdelenip sevinme), müjdenin talebidir; çünkü o nimet hatırlandıkça müjde hasıl olur; dolayısıyla o, bu hatırlamayı yenilemek vasıtasıyla müjdenin yenilenmesini talep eder. Üçüncüsü: { وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } kavli, ruhun da bir hastalığı olduğuna delalet eder. Onun hastalığı küfür ve yerilmiş ahlaktır; sıhhati ise ilim ve faziletli ahlaktır. Allah en iyisini bilir.

[سورة التوبة (٩) : آية ١٢٦]

[Tevbe Suresi (9): 126. Ayet]

أَوَلا يَرَوْنَ أَنَّهُمْ يُفْتَنُونَ فِي كُلِّ عامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ لَا يَتُوبُونَ وَلا هُمْ يَذَّكَّرُونَ (١٢٦)

{ أَوَلا يَرَوْنَ أَنَّهُمْ يُفْتَنُونَ فِي كُلِّ عامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ لَا يَتُوبُونَ وَلا هُمْ يَذَّكَّرُونَ (١٢٦) } “Görmüyorlar mı ki onlar her yıl bir veya iki defa imtihan ediliyorlar da yine de tövbe etmiyorlar ve ibret almıyorlar?”

اعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يَمُوتُونَ وَهُمْ كَافِرُونَ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى عَذَابِ الْآخِرَةِ، بَيَّنَ أَنَّهُمْ لَا يَتَخَلَّصُونَ فِي كُلِّ عَامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ عَنْ عَذَابِ الدُّنْيَا وَفِيهِ مسائل:

Bil ki Allah Teâlâ, kalplerinde hastalık bulunanların kâfir olarak öldüklerini beyan edip bu da ahiret azabına delalet edince, onların her yıl bir ya da iki defa dünya azabından da kurtulamadıklarını beyan etmiştir. Bunda birtakım meseleler vardır:

المسألة الأولى: قرأ حمزة أولا تَرَوْنَ بِالتَّاءِ عَلَى الْخِطَابِ لِلْمُؤْمِنِينَ، وَالْبَاقُونَ بِالْيَاءِ خَبَرًا عَنِ الْمُنَافِقِينَ، فَعَلَى قِرَاءَةِ الْمُخَاطَبَةِ، كَانَ الْمَعْنَى أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ نُبِّهُوا عَلَى إِعْرَاضِ الْمُنَافِقِينَ عَنِ النَّظَرِ وَالتَّدَبُّرِ، وَمَنْ قَرَأَ عَلَى الْمُغَايَبَةِ، كَانَ الْمَعْنَى تَقْرِيعَ الْمُنَافِقِينَ بِالْإِعْرَاضِ عَنْ الِاعْتِبَارِ بِمَا يَحْدُثُ فِي حَقِّهِمْ مِنَ الْأُمُورِ الْمُوجِبَةِ لِلِاعْتِبَارِ.

Birinci Mesele: Hamza, müminlere hitap olarak te harfiyle 'eve lâ teravne' (أولا تَرَوْنَ) şeklinde okumuştur. Diğerleri ise münafıklardan haber vererek ye harfiyle [yeravne] okumuşlardır. Hitap kıraatine göre mana, müminlerin, münafıkların düşünüp akıl etmekten yüz çevirmelerine dikkatlerinin çekilmesidir. Gaib kıraatiyle okuyanın kıraatine göre ise mana, münafıkları haklarında meydana gelen ve ibret almayı gerektiren hususlardan ibret almaktan yüz çevirdikleri için azarlamaktır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀: قَوْلُهُ: أَوَلا يَرَوْنَ هَذِهِ أَلِفُ الِاسْتِفْهَامِ دَخَلَتْ عَلَى وَاوِ الْعَطْفِ، فَهُوَ مُتَّصِلٌ بِذِكْرِ الْمُنَافِقِينَ، وَهُوَ خِطَابٌ عَلَى سَبِيلِ التَّنْبِيهِ قَالَ سِيبَوَيْهِ عَنِ الْخَلِيلِ فِي قَوْلِهِ: أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً الْمَعْنَى: أَنَّهُ أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَكَانَ كَذَا وَكَذَا.

İkinci Mesele: Vâhidî rahimehullâh şöyle demiştir: O'nun: { أَوَلا يَرَوْنَ } kavlindeki bu istifham hemzesi, atıf vâv'ının üzerine dahil olmuştur; dolayısıyla münafıkların zikrine bağlıdır ve uyarı yoluyla bir hitaptır. Sîbeveyh, Halîl'den naklen O'nun: { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً } “Görmedin mi Allah gökten bir su indirdi” kavli hakkında mananın: 'Şüphesiz Allah gökten bir su indirdi de şöyle şöyle oldu' şeklinde olduğunu söylemiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: ذَكَرُوا فِي هَذِهِ الْفِتْنَةِ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ يُمْتَحَنُونَ بِالْمَرَضِ فِي كُلِّ عَامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ، ثُمَّ لَا يَتُوبُونَ مِنْ ذَلِكَ النِّفَاقِ وَلَا يَتَّعِظُونَ بِذَلِكَ الْمَرَضِ، كَمَا يَتَّعِظُ بِذَلِكَ الْمُؤْمِنُ إِذَا

Üçüncü Mesele: Bu imtihan (fitne) hakkında birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Onlar her yıl bir veya iki defa hastalıkla imtihan edilirler; sonra o nifaktan tövbe etmezler ve müminin

مَرِضَ، فَإِنَّهُ عِنْدَ ذَلِكَ يَتَذَكَّرُ ذُنُوبَهُ وَمَوْقِفَهُ بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ، فَيَزِيدُهُ ذَلِكَ إِيمَانًا وَخَوْفًا مِنَ اللَّهِ، فَيَصِيرُ ذَلِكَ سَبَبًا لِاسْتِحْقَاقِهِ لِمَزِيدِ الرَّحْمَةِ وَالرِّضْوَانِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ. الثَّانِي: قَالَ مُجَاهِدٌ: يُفْتَنُونَ بِالْقَحْطِ وَالْجُوعِ. الثَّالِثُ: قَالَ قَتَادَةُ: يفتنون بالغزو والجهاد فإنه تعالى أمر الغزو وَالْجِهَادِ فَهُمْ إِنْ تَخَلَّفُوا وَقَعُوا فِي أَلْسِنَةِ النَّاسِ بِاللَّعْنِ وَالْخِزْيِ وَالذِّكْرِ الْقَبِيحِ، وَإِنْ ذَهَبُوا إِلَى الْغَزْوِ مَعَ كَوْنِهِمْ كَافِرِينَ كَانُوا قَدْ عَرَّضُوا أَنْفُسَهَمْ لِلْقَتْلِ وَأَمْوَالَهُمْ لِلنَّهْبِ مِنْ غَيْرِ فَائِدَةٍ. الرَّابِعُ: قَالَ مُقَاتِلٌ: يَفْضَحُهُمْ رَسُولُ اللَّهِ بِإِظْهَارِ نِفَاقِهِمْ وَكُفْرِهِمْ قِيلَ: إِنَّهُمْ كَانُوا يَجْتَمِعُونَ عَلَى ذِكْرِ الرَّسُولِ بِالطَّعْنِ فَكَانَ جِبْرِيلُ ﵇ يَنْزِلُ عَلَيْهِ وَيُخْبِرُهُ بِمَا قَالُوهُ فِيهِ، فَكَانَ يَذْكُرُ تِلْكَ الْحَادِثَةَ لَهُمْ وَيُوَبِّخُهُمْ عَلَيْهَا، ويعظهم فما كانوا يتعظون، ولا ينزجرون.

hastalandığında ibret aldığı gibi o hastalıktan ibret almazlar. Zira mümin [hastalandığı] zaman günahlarını ve Allah'ın huzurundaki duruşunu hatırlar; bu da onun imanını ve Allah korkusunu artırır, böylece bu durum onun Allah katından ziyade rahmete ve rızaya hak kazanmasına bir sebep olur. İkincisi: Mücâhid şöyle demiştir: Kıtlık ve açlıkla imtihan edilirler. Üçüncüsü: Katâde şöyle demiştir: Gazve ve cihad ile imtihan edilirler; zira Allah Teâlâ gazveyi ve cihadı emretmiştir. Onlar şayet geri kalırlarsa lanet, rezillik ve kötü anılmayla insanların diline düşerler; şayet kâfir oldukları halde gazveye giderlerse hiçbir fayda olmaksızın canlarını öldürülmeye ve mallarını yağmaya maruz bırakmış olurlar. Dördüncüsü: Mukâtil şöyle demiştir: Resûlullah nifak ve küfürlerini açığa vurarak onları rezil eder. Şöyle de denilmiştir: Onlar Resûl'ü ayıplamak üzere toplanırlardı; Cibrîl aleyhisselâm O'na iner ve onun hakkında ne söylediklerini haber verirdi. O da onlara bu hadiseyi zikreder, onları bu yüzden azarlar ve kendilerine nasihat ederdi; fakat onlar ibret almaz ve vazgeçmezlerdi.

[سورة التوبة (٩) : آية ١٢٧]

[Tevbe Suresi (9): 127. Ayet]

وَإِذا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ هَلْ يَراكُمْ مِنْ أَحَدٍ ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ (١٢٧)

{ وَإِذا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ هَلْ يَراكُمْ مِنْ أَحَدٍ ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ (١٢٧) } “Bir sure indirildiği zaman: 'Sizi birisi görüyor mu?' diye birbirlerine bakar, sonra da sıvışıp giderler. Anlamayan bir kavim oldukları için Allah onların kalplerini [haktan] çevirmiştir.”

اعْلَمْ أَنَّ هَذَا نَوْعٌ آخَرُ مِنْ مَخَازِي الْمُنَافِقِينَ، وَهُوَ أَنَّهُ كُلَّمَا نَزَلَتْ سُورَةٌ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى ذِكْرِ الْمُنَافِقِينَ وَشَرْحِ فَضَائِحِهِمْ، وَسَمِعُوهَا تَأَذَّوْا مِنْ سَمَاعِهَا، وَنَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ نَظَرًا مَخْصُوصًا دَالًّا عَلَى الطَّعْنِ فِي تِلْكَ السُّورَةِ وَالِاسْتِهْزَاءِ بِهَا وَتَحْقِيرِ شَأْنِهَا، وَيُحْتَمَلُ أَنْ لَا يَكُونَ ذَلِكَ مُخْتَصًّا بِالسُّورَةِ الْمُشْتَمِلَةِ عَلَى فَضَائِحِ الْمُنَافِقِينَ بَلْ كَانُوا يَسْتَخِفُّونَ بِالْقُرْآنِ، فَكُلَّمَا سَمِعُوا سورة استهزءوا بِهَا وَطَعَنُوا فِيهَا، وَأَخَذُوا فِي التَّغَامُزِ وَالتَّضَاحُكِ عَلَى سَبِيلِ الطَّعْنِ وَالْهُزْءِ، ثُمَّ قَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ: هَلْ يَرَاكُمْ مِنْ أَحَدٍ؟ أَيْ لَوْ رَآكُمْ مِنْ أَحَدٍ؟ وَهَذَا فِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ:

Bil ki bu, münafıkların rezilliklerinden başka bir türdür. O da şudur: Münafıkların zikrini ve rezilliklerinin açıklamasını içeren bir sure indiğinde ve onlar bunu işittiklerinde, onu dinlemekten rahatsız olurlar ve o sureyi yermeye, onunla alay etmeye ve şanını küçümsemeye delalet eden özel bir bakışla birbirlerine bakarlardı. Bunun sadece münafıkların rezilliklerini içeren sureye mahsus olmaması, bilakis onların Kur'an'ı hafife alıyor olmaları da muhtemeldir; zira her ne zaman bir sure dinleseler onunla alay eder, onu yerer ve taan ile alay yoluyla kaş göz işaretleri yapmaya ve gülüşmeye başlarlardı. Sonra birbirlerine: { هَلْ يَراكُمْ مِنْ أَحَدٍ } “Sizi birisi görüyor mu?” yani 'Şayet sizi birisi görürse?' derlerdi. Bunda birtakım vecihler vardır: Birincisi:

أَنَّ ذَلِكَ النَّظَرَ دَالٌّ عَلَى مَا فِي الْبَاطِنِ مِنَ الْإِنْكَارِ الشَّدِيدِ وَالنَّفْرَةِ التَّامَّةِ، فَخَافُوا أَنْ يَرَى أَحَدٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ ذَلِكَ النَّظَرَ وَتِلْكَ الْأَحْوَالَ الدَّالَّةَ عَلَى النِّفَاقِ وَالْكُفْرِ، فَعِنْدَ ذَلِكَ قَالُوا: هَلْ يَراكُمْ مِنْ أَحَدٍ أَيْ لَوْ رَآكُمْ أَحَدٌ عَلَى هَذَا النَّظَرِ وَهَذَا الشَّكْلِ لَضَرَّكُمْ/ جِدًّا؟ وَالثَّانِي: أَنَّهُمْ كَانُوا إِذَا سَمِعُوا تِلْكَ السُّورَةَ تَأَذَّوْا مِنْ سَمَاعِهَا، فَأَرَادُوا الْخُرُوجَ مِنَ الْمَسْجِدِ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ: هَلْ يَراكُمْ مِنْ أَحَدٍ يعني إن رأوكم فَلَا تَخْرُجُوا، إِنْ كَانَ مَا رَآكُمْ أَحَدٌ فَاخْرُجُوا مِنَ الْمَسْجِدِ، لِتَتَخَلَّصُوا عَنْ هَذَا الْإِيذَاءِ. وَالثَّالِثُ: هَلْ يَراكُمْ مِنْ أَحَدٍ يُمْكِنُكُمْ أَنْ تَقُولُوا نُحِبُّهُ، فَوَجَبَ عَلَيْنَا الْخُرُوجُ مِنَ الْمَسْجِدِ. قَالَ تَعَالَى: ثُمَّ انْصَرَفُوا يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ نَفْسَ هَرَبِهِمْ مِنْ مَكَانِ الْوَحْيِ وَاسْتِمَاعِ الْقُرْآنِ، وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِهِ، ثُمَّ انْصَرَفُوا عَنِ اسْتِمَاعِ الْقُرْآنِ إِلَى الطَّعْنِ فِيهِ وَإِنْ ثَبَتُوا فِي مَكَانِهِمْ.

o bakışın içteki şiddetli inkâra ve tam nefrete delalet etmesidir. Müslümanlardan birinin bu bakışı ve nifak ile küfre delalet eden bu halleri görmesinden korktular. İşte o vakit: { هَلْ يَراكُمْ مِنْ أَحَدٍ } “Sizi birisi görüyor mu?” yani 'Biri sizi bu bakış ve bu halde görse size çok büyük zarar verir' dediler. İkincisi: Onlar o sureyi işittiklerinde onu dinlemekten eziyet duyup mescitten çıkmak istediler. Bunun üzerine birbirlerine: { هَلْ يَراكُمْ مِنْ أَحَدٍ } “Sizi birisi görüyor mu?” yani şayet sizi görüyorlarsa çıkmayın, eğer sizi kimse görmediyse bu eziyetten kurtulmak için mescitten çıkın, dediler. Üçüncüsü: 'Onu sevdiğimizi söyleyebileceğiniz biri sizi görüyor mu? O halde mescitten çıkmamız vacip oldu' [demektir]. Allah Teâlâ: { ثُمَّ انْصَرَفُوا } “Sonra sıvışıp gittiler” buyurmuştur. Murâdın bizzat vahiy ve Kur'an dinleme mekanından kaçmaları olması muhtemeldir; yerlerinde sabit kalsalar bile bununla 'sonra Kur'an dinlemekten onu yermeye yöneldiler' anlamının kastedilmiş olması da caizdir.

فَإِنْ قِيلَ: مَا التَّفَاوُتُ بَيْنَ هَذِهِ الْآيَةِ وَبَيْنَ الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ وَهِيَ قَوْلُهُ: وَإِذا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ أَيُّكُمْ زادَتْهُ هذِهِ إِيماناً.

Eğer: 'Bu ayet ile önceki: { وَإِذا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ أَيُّكُمْ زادَتْهُ هذِهِ إِيماناً } “Bir sure indirildiği zaman onlardan kimi: 'Bu hanginizin imanını artırdı?' der” ayeti arasındaki fark nedir?' denilirse,

قُلْنَا: فِي تِلْكَ الْآيَةِ حَكَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ ذَكَرُوا قَوْلَهُمْ: أَيُّكُمْ زادَتْهُ هذِهِ إِيماناً وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ حَكَى عَنْهُمْ أَنَّهُمُ اكْتَفُوا بِنَظَرِ بَعْضِهِمْ إِلَى بعض على سبيل الهزء، وَطَلَبُوا الْفِرَارَ.

Deriz ki: O ayette onların: { أَيُّكُمْ زادَتْهُ هذِهِ إِيماناً } “Bu hanginizin imanını artırdı?” sözünü söylediklerini hikaye etmiştir; bu ayette ise alay yoluyla birbirlerine bakmakla yetindiklerini ve kaçmayı talep ettiklerini hikaye etmiştir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ وَاحْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهِ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى صَرَفَهُمْ عَنِ الْإِيمَانِ وَصَدَّهُمْ عَنْهُ وَهُوَ صَحِيحٌ فِيهِ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: عَنْ كُلِّ رُشْدٍ وَخَيْرٍ وَهُدًى، وَقَالَ الْحَسَنُ: صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ وَطَبَعَ عَلَيْهَا بِكُفْرِهِمْ، وَقَالَ الزَّجَّاجُ: أَضَلَّهُمُ اللَّهُ تَعَالَى، قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: لَوْ كَانَ تَعَالَى هُوَ الَّذِي صَرَفَهُمْ عَنِ الْإِيمَانِ فَكَيْفَ قَالَ: أَنَّى يُصْرَفُونَ وَكَيْفَ عَاقَبَهُمْ عَلَى الِانْصِرَافِ عَنِ الْإِيمَانِ؟

Sonra Allah Teâlâ: { صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ } “Anlamayan bir kavim oldukları için Allah onların kalplerini [haktan] çevirmiştir” buyurmuştur. Ashabımız, Allah Teâlâ'nın onları imandan çevirip ondan alıkoyduğuna dair bu ayeti delil getirmişlerdir ve bu konuda sahihtir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: 'Her doğru yoldan, hayırdan ve hidayetten [çevirmiştir]' demiştir. Hasan[-ı Basrî]: 'Allah onların kalplerini çevirmiş ve küfürleri sebebiyle onları mühürlemiştir' demiştir. Zeccâc: 'Allah Teâlâ onları saptırmıştır' demiştir. Mutezile ise şöyle demiştir: Şayet onları imandan çeviren Allah Teâlâ olsaydı, nasıl: { أَنَّى يُصْرَفُونَ } “Nasıl da [haktan] çevriliyorlar?” buyururdu ve imandan yüz çevirdikleri için onları nasıl cezalandırırdı?

قَالَ الْقَاضِي: ظَاهِرُ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذَا الصَّرْفَ عُقُوبَةٌ لَهُمْ عَلَى انْصِرَافِهِمْ، وَالصَّرْفُ عَنِ الْإِيمَانِ لَا يَكُونُ عُقُوبَةً، لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ كَذَلِكَ، لَكَانَ كَمَا يَجُوزُ أَنْ يَأْمُرَ أَنْبِيَاءَهُ بِإِقَامَةِ الْحُدُودِ، يَجُوزُ أَنْ يَأْمُرَهُمْ بِصَرْفِ النَّاسِ عَنِ الْإِيمَانِ. وَتَجْوِيزُ ذَلِكَ يُؤَدِّي أَنْ لَا يُوثَقَ بِمَا جَاءَ بِهِ الرَّسُولُ. ثُمَّ قَالَ: هَذَا الصَّرْفُ يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا:

Kâdî [Abdülcebbâr] şöyle demiştir: Ayetin zahiri, bu çevirmenin onların yüz çevirmelerine karşılık bir ceza olduğuna delalet eder. İmandan çevirmek ise bir ceza olamaz; çünkü öyle olsaydı, peygamberlerine hadleri uygulamalarını emretmesi caiz olduğu gibi, insanları imandan çevirmelerini emretmesi de caiz olurdu. Buna cevaz vermek ise Resûl'ün getirdiği şeylere güvenilmemesine yol açar. Sonra şöyle demiştir: Bu çevirme iki veche muhtemeldir: Birincisi:

أَنَّهُ تَعَالَى صَرَفَ قُلُوبِهِمْ بِمَا أَوْرَثَهُمْ مِنَ الْغَمِّ وَالْكَيْدِ. الثَّانِي: صَرَفَهُمْ عَنِ الْأَلْطَافِ الَّتِي يَخْتَصُّ بِهَا مَنْ آمَنَ وَاهْتَدَى.

Allah Teâlâ'nın, onlara miras bıraktığı keder ve tuzak ile kalplerini çevirmiş olmasıdır. İkincisi: İman edip hidayete eren kimselere has kıldığı lütuflardan onları çevirmiş olmasıdır.

وَالْجَوَابُ: أَنَّ هَذِهِ الْوُجُوهَ الَّتِي ذَكَرَهَا الْقَاضِي ظَاهِرٌ أَنَّهَا مُتَكَلَّفَةٌ جِدًّا، وَأَمَّا الْوَجْهُ الصَّحِيحُ الَّذِي يَشْهَدُ بِصِحَّتِهِ كُلُّ عَقْلٍ سَلِيمٍ، هُوَ أَنَّ الْفِعْلَ يَتَوَقَّفُ عَلَى حُصُولِ الدَّاعِي، وَإِلَّا لَزِمَ رُجْحَانُ أَحَدِ طَرَفَيِ الْمُمْكِنِ عَلَى الْآخَرِ لَا لِمُرَجِّحٍ، وَهُوَ مُحَالٌ. وَحُصُولُ ذَلِكَ الدَّاعِي لَيْسَ مِنَ الْعَبْدِ وَإِلَّا لَزِمَ التَّسَلْسُلُ، بَلْ هُوَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى.

Cevap şudur: Kâdî'nin zikrettiği bu vecihlerin son derece zorlama olduğu açıktır. Her selim aklın doğruluğuna şehadet ettiği sahih vecih ise şudur: Fiil, güdünün (dâînin) hasıl olmasına bağlıdır; aksi takdirde mümkün olan iki taraftan birinin diğerine tercih edici bir sebep olmaksızın üstün gelmesi (tercîh bi-lâ müreccih) gerekir ki bu imkânsızdır. O güdünün hasıl olması da kuldan değildir, aksi takdirde teselsül gerekir; bilakis o, Allah Teâlâ'dandır.

فَالْعَبْدُ إِنَّمَا يُقْدِمُ عَلَى الْكُفْرِ إِذَا حَصَلَ فِي قَلْبِهِ دَاعِيَ الْكُفْرِ، وَذَلِكَ الْحُصُولُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَإِذَا حَصَلَ ذَلِكَ الدَّاعِي انْصَرَفَ ذَلِكَ الْقَلْبُ مِنْ جَانِبِ الْإِيمَانِ إِلَى الْكُفْرِ، فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ صَرْفِ الْقَلْبِ وَهُوَ كَلَامٌ مُقَرَّرٌ بِبُرْهَانٍ قَطْعِيٍّ وَهُوَ مُنْطَبِقٌ عَلَى هَذَا/ النَّصِّ، فَبَلَغَ فِي الْوُضُوحِ إِلَى أَعْلَى الْغَايَاتِ، وَمِمَّا بَقِيَ مِنْ مَبَاحِثِ الْآيَةِ مَا نُقِلَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ أَنَّهُ قَالَ: لَا تَقُولُوا انْصَرَفْنَا مِنَ الصَّلَاةِ، فَإِنَّ قَوْمًا انْصَرَفُوا صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ، لَكِنْ قُولُوا قَدْ قَضَيْنَا الصَّلَاةَ، وَكَانَ الْمَقْصُودُ مِنْهُ التَّفَاؤُلُ بِتَرْكِ هَذِهِ اللَّفْظَةِ الْوَارِدَةِ فِيمَا لَا يَنْبَغِي، وَالتَّرْغِيبُ فِي تِلْكَ اللَّفْظَةِ الْوَارِدَةِ فِي الْخَيْرِ، فَإِنَّهُ تَعَالَى قَالَ: فَإِذا قُضِيَتِ الصَّلاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ [الْجُمُعَةِ: ١٠] .

Kul ancak kalbinde küfür güdüsü hasıl olduğunda küfre yönelir; bu hasıl oluş da Allah Teâlâ'dandır. O güdü hasıl olduğunda ise o kalp iman tarafından küfür tarafına çevrilir. İşte kalbin çevrilmesinden murat budur; bu kesin bir burhanla temellendirilmiş bir sözdür ve bu nassa tam uymaktadır. Böylece açıklıkta en son gayeye ulaşmıştır. Ayetin geriye kalan incelemelerinden biri de Muhammed b. İshâk'tan rivayet edilen şu sözdür: 'Namazdan ayrıldık (ınsarafnâ) demeyiniz; çünkü bir topluluk ayrıldı (ınsarafû) da Allah onların kalplerini çevirdi. Fakat 'Namazı eda ettik' deyiniz.' Bundan maksat, uygun olmayan hususlarda varit olan bu lafzı terk ederek tefeül etmek ve hayırda varit olan o lafza teşvik etmektir; nitekim Allah Teâlâ: { فَإِذا قُضِيَتِ الصَّلاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ } [el-Cuma: 10] “Namaz kılınınca yeryüzüne dağılın ve Allah'ın lütfundan isteyin” buyurmuştur.

[سورة التوبة (٩) : آية ١٢٨]

[Tevbe Suresi (9): 128. Ayet]

لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ ما عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ (١٢٨)

{ لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ ما عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ (١٢٨) } “Andolsun, size içinizden öyle bir peygamber gelmiştir ki zahmete uğramanız ona ağır gelir; size çok düşkündür; müminlere karşı çok şefkatli ve merhametlidir.”

فيه مسائل:

Bunda birtakım meseleler vardır:

المسألة الأولى: [في بيان ما يوجب سهولة تحمل تلك التكاليف] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ رَسُولَهُ ﵇ أَنْ يُبَلِّغَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ إِلَى الْخَلْقِ تَكَالِيفَ شَاقَّةً شَدِيدَةً صَعْبَةً يَعْسُرُ تَحَمُّلُهَا، إِلَّا لِمَنْ خَصَّهُ اللَّهُ تَعَالَى بِوُجُوهِ التَّوْفِيقِ وَالْكَرَامَةِ، خَتَمَ السُّورَةَ بِمَا يُوجِبُ سُهُولَةَ تَحَمُّلِ تِلْكَ التَّكَالِيفِ، وَهُوَ أَنَّ هَذَا الرَّسُولَ مِنْكُمْ، فَكُلُّ مَا يَحْصُلُ لَهُ مِنَ الْعِزِّ وَالشَّرَفِ فِي الدُّنْيَا فَهُوَ عَائِدٌ إِلَيْكُمْ. وَأَيْضًا فَإِنَّهُ بِحَالٍ يَشُقُّ عَلَيْهِ ضَرَرُكُمْ وَتَعْظُمُ رَغْبَتُهُ فِي إِيصَالِ خَيْرِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ إِلَيْكُمْ، فَهُوَ كَالطَّبِيبِ الْمُشْفِقِ وَالْأَبِ الرَّحِيمِ فِي حَقِّكُمْ، وَالطَّبِيبُ الْمُشْفِقُ رُبَّمَا أَقْدَمَ عَلَى عِلَاجَاتٍ صَعْبَةٍ يَعْسُرُ تَحَمُّلُهَا، وَالْأَبُ الرَّحِيمُ رُبَّمَا أَقْدَمَ عَلَى تَأْدِيبَاتٍ شَاقَّةٍ، إِلَّا أَنَّهُ لَمَّا عُرِفَ أَنَّ الطَّبِيبَ حَاذِقٌ، وَأَنَّ الْأَبَ مُشْفِقٌ، صَارَتْ تِلْكَ الْمُعَالَجَاتُ الْمُؤْلِمَةُ مُتَحَمَّلَةً، وَصَارَتْ تِلْكَ التَّأْدِيبَاتُ جَارِيَةً مَجْرَى الْإِحْسَانِ. فكذا هاهنا لَمَّا عَرَفْتُمْ أَنَّهُ رَسُولُ حَقٍّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، فَاقْبَلُوا مِنْهُ هَذِهِ التَّكَالِيفَ الشَّاقَّةَ لِتَفُوزُوا بِكُلِّ خَيْرٍ، ثُمَّ قَالَ لِلرَّسُولِ ﵇: فَإِنْ لَمْ يَقْبَلُوهَا بَلْ أَعْرَضُوا عَنْهَا وَتَوَلَّوْا فَاتْرُكْهُمْ وَلَا تَلْتَفِتْ إِلَيْهِمْ وَعَوِّلْ عَلَى اللَّهِ وَارْجِعْ فِي جَمِيعِ أُمُورِكَ إِلَى اللَّهِ فَقُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ [التَّوْبَةِ: ١٢٩] وَهَذِهِ الْخَاتِمَةُ لِهَذِهِ السُّورَةِ جَاءَتْ فِي غَايَةِ الْحُسْنِ وَنِهَايَةِ الْكَمَالِ.

Birinci Mesele: [Bu yükümlülükleri taşımanın kolaylaşmasını gerektiren hususun beyanı hakkında] Bil ki Allah Teâlâ, Resûlü'ne aleyhisselâm bu surede yaratılmışlara, Allah Teâlâ'nın çeşitli tevfik ve ikramına mazhar kıldığı kimseler müstesna, taşınması güç, meşakkatli, şiddetli ve ağır yükümlülükleri tebliğ etmesini emredince sureyi, bu yükümlülükleri taşımanın kolaylaşmasını gerektiren bir husus ile bitirmiştir ki o da bu Resûl'ün sizden olmasıdır. Dolayısıyla dünyada onun elde edeceği her izzet ve şeref size döner. Ayrıca o, size bir zararın dokunması kendisine ağır gelen ve dünya ile ahiret hayrını size ulaştırma arzusu son derece büyük olan bir haldedir. O, sizin hakkınızda şefkatli bir doktor ve merhametli bir baba gibidir. Şefkatli doktor bazen katlanılması güç, zor tedavilere girişir; merhametli baba da bazen meşakkatli terbiyelere başvurur. Ancak doktorun mahir, babanın da şefkatli olduğu bilinince, o acı veren tedaviler katlanılır hale gelir ve o terbiyeler bir iyilik yerine geçer. İşte burada da böyledir: Onun Allah katından hak bir peygamber olduğunu bildiğiniz vakit, her türlü hayra kavuşmanız için ondan gelen bu meşakkatli yükümlülükleri kabul ediniz. Sonra Resûl'e aleyhisselâm: Şayet bunları kabul etmeyip bilakis ondan yüz çevirir ve sırt dönerlerse onları bırak, onlara iltifat etme, Allah'a güven ve bütün işlerinde Allah'a dönerek: { فَقُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ } [et-Tevbe: 129] “De ki: 'Allah bana yeter, O'ndan başka hiçbir ilah yoktur; O'na tevekkül ettim ve O, yüce Arş'ın Rabbidir'” de, buyurmuştur. Bu surenin bu sonu son derece güzel ve yetkinliğin zirvesinde gelmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ الرَّسُولَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِخَمْسَةِ أَنْوَاعٍ مِنَ الصِّفَاتِ:

İkinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ bu ayette Resûl'ü beş türlü sıfatla nitelemiştir:

الصِّفَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: مِنْ أَنْفُسِكُمْ وَفِي تَفْسِيرِهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: يُرِيدُ أَنَّهُ بَشَرٌ مُثُلُكُمْ كَقَوْلِهِ: أَكانَ لِلنَّاسِ عَجَباً أَنْ أَوْحَيْنا إِلى رَجُلٍ مِنْهُمْ [يُونُسَ: ٢] وَقَوْلِهِ: إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ [فُصِّلَتْ: ٦] وَالْمَقْصُودُ أَنَّهُ لَوْ كَانَ مِنْ جِنْسِ الْمَلَائِكَةِ لَصَعُبَ الْأَمْرُ بِسَبَبِهِ عَلَى النَّاسِ، عَلَى مَا مَرَّ تَقْرِيرُهُ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ. وَالثَّانِي: مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَيْ مِنَ الْعَرَبِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَيْسَ فِي الْعَرَبِ قَبِيلَةٌ إِلَّا وَقَدْ وَلَدَتِ النَّبِيَّ ﵇ بِسَبَبِ الْجَدَّاتِ، مُضَرِهَا وَرَبِيعِهَا وَيَمَانِيِّهَا، فَالْمُضَرِيُّونَ وَالرَّبِيعِيُّونَ هُمُ الْعَدْنَانِيَّةُ، وَالْيَمَانِيُّونَ هُمُ الْقَحْطَانِيَّةُ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:

Birinci Sıfat: O'nun: { مِنْ أَنْفُسِكُمْ } “İçinizden / kendinizden” kavlidir. Bunun tefsirinde birtakım vecihler vardır: Birincisi: O'nun: { أَكانَ لِلنَّاسِ عَجَباً أَنْ أَوْحَيْنا إِلى رَجُلٍ مِنْهُمْ } [Yûnus: 2] “İçlerinden bir adama vahyetmemiz insanlara tuhaf mı geldi?” ve: { إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ } [Fussilet: 6] “Ben de ancak sizin gibi bir beşerim” kavillerinde olduğu gibi sizin gibi bir beşer olduğunu kastetmektedir. Maksat, şayet melek cinsinden olsaydı, En'âm suresinde açıklandığı üzere bu sebeple işin insanlara güç geleceğidir. İkincisi: { مِنْ أَنْفُسِكُمْ } yani Araplardandır. İbn Abbâs şöyle demiştir: Araplarda, anneanneler cihetiyle olsun Mudar'ı, Rebîa'sı ve Yemenlisi ile Peygamber'i aleyhisselâm doğurmamış hiçbir kabile yoktur. Mudarlılar ve Rebîalılar Adnânîler, Yemenliler ise Kahtânîlerdir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın:

لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ [آلِ عِمْرَانَ: ١٦٤] وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ تَرْغِيبُ الْعَرَبِ فِي نُصْرَتِهِ، وَالْقِيَامُ بِخِدْمَتِهِ، كَأَنَّهُ قِيلَ لَهُمْ: كُلُّ مَا يَحْصُلُ لَهُ مِنَ الدَّوْلَةِ وَالرِّفْعَةِ فِي الدُّنْيَا فَهُوَ سَبَبٌ لِعِزِّكُمْ وَلِفَخْرِكُمْ، لِأَنَّهُ مِنْكُمْ وَمِنْ نَسَبِكُمْ وَالثَّالِثُ: مِنْ أَنْفُسِكُمْ خِطَابٌ لِأَهْلِ الْحَرَمِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْعَرَبَ كَانُوا يُسَمُّونَ أَهْلَ الْحَرَمِ أَهْلُ اللَّهِ وَخَاصَّتُهُ، وَكَانُوا يَخْدِمُونَهُمْ وَيَقُومُونَ بِإِصْلَاحِ مُهِمَّاتِهِمْ فَكَأَنَّهُ قِيلَ لِلْعَرَبِ: كُنْتُمْ قَبْلَ مَقْدِمِهِ مُجِدِّينَ مُجْتَهِدِينَ فِي خِدْمَةِ أَسْلَافِهِ وَآبَائِهِ، فَلِمَ تَتَكَاسَلُونَ فِي خِدْمَتِهِ مَعَ أَنَّهُ لَا نِسْبَةَ لَهُ فِي الشَّرَفِ وَالرِّفْعَةِ إِلَى أَسْلَافِهِ؟

{ لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ } [Âl-i İmrân: 164] “Andolsun ki Allah, müminlere kendilerinden bir peygamber göndermekle büyük bir lütufta bulunmuştur” kavlidir. Bundan maksat, Arapları ona yardım etmeye ve onun hizmetinde bulunmaya teşvik etmektir; sanki onlara şöyle denilmiştir: Dünyada onun elde edeceği her devlet ve yücelik sizin izzet ve iftihar sebebinizdir; çünkü o sizdendir ve sizin neslinizdendir. Üçüncüsü: { مِنْ أَنْفُسِكُمْ } sözü Harem halkına bir hitaptır. Zira Araplar Harem ehline 'Âlullâh' (Allah'ın ehli) ve O'nun seçkinleri derler, onlara hizmet eder ve mühim işlerini görürlerdi. Sanki Araplara şöyle denilmiştir: Siz onun gelişinden önce onun ecdadına ve atalarına hizmet etmede son derece gayretli ve istekliydiniz; o halde şeref ve yücelikte atalarıyla kıyas dahi kabul etmeyecek derecede üstün olmasına rağmen ona hizmet etmekte niçin tembellik gösteriyorsunuz?

وَالْقَوْلُ الرَّابِعُ: أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ ذِكْرِ هَذِهِ الصِّفَةِ التَّنْبِيهُ عَلَى طَهَارَتِهِ، كَأَنَّهُ قِيلَ: هُوَ مِنْ عَشِيرَتِكُمْ تَعْرِفُونَهُ بِالصِّدْقِ وَالْأَمَانَةِ وَالْعَفَافِ وَالصِّيَانَةِ، وَتَعْرِفُونَ كَوْنَهُ حَرِيصًا عَلَى دَفْعِ الْآفَاتِ عَنْكُمْ وَإِيصَالِ الْخَيْرَاتِ إِلَيْكُمْ، وَإِرْسَالُ مَنْ هَذِهِ حَالَتُهُ وَصِفَتُهُ يَكُونُ مِنْ أَعْظَمِ نِعَمِ اللَّهِ عَلَيْكُمْ. وَقُرِئَ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَيْ مِنْ أَشْرَفِكُمْ وَأَفْضَلِكُمْ، وَقِيلَ: هِيَ قِرَاءَةُ رَسُولِ اللَّهِ وَفَاطِمَةَ وَعَائِشَةَ ﵄.

Dördüncü Görüş: Bu sıfatın zikredilmesinden maksat, onun temizliğine dikkat çekmektir; sanki şöyle denilmiştir: O sizin aşiretinizdendir; onu doğruluk, emanet, iffet ve korunmuşlukla bilirsiniz ve onun sizden afetleri defetmeye ve hayırları size ulaştırmaya son derece hırslı olduğunu bilirsiniz. Hali ve sıfatı böyle olan bir kimsenin gönderilmesi, Allah'ın üzerinizdeki en büyük nimetlerindendir. [Kelime] 'min enfesiküm' (مِنْ أَنْفَسِكُمْ) şeklinde de okunmuştur ki bu 'en şereflinizden ve en faziletlinizden' demektir; bunun Resûlullah'ın, Fâtıma'nın ve Âişe'nin radıyallâhu anhümâ kıraati olduğu söylenmiştir.

الصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ اعْلَمْ أَنَّ الْعَزِيزَ هُوَ الْغَالِبُ الشَّدِيدُ، وَالْعِزَّةُ هِيَ الْغَلَبَةُ وَالشِّدَّةُ. فَإِذَا وَصَلَتْ مَشَقَّةٌ إِلَى الْإِنْسَانِ عَرَفَ أَنَّهُ كَانَ عَاجِزًا عَنْ دَفْعِهَا إِذْ لَوْ قَدَرَ عَلَى دَفْعِهَا لَمَا قَصَّرَ فِي ذَلِكَ الدَّفْعِ، فَحَيْثُ لَمْ يَدْفَعْهَا، عَلِمَ أَنَّهُ كَانَ عَاجِزًا عَنْ دَفْعِهَا، وَأَنَّهَا كَانَتْ غَالِبَةً عَلَى الْإِنْسَانِ. فَلِهَذَا السَّبَبِ إِذَا اشْتَدَّ عَلَى الْإِنْسَانِ شَيْءٌ قَالَ: عَزَّ عَلِيَّ هَذَا، وَأَمَّا الْعَنَتُ فَيُقَالُ: عَنِتَ الرَّجُلُ يَعْنَتُ عَنَتًا إِذَا وَقَعَ فِي مَشَقَّةٍ وَشِدَّةٍ لَا يُمْكِنُهُ الْخُرُوجُ مِنْهَا، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: ذلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ [النِّسَاءِ: ٢٥] وَقَوْلُهُ: وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ [الْبَقَرَةِ: ٢٢٠] وَقَالَ الْفَرَّاءُ: (مَا) فِي قَوْلِهِ: مَا عَنِتُّمْ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ، وَالْمَعْنَى: عَزِيزٌ عَلَيْهِ عَنَتُكُمْ، أَيْ يَشُقُّ عَلَيْهِ مَكْرُوهُكُمْ، وَأَوْلَى الْمَكَارِهِ بِالدَّفْعِ مَكْرُوهُ عِقَابِ اللَّهِ تَعَالَى، وَهُوَ إِنَّمَا أُرْسِلَ لِيَدْفَعَ هَذَا الْمَكْرُوهَ.

İkinci Sıfat: Allah Teâlâ'nın: { عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ } “Zahmete uğramanız ona ağır gelir” kavlidir. Bil ki azîz (عَزِيز), galip ve şiddetli olandır; izzet (عِزَّة) de galibiyet ve şiddettir. İnsana bir meşakkat ulaştığında, onu defetmekten aciz olduğunu anlar; zira onu defetmeye gücü yetseydi onu defetmede kusur etmezdi. Onu defetmediğine göre onu defetmekten aciz olduğunu ve o [meşakkatin] insana galip geldiğini anlamıştır. İşte bu sebeple insana bir şey ağır geldiğinde: 'Bu bana ağır geldi (azîz oldu)' der. 'Anet'e (عَنَت) gelince: Bir kimse içinden çıkamayacağı bir meşakkat ve şiddete düştüğünde 'anite'r-raculü ya'netu aneten' (عَنِتَ الرَّجُلُ يَعْنَتُ عَنَتًا) denir. Allah Teâlâ'nın: { ذلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ } [en-Nisâ: 25] “Bu, sizden günaha/zahmete düşmekten korkan kimse içindir” ve: { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ } [el-Bakara: 220] “Şayet Allah dileseydi sizi muhakkak sıkıntıya sokardı” kavilleri de bundandır. Ferrâ şöyle demiştir: O'nun: { مَا عَنِتُّمْ } kavlindeki 'mâ' (ما) ref konumundadır; mana ise şudur: 'Sizin zahmete uğramanız ona ağır gelir', yani hoşlanmadığınız şeyler ona güç gelir. Defedilmeye en layık hoşnutsuzluk ise Allah Teâlâ'nın azabının hoşnutsuzluğudur; nitekim o, ancak bu hoşnutsuzluğu defetmek için gönderilmiştir.

وَالصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ وَالْحِرْصُ يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ مُتَعَلِّقًا بِذَوَاتِهِمْ، بَلِ الْمُرَادُ حَرِيصٌ عَلَى إِيصَالِ الْخَيْرَاتِ إِلَيْكُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ.

Üçüncü Sıfat: O'nun: { حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ } “Size çok düşkündür” kavlidir. Hırsın bizzat onların zatlarına taalluk etmesi imkânsızdır; bilakis murat, dünyada ve ahirette hayırları size ulaştırmaya çok düşkün olmasıdır.

وَاعْلَمْ أَنَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَكُونُ قَوْلُهُ: عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ مَعْنَاهُ: شَدِيدَةٌ مَعَزَّتُهُ عَنْ وُصُولِ شَيْءٍ مِنْ آفَاتِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ إِلَيْكُمْ، وَبِهَذَا التقدير لا يتصل التَّكْرَارُ. قَالَ الْفَرَّاءُ: الْحَرِيصُ الشَّحِيحُ، وَمَعْنَاهُ: أَنَّهُ شَحِيحٌ عَلَيْكُمْ أَنْ تَدْخُلُوا النَّارَ، وَهَذَا بَعِيدٌ، لِأَنَّهُ يُوجِبُ الْخُلُوَّ عَنِ الْفَائِدَةِ.

Bil ki bu takdire göre O'nun: { عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ } kavlinin anlamı: Dünya ve ahiret afetlerinden herhangi birinin size ulaşmasının ona çok ağır gelmesidir; bu takdirle tekrar da söz konusu olmaz. Ferrâ şöyle demiştir: Harîs (حَرِيص), cimri ve kıskanç (şahîh) demektir; anlamı ise: Sizin cehenneme girmeniz hususunda size kıyamaz, demektir. Fakat bu uzaktır; çünkü faydadan yoksun olmayı gerektirir.

وَالصِّفَةُ الرَّابِعَةُ والخامسة: قوله: بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: سَمَّاهُ اللَّهُ تَعَالَى بِاِسْمَيْنِ مِنْ أَسْمَائِهِ. بَقِيَ هاهنا سؤالان:

Dördüncü ve Beşinci Sıfat: O'nun: { بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ } “Müminlere karşı çok şefkatli ve merhametlidir” kavlidir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Allah Teâlâ onu kendi isimlerinden iki isimle isimlendirmiştir. Burada iki soru kalmaktadır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: كَيْفَ يَكُونُ كَذَلِكَ، وَقَدْ كَلَّفَهُمْ فِي هَذِهِ السُّورَةِ بِأَنْوَاعٍ مِنَ التَّكَالِيفِ الشَّاقَّةِ الَّتِي لَا يَقْدِرُ عَلَى تَحَمُّلِهَا إِلَّا الْمُوَفَّقُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ تَعَالَى؟

Birinci Soru: Bu surede onlara, Allah Teâlâ katından muvaffak kılınan kimseden başkasının taşımaya güç yetiremeyeceği meşakkatli mükellefiyet çeşitlerini yüklemişken bu nasıl böyle olabilir?

قُلْنَا: قَدْ ضَرَبْنَا لِهَذَا الْمَعْنَى مَثَلَ الطَّبِيبِ الْحَاذِقِ وَالْأَبِ الْمُشْفِقِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ إِنَّمَا فَعَلَ بِهِمْ ذَلِكَ لِيَتَخَلَّصُوا مِنَ الْعِقَابِ الْمُؤَبَّدِ، وَيَفُوزُوا بِالثَّوَابِ الْمُؤَبَّدِ.

Biz deriz ki: Biz bu mana için mahir doktor ve şefkatli baba misalini verdik; mana şudur: O, ebedi azaptan kurtulup ebedi sevaba nail olsunlar diye onlara böyle yapmıştır.

السُّؤَالُ الثَّانِي: لَمَّا قَالَ: عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ فَهَذَا النَّسَقُ يُوجِبُ أَنْ يُقَالَ: رَؤُوفٌ رَحِيمٌ بِالْمُؤْمِنِينَ، فَلِمَ تَرَكَ هَذَا النَّسَقَ وقال: بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ.

İkinci Soru: { عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ } buyurunca bu diziliş 'müminlere çok şefkatli ve merhametlidir' (raûfün rahîmün bi'l-mü'minîn) denilmesini gerektirirdi; o halde niçin bu dizilişi bırakıp: { بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ } buyurmuştur?

الجواب: أن قوله: بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ يُفِيدُ الْحَصْرَ بِمَعْنَى أَنَّهُ لَا رَأْفَةَ وَلَا رَحْمَةَ لَهُ إِلَّا بِالْمُؤْمِنِينَ. فَأَمَّا الْكَافِرُونَ فَلَيْسَ لَهُ عَلَيْهِمْ رَأْفَةٌ وَرَحْمَةٌ، وَهَذَا كَالْمُتَمِّمِ لِقَدْرِ مَا وَرَدَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ مِنَ التَّغْلِيظِ كَأَنَّهُ يَقُولُ: إِنِّي وَإِنَّ بَالَغْتُ فِي هَذِهِ السُّورَةِ فِي التَّغْلِيظِ إِلَّا أَنَّ ذَلِكَ التغليظ عَلَى الْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ. وَأَمَّا رَحْمَتِي وَرَأْفَتِي فَمَخْصُوصَةٌ بالمؤمنين فقط، فلهذه الدقيقة عدل على ذلك النسق.

Cevap: O'nun: { بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ } kavli, onun şefkat ve merhametinin yalnızca müminlere mahsus olduğu anlamında hasr ifade eder. Kâfirlere gelince; onun onlara karşı bir şefkat ve merhameti yoktur. Bu da bu surede sertlik olarak varit olan şeylerin derecesini tamamlayıcı gibidir; sanki şöyle demektedir: Ben bu surede sertlikte ne kadar ileri gitmiş olsam da o sertlik kâfirlere ve münafıklaradır. Benim merhamet ve şefkatim ise yalnızca müminlere mahsustur. İşte bu ince nüanstan dolayı o dizilişten vazgeçilmiştir.

[سورة التوبة (٩) : آية ١٢٩]

[Tevbe Suresi (9): 129. Ayet]

فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ (١٢٩)

{ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ (١٢٩) } “Eğer yüz çevirirlerse de ki: 'Bana Allah yeter, O'ndan başka hiçbir ilah yoktur; O'na tevekkül ettim ve O, yüce Arş'ın Rabbidir.'”