Binûn

Tevbe Suresi — 21. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أَمَّا قَوْلُهُ: فَإِنْ تَوَلَّوْا يُرِيدُ الْمُشْرِكِينَ وَالْمُنَافِقِينَ. ثُمَّ قِيلَ: تَوَلَّوْا أَيْ أَعْرَضُوا عَنْكَ. وَقِيلَ: تَوَلَّوْا عَنْ طَاعَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَتَصْدِيقِ الرَّسُولِ ﵊. وَقِيلَ: تَوَلَّوْا عَنْ قَبُولِ التَّكَالِيفِ الشَّاقَّةِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ، وَقِيلَ: تَوَلَّوْا عَنْ نُصْرَتِكَ فِي الْجِهَادِ. وَاعْلَمْ أَنَّ/ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ بَيَانُ أَنَّ الْكُفَّارَ لَوْ أَعْرَضُوا وَلَمْ يَقْبَلُوا هَذِهِ التَّكَالِيفَ، لَمْ يَدْخُلْ فِي قَلْبِ الرَّسُولِ حَزَنٌ وَلَا أَسَفٌ، لِأَنَّ اللَّهَ حَسْبُهُ وَكَافِيهِ فِي نَصْرِهِ عَلَى الْأَعْدَاءِ، وَفِي إِيصَالِهِ إِلَى مَقَامَاتِ الْآلَاءِ وَالنَّعْمَاءِ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَإِذَا كَانَ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ لَا مُبْدِئَ لِشَيْءٍ مِنَ الْمُمْكِنَاتِ وَلَا مُحْدِثَ لِشَيْءٍ مِنَ الْمُحْدَثَاتِ إِلَّا هُوَ، وَإِذَا كَانَ هُوَ الَّذِي أَرْسَلَنِي بِهَذِهِ الرِّسَالَةِ، وَأَمَرَنِي بِهَذَا التَّبْلِيغِ كَانَتِ النُّصْرَةُ عَلَيْهِ وَالْمَعُونَةُ مُرْتَقَبَةً مِنْهُ.

O'nun: { فَإِنْ تَوَلَّوْا } “Eğer yüz çevirirlerse” kavline gelince, müşrikleri ve münafıkları kastetmektedir. Sonra denildi ki: { تَوَلَّوْا } yani senden yüz çevirirlerse. Denildi ki: Allah Teâlâ'ya itaatten ve Resul'ü aleyhisselâm tasdikten yüz çevirirlerse. Denildi ki: Bu surede zikredilen meşakkatli mükellefiyetleri kabul etmekten yüz çevirirlerse. Denildi ki: Cihatta sana yardım etmekten yüz çevirirlerse. Bil ki bu ayetten maksat; kâfirler yüz çevirip bu mükellefiyetleri kabul etmeseler bile, Resul'ün kalbine ne bir hüzün ne de bir keder girmeyeceğini beyan etmektir. Çünkü düşmanlarına karşı yardımında ve onu nimet ve lütufların makamlarına ulaştırmasında Allah ona yeter ve kâfidir. { لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur”. O'ndan başka hiçbir ilah olmadığına göre, mümkin varlıklardan hiçbir şeyi ilk var edenin ve sonradan yaratılanlardan hiçbir şeyi ihdas edenin O'ndan başkası olmaması gerekir. Beni bu risaletle gönderen ve bu tebliğle emreden O olduğuna göre, yardım O'na aittir ve destek de O'ndan beklenir.

ثُمَّ قَالَ: عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ يُفِيدُ الْحَصْرَ أَيْ لَا أَتَوَكَّلُ إِلَّا عَلَيْهِ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ، وَالسَّبَبُ فِي تَخْصِيصِهِ بِالذِّكْرِ أَنَّهُ كُلَّمَا كَانَتِ الْآثَارُ أَعْظَمَ وَأَكْرَمَ، كَانَ ظُهُورُ جَلَالَةِ الْمُؤَثِّرِ فِي الْعَقْلِ وَالْخَاطِرِ أَعْظَمَ، وَلَمَّا كان أعظم الأجسام هو العرض كَانَ الْمَقْصُودُ مِنْ ذِكْرِهِ تَعْظِيمَ جَلَالِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ.

Sonra: { عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ } “O'na tevekkül ettim” buyurmuştur ki bu hasr ifade eder; yani: 'Yalnızca O'na tevekkül ederim.' { وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ } “Ve O, yüce Arş'ın Rabbidir”. Bunun zikirde tahsis edilmesinin sebebi şudur: Eserler ne kadar büyük ve şerefli olursa, o eseri meydana getirenin celalinin akıl ve zihindeki tecellisi o kadar büyük olur. Cisimlerin en büyüğü de Arş olduğundan, onun zikredilmesinden maksat Allah Sübhânehu'nun celalini yüceltmektir.

فَإِنْ قَالُوا: الْعَرْشُ غَيْرُ مَحْسُوسٍ فَلَا يُعْرَفُ وُجُودُهُ إِلَّا بَعْدَ ثُبُوتِ الشَّرِيعَةِ فَكَيْفَ يُمْكِنُ ذِكْرُهُ فِي مَعْرِضِ شَرْحِ عَظَمَةِ اللَّهِ تَعَالَى؟

Eğer: "Arş duyularla algılanamaz, dolayısıyla onun varlığı ancak şeriatın sübutundan sonra bilinir; o halde Allah Teâlâ'nın azametini açıklama sadedinde onun zikredilmesi nasıl mümkün olur?" derlerse;

قُلْنَا: وُجُودُ الْعَرْشِ أَمْرٌ مَشْهُورٌ وَالْكُفَّارُ سَمِعُوهُ مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، وَلَا يَبْعُدُ أَيْضًا أَنَّهُمْ كَانُوا قَدْ سَمِعُوهُ مِنْ أَسْلَافِهِمْ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَرَأَ قَوْلَهُ: الْعَظِيمِ بِالرَّفْعِ لِيَكُونَ صِفَةً لِلرَّبِّ سُبْحَانَهُ. قَالَ أَبُو بَكْرٍ: وَهَذِهِ الْقِرَاءَةُ أَعْجَبُ، لِأَنَّ جَعْلَ الْعَظِيمِ صِفَةً لِلَّهِ تَعَالَى أَوْلَى مِنْ جَعْلِهِ صِفَةً لِلْعَرْشِ، وَأَيْضًا فَإِنْ جَعَلْنَاهُ صِفَةً لِلْعَرْشِ، كَانَ الْمُرَادُ مِنْ كَوْنِهِ عَظِيمًا كِبَرَ جُرْمِهِ وَعِظَمَ حَجْمِهِ وَاتِّسَاعَ جَوَانِبِهِ عَلَى مَا هُوَ مَذْكُورٌ فِي الْأَخْبَارِ، وَإِنْ جَعَلْنَاهُ صِفَةً لِلَّهِ سُبْحَانَهُ، كَانَ الْمُرَادُ مِنَ الْعَظَمَةِ وُجُوبَ الْوُجُودِ وَالتَّقْدِيسَ عَنِ الْحَجْمِيَّةِ وَالْأَجْزَاءِ وَالْأَبْعَاضِ، وَكَمَالَ الْعِلْمِ وَالْقُدْرَةِ، وَكَوْنَهُ مُنَزَّهًا عَنْ أَنْ يَتَمَثَّلَ فِي الْأَوْهَامِ أَوْ تَصِلَ إِلَيْهِ الْأَفْهَامُ. وَقَالَ الْحَسَنُ: هَاتَانِ الْآيَتَانِ آخِرُ ما

Biz deriz ki: Arş'ın varlığı meşhur bir husustur ve kâfirler bunu Yahudilerden ve Hristiyanlardan işitmişlerdir. Bunu atalarından işitmiş olmaları da uzak bir ihtimal değildir. İnsanlardan O'nun: { الْعَظِيمِ } kavlini, Rab Sübhânehu'nun sıfatı olması için ref ile okuyanlar da vardır. Ebû Bekir şöyle demiştir: Bu kıraat daha hoştur; çünkü "el-Azîm" kelimesini Allah Teâlâ'nın sıfatı kılmak, Arş'ın sıfatı kılmaktan daha evladır. Ayrıca onu Arş'ın sıfatı kılarsak, onun azim olmasından maksat -rivayetlerde zikredildiği üzere- cürmünün büyüklüğü, hacminin azameti ve etrafının genişliği olur. Eğer onu Allah Sübhânehu'nun sıfatı kılarsak, azametinden maksat; vücûb-ı vücûd, hacim, cüzler ve parçalardan münezzeh olması, ilim ve kudretinin kemali ve vehimlerde canlanmaktan veya anlayışların O'na ulaşmasından münezzeh olmasıdır. Hasan [-ı Basrî] şöyle demiştir: Bu iki ayet,

أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْقُرْآنِ، وَمَا أُنْزِلَ بَعْدَهُمَا قُرْآنٌ. وَقَالَ أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ: أَحْدَثُ الْقُرْآنِ عَهْدًا بِاللَّهِ ﷿ هَاتَانِ الْآيَتَانِ، وَهُوَ قَوْلُ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ: آخِرُ مَا أُنْزِلَ مِنَ الْقُرْآنِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ [الْبَقَرَةِ: ٢٨١] .

Allah'ın Kur'an'dan indirdiği son ayetlerdir ve bu ikisinden sonra hiçbir Kur'an [ayeti] indirilmemiştir. Übey b. Ka'b: "Kur'an'ın Allah Azze ve Celle'ye en yakın olanı bu iki ayettir" demiştir. Saîd b. Cübeyr'in kavli de budur. Onlardan kimi de şöyle demektedir: Kur'an'dan son indirilen, Allah Teâlâ'nın: { وَاتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ } [el-Bakara: 281] “Allah'a döndürüleceğiniz bir günden sakının” kavlidir.

وَنُقِلَ عَنْ حُذَيْفَةَ أَنَّهُ قَالَ: أَنْتُمْ تُسَمُّونَ هَذِهِ السُّورَةَ بِالتَّوْبَةِ، وَهِيَ سُورَةُ الْعَذَابِ مَا تركتم أحدا إلا نالت منه، والله ما تقرءون رُبْعَهَا.

Huzeyfe'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: "Siz bu sureyi Tevbe [suresi] olarak isimlendiriyorsunuz, oysa o azap suresidir; kendisinden payını almadığı hiç kimseyi bırakmamıştır. Vallahi siz onun dörtte birini bile okumuyorsunuz."

اعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الرِّوَايَةَ يَجِبُ تَكْذِيبُهَا، لِأَنَّا لَوْ جَوَّزْنَا ذَلِكَ لَكَانَ ذَلِكَ دَلِيلًا عَلَى تَطَرُّقِ الزِّيَادَةِ/ وَالنُّقْصَانِ إِلَى الْقُرْآنِ، وَذَلِكَ يُخْرِجُهُ عَنْ كَوْنِهِ حُجَّةً، وَلَا خَفَاءَ أَنَّ الْقَوْلَ بِهِ بَاطِلٌ، وَاللَّهُ ﷾ أَعْلَمُ بِمُرَادِهِ.

Bil ki bu rivayeti yalanlamak vaciptir; zira buna cevaz verecek olsaydık bu durum, Kur'an'a fazlalık ve noksanlığın sirayet etmesine bir delil olurdu. Bu da onu hüccet olmaktan çıkarırdı. Böyle bir sözün batıl olduğu ise gizli değildir. Allah celle celâluhu muradını en iyi bilendir.

وَهَذَا آخِرُ تَفْسِيرِ هَذِهِ السُّورَةِ وَلِلَّهِ الْحَمْدُ وَالشُّكْرُ.

Bu, bu surenin tefsirinin sonudur; hamd ve şükür Allah'a aittir.

فَرَغَ الْمُؤَلِّفُ ﵀ مِنْ تَفْسِيرِهَا فِي يَوْمِ الْجُمُعَةِ الرَّابِعَ عَشَرَ مِنْ رَمَضَانَ سَنَةَ إِحْدَى وَسِتِّمِائَةٍ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ وَحْدَهُ وَالصَّلَاةُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَآلِهِ وَصَحِبَهُ أَجْمَعِينَ.

Müellif rahimehullâh onun tefsirini altı yüz bir senesi Ramazan ayının on dördüncü cuma gününde tamamladı. Hamd yalnızca Allah'adır. Salât Efendimiz Muhammed'e, âline ve bütün ashabına olsun.

تم الجزء السادس عَشَرَ، وَيَلِيهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى الْجُزْءُ السابع عشر، وأوله قوله تعالى:

On altıncı cüz tamamlandı. İnşâallahu Teâlâ onu on yedinci cüz takip edecek olup onun başı Allah Teâlâ'nın şu kavlidir:

الر تِلْكَ آياتُ الْكِتابِ الْحَكِيمِ مِنْ أَوَّلِ سُورَةِ يُونُسَ. أَعَانَ اللَّهُ عَلَى إكماله

{ الر تِلْكَ آياتُ الْكِتابِ الْحَكِيمِ } “Elif. Lâm. Râ. Bunlar hikmet dolu Kitab'ın ayetleridir” [kavliyle] Yunus Suresi'nin başından [başlamaktadır]. Allah tamamlamaya muvaffak eylesin.