Binûn

Yûnus — 2. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{فهل أنتم مغنون عنا من عذاب الله من شيء} [إبراهيم: ٢١] ، {فهل أنتم مغنون عنا نصيباً من النار} [غافر: ٤٧] {فآتاهم عذاباً ضعفاً من النار} [الأعراف: ٣٨] ونحوه {فما كان لكم علينا من فضل فذوقوا العذاب} [الأعراف: ٣٩]- والله أعلم.

{فهل أنتم مغنون عنا من عذاب الله من شيء} [İbrâhîm: 21] “Şimdi siz Allah'ın azabından zerre kadar bir şeyi bizden savabilir misiniz?”, {فهل أنتم مغنون عنا نصيباً من النار} [Mü'min: 47] “Şimdi siz ateşin bir kısmını bizden savabilir misiniz?”, {فآتاهم عذاباً ضعفاً من النار} [A'râf: 38] “Onlara ateşten kat kat azap ver” ve benzeri olan {فما كان لكم علينا من فضل فذوقوا العذاب} [A'râf: 39] “Artık sizin bize karşı bir üstünlüğünüz yoktur, o halde azabı tadın” -en doğrusunu Allah bilir-.

ولما أخبر عن حال المشركين، تشوفت النفس إلى الاطلاع على حال غيرهم فقال مستأنفاً مخبراً عن كِلا الفريقين: {هنالك} أي في ذلك الموقف من المكان والزمان العظيم الأهوال المتوالي الزلزال {تبلوا} أي تخبر وتخالط مخالطة مميلة محلية {كل نفس} طائعة وعاصية {مآ أسلفت} أي قدمت من العمل فيعرف هل كان خيراً أو شراً وهل كان يؤدي إلى سعادة أو شقاوة.

Müşriklerin halini haber verince nefis diğerlerinin durumunu öğrenmeye iştiyak duydu; bunun üzerine sözü yenileyerek her iki fırkayı da haber verip şöyle buyurdu: {هنالك} “Orada”, yani korkuları pek büyük ve sarsıntıları peş peşe olan o mekân ve zaman duruşunda, {تبلوا} imtihan olunur, denenir ve alçaltıp yücelten bir karışmayla karşılaşır, {كل نفس} itaatkâr ve asi “her nefis”, {مآ أسلفت} “geçmişte yaptıklarını”, yani önden gönderdiği amelleri; böylece onun hayır mı şer mi olduğu, mutluluğa mı yoksa bedbahtlığa mı götürdüğü anlaşılır.

ولما كان مطلق الرد - وهو صرف الشيء إلى الموضع الذي ابتدأ منه - كافياً في الرهبة لمن له اب، بُني للمفعول قوله: {وردوآ} أي بالبعث بالإحياء كما كانوا أولاً {إلى الله} أي الملك الأعظم {مولاهم الحق} فلم يكن لهم قدرة على قصدِ غيره ولا الالتفات إلى سواه من تلك الأباطيل، بل انقطع رجاءهم من كل ما كانوا يدعونه

Mutlak olarak döndürme -ki bir şeyi başladığı yere çevirmektir- aklı olan kimse için korku duymaya yetecek nitelikte olunca: {وردوآ} “ve döndürülürler”, yani ilk baştaki gibi diriltilip ba's olunmak suretiyle, {إلى الله} yani En Büyük Hükümran'a, {مولاهم الحق} “gerçek mevlası olan Allah'a” ifadesi meçhul fiil kalıbında getirildi. Artık onların O'ndan başkasına yönelmeye ve o batıl şeylerden O'nun dışındakilere iltifat etmeye güçleri kalmamıştı; bilakis yalvarıp durdukları her şeyden ümitleri kesilmişti,

في الدنيا، وهو المراد بقوله: {وضَلَّ عنهم} أي بطل وذهب وضاع {ما كانوا} أي كوناً هو جبلة لهم {يفترون} أي يتعمدون كذبه من أن معبوداتهم شركاء، وتيقنوا في ذلك المقام أن توليهم لغير الله كان باطلاً غير حق؛ والتزييل: تفريق يزول به كل واحد عن مكانه، وهو من تفريق الجثث، وليس من الواوي، بل من اليائي، يقال: زلته عن الشيء أزيله - إذا فرقت بينه وبينه؛ والكفاية: بلوغ مقدار الحاجة في دفع الأذية أو حصول المنفعة؛ والإسلاف: تقديم أمر لما بعده؛ والرد: الذهاب إلى الشيء بعد الذهاب عنه كالرجع؛ والمولى: من يملك تولى أمر مولاه.

dünyada iken [yalvardıkları her şeyden]. İşte şu kavliyle kastedilen de budur: {وضَلَّ عنهم} “ve onlardan uzaklaşıp kaybolmuştur”, yani batıl olup gitmiş ve zayi olmuştur, {ما كانوا} kendileri için bir fıtrat halini almış olan, {يفترون} “uydurdukları şeyler”, yani tapındıkları varlıkların ortaklar olduğu yönünde kasten uydurdukları yalanlar. O makamda Allah'tan başkasını veli edinmelerinin hak değil batıl olduğunu kesin olarak anladılar. Tezyîl (تزييل): Her birinin yerinden ayrılması suretiyle ayrışmasıdır ki bu bedenlerin ayrılması demektir; vâvî değil yâîdir; aralarını ayırdığında زلته عن الشيء أزيله denilir. Kifâyet (كفاية): Zararı defetmede veya menfaati elde etmede ihtiyaç miktarına ulaşmaktır. İslâf (إسلاف): Bir işi sonrasına önden göndermektir. Redd (رد): Bir şeyden ayrıldıktan sonra tıpkı dönüş gibi ona doğru gitmektir. Mevlâ (مولى): Mevlasının işini üstlenmeye mâlik olan kimsedir.

ولما قدم سبحانه أن شركاءهم مربوبون مقهورون، لا قدرة لهم إلاّ على ما يقدرهم الله عليه، وأنه وحده المولى الحق، وبانت بذلك فضائحهم، أتبعه ذكر الدلائل على فساد مذهبهم، فوبخهم بأن وجه السؤال إليهم عما هم معترفون بأنه مختص به ويدل قطعاً على تفرده بجميع الأمر الموجب من غير وقفة لاعتقاد تفرده بالإلهية فقال: {قل} أي يا أكرم خلقنا وأرفقهم بالعباد {من يرزقكم} أي يجلب لكم الخيرات أيها المنكرون للبعث المدعون للشركة {من السمآء} أي بالمطر وغيره من المنافع {والأرض} بالنبات وغيره لتعيشوا {أمّن يملك السمع} أي الذي تسمعون به الآيات، ووحده للتساوي فيه في الغالب

Yüce Allah, ortaklarının terbiye edilen, boyun eğdirilmiş varlıklar olduğunu, Allah'ın kendilerine güç yetirdiği şeyler dışında hiçbir şeye güçlerinin yetmediğini ve yalnızca Kendisinin hak Mevlâ olduğunu öne çıkarıp böylece onların rezillikleri açığa çıkınca, bunun ardından mezheplerinin batıllığına dair delilleri zikretti. Hiç duraksamadan ilahlıkta tek olduğuna inanmayı gerektiren, her işi tek başına yürüttüğüne kesin olarak delalet eden ve O'na has olduğunu itiraf ettikleri hususlardan onlara soru yönelterek kendilerini azarladı ve şöyle buyurdu: {قل} yani ey yaratılmışlarımızın en şereflisi ve kullara en şefkatlisi, de ki: {من يرزقكم} “size rızık veren kimdir?”, yani ey yeniden dirilmeyi inkâr eden ve şirk koşanlar, size hayırları getiren kimdir, {من السمآء} “gökten”, yani yağmur ve diğer faydalarla, {والأرض} “ve yerden?”, yaşamanız için bitkiler ve diğer şeylerle; {أمّن يملك السمع} “yahut işitmeye malik olan kimdir?”, yani ayetleri kendisiyle işittiğiniz [işitme duyusuna]; çoğunlukla eşitlik ifade ettiği için tekil getirdi,

{والأبصار} التي تبصرون بها ما أنعم عليكم به في خلقها ثم حفظها في المدد الطوال على كثرة الآفات فيفيضها عليكم لتكمل حياتكم الحسية ببقاء الروح، والمعنوية بوجود العلم؛ روي عن علي ﵁ أنه قال: سبحان من بصر بشحم، وأسمع بعظم، وأنطق بلحم.

{والأبصار} “ve gözlere [mâlik olan kimdir?]”, yaratılmasındaki nimetleri gördüğünüz, sonra da pek çok afete rağmen uzun süreler boyunca korunup üzerinize akıtılan [gözlere]; ta ki hissî hayatınız ruhun kalıcılığıyla, manevî hayatınız da ilmin varlığıyla tamamlansın. Ali radıyallâhu anh'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Yağ parçasıyla gördüren, kemik parçasıyla işittiren ve et parçasıyla konuşturan [Allah] her türlü noksanlıktan münezzehtir.'

فلما سألهم عن أوضح ما هم فيه وأقربه، نبههم على ما قبله من بدء الخلق فقال: {ومن يخرج الحي} من الحيوان والنبات {من الميت} أي من النطفة ونحوها {ويخرج الميت} أي من النطفة ونحوها مما لا ينمو {من الحي} أي فينقل من النقص إلى الكمال؛ ثم عم فقال: {ومن يدبر الأمر} أي كله التدبير العام.

İçinde bulundukları en açık ve en yakın şey hakkında onlara soru sorunca, bundan önceki yaratılışın başlangıcına dikkatlerini çekerek şöyle buyurdu: {ومن يخرج الحي} “ölüden diriyi çıkaran”, hayvandan ve bitkiden, {من الميت} “ölüden”, yani nutfe ve benzerlerinden, {ويخرج الميت} “ve ölü olanı çıkaran kimdir?”, yani nutfe ve benzeri büyümeyen şeyleri, {من الحي} “diriden”, yani noksanlıktan kemale aktaran; sonra genelleyerek şöyle buyurdu: {ومن يدبر الأمر} “işi çekip çeviren kimdir?”, yani her şeyi genel bir tedbir ile.

ولما كانوا مقرين بالرزق وما معه من الخلق والتدبير، أخبر عن جوابهم إذا سئلوا عنه بقوله: {فسيقولون الله} أي مسمى هذا الاسم الذي له الكمال كله بالحياة والقيومية بخلاف ما سيأتي من الإعادة والهداية {فقل} أي فتسبب عن ذلك أنا نقول لك: قل لهم مسبباً عن جوابهم هذا الإنكار عليهم في عدم التقوى: {أفلا تتقون} أي تجعلون وقاية بينكم وبين عقابه على اعترافكم بتوحده في ربوبيته وإشراككم غيره في إلهيته؛ ثم علل إنكار عدم تقواهم بقوله: {فذلكم} أي العظيم الشأن {الله} أي الذي له الجلال والإكرام، فكانت هذه قدرته وأفعاله {ربكم} أي الموجد لكم المدبر لأموركم الذي لا إحسان

Rızkı ve onunla birlikte olan yaratmayı ve tedbiri ikrar ettiklerinden, kendilerine bundan sorulduğunda verecekleri cevabı şu sözüyle haber verdi: {فسيقولون الله} “'Allah' diyeceklerdir”, yani ileride gelecek olan yeniden yaratma ve hidayetin aksine, hayat ve kayyumiyetle tam kemale sahip olan bu ismin müsemmasıdır. {فقل} yani bundan dolayı sana diyoruz ki: Onların bu cevabına dayanarak sakınmamalarını inkâr yoluyla onlara de ki: {أفلا تتقون} “hâlâ sakınmayacak mısınız?”, yani O'nun rububiyetinde tek olduğunu itiraf edip uluhiyetinde başkasını O'na ortak koştuğunuz halde O'nun cezasıyla aranıza bir kalkan koymayacak mısınız? Sonra sakınmamalarını inkâr etmeyi şu sözüyle gerekçelendirdi: {فذلكم} “İşte o”, yani şanı pek yüce olan, {الله} yani celal ve ikram sahibi olan, kudreti ve fiilleri işte böyle olan, {ربكم} “Rabbinizdir”, yani sizi var eden, işlerinizi tedbir eden ve katınızda O'ndan başkasına ait hiçbir ihsan bulunmayan,

عندكم لغيره {الحق} أي الثابته ربوبيته ثباتاً لا ريب فيه لاجتماع الصفات الماضية له لا لغيره لأنه لا تكون الربوبية حقيقة لمن لم تجتمع له تلك الصفات {فما} أي فتسبب عن ذلك أن يقال لكم: ما {ذا بعد الحق} أي الذي له أكمل الثبات {إلاّ الضلال} فإنه لا واسطة بينهما - بما أنبأ عنه إسقاط الجار، ولا يعدل عاقل عن الحق إلى الضلال فانّى تصرفون أنتم عن الحق إلى الضلال؛ ولذلك سبب عنه قوله: {فأنى} أي فكيف ومن أيّ جهة {تصرفون} أي أنتم من صارف ما كائناً ما كان، عن الحق إلى الضلال.

{الحق} “gerçektir”, yani geçen sıfatların başkasına değil yalnızca Kendisine ait olması sebebiyle rububiyeti şüphesiz bir kesinlikle sabit olandır; zira bu sıfatları kendinde toplamayan kimse için rububiyet hakiki olamaz. {فما} yani bundan dolayı size şöyle denilmesi neticelendi: Ne {ذا بعد الحق} “haktan sonra ne var”, yani en mükemmel sebata sahip olandan sonra, {إلاّ الضلال} “sapıklıktan başka?”. Zira cer harfinin düşürülmesinin bildirdiği üzere ikisi arasında bir vasıta yoktur; hiçbir akıl sahibi de haktan sapıklığa meyletmez. O halde siz haktan sapıklığa nasıl çevriliyorsunuz? İşte bu sebeple ardından şöyle buyurdu: {فأنى} “nasıl”, yani nasıl ve hangi taraftan, {تصرفون} “çevriliyorsunuz?”, yani çeviren kim olursa olsun, haktan sapıklığa nasıl döndürülüyorsunuz?

ولما كانوا جديرين عند تقريرهم بهذه الآية وإقرارهم بمضمونها بأن يقولوا: سلمنا فأسلمنا ولا نصرف عن الحق أبداً، فلم يقولوا، كانوا حقيقين بأن يقال لهم: حقت عليكم كلمة الله لفسقكم وزوغانكم عن الحق. فقيل: هل خصوا بذلك؟ فقيل: بل {كذلك} أي مثل ذلك الحقوق العظيم {حقت كلمت ربك} أي المحسن إليك بإهلاك أعدائك: الكلمة الواحدة النافذة التي لا تردد فيها، ومعنى الجمع في قراءة نافع وابن عامر أنه لا شيء من كلماته يناقض الكلمة التي أوجبت عذابهم، بل كلها توافقها فالمراد واحد، أو يكون ذلك كناية عن أن عذابهم دائم فإن كلماته لا تنفذ {على} كل {الذين} فعلوا فعلهم لأنهم {فسقوا} أي أوقعوا الترك لأمر الله وأوجدوا عصيانه وفعلوا الخروج عن طريق الحق والخروج عن دائرة الصلاح، وهو كونهم أمة واحدة إلى دين أبيهم آدم صَفيُ الله ﵇؛

Bu ayetle kendilerine ikrarda bulundurulduğunda ve muhtevasını kabul ettiklerinde: 'Teslim olduk, müslüman olduk ve haktan asla çevrilmeyiz' demeye layık iken bunu demeyince, kendilerine: 'Yoldan çıkmanız ve haktan sapmanız sebebiyle Allah'ın sözü aleyhinize hak oldu' denilmesini hak ettiler. 'Bu duruma yalnız onlar mı has kılındı?' denilirse; 'Bilakis' denilir: {كذلك} “Böylece”, yani o büyük hak oluş gibi, {حقت كلمت ربك} “Rabbinin sözü hak oldu”, yani düşmanlarını helak ederek sana ihsanda bulunan [Rabbinin], içinde hiçbir tereddüt bulunmayan tek ve geçerli sözü. Nâfi ve İbn Âmir kıraatindeki çoğul manası ise şudur: O'nun sözlerinden hiçbiri onların azabını gerektiren kelimeye aykırı değildir, bilakis hepsi onunla uyumludur; dolayısıyla kastedilen birdir. Yahut bu, O'nun sözleri tükenmeyeceğinden azaplarının daimi olduğuna bir kinayedir; {على} hepsinin [aleyhine], {الذين} onların yaptıklarını yapan [kimselerin], çünkü onlar {فسقوا} “yoldan çıktılar”, yani Allah'ın emrini terk ettiler, O'na isyan ettiler, hak yoldan ve ıslah dairesinden -ki bu onların Allah'ın seçkin kulu olan babaları Âdem aleyhisselâm'ın dini üzere tek bir ümmet olmalarıydı- dışarı çıktılar;

ثم علل ذلك الحقوق بقوله: {أنهم لا يؤمنون*} أي لا يتجدد منهم إيمان أصلاً، وعبر بالفسق المراد به الكفر لأن السياق للخروج عن دائرة الدين الحق في قوله {وما كان الناس إلا أمة واحدة فاختلفوا} وهذا المعنى أحق بالتعبير للفسق الذي أصله الخروج عن محيط في قولهم: فسقت الرطبة عن قشرها - أي خرجت، أو يكون المعنى: حقت الربوبية له سبحانه بهذا الليل، وهو فعل هذه الأمور المختتمة بالتدبير المقتضي للوحدانية له سبحانه قطعاً لأنه لو كان قادر يساويه في مقدوره لأمكن أن يمانعه، وبطل أن يكون قادراً، وحق أن من زاغ عن الحق كان في الضلال كما حق هذا {كذلك حقت} أي ثبتت ثباتاً عظيماً {كلمت ربك على} كل {الذين} قضى بفسقهم منهم. و {أنهم لا يؤمنون} تفسير لكلمته التي حقت؛ والرزق: جعل العطاء الجاري.

Sonra bu hak oluşu şu sözüyle gerekçelendirdi: {أنهم لا يؤمنون*} “onlar iman etmezler”, yani onlardan asla yeni bir iman meydana gelmez. İnkâr anlamı kastedilen fısk lafzıyla ifade edildi; çünkü siyak, {وما كان الناس إلا أمة واحدة فاختلفوا} “İnsanlar tek bir ümmetten başka bir şey değildi; sonra ayrılığa düştüler” kavlindeki hak din dairesinden çıkış hakkındadır. Bu mana, aslı kuşatan şeyin dışına çıkmak olan fısk lafzıyla ifade edilmeye daha layıktır; nitekim 'Hurma kabuğundan çıktı' anlamında فسقت الرطبة عن قشرها denilir. Yahut mana şöyledir: Rububiyet, tedbirle sonlanan bu işlerin yapılması suretiyle Yüce Allah için kesin olarak hak oldu; bu da O'nun birliğini kesinlikle gerektirir. Çünkü O'nun kudretine denk bir güç yetiren olsaydı O'na engel olması mümkün olur ve O'nun kadir oluşu batıl olurdu; haktan sapanın da tıpkı bunun hak olması gibi sapıklıkta bulunması hak oldu. {كذلك حقت} “Böylece hak oldu”, yani pek büyük bir sebatla sabit oldu, {كلمت ربك على} [Rabbinin sözü] hepsinin aleyhine, {الذين} içlerinden yoldan çıkmalarına hükmettiği [kimselerin]. {أنهم لا يؤمنون} ise hak olan kelimesinin tefsiridir. Rızık: Sürekli bağışta bulunmaktır.

ولما علم أنهم معترفون بأمر الهداية وما يتبعها من الرزق والتدبير أعاد سبحانه السؤال عنها مقرونة بالإعادة تنبيهاً لهم على ما يتعارفونه من أن الإعادة أهون، فإنكارها مع ذلك إما جمود أو عناد، وإنكار المسلمات كلها هكذا، وسوقه على الطريق الاستفهام أبلغ وأوقع في القلب فقال: {قل} أي على سبيل الإنكار عليهم

Onların hidayet meselesini ve ona bağlı olan rızık ve tedbiri itiraf ettikleri bilinince, Yüce Allah yeniden yaratmanın daha kolay olduğuna dair bildikleri gerçeğe dikkatlerini çekmek üzere soruyu iade ile birlikte tekrarladı. Zira buna rağmen onu inkâr etmek ya bir donukluk ya da bir inattır; bütün müsellematın inkârı da böyledir. Bunun istifham yoluyla sevkedilmesi ise daha beliğ ve kalbe daha tesirlidir. Şöyle buyurdu: {قل} yani onları inkâr etmek üzere,

والتوبيخ لهم {هل من شركائكم} أي الذين زعمتموهم شركاء لي وأشركتموهم في أموالكم من أنعامكم وزروعكم {من يبدأ الخلق} كما بدأته ليصح لهم ما ادعيتم من الشركة {ثم يعيده} .

ve onları azarlamak üzere [de ki]: {هل من شركائكم} “Ortaklarınızdan var mı?”, yani Bana ortak olduğunu iddia ettiğiniz ve davarlarınızdan, ekinlerinizden olan mallarınızda kendilerine pay ayırdığınız ortaklarınızdan, {من يبدأ الخلق} “yaratmayı başlatan”, Benim başlattığım gibi; ta ki iddia ettiğiniz ortaklık onlar için sahih olsun, {ثم يعيده} “sonra onu tekrar eden?”.

ولما كان الجواب قطعاً من غير توقف. ليس فيهم من يفعل شيئاً من ذلك، وكان لجاجهم في إنكار الإعادة وعنادهم لا يدعهم انة يجيبوا بالحق، أمره بجوابهم بقوله: {قل الله} أي الذي له الأمر كله {يبدأ الخلق} أي مهما أراد {ثم يعيده} وأتى هنا بجزئي الاستفهام وكذا ما يأتي في السؤال عن الهداية تأكيداً للأمر بخلاف ما اعترفوا به، فإنه اكتفى فيه بأحد الجزأين في قوله {فسيقولون الله} ولم يقل: يرزقنا - إلى آخره؛ ثم زاد في تبكيتهم على عدم الإذعان لذلك بالتعجيب منهم في قوله: {فأنى تؤفكون*} أي كيف ومن أي جهة تصرفون بأقبح الكذب عن وجه الصواب من صارف ما، وقد استنارت جميع الجهات، ورتب هذه الجمل أحسن ترتيب، وذلك أنه سألهم أولاً عن سبب دوام حياتهم وكمالها بالرزق والسمع والبصر وعن بدء الخلق في إخراج الحي من الميت وما بعده، وكل ذلك تنبيهاً على النظر في أحوال أنفسهم مرتباً على الأوضح فالأوضح، فلما اعترفوا به كله أعاد السؤال عن بدء الخلق ليقرن به الإعادة تنبيهاً على أنهما بالنسبة إلى قدرته على حد سواء، فلما فرغ مما يتعلق بأحوال

Cevap duraksamaksızın kesin olarak 'İçlerinde bunlardan hiçbirini yapan yoktur' şeklinde olunca ve onların iadeyi inkârdaki inat ve dirençleri hakkı cevaplamalarına engel olunca, şu sözüyle onlara cevap vermesini emretti: {قل الله} “De ki: Allah”, yani bütün emir Kendisine ait olan [Allah], {يبدأ الخلق} “yaratmayı başlatır”, yani ne zaman dilerse, {ثم يعيده} “sonra onu tekrar eder”. İtiraf ettikleri şeyin aksine, meseleyi pekiştirmek için burada istifhamın iki cüzünü ve hidayet sorusunda gelecek olanı getirdi. Zira orada {فسيقولون الله} “'Allah' diyeceklerdir” kavlinde iki cüzden biriyle yetinmiş, 'bizi rızıklandırır' vesaire dememişti. Sonra {فأنى تؤفكون*} “O halde nasıl çevriliyorsunuz?” kavlindeki hayret ifadesiyle buna boyun eğmemelerinden ötürü azarlamalarını artırdı; yani bütün yönler aydınlanmışken, bir çeviren sebebiyle en çirkin yalanla doğru cihetten nasıl ve hangi taraftan döndürülüyorsunuz? Bu cümleleri en güzel tertiple dizmiştir: Şöyle ki, önce hayatlarının devamının ve kemalinin sebebi olan rızık, işitme ve görme hakkında; sonra ölüden dirinin çıkarılmasındaki yaratmanın başlangıcı ve sonrasından sormuştur. Bütün bunlar en açıktan başlayarak sırayla kendi nefislerinin durumlarına ibretle bakmaya bir uyarıdır. Hepsini itiraf edince, kudretine nispetle ikisinin de eşit olduğuna dikkat çekmek üzere yaratmanın başlangıcı sorusunu iade ile birlikte tekrarladı. Bedenin durumlarıyla ilgili hususları bitirince,

الجسد أمره أن يسألهم عن غاية ذلك، والمقصود منه من أحوال الروح في الهداية التي في سبب السعادة إمعاناً في الاستدلال بالمصنوع على الصانع على وجه مشير إلى التفضيل فقال: {قل} أي يا أفهم العباد وأعرفهم بالمعبود {هل من شركائكم} أي الذين زعمتم أنهم شركاء لله، فلم تكن شركتهم إلا لكم لأنكم جعلتم لهم حظاً من أموالكم وأولادكم {من يهدي} أي بالبيان أو التوفيق ولو بعد حين {إلى الحق} فضلاً عن أن يهدي للحق على أقرب ما يكون من الوجود إعلاماً.

üstünlüğe işaret eden bir üslupla sanatlı eserden Sanatkâr'a delil getirmede derinleşmek üzere, bunun gayesini ve mutluluğun sebebi olan hidayetteki ruhun hallerinden kastedileni onlara sormasını emretti ve şöyle buyurdu: {قل} yani ey kulların en anlayışlısı ve Mabud'u en iyi bileni, de ki: {هل من شركائكم} “Ortaklarınızdan var mı?”, yani Allah'a ortak olduklarını sandığınız -ki ortaklıkları yalnızca sizedir, çünkü mallarınızdan ve çocuklarınızdan onlara bir pay ayırdınız- ortaklarınızdan, {من يهدي} “hidayet eden”, yani açıklama veya muvaffak kılma ile bir süre sonra da olsa, {إلى الحق} “hakka?”; nerede kaldı ki hakka en yakın bir varlık kılma tarzında bildirerek ulaştırsın!

ولما كانوا جاهلين بالجواب الحق في ذلك أو معاندين، أمره أن يجيبهم معرضاً عن انتظار جوابهم آتياً بجزئي الاستفهام أيضاً فقال: {قل الله} أي الذي له الإحاطة الكاملة {يهدي} ولما كان قادراً على غاية الإسراع، عبر باللام فقال: {للحق} إن أراد، ويهدي إلى الحق من يشاء، لا أحد ممن زعموهم شركاء، فالاشتغال بشيء منها بعبادة أو غيرها جهل محض واختلال في المزاج كبير، فالآية من الاحتباك: ذكر {إلى الحق} أولاً دليلاً على حذفه ثانياً، و {للحق} ثانياً دليلاً على حذفه أولاً، فتسبب عن ذلك إنكار أتباعهم لهم فقال: {أفمن يهدي} أي منتهياً في هداه ولو على بعد {إلى الحق} أي الكامل الذي لا زيغ فيه بوجه ولو على أبعد الوجوه

Bu hususta doğru cevabı bilmedikleri veya inat ettikleri için, onların cevabını beklemekten yüz çevirip istifhamın iki cüzünü de getirerek onlara cevap vermesini emretti ve şöyle buyurdu: {قل الله} “De ki: Allah”, yani tam kuşatmaya sahip olan [Allah], {يهدي} “hidayet eder”. Son derece süratli bir şekilde güç yetirdiği için lâm harfiyle ifade ederek şöyle buyurdu: {للحق} dilerse “hakka [ulaştırır]” ve dilediğini hakka hidayet eder. Ortak zannettikleri kimselerden hiçbiri bunu yapamaz. Dolayısıyla onlardan herhangi biriyle ibadet veya başka bir yolla meşgul olmak katıksız bir cehalet ve mizaçta büyük bir bozukluktur. Bu ayette ihtibâk sanatı vardır: Birincide {إلى الحق} zikredilmesi ikincide hazfedildiğine delildir; ikincide {للحق} zikredilmesi de birincide hazfedildiğine delildir. Bundan dolayı onlara uymalarını inkâr ederek şöyle buyurdu: {أفمن يهدي} “O halde hidayet eden mi”, yani uzak da olsa hidayetinde nihayete erdiren mi, {إلى الحق} “hakka”, yani en uzak vecihlerle de olsa kendisinde hiçbir sapma bulunmayan tam hakka,

{أحق أن يتبع} أي بغاية الجهد {أم من لا يهدي} أي يهتدي فضلاً عن أن يهدي غيره إلى شيء من الأشياء أصلاً ورأساً؛ وإدغام تاء الافتعال للإيماء إلى انتفاء جميع أسباب الهداية حتى أدانيها، فإن التاء عند أرباب القلوب معناها انتهاء التسبب إلى أدناه {إلا أن يهدى} أي يهديه هاد غيره كائناً من كان، وهذا يعم كل ما عبد من دون الله من يعقل وممن لا يعقل؛ فلما أتم ذلك على هذا النهج القويم كان كأنه قيل: أتجيبون أم تسكتون؟ وإذا أجبتم أتؤثرون الحق فترجعوا عن الضلال أم تعاندون، تسبب عن ذلك سؤالهم عى وجه التوبيخ بقوله: {فما} اي أيّ شيء ثبت {لكم} في فعل غير الحق من كلام أو سكوت؛ ثم استأنف تبكيتاً آخر فقال: {كيف تحكمون*} فيما سألناكم عنه مما لا ينبغي أن يخفى على عاقل، أبالباطل أم بالحق؟ فقد تبين الرشد من الغي؛ والبدء: العقل الأول؛ والإعادة: إيجاد الشيء ثانياً؛ والهداية: التعريف بطريق الرشد من الغي.

{أحق أن يتبع} “uyulmaya daha layıktır”, yani son derece gayretle, {أم من لا يهدي} “yoksa hidayet bulamayan mı?”, yani asla ve kat'a başkasına hiçbir şeyde hidayet verememek şöyle dursun kendisi bile hidayet bulamayan mı? İftial bâbının 'te' harfinin idğam edilmesi, hidayetin en alt derecedeki sebepleri dahil bütün sebeplerinin nefyedildiğine işaret içindir; zira kalb erbabına göre 'te' harfi sebepliliğin en alt basamağına ulaşması manasındadır; {إلا أن يهدى} “kendisine hidayet verilmedikçe”, yani her kim olursa olsun başka bir hidayet edici ona hidayet vermedikçe. Bu, Allah'tan başka tapınılan akıl sahibi olsun veya olmasın her şeyi kapsar. Bunu bu dosdoğru yöntemle tamamlayınca sanki şöyle denilmiş oldu: Cevap mı vereceksiniz yoksa susacak mısınız? Cevap verirseniz hakkı tercih edip sapıklıktan dönecek misiniz yoksa inat mı edeceksiniz? Bundan dolayı azarlama yoluyla onlara soru yöneltilerek şöyle buyruldu: {فما} yani sabit olan nedir, {لكم} “size ne oluyor?”, söz veya sükût olarak hak olmayan bir fiilde bulunmakta; sonra başka bir susturma ile söze başlayıp şöyle buyurdu: {كيف تحكمون*} “Nasıl hüküm veriyorsunuz?”, akıl sahibine gizli kalmaması gereken, size sorduğumuz hususlarda; batılla mı yoksa hakla mı? Doğruluk eğrilikten kesinlikle ayrılmıştır. Bed' (بدء): İlk akıl [yaratma]; İade (إعادة): Bir şeyi ikinci kez var etmek; Hidayet (هداية): Eğrilikten doğruluğun yolunu tanıtmaktır.

ولما أخبر بإقرارهم عن بعض ما يسألون عنه ثم عقبه بما لوح إلى إنكارهم أو سكوتهم عن بعضه مما يتعلق بشركائهم، عطف على ما صرح به من قولهم {فسيقولون} وما لوح إليه من «فسينكرون» أو «فسيسكتون» قوله: {وما يتبع} أي بغاية الجهد {أكثرهم} أي نطقه أو سكوته في عبادته للأصنام وقوله: إنها شفعاء، وغير ذلك

Kendilerine sorulan şeylerin bir kısmını ikrar ettiklerini haber verip ardından ortaklarıyla ilgili bazısını inkâr ettiklerini veya sustuklarını ima eden hususu zikredince; açıkça ifade edilen {فسيقولون} “[Allah] diyeceklerdir” kavline ve ima edilen 'inkâr edeceklerdir' yahut 'susacaklardır' manasına şunu atfetti: {وما يتبع} “Ve uymaz”, yani son derece çabayla, {أكثرهم} “onların çoğu”, yani putlara ibadetlerindeki konuşması veya sükûtu ve 'onlar şefaatçidir' sözü ve benzerleri,

{إلا ظناً} تنبيهاً على أنهم إنما هم مقلدون وتابعون للأهواء.

{إلا ظناً} “zandan başkasına”, onların ancak taklitçi ve hevalarına uyan kimseler olduklarına bir dikkat çekmedir.

ولما كان الظن لا ينكر استعماله في الشرائع، نبه على أن محله إنما هو حيث لا يوجد نص على المقصود، فيقاس حينئذ على النصوص بطريقة، وأما إذا وجد القاطع في حكم فإنه لا يجوز العدول عنه بوجه من الوجوه فقال تعالى في جواب من يقول: أو ليس الظن مستعملاً في كثير من الأحكام؟ : {إن الظن لا يغني} أي أصلاً {من الحق} أي الكامل {شيئاً} أي بدله، ولايكون بدل الحق إلا إذا كان تابعه مخالفاً فيه لقاطع يعمله.

Zannın şeriatlarda kullanılması inkâr edilemez olunca, onun yerinin ancak kastedilen hususta bir nass bulunmadığı yer olduğuna dikkat çekti; bu takdirde nasslara bir yolla kıyas edilir. Bir hükümde kesin delil bulunduğunda ise ondan hiçbir şekilde dönmek caiz olmaz. Yüce Allah: 'Zan pek çok hükümde kullanılmıyor mu?' diyen kimseye cevap olarak şöyle buyurdu: {إن الظن لا يغني} “Şüphesiz zan hiçbir şey kazandırmaz”, yani asla yerine geçmez, {من الحق} “hakkın”, yani tam hakkın, {شيئاً} “bir şey”, yani onun bedeli olmaz; hakkın bedeli ise ancak ona uyan kimse bildiği kesin bir delile muhalefet ettiğinde söz konusu olur.

ولما صار ظهور الفرق ضرورياً، أوقع تهديد المتمادي في غيه في جواب من كأنه قال: إن ذلك غير خفي عنهم ولكنهم يستكبرون فلا يرجعون، فقال: {إن الله} أي المحيط بكل شيء {عليم} أي بالغ العلم {بما يفعلون*} فاصبر فلسوف يعملون.

Farkın ortaya çıkması zorunlu hale gelince, sapıklığında ısrar edeni, sanki: 'Bu durum onlara gizli değildir, fakat büyüklük taslıyorlar da dönmüyorlar' diyen kimseye cevap sadedinde tehdit ederek şöyle buyurdu: {إن الله} yani her şeyi kuşatan Allah, {عليم} “hakkıyla bilendir”, yani tam bir ilimle bilendir, {بما يفعلون*} “onların yaptıklarını”. Artık sabret, ileride yaptıklarının karşılığını göreceklerdir.

ولما قدم في هذه السورة قولهم {لولا أنزل عليه آية من ربه} وأتى فيها رداً عليهم ووعظاً لهم من الآيات البالغة في الحكمة جداً يتجاوز قوى البشر ويضمحل دونه من الخلق القدر، وكان آخر ذلك التنبيه على أن شركاءهم لا يهتدون إلا أن هداهم الهادي فضلاً عن أن يهدوا، وإقامة الدليل على أن مذاهبهم ليست مستندة إلى علم بل هى تابعة للهوى، أتبع ذلك دليلاً قطعياً في أمر القرآن من أنه لا يصح أصلاً أن يؤتى به من دون أمره سبحانه رداً لقولهم: إنه مفترى، لأنه

Bu surede daha önce onların {لولا أنزل عليه آية من ربه} “Ona Rabbinden bir ayet indirilseydi ya!” sözünü zikredip, onlara bir reddiye ve öğüt olmak üzere hikmette insan güçlerini aşan ve yaratılmışların kudretinin yanında eriyip gittiği son derece yetkin ayetleri getirince; ve bunun sonuncusu da ortaklarının hidayet edici kendilerine hidayet etmedikçe hidayet bulamayacaklarına -nerede kaldı ki hidayet etsinler- dikkat çekmek ve mezheplerinin bir ilme dayanmayıp hevalara tâbi olduğuna dair delil getirmek olunca; bunun peşinden, 'o uydurmadır' sözlerine bir reddiye olarak, Kur'an meselesinde onun Yüce Allah'ın emri olmaksızın getirilmesinin asla sahih olamayacağına dair kesin bir delil ekledi. Çünkü o,

من وادي ما ختم به هذه الآيات من اتباعهم للظنون لأنه لا سند لهم في ذلك بل ولا شبهة أصلاً، وإنما هو مجرد هوى بل وأكثرهم عالم بالحق في أمره، فنفى ذلك بما يزيح الظنون ويدمغ الخصوم ولا يدع شبهة لمفتون، وأثبت أنه هو الآية الكبرى والحقيق بالاتباع لأنه هدى، فقال تعالى: {وما كان} عاطفاً له على قوله {ما يكون لي أن أبدله} إلى آخره، فهو حينئذ مقول القول، أي قل لهم ذاك الكلام وقل لهم {ما كان} أي قط بوجه من الوجوه، وعينه تعييناً لا يمكن معه لبس، فقال: {هذا القرآن} أي الجامع لكل خير مع التأدية بأساليب الحكمة المعجزة لجميع الخلق {أن يفترى} أي أن يقع في وقت من الأوقات تعمد نسبته كذباً إلى الله من أحد من الخلق كائناً من كان؛ وعرف بتضاؤل رتبتهم دون شامخ رتبته سبحانه بقوله: {من دون الله} أي الذي تقرر أنه يدبر الأمر كله، فما من شفيع إلا من بعد إذنه وما يعزب عنه شيء فسبحان المتفضل على عباده بإيضاح الحجج وإزالة الشكوك والدعاء إلى سبيل الرشاد مع غناه عنهم وقدرته عليهم؛ والافتراء: الإخبار على القطع بالكذب، لأنه من فرى الأديم وهو قطعه بعد تفزيره.

bu ayetlerin sonunun bağlandığı zanna uymaları kabilindendir; zira bu konuda onların hiçbir dayanağı ve hatta hiçbir şüpheleri dahi yoktur, bu sırf bir hevadır; bilakis onların çoğu onun durumundaki hakkı bilmektedir. Böylece zanları bertaraf eden, hasımları susturan ve fitneye düşen kimsede hiçbir şüphe bırakmayan bir ifadeyle bunu nefyetti ve onun en büyük ayet olduğunu ve hidayet olması sebebiyle uyulmaya layık bulunduğunu ispat ederek şöyle buyurdu: {وما كان} bunu {ما يكون لي أن أبدله} “Onu değiştirmek benim için olacak şey değildir” kavline atfederek; dolayısıyla bu, söylenen sözün bir parçasıdır; yani onlara o sözü söyle ve de ki: {ما كان} “olacak şey değildir”, yani hiçbir şekilde asla, ve kendisinde hiçbir karışıklık olmayacak şekilde onu tayin ederek şöyle buyurdu: {هذا القرآن} “Bu Kur'an”, yani bütün yaratılmışları aciz bırakan hikmet üsluplarıyla aktarılmakla birlikte her hayrı kendinde toplayan [Kur'an], {أن يفترى} “uydurulmuş olması”, yani yaratılmışlardan her kim olursa olsun herhangi bir kimse tarafından Allah'a kasten ve yalan yere nispet edilmesinin hiçbir vakitte vaki olması; ve O'nun yüce makamı karşısında onların derecelerinin düşüklüğünü şu sözüyle bildirdi: {من دون الله} “Allah'tan başkası tarafından”, yani bütün işi çekip çevirdiği kesinleşmiş olan [Allah'tan başkası], zira O'nun izni olmadan hiçbir şefaatçi yoktur ve O'ndan hiçbir şey gizli kalmaz. Kullarına muhtaç olmayışı ve onlara gücü yettiği halde hüccetleri açıklamak, şüpheleri gidermek ve doğru yola davet etmekle onlara lütufta bulunan [Allah] noksanlıklardan münezzehtir. İftira (افتراء): Kesin olarak yalan haber vermektir; zira deriyi yardıktan sonra kesmek anlamına gelen فرى الأديم ifadesinden gelir.

ولما كان إتيان الأمي - الذي لم يجالس عالماً - بالأخبار والقصص الماضية على التحرير دليلاً قطعاً على صدق الآتي في ادعائه أنه لا معلم

Hiçbir âlimle oturup kalkmamış bir ümmînin geçmiş haberleri ve kıssaları inceden inceye ortaya koyması, getirenin kendisi için Allah'tan başka

له إلا الله، عبر بأداة العناد فقال: {ولكن} أي كان كوناً لا يجوز غيره {تصديق الذي} أي تقدم {بين يديه} أي قبله من الكتب، والدليل على تصادقه شاهد الوجود مع أن القوم كانوا في غاية العدواة له ﷺ وكان أهل الكتابين عندهم في جزيرة العرب على غاية القرب منهم مع أنهم كانوا يتجرون إلى بلاد الشام وهم متمكنون من السؤال عن كل ما يأتي به، فلو وجدوا مغمزاً ما لقدحوا به، فدل عدم قدحهم على التصادق قطعاً.

öğretici bulunmadığı iddiasında doğru olduğuna kesin bir delil olunca, inat edatı ile ifade ederek şöyle buyurdu: {ولكن} “fakat [o]”, yani başka türlü olması caiz olmayan bir tarzda, {تصديق الذي} “onun tasdikidir”, yani daha önce geçmiş olan, {بين يديه} “önündekilerin”, yani kendisinden önceki kitapların [tasdikidir]. Birbirini tasdik ettiğinin delili, varlığın şahitliğidir. Bununla birlikte o kavim, sallallâhu aleyhi ve sellem'e son derece düşmandı ve iki kitabın ehli de Arap Yarımadası'nda onlara son derece yakındı; üstelik Şam diyarına ticaret yapıyorlardı ve getirdiği her şey hakkında soru sormaya imkânları vardı. Şayet bir kusur bulsalardı onunla ta'n ederlerdi; ta'n etmemeleri kesin olarak birbirlerini tasdik ettiklerini gösterdi.

ولما كان ذلك سلطاناً قاهراً ﷺ، زاده ظهوراً بما اشتمل الكتاب الآتي به عليه من التفصيل الذي هو نهاية العلم فقال: {وتفصيل الكتاب} أي الجامع المجموع فيه الحكم والأحكام وجوامع الكلام من جميع الكتب السماوية في بيان مجملاتها وإيضاح مشكلاتها، فهو ناظر إلى قوله {أفمن يهدي إلى الحق} ، فهو برهان على أنه هو الهادي وحده، فهو الحقيق بالاتباع والتفصيل بتبيين الفصل بين المعاني الملتبسة حتى تظهر كل معنى على حقه، ونظيره التقسيم، ونقضيه التخليط والتلبيس، وبيان تفصيله أنه أتى من العلوم العلمية الاعتقادية من معرفة الذات والصفات بأقسامها، والعملية التكليفية المتعلقة بالظاهر وهي علم الفقه وعلم الباطن ورياضة النفوس بما لا مزيد عليه ولا يدانيه فيه كتاب، وعلم الأخلاق كثير في القرآن مثل

Bu durum, sallallâhu aleyhi ve sellem için kahredici bir hüccet olunca, getirdiği kitabın ilmin zirvesi olan tafsilatı içermesiyle bunun açıklığını artırdı ve şöyle buyurdu: {وتفصيل الكتاب} “ve Kitab'ın açıklanmasıdır”, yani mücmellerini beyan etmek ve anlaşılması zor yerlerini açıklamak suretiyle bütün semavi kitaplardaki hikmetleri, hükümleri ve özlü sözleri kendinde toplayan kitabın [açıklanmasıdır]. Dolayısıyla bu, {أفمن يهدي إلى الحق} “O halde hakka hidayet eden mi...” kavline bakmaktadır ve O'nun tek hidayet edici olduğuna bir burhandır; uyulmaya layık olan da O'dur. Tafsil: Karışık manalar arasındaki ayrımı, her bir mana hakkıyla ortaya çıkacak şekilde beyan etmektir; benzeri taksim, zıddı ise karıştırmak ve gizlemektir. Tafsilatının beyanı şudur: Zat ve sıfatların kısımlarını tanımaktan ibaret olan itikadî ilmî ilimlerden, zâhirle ilgili olan fıkıh ilminden ve bâtın ilmi ile nefis terbiyesinden ibaret olan mükellefiyet amellerinden öyle şeyler getirmiştir ki üzerine fazlalık eklenemez ve hiçbir kitap ona denk olamaz. Ahlak ilmi de Kur'an'da pek çoktur; nitekim şu ayetler gibidir:

{خذ العفو} [الأعراف: ١٩٩] {إن الله يأمر بالعدل} [النحل: ٩٠] وأمثالهما.

{خذ العفو} [A'râf: 199] “Sen af yolunu tut”, {إن الله يأمر بالعدل} [Nahl: 90] “Şüphesiz Allah adaleti emreder” ve bu ikisinin benzerleri.

ولما كان - مع الشهادة بالصدق بتصديق ما ثبت حقيقة - معجزاً بالجمع والتفصيل لجميع العلوم الشريفة: عقليها ونقليها إعجازاً لم يثبت لغيره، ثبت أنه مناقض للافتراء حال كونه {لا ريب فيه} وأنه {من رب العالمين*} أي موجدهم ومدبر أمرهم والمحسن إليهم لأنه - مع الجمع لجميع ذلك - لا اختلاف فيه بوجه، وذلك خارج عن طوق البشر.

Hakikaten sabit olan şeyleri tasdik ederek doğruluğa şahitlik etmekle beraber, aklî ve naklî bütün şerefli ilimleri başkasında sabit olmayan bir mucize oluşla toplayıp tafsil etmesiyle mucize olunca; {لا ريب فيه} “kendisinde hiçbir şüphe bulunmadığı” ve {من رب العالمين*} “âlemlerin Rabbindendir”, yani onları var eden, işlerini çekip çeviren ve onlara ihsanda bulunan Rabden olduğu halde iftiraya zıt olduğu sabit oldu. Çünkü bütün bunları kendinde toplamakla beraber onda hiçbir şekilde çelişki yoktur; bu da insan gücünün dışındadır.

ولما كان هذا موضع أن يذعنوا لأن هذا القرآن ليس إلا من عند الله وبأمره قطعاً، كان كأنه قيل: ارجعوا عن غيهم فآمنوا واستقاموا {أم} استمروا على ضلالهم {يقولون} على سبيل التجديد والاستمرار عناداً {افتراه} أي تعمد نسبته كذباً إلى الله، فكأنه قيل، تمادوا على عتوهم فقالوا ذلك فكانوا كالباحث عن حتفه بظلفه، لأنهم أصلوا أصلاً فاسداً لزم عليه قطعاً إمكان أن يأتوا بمثله لأنهم عرب مثله، بل منهم من قرأ وكتب وخالط العلماء واشتد اعتناءه بأنواع البلاغة من النظم والنثر والخطب وتمرنه فيها بخلافه ﷺ في جميع ذلك، فلهذا أمره في جوابهم بقوله {قل} أي لهم يا أبلغ خلقنا وأعرفهم بمواقع الكلام لجميع أنواعه، أتى بالفاء

Burası bu Kur'an'ın ancak Allah katından ve kesinlikle O'nun emriyle olduğuna boyun eğmeleri gereken bir makam olunca, sanki şöyle denildi: Sapıklıklarından dönüp iman edip dosdoğru mu oldular, {أم} “yoksa”, sapıklıklarına devam edip inatla, yenileyerek ve sürdürerek, {يقولون} “diyorlar mı:”, {افتراه} “'Onu kendisi uydurdu'?”, yani kasten ve yalan yere Allah'a nispet etti. Sanki şöyle denildi: Azgınlıklarında ileri gidip bunu söylediler ve böylece kendi tırnağıyla kendi ecelini arayan kimse gibi oldular; çünkü fasit bir kural koydular ve bunun neticesinde kendileri de onun gibi Arap oldukları için kesinlikle onun bir benzerini getirebilmeleri gerekirdi; bilakis içlerinde okuyup yazan, âlimlerle düşüp kalkan, nazım, nesir ve hutbelerden ibaret belagat türlerine son derece özen gösterip bunlarda maharet kazananlar vardı; oysa sallallâhu aleyhi ve sellem bütün bunlardan uzaktı. İşte bu sebeple onlara cevap vermesini emrederek şöyle buyurdu: {قل} yani ey yaratılmışlarımızın en beliği ve bütün türleriyle sözün yerlerini en iyi bileni, onlara de ki; 'fâ-i sebebiyye'yi getirerek,

السببية في قوله: {فأتوا} أي أنتم تصديقاً لقولكم هذا الذي تبين وأنكم فيه معاندون؛ ولما كانوا قد جزموا في هذه السورة بأنه افتراه، وكان مفصلاً إلى سور كل واحدة منها لها مقصد معين يستدل فيها عليه، وتكون خاتمتها مرتبطة بفاتحتها متحدة بها، اكتفى في تحديهم بالإتيان بقطعة واحدة غير مفصلة إلى مثل سورة لكن تكون مثل جميع القرآن في الطول والبيان وانتظام العبارة والتئام المعاني فلذلك قال: {بسورة} قال الرماني: والسورة منزلة محيطة بآيات من أجل الفاتحة والخاتمة كإحاطة سور البناء، وهذا نظراً إلى أن المتحدي به سورة اصطلاحية والصواب أنها لغوية، وهي كما قال الحرالي تمام جملة من المسموع تحيط بمعنى تام بمنزلة إحاطة السور بالمدنية؛ ووصفها بقوله: {مثله} أي قي البلاغة وحسن النظم وصحة المعاني ومصادقة الكتب وتفصيل العلوم لأنكم مثلي في العربية وتزيدون بالكتابة ومخالطة العلماء - من غير إتيان ب «من» لما تقدم من أن المراد كونها مثل القرآن كله، ولذلك وسع لهم في الاستعانة بجميع من قدروا عليه ووصلت طاقتهم إليه ولم يقصرهم على من بحضرتهم فقال: {وادعوا} أي لمعاونتكم {من استطعتم} أي قدرتم على طاعته ولو ببذل الجهد من الجن والإنس وغيرهم للمعاونة، وحقق أن هذا القرآن من عنده سبحانه

{فأتوا} “Haydi getirin” buyurdu, yani kendisinde inatçı olduğunuz açığa çıkan bu sözünüzün doğruluğunu ispat etmek üzere siz getirin. Bu surede onun uydurulduğunu kesin bir dille iddia ettikleri ve Kur'an da her birinin belirli bir gayesi bulunup onda delil getirilen ve sonu başıyla irtibatlı olup onunla bütünleşen surelere ayrılmış olduğu için, onlara meydan okumada sure gibi bölümlere ayrılmamış, fakat uzunluk, beyan, ifadenin intizamı ve manaların uyumu bakımından Kur'an'ın tamamı gibi olan tek bir parça getirmelerini yeterli gördü ve bu sebeple: {بسورة} “bir sure” buyurdu. Rummânî şöyle demiştir: Sure, binanın surunun kuşatması gibi, başı ve sonu sebebiyle ayetleri kuşatan bir mertebedir. Bu, meydan okunan şeyin ıstılahî sure olduğu görüşüne göredir; doğru olan ise onun lügat anlamında olmasıdır. O da Hırâllî'nin dediği gibi, işitilenlerden tam bir anlamı surun şehri kuşatması gibi kuşatan tam bir cümledir. Onu şu sözüyle niteledi: {مثله} “onun benzeri”, yani belagatte, güzel nazımda, manaların sıhhatinde, kitapları tasdik etmede ve ilimleri tafsil etmede onun benzeri; çünkü siz Arapçada benim gibisiniz, hatta yazı ve âlimlerle bir arada bulunma hususunda daha fazlasısınız -daha önce zikredildiği üzere kastedilenin Kur'an'ın tamamının benzeri olması sebebiyle 'min' edatı getirilmemiştir. Bu sebeple güç yetirebildikleri ve takatlerinin ulaştığı herkesten yardım istemeyi onlara serbest bıraktı ve onları yanlarındakilerle sınırlandırmadı; şöyle buyurdu: {وادعوا} yani size yardım etmesi için çağırın, {من استطعتم} “gücünüzün yettiklerini”, yani cinlerden, insanlardan ve başkalarından son derece çaba sarf ederek de olsa itaatine güç yetirebildiklerinizi yardıma [çağırın]. Ve bu Kur'an'ın Yüce Allah'ın katından olduğunu,

باستثنائه في قوله: {من دون الله} أي الذي له الكمال كله، ونبه على أنهم متعمدون لما نسبوه إليه - وحاشاه من تعمد الكذب - وأنهم معاندون بقوله: {إن كنتم} أي جبلة وطبعاً {صادقين*} أي في أنه أتى به من عنده، لأن العاقل لا يجزم بشيء إلا إذا كان عنده منه مخرج، وذلك لا يكون إلا عن دليل ظاهر وسلطان قاهر باهر، وقد مضى في البقرة ويأتي في هود إن شاء الله تعالى ما يوضح هذا المعنى؛ والاستطاعة: حالة تتطاوع بها الجروح والقوى للفعل لأنه مأخوذ من الطوع؛ ثم كان كأنه قيل: فقال لهم ذلك فلم يأتوا لقومهم بشبهة توجب شكاً فضلاً عن مصدق، لأنه معجز لكونه كلاماً في أعلى طبقات البلاغة بحسن النظام والجزالة منزلاً من عند الله المحيط علماً وقدرة، فهو مشتمل من كل معنى على ما علا كل العلو عن مدان {بل} .

{من دون الله} “Allah'tan başka”, yani tam kemal sahibi olan [Allah'tan başka] istisnasıyla kesinleştirdi. Ve onların kendisine nispet ettikleri şeyi kasten söylediklerine -ki o kasten yalan söylemekten son derece uzaktır- ve inatçı olduklarına şu sözüyle dikkat çekti: {إن كنتم} yani fıtrat ve tabiat olarak, {صادقين*} “eğer doğru söyleyenler iseniz”, yani onu kendiliğinden getirdiği iddianızda; zira akıl sahibi bir kimse elinde bir çıkış yolu olmadıkça bir şeye kesin hüküm vermez, bu da ancak apaçık bir delil ve kahredici, parlak bir hüccet ile olur. Bu manayı açıklayan hususlar Bakara'da geçmişti, inşallah Teâlâ Hûd'da da gelecektir. İstitâat (استطاعة): Uzuvların ve kuvvetlerin fiil için itaatkâr olması halidir, çünkü tav' (طوع) kökünden alınmıştır. Sonra sanki şöyle denildi: Onlara bunu söyledi de onlar kavimleri için şüpheyi gerektirecek bir شبهe dahi getiremediler; nerede kaldı ki tasdik edici bir delil getirsinler! Çünkü o, ilim ve kudretiyle her şeyi kuşatan Allah katından indirilmiş, nazmının güzelliği ve sağlamlığıyla belagatin en üst derecelerinde bir kelam olması sebebiyle mucizedir; dolayısıyla her manadan, benzerine göre son derece üstün olanı içermektedir. {بل}

وأحسن من ذلك أنه لما أقام الدليل على أن القرآن كلامه، وكان الدليل إنما من شأنه أن يقام على من عرض له غلط أو شبهة، وكان قولهم {افتراه} لا عن شبهة وإنما هو مجرد عناد، نبه سبحانه على ذلك وعلى أنه إنما أقام الدليل لإظهار عنادهم لا لأن عندهم شبهة في كونه حقاً بالإضراب عن قولهم فقال: {بل} أي لم يقولوا {افتراه} عن اعتقاد منهم لذلك بل {كذبوا} أي أوقعوا التكذيب الذي لا تكذيب أشنع منه مسرعين في ذلك من غير أن يتفهموه مستهينين {بما لم يحيطوا بعلمه} اي في نظمه أو معناه من غير شبهة أصلاً بل

Bundan daha güzeli şudur: Kur'an'ın O'nun kelamı olduğuna delil getirince -ki delilin şanı ancak kendisine bir hata veya şüphe arız olan kimseye karşı getirilmesidir- ve onların {افتراه} “onu uydurdu” sözleri bir şüpheden değil sırf bir inattan kaynaklanınca; Yüce Allah buna ve delili onun hak oluşunda bir şüpheleri olduğu için değil inatlarını açığa çıkarmak için getirdiğine onların sözlerini reddederek (idrâb yoluyla) dikkat çekti ve şöyle buyurdu: {بل} “Hayır”, yani onlar {افتراه} sözünü buna inandıkları için söylemediler, bilakis {كذبوا} “yalanladılar”, yani hiçbir şüphe olmaksızın, onu anlamaksızın acele ederek ve küçümseyerek, bundan daha çirkin bir yalanlama olmayacak şekilde yalanlamada bulundular, {بما لم يحيطوا بعلمه} “ilmini kavrayamadıkları şeyi”, yani nazmında veya manasında hiçbir şüpheye dayanmaksızın, bilakis

عناداً وطغياناً ونفوراً مما يخالف دينهم وشراداً، فهو من باب «من جهل شيئاً عاداه» والإحاطة: إرادة ما هو كالحائط حول الشيء، فإحاطة العلم بالشيء العلم به من جميع وجوهه.

inat, azgınlık, dinlerine muhalif olan şeyden nefret etme ve kaçma sebebiyle [yalanladılar]. Bu durum, 'İnsan bilmediği şeyin düşmanıdır' kabilindendir. İhâta (إحاطة): Bir şeyin etrafındaki duvar gibi olanı kastetmektir; dolayısıyla ilmin bir şeyi ihata etmesi, onu bütün yönleriyle bilmektir.

ولما كان لا بد من وقوع تأويله، وهو إتيان ما فيه من الإخبار بالمغيبات على ما هي عليه، قال: {ولما يأتهم} أي إلى زمن تكذيبهم {تأويله} أي ترجيعنا لأخباره إلى مراجعها وغاياتها حتى يعلموا أصدق هي أم كذب، فإنه معجز من جهة نظمه ومن جهة صدقه في أخباره؛ والتأويل: المعنى الذي يؤول إليه التفسير، وهو منتهى التصريح من التضمين.

Onun tevilinin, yani onda bulunan gayb haberlerinin olduğu gibi gerçekleşmesinin vuku bulması kaçınılmaz olunca şöyle buyurdu: {ولما يأتهم} “halbuki kendilerine henüz gelmemiştir”, yani yalanlama zamanlarına kadar, {تأويله} “onun tevili”, yani haberlerin doğru mu yoksa yalan mı olduğunu bilsinler diye bizim o haberleri mercilerine ve gayelerine döndürmemiz [gelmemiştir]; zira o hem nazmı cihetiyle hem de haberlerindeki doğruluğu cihetiyle mucizedir. Tevil (تأويل): Tefsirin vardığı manadır ve tazminin en açık nihayetidir.

ولما كان كأنه قيل: إن فعلهم هذا لعجب، فما حملهم على التمادي فيه؟ فقيل: تبعوا في ذلك من قبلهم لموافقتهم في سوء الطبع، قال مهدداً لهم ومسلياً له ﷺ: {كذلك} أي مثل تكذيبهم هذا التكذيب العظيم في الشناعة قبل تدبير المعجز {كذب الذين} ولما كان المكذبون بعض السالفين، أثبت الجار فقال: {من قبلهم} أي من كفار الأمم الخالية فظلموا فأهلكناهم بظلمهم؛ ولما كان التكذيب خطراً لما يثير من السرور، سبب عنه - تحذيراً منه - النظر في عاقبة أمره فقال: {فانظر} أي بعينك ديارهم وبقلبك أخبارهم.

Sanki şöyle denilmişti: Onların bu yaptığı gerçekten şaşılacak bir şeydir; onları bunda ısrar etmeye sevk eden nedir? Şöyle denildi: Kötü tabiatta onlara uydukları için kendilerinden öncekilere uydular. Onları tehdit etmek ve sallallâhu aleyhi ve sellem'i teselli etmek üzere şöyle buyurdu: {كذلك} “İşte böylece”, yani mucizeyi düşünmeden önce çirkinlikte pek büyük olan bu yalanlamaları gibi, {كذب الذين} “yalanlamışlardı”; yalanlayanlar geçmiştekilerin bir kısmı olduğu için cer harfini sabit kılarak şöyle buyurdu: {من قبلهم} “kendilerinden öncekiler de”, yani geçmiş ümmetlerin kâfirleri de; zulmettiler, Biz de onları zulümleri sebebiyle helak ettik. Yalanlama, arkasından sevinç uyandırdığı için tehlikeli olunca, ondan sakındırmak üzere işin akıbetine bakmayı şu sözüyle buna bağladı: {فانظر} “Bak”, yani gözünle onların yurtlarına ve kalbinle onların haberlerine.

ولما كان من نظر هذا النظر وجد فيه أجل معتبر وأعلى مزدجر، وجه السؤال إليه بقوله: {كيف كان عاقبة} أي آخر أمر {الظالمين*}

Bu bakışla bakan kimse onda en yüce ibreti ve en üstün caydırıcıyı bulunca, şu sözüyle soruyu ona yöneltti: {كيف كان عاقبة} “sonu nasıl oldu”, yani akıbeti, {الظالمين*} “o zalimlerin?”

أي الذين رسخت أقدامهم في وضع الأشياء في غير مواضعها حتى كذبوا من لا يجوز عليه الكذب بوجه، ومن المقطوع به أن هذا المسؤول يقول من غير تعلثم ولا تردد: عاقبة وخيمة قاصمة ذميمة؛ والعاقبة سبب تؤدي إليه البادئة، فالذي أدى إلى إلى هلاكهم بعذاب الاستئصال ما تقدم من ظلمهم لأنفسهم وعتوهم في كفرهم.

Yani eşyayı yerli yerine koymama hususunda ayakları iyice yerleşip de kendisine hiçbir şekilde yalan isnadı caiz olmayan zatı yalanlayanların [akıbeti]. Kendisine soru sorulan bu kimsenin hiç kekelemeden ve tereddüt etmeden: 'Korkunç, bel kırıcı ve kınanmış bir akıbet' diyeceği kesindir. Âkıbet (عاقبة): Başlangıcın kendisini doğurduğu sonuçtur; dolayısıyla köklerini kazıyan bir azapla helak olmalarına yol açan şey, daha önce kendilerine zulmetmeleri ve küfürlerindeki azgınlıklarıdır.

ولما ذكر سبحانه تكذيبهم، كان ذلك ربما أيأس من إذعانهم وتصديقهم، وآذن باستئصالهم لتكمل المشابهة للأولين، وكان ﷺ شديد الشفقة عليهم والحرص على إيمانهم، فأتبعه تعالى بقوله بياناً لأن علمه بانقسامهم أوجب عدم استئصالهم عاطفاً على {كذبوا} : {ومنهم} أي قومك {من يؤمن به} أي في المستقبل {ومنهم من لا يؤمن به} أي القرآن أصلاً ولو رأى كل آية {وربك} أي المحسن إليك بالرفق بأمتك {أعلم بالمفسدين*} أي الذين هم عريقون في الإفساد فسيعاملهم بما يشفي صدرك.

Yüce Allah onların yalanlamasını zikredince, bu durum belki onların boyun eğip tasdik etmelerinden ümit kestirebilir ve öncekilere tam bir benzerlik olsun diye köklerinin kazınacağını bildirebilirdi. Oysa sallallâhu aleyhi ve sellem onlara karşı son derece şefkatli ve iman etmelerine pek hırslıydı. Bunun üzerine Yüce Allah, onların fırkalara ayrıldığını bilmesinin köklerinin kazınmamasını gerektirdiğini beyan etmek üzere {كذبوا} fiiline atfederek şöyle buyurdu: {ومنهم} “Onlardan kimi de”, yani senin kavminden, {من يؤمن به} “ona iman edecektir”, yani gelecekte; {ومنهم من لا يؤمن به} “onlardan kimi de ona iman etmeyecektir”, yani her ayeti görse bile Kur'an'a asla [iman etmeyecektir]. {وربك} “ve senin Rabbin”, yani ümmetine rıfk ile muamele ederek sana ihsanda bulunan [Rabbin], {أعلم بالمفسدين*} “bozguncuları en iyi bilendir”, yani fesatta kökleşmiş olanları [en iyi bilendir]; dolayısıyla senin gönlünü ferahlatacak şekilde onlara muamele edecektir.

ولما قسمتهم هذه الآية قسمين، وتليت بذكر القسم الثاني بالواو، عرف أنه معطوف على مطوى القسم الأول، فكان كأنه قيل: فإن صدقوك فقل: الله ولي هدايتكم ولي مثل أجوركم بنسبتي فيها فضلاً من ربي: {وإن كذبوك فقل} أي قول منصف معتمد على قادر عالم {لي علمي} بالإيمان والطاعة {ولكم عملكم}

Bu ayet onları iki kısma ayırıp ikinci kısmın zikri vav ile peşi sıra getirilince, onun birinci kısmın gizli anlamına matuf olduğu anlaşıldı; sanki şöyle denilmişti: 'Eğer seni tasdik ederlerse de ki: Hidayetinizin velisi Allah'tır, Rabbimin bir lütfu olarak bundaki vesilem sebebiyle bana da sizin ecirlerinizin misli vardır.' {وإن كذبوك فقل} “Eğer seni yalanlarlarsa de ki:”, yani kadir ve alîm olan zata dayanan insaflı bir kimsenin sözüyle: {لي عملي} “Benim amelim bana”, iman ve itaatle, {ولكم عملكم} “sizin ameliniz de sizedir”,

ما لأحد من ولا عليه من جزاء الآخر شيء؛ ثم صرح بالمقصود من ذلك بقوله محذراً لهم: {أنتم بريئون مما أعمل} أي فإن كان خيراً لم يكن لكم منه شيء وإن كان غيره لم يكن عليكم منه شيء {وأنا بريء مما تعملون*} لا جناح عليّ في شيء منه لأني لا أقدر على ردكم عنه؛ والبراءة: قطع العلقة الذي يوجب رفع المطالبة، ولا حاجة إلى ادعاء نسخ هذه الآية بآية السيف، فإنه لا منافاة بينهما، لأن هذه في رفع لحاق الإثم وهو لا ينافي الجهاد.

hiç kimsenin diğerinin cezasından lehine veya aleyhine hiçbir payı yoktur. Sonra onları sakındırarak bundan kastedileni açıkça ifade edip şöyle buyurdu: {أنتم بريئون مما أعمل} “Siz benim yaptığımdan uzaksınız”, yani şayet hayır ise ondan size bir şey yoktur; şayet başkası ise ondan da sizin aleyhinize bir şey yoktur; {وأنا بريء مما تعملون*} “ben de sizin yaptığınızdan uzağım”, ondan hiçbir şey sebebiyle bana bir sorumluluk yoktur, çünkü sizi ondan vazgeçirmeye benim gücüm yetmez. Berâet (براءة): Hak talebini ortadan kaldırmayı gerektiren bağın koparılmasıdır. Bu ayetin kılıç ayetiyle neshedildiğini iddia etmeye gerek yoktur; zira ikisi arasında bir zıtlık bulunmamaktadır; çünkü bu, günahın ilişmesinin kaldırılması hakkındadır, bu da cihat ile çelişmez.

ولما قسمهم إلى هذين القسمين، قسم القسم الأخير إلى قسمين فقال: {ومنهم} أي المكذبين {من} ولما كان المستمع إليه أكثر لأنهم أشهى الناس إلى تعرف حاله، وكان طريق ذلك السمع والبصر، وكان تحديق العين إليه لا يخفى، فكان أكثرهم يتركه إظهاراً لبغضه وخوفاً من إنكار من يراه عليه، وكان إلقاء السمع بغاية الجهد يمكن إخفاءه بخلاف الإبصار، عبر هنا بالافتعال، وجمع دالاً على كثرتهم نظراً إلى معنى «من» وأفرد في النظر اعتباراً للفظها ودالاً على قلة الناظر بما ذكر فقال: {يستمعون} وضمن الاستماع الإصغاء ليؤدي مؤدي الفعلين، ودل على الإصغاء بصلته معلقة بحال انتزعت منه فكأنه: قال مصغين {إليك} أي عند قراءة القرآن وبيانه بالسنة، ولكنهم وإن كانوا قسمين بالنسبة إلى الاستماع والنظر فهم

Onları bu iki kısma ayırınca, son kısmı da ikiye ayırarak şöyle buyurdu: {ومنهم} “İçlerinden”, yani o yalanlayanlardan, {من} kimi de vardır ki; onu dinleyenler daha çok olduğu için -zira onlar onun durumunu öğrenmeye insanların en düşkünü idiler ve bunun yolu da işitme ve görme idi; gözü ona dikip bakmak gizli kalmayacağı için onların çoğu kendisini görenin ayıplamasından korkarak ve ona olan nefretini göstermek için bunu terk ediyordu; işitmeye var gücüyle kulak vermek ise görmenin aksine gizlenebilirdi-, burada iftial bâbı ile ifade etti ve 'men' kelimesinin anlamına bakarak çokluklarına delalet etmek üzere çoğul getirdi; bakmada ise kelimenin lafzına itibar ederek ve zikredilen sebeple bakanın azlığına delalet etmek üzere tekil getirdi ve şöyle buyurdu: {يستمعون} iki fiilin birden anlamını versin diye dinlemeye kulak vermeyi de dahil etti ve kulak vermeye, ondan çıkarılan bir hâle bağlı olan sılasıyla delalet etti; sanki şöyle demiştir: Kulak verir bir halde, {إليك} “sana kulak verenler [vardır]”, yani Kur'an okunduğunda ve sünnet ile açıklandığında. Fakat onlar dinleme ve bakma bakımından iki kısım olsalar da,

قسم واحد بالنسبة إلى الضلال، فكان تعقيب ذلك بحشرهم بعد قصر الهداية عليه سبحانه كذكر حشرهم فيما مضى تقسيمهم إلى قسمين بعد قوله {ويهدي من يشاء إلى صراط مستقيم} .

sapıklık bakımından tek bir kısımdırlar. Dolayısıyla hidayetin Yüce Allah'a has kılınmasından sonra onların haşredilmesinin hemen peşinden zikredilmesi, daha önce geçen {ويهدي من يشاء إلى صراط مستقيم} “ve dilediğini dosdoğru yola iletir” kavlinden sonra onların iki kısma ayrılmasının ardından haşredilmelerinin zikredilmesi gibidir.

ولما كان ﷺ يريد - بإسماعه لهم ما أنزل الله - هدايتهم به، سبب عن استماعهم إنكار إسماعهم الإسماع المترتب عليه الهدى فقال: {أفأنت} أي وحدك {تسمع الصم} أي في آذان قلوبهم لأنهم يستمعون إليك وقد ختم على أسماعهم فهم لا ينتفعون باستماعهم لأنهم يطلبون السمع للرد لا للفهم؛ والسمع إدراك الشيء بما يكون به مسموعاً، فكانوا بعدم انتفاعهم كأنهم هم مجانين، لأن الأصم العاقل ربما فهم بالتفرس في تحريك الشفاه وغيرها فلذا قال: {ولو كانوا} أي جبلة وطبعاً {لا يعقلون*} أي لا يتجدد لهم عقل أصلاً فصاروا بحيث لا يمكن إسماعهم لأنه لا يمكن إلا بسماع الصوت الدال على المعنى وبفهم المعنى، والمانع من الأول الصمم، ومن الثاني عدم العقل، فصاروا شراً من البهائم لأنها وإن كانت لا تعقل فهي تسمع، والأصم: المنسد السمع بما يمنع من إدراك الصوت {ومنهم من ينظر} محدقاً أو رامياً ببصره من بعيد {إليك} فهو من التضمين كما سبق في {يستمعون} ؛ نقل عن التفتازاني أنه قال في حاشية الكشاف: وحقيقة التضمين أن يقصد بالفعل معناه الحقيقي مع فعل آخر يناسبه

sallallâhu aleyhi ve sellem, Allah'ın indirdiğini onlara işittirmekle kendilerini hidayete erdirmeyi isteyince, onların dinlemesine dayanarak, ardında hidayet bulunan bir işittirmeyi inkâr yoluyla şöyle buyurdu: {أفأنت} yani tek başına sen mi, {تسمع الصم} “sağırlara işittireceksin?”, yani kalplerinin kulaklarına; çünkü onlar sana kulak verirler ama işitmeleri üzerine mühür vurulmuştur, dolayısıyla dinlemelerinden faydalanamazlar; çünkü onlar anlamak için değil reddetmek için dinlemeyi isterler. Sem' (سمع): Bir şeyi işitilir kılan niteliğiyle idrak etmektir. Faydalanamamaları sebebiyle sanki mecnun gibi oldular; çünkü akıllı sağır kimse dudak kıpırdatmalarına ve diğer şeylere dikkatle bakıp firasetle belki anlayabilir; işte bu yüzden şöyle buyurdu: {ولو كانوا} yani fıtrat ve tabiat olarak, {لا يعقلون*} “akıl etmiyor olsalar bile mi?”, yani kendilerinde hiçbir akıl yenilenmez; böylece onlara işittirmek imkânsız hale geldi, çünkü işittirme ancak manaya delalet eden sesin duyulmasıyla ve mananın anlaşılmasıyla mümkündür. Birincisine engel olan sağırlık, ikincisine engel olan ise aklın yokluğudur. Böylece hayvanlardan daha kötü duruma düştüler; çünkü hayvanlar akıl etmeseler bile işitirler. Asamm (أصم): Sesi idrak etmeyi engelleyecek şekilde işitmesi tıkanmış kimsedir. {ومنهم من ينظر} “Onlardan sana bakanlar da vardır”, gözünü dikerek veya uzaktan gözünü dikip bakarak, {إليك} “sana”; bu da {يستمعون} kavlinde geçtiği gibi tazmin kabilindendir. Teftâzânî'den Keşşâf hâşiyesinde şöyle dediği nakledilmiştir: Tazminin hakikati, lafzî karinenin yardımıyla, diğer fiilden alınan bir hâlin hazfedilmesiyle birlikte, fiille onun hakiki anlamının yanında ona uygun başka bir fiilin de kastedilmesidir. Zikredilen fiilin asıl, hâli zikredilenin ise tâbi kılınması gerekir; zira onun hazfedilmesi ve sılasıyla ona delalet edilmesi, ona fazlaca kastedildiğine değil genel olarak itibar edildiğine delalet eder. Bunun örneklerindendir: 'Allah'a hamdimi sana ulaştırarak hamdederim' anlamında أحمد إليك الله; 'Ona pişman olarak iki elini ovuşturur' anlamında ويقلب كفيه على كذا;

وهو كثير في كلام العرب، وذلك مع حذف حال مأخوذ من الفعل الآخر بمعونة القرينة اللفظية، ويتعين جعل الفعل المذكرو أصلاً والمذكور حاله تبعاً، لأن حذفه والدلالة عليه بصلته يدل على اعتباره في الجملة لا على زيادة القصد إليه، ومن أمثلته: أحمد إليك الله، أي منهياً إليك حمده، ويقلب كفيه على كذا، أي نادماً عليه،

Bu durum Arap kelamında çoktur. Bu da lafzî karinenin yardımıyla diğer fiilden alınan bir hâlin hazfedilmesiyle olur. Zikredilen fiilin asıl, hâli belirtilenin ise tâbi kılınması zorunludur; çünkü onun hazfedilmesi ve sılasıyla ona delalet edilmesi, ona fazlaca yönelindiğine değil genel olarak itibar edildiğine delalet eder. Örneklerinden bazıları: 'Allah'a hamdimi sana ulaştırarak hamdederim' anlamında أحمد إليك الله; 'ona pişman olarak' anlamında ويقلب كفيه على كذا,

{ولا تعد عيناك عنهم} [الكهف: ٢٨] أي مجاوزتين عنهم إلى غيرهم، {ولا تأكلوا أموالهم} -ضاميها {إلى أموالكم} [النساء: ٢] ، {الرفث - مفضين - إلى نسائكم} [البقرة: ١٨٧] ، {ولا تعزموا} [البقرة: ٢٣٥] أي على النكاح وأنتم تنوون عقدته {ولا يسمعون} مصغين {إلى الملإ الأعلى} [الصافات: ٨] ، سمع الله - أي مستجيباً - لمن حمده، {والله يعلم المفسد} [البقرة: ٢٢٠] مميزاً له - {من المصلح} ، {والذين يؤلون} - ممتنعين {من} وطء {نسائهم} [البقرة: ٢٢٦] .

{ولا تعد عيناك عنهم} [Kehf: 28] yani onları aşıp başkalarına geçmesin, {ولا تأكلوا أموالهم} -katarak- {إلى أموالكم} [Nisâ: 2], {الرفث - مفضين - إلى نسائكم} [Bakara: 187], {ولا تعزموا} [Bakara: 235] yani nikâh akdini niyet ettiğiniz halde, {ولا يسمعون} kulak vererek {إلى الملإ الأعلى} [Sâffât: 8], 'Allah kendisine hamdedene -icabet ederek- karşılık verir' anlamında سمع الله لمن حمده, {والله يعلم المفسد} [Bakara: 220] onu ayırt ederek {من المصلح}, {والذين يؤلون} -kaçınarak- {من} kadınlarına yaklaşmaktan {نسائهم} [Bakara: 226].

ولما كان المعنى أنك يا أكرم الخلق تريد بنظر هذا الناظر إليك ان ينظر إلى ما تأتي به من باهر الآيات فيهتدي وهو غير منتفع بنظره لما جعل عليه من الغشاوة فكان كالأعمى الذي زاد على عدم بصره عدم العقل فلا بصر ولا بصيرة، قال منكراً لذلك: {أفأنت تهدي العمي}

Mana şöyle olunca: Ey yaratılmışların en şereflisi, sen bu bakanın sana bakmasıyla senin getirdiğin apaçık ayetlere bakıp hidayet bulmasını istiyorsun; oysa o, üzerine konulan perde sebebiyle bakışından faydalanamamaktadır; böylece o, görme yokluğuna bir de akıl yokluğu eklenmiş, ne gözü ne de basireti olan kör gibi olmuştur. Bunu inkâr ederek şöyle buyurdu: {أفأنت تهدي العمي} “Körleri sen mi doğru yola ileteceksin?”,

أي عيوناً وقلوباً {ولو كانوا} أي بما جبلوا عليه {لا يبصرون*} أي لا يتجدد لهم بصر ولا بصيرة، فلا تمكن هدايتهم، لأن هداية الطريق الحسي لا تمكن إلا بالبصر، وهداية الطريق المعنوي لا تمكن إلا بالبصيرة؛ والنظر: طلب الرؤية بتقليب البصر، ونظر القلب طلب العلم بالفكر؛ والعمى: آفة تمنع الرؤية عن العين والقلب؛ والإبصار: إدراك الشيء بما به يكون مبصراً، فكأنه قيل: ما له فعل بهم هذا والأمر بيده؟ فقيل: لأنه تام المُلك والمِلك وهو متفضل في جميع نعمة لا يجب عليه لأحد شيء فهو لا يسأل عما يفعل، وبنى عليه قوله: {إن الله} وأحسن منه أن يقال: ولما كان التقدير: إذا علمت ذلك فخفف عنك بعض ما أنت فيه، فإنك لا تقدر على إسماعهم ولا هدايتهم لأن الله تعالى أراد ما هم عليه منهم لاستحقاقهم ذلك لظلمهم أنفسهم، علله بقوله: {إن الله} أي المحيط بجميع الكمال {لا يظلم الناس شيئاً} وإن كان هو الذي جبلهم على الشر {ولكن الناس} أي لما عندهم من شدة الاضطراب والتقلب {أنفسهم} أي خاصة {يظلمون*} بحملهم لها على الشر وصرف قواهم فيه باختيارهم مع زجرهم عن ذلك وحجبهم عما جبلوا عليه وإن كان الكل بيده سبحانه ولا يكون إلا بخلقه.

yani gözleri ve kalpleri [kör olanları], {ولو كانوا} yani yaratıldıkları tabiat gereği, {لا يبصرون*} “görmüyor olsalar bile mi?”, yani kendilerinde ne bir görme ne de bir basiret yenilenmez; dolayısıyla hidayete erdirilmeleri mümkün olmaz; çünkü hissî yolun hidayeti ancak görme ile, manevî yolun hidayeti ise ancak basiret ile mümkündür. Nazar (نظر): Gözü çevirerek görmeyi talep etmektir; kalbin nazarı ise düşünerek ilmi talep etmektir. Amâ (عمى): Görmeyi gözden ve kalpten engelleyen bir afettir. İbsâr (إبصار): Bir şeyi görülür kılan niteliğiyle idrak etmektir. Sanki şöyle denildi: Emir O'nun elinde olduğu halde onlara bunu niçin yaptı? Şöyle denildi: Çünkü O tam bir mülk ve hâkimiyet sahibidir, bütün nimetlerinde lütufkârdır, Kendisine hiçbir kimse için hiçbir şey vacip değildir, dolayısıyla O yaptığından sorulmaz. Şu sözünü de buna bina etti: {إن الله}. Bundan daha güzeli şöyle denilmesidir: Takdir şöyle olunca: Sen bunu bildiğinde içinde bulunduğun hüznü biraz hafiflet; zira sen onlara işittirmeye de onları hidayete erdirmeye de güç yetiremezsin; çünkü Yüce Allah, nefislerine zulmetmeleri sebebiyle bunu hak ettiklerinden ötürü onların üzerinde bulundukları hali kendilerinden murad etmiştir. Bunu şu sözüyle gerekçelendirdi: {إن الله} yani bütün kemali kuşatan Allah, {لا يظلم الناس شيئاً} “insanlara hiçbir şeyle zulmetmez”, onları şer üzere yaratmış olsa bile; {ولكن الناس} “fakat insanlar”, yani kendilerindeki şiddetli çalkantı ve değişkenlik sebebiyle, {أنفسهم} “kendi nefislerine”, yani yalnızca kendilerine, {يظلمون*} “zulmediyorlar”; bundan sakındırılmalarına ve yaratıldıkları şeyden menedilmelerine rağmen, kendi tercihleriyle nefislerini şerre sevk etmek ve güçlerini onda harcamak suretiyle [zulmederler]; gerçi her şey Yüce Allah'ın elindedir ve ancak O'nun yaratmasıyla var olur.

ولما كان في هذه الآيات ما ذكر من أفانين جدالهم في أباطيلهم وضلالهم، وكان فعل ذلك - ممن لا يرى حشراً ولا جزاء ولا نعيماً وراء نعيم هذه الدار - فعل فارغ السر مستطيل للزمان آمن من نوازل الحدثان، حسن تعقيبه بأنهم يرون يوم الحشر من الأهوال ما يستقصرون معه مدة لبثهم في الدنيا، فقد خسروا إذن دنياهم بالنزاع، وآخرتهم بالعذاب الذي لا يستطاع، وليس له انقطاع، فقال تعالى مهدداً لهؤلاء الكفار الذين يعاندون فلا يسمعون ولا يبصرون عاطفاً على {ويوم نحشرهم} الأولى: {ويوم يحشرهم} أي واستقصروا مدة لبثهم في الدنيا يوم الحشر لما يستقبلهم من الأهوال والزلازل الطوال، فكأنه قيل: إلى أي غاية؟ فقيل: {كأن} أي كأنهم {لم يلبثوا} في دنياهم، والجملة في موضع الحال من ضمير {يحشرهم} البارز أي مشبهين بمن لم يلبثوا {إلا ساعة} أي حقيرة {من النهار} وقوله: {يتعارفون بينهم} حال ثانية، أي لم يفدهم تلك الساعة أكثر من أن عرف فيها بعضهم بعضاً ليزدادوا بذلك حسرة في ذلك اليوم بعدم القدرة على التناصر والتعاون والتظافر كما كانوا يفعلون في الدنيا.

Bu ayetlerde onların batılları ve sapıklıkları konusundaki çeşit çeşit tartışmaları zikredilip; bu dünya yurdunun nimetinin ötesinde bir haşir, ceza ve nimet görmeyen kimseden bunun sadır olması, iç dünyası boş, zamanı çok geniş gören ve başa gelecek felaketlerden emin olan kimsenin fiili olunca; haşir gününde dünyada kalış sürelerini pek kısa bulacakları korkunç haller göreceklerinin bunun peşinden getirilmesi pek güzel oldu. Böylece onlar dünyalarını çekişmeyle, ahiretlerini ise güç yetirilemeyen ve kesintisi olmayan azapla hüsrana uğratmış oldular. Yüce Allah, inat edip işitmeyen ve görmeyen bu kâfirleri tehdit ederek, birinci {ويوم نحشرهم} kavline atfen şöyle buyurdu: {ويوم يحشرهم} “Onları toplayacağı gün”, yani kendilerini bekleyen uzun korkular ve sarsıntılar sebebiyle haşir gününde dünyada kalış sürelerini pek kısa bulurlar. Sanki şöyle denildi: Hangi dereceye kadar? Şöyle buyruldu: {كأن} sanki onlar, {لم يلبثوا} dünyalarında “kalmamış gibidirler” -cümle {يحشرهم} fiilinin zâhir zamirinden hâl konumundadır; yani kalmamış kimselere benzetilmiş olarak-, {إلا ساعة} pek değersiz “ancak bir saat”, {من النهار} “gündüzden”. {يتعارفون بينهم} “Aralarında tanışırlar” kavli ise ikinci bir hâldir; yani dünyada yaptıkları gibi birbirlerine destek olma, yardımlaşma ve dayanışma gücünün bulunmaması sebebiyle o günde hasretleri daha da artsın diye, o bir saat kendilerine birbirlerini tanımaktan başka bir fayda sağlamamıştır.

ولما كانت حالهم هذه هي الخسارة التي ليس معها تجارة، فكان السامع متوقعاً للخبر عنها، قال متعجباً منهم موضع: ما أخسرهم:

Onların bu durumu kendisiyle birlikte hiçbir kazanç bulunmayan hüsran olunca ve dinleyen de bundan haber verilmesini bekler hale gelince, 'Onlar ne kadar da hüsrandadır!' makamında onlara hayret ederek şöyle buyurdu:

{قد خسر} أي حقاً {الذين كذبوا} أظهر موضع الإضمار تعميماً وتعليقاً للحكم بالوصف مستهينين {بلقاء الله} أي الملك الأعلى بما أخذوا من الدنيا من الخسيس الفاني وتركوا مما كشف لهم عنه البعث من النعيم الشريف الباقي؛ ولما كان الذي وقع منه تكذيب مرة في الدهر قد يفيق بعد ذلك فيهتدي، قال عاطفاً على الصلة: {وما كانوا} أي جبلة وطبعاً {مهتدين*} مشيراً إلى تسفيههم فيما يدعون البصر فيه من أمر المتجر والمعرفة بأنواع الهداية.

{قد خسر} “Gerçekten hüsrana uğramıştır”, yani hakikaten, {الذين كذبوا} “yalanlayanlar” -genelleştirmek ve hükmü bu vasfa bağlamak için zamir makamında açık isim getirdi- hafife alarak, {بلقاء الله} “Allah'a kavuşmayı”, yani Yüce Hükümran'a [kavuşmayı]; dünyadan aldıkları değersiz ve fâni şeyler karşılığında, dirilişin kendilerine açıkladığı şerefli ve bâkî nimetleri terk etmeleri sebebiyle. Ömründe bir kez yalanlama sadır olan kimsenin daha sonra uyanıp doğru yolu bulması mümkün olduğundan, sıla cümlesine atfederek şöyle buyurdu: {وما كانوا} fıtrat ve tabiat olarak “değillerdi”, {مهتدين*} “doğru yola ermiş”. Böylece ticaret işinde ve hidayet çeşitlerini bilmede basiret sahibi olduklarını iddia ettikleri hususta onların akılsızlığına işaret etti.

ولما كان إخبار الصادق بهلاك الأعداء مقراً لعين، وكانت مشاهدة هلاكهم أقر لها، عطف على قوله {قد خسر} : {وإما نرينك} أي إراءة عظيمة قبل وفاتك {بعض الذي نعدهم} أي في الدنيا بما لنا من العظمة فهو أقر لعينك {أو نتوفينك} قبل ذلك {فإلينا مرجعهم} فنريك فيما هنالك ما هو أقر لعينك وأسر لقلبك، فالآية من الاحتباك: ذكر أولاً الإراءة دليلاً على حذفها ثانياً، والوفاة ثانياً دليلاً على حذفها أولاً؛ و «ثم» في قوله: {ثم الله} أي المحيط بكل شيء {شهيد} أي بالغ الشهادة {على ما يفعلون*} في الدارين - يمكن أن يكون على بابها، فتكون مشيرة إلى التراخي بين ابتداء رجوعهم بالموت وآخره بالقيامة، ليس المراد بقوله {شهيد} ظاهره، بل العذاب الناشىء عن الشهادة في الآخرة إلى أن الله يعاقبهم بعد مرجعهم، فيريك ما بعدهم لأنه عالم بما يفعلون.

Doğru sözlü olanın düşmanların helakini haber vermesi göz aydınlığı olduğu gibi, onların helakini bizzat müşahede etmek daha büyük bir göz aydınlığı olunca, {قد خسر} kavline atfederek şöyle buyurdu: {وإما نرينك} “Sana göstersek de”, yani vefatından önce büyük bir göstermeyle, {بعض الذي نعدهم} “onlara vaat ettiğimizin bir kısmını”, yani azametimiz gereği dünyada [vaat ettiğimizin bir kısmını; bu senin için daha büyük bir göz aydınlığıdır], {أو نتوفينك} “yahut senin canını alsak” bundan önce; {فإلينا مرجعهم} “onların dönüşü ancak bizedir”. O takdirde sana orada gözünü daha çok aydınlatacak ve kalbini daha çok sevindirecek şeyleri gösteririz. Ayette ihtibâk sanatı vardır: Birincide göstermeyi zikretmesi ikincide hazfedildiğine delildir; ikincide vefatı zikretmesi de birincide hazfedildiğine delildir. {ثم الله} “Sonra Allah”, yani her şeyi kuşatan Allah, {شهيد} “şahittir”, yani hakkıyla tanıktır, {على ما يفعلون*} her iki yurtta “yaptıklarına” kavlindeki 'sümme' (ثم) lafzı kendi asıl manasında olabilir; böylece onların ölümle başlayan dönüşlerinin ilki ile kıyametteki sonu arasındaki zaman aralığına (terâhî) işaret eder. {شهيد} kavlinden maksat ise zahiri mana değil, ahiretteki şahitlikten neşet eden azaptır; yani Allah dönüşlerinden sonra onları cezalandıracak, yaptıklarını bildiği için onlardan sonrasını sana gösterecektir.

ولما كان في هذه الآية التهديد بالعذاب إما في الدنيا أو في الآخرة غير معين له ﷺ واحدةً منهما، أتبعها بما هو صالح للأمرين بالنسبة إلى كل رسول إشارة إلى أن أحوال الأمم على غير نظام فلذلك لم يجزم بتعيين واحدة من الدارين للجزاء، وجعل الأمر منوطاً بالقسط، ففي أي دار أحكم جعله فيها، فقال تعالى: دالاً على أنه نشر ذكر الإسلام وهو الإيمان بالله وملائكته وكتبه ورسوله واليوم الآخر من عهد آدم ﵇ إلى آخر الدهر على وجه لم يحصل له اندراس في دهر من الدهور، فمن تركه استحق العذاب سواء كان ممن بين عيسى ومحمد ﵉ أم لا، فلا تغتر بما يقال من غير هذا: {ولكل أمة} أي من الأمم التي خلت قبلك {رسول} يدعوهم إلى الله؛ ثم سبب عن إتيان رسولهم بيان القضاء فيهم فقال: {فإذا جاء} أي إليهم {رسولهم} في الدنيا بالبينات والهدى؛ وفي الآخرة في الموقف بالإخبار بما صنعوا به في الدنيا من تكذيب أو تصديق {قضي بينهم} أي في جميع الأمور بما أفاده نزع الخافض على أسهل وجه من غير شك بما أفاده البناء للمفعول؛ ولما كان السياق بالترهيب أجدر، قال {بالقسط} أي أظهر خفياً من استحقاقهم في القضاء بالعدل والقسمة المنصفة بينهم كلهم بالسوية فأعطى كل أحد منهم مقدار ما يخصه من تعجيل العذاب وتأخيره كما فعل معك؛ ولما كان ذلك لا يستلزم الدوام، قال: {وهم لا يظلمون*}

Bu ayette azap tehdidi gerek dünyada gerek ahirette olup, ona (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunlardan biri tayin edilmeksizin yer alınca; ümmetlerin hallerinin tek bir nizam üzere olmadığına, bu sebeple ceza için iki yurttan birinin kesin olarak tayin edilmediğine ve işin adalete bağlandığına, hangi yurtta daha hikmetli ise cezayı orada kıldığına işaret etmek üzere, her peygambere nispetle bu iki duruma da elverişli olan ifadeyi peşinden getirdi. Yüce Allah, İslam'ın -ki o Allah'a, meleklerine, kitaplarına, peygamberine ve ahiret gününe imandır- zikrinin Âdem'den (aleyhisselâm) zamanın sonuna kadar hiçbir devirde silinip yok olmayacak şekilde yayıldığını, onu terk edenin İsa ile Muhammed (aleyhimesselâm) arasındaki fetret ehlinden olsun ya da olmasın azabı hak ettiğini göstererek şöyle buyurdu -bunun dışındaki söylenenlere aldanma-: {ولكل أمة} senden önce gelip geçmiş ümmetlerden “her ümmet için”, {رسول} onları Allah'a davet eden “bir peygamber vardır”. Sonra peygamberlerinin gelmesini onlar hakkında hüküm verilmesinin beyanına sebep kılarak şöyle buyurdu: {فإذا جاء} kendilerine “geldiği zaman”, {رسولهم} “peygamberleri” -dünyada apaçık deliller ve hidayetle; ahirette ise mahşer yerinde dünyada ona yalanlama veya tasdik adına ne yaptıklarını haber vermek üzere-, {قضي بينهم} “aralarında hüküm verilir”; yani mefulün bih gayri sarih (harf-i cerrin hazfi) ile ifade edildiği üzere bütün işlerde, meçhul bina ile ifade edildiği üzere hiçbir şüphe olmaksızın en kolay şekilde [hüküm verilir]. Bağlam korkutmaya daha uygun olduğu için şöyle buyurdu: {بالقسط} “adaletle”, yani hepsi arasında adaletle hükmetmek ve eşit bir taksimat yapmak suretiyle hak ettikleri gizli şeyleri ortaya çıkardı; böylece seninle yaptığı gibi, azabı öne alma veya erteleme konusunda her birine kendisine düşen miktarı verdi. Bu durum sürekliliği gerektirmediğinden şöyle buyurdu: {وهم لا يظلمون*} “ve onlara asla zulmedilmez”.

أي لا يتجدد لهم ظلم منه سبحانه ولا من غيره.

Yani ne Yüce Allah'tan ne de bir başkasından kendilerine yeni bir haksızlık ve zulüm vaki olmaz.

ولما تقدم في هذه الآيات تهديدهم بالعذاب في الدنيا أو في الآخرة، حكى سبحانه جوابهم عن ذلك عطفاً على قوله: {ويقولون لولا أنزل عليه آية من ربه} فقال: {ويقولون} أي هؤلاء المشركون مجددين لهذا القول مستمرين على ذلك استهزاء: {متى هذا الوعد} أي بالعذاب في الدنيا أو في الآخرة، وألهبوا وهيجوا بقولهم: {إن كنتم} أي أنت ومن قال بقولك {صادقين*} والقول كلام مضمن في ذكره بالحكاية وقد يكون كلام لا يعبر عنه فلا يكون له ذكر مضمن بالحكاية، فلا يكون قولاً لأنه إنما يكون قولاً من أجل تضمن ذكره بالحكاية - قاله الرماني، ولتضمين جعل الشيء في وعاء؛ والوعد: خبر بما يعطي من الخير، والوعيد: خبر بما يعطى من الشر، وقد يراد الإجمال كما هنا فيطلق الوعد على المعنيين: وعد المحسن بالثواب والمسيء بالعقاب؛ والصدق: الخبر عن الشيء على ما هو به؛ والكذب: الخبر عنه على خلاف ما هو به.

Bu ayetlerde onların dünyada veya ahirette azapla tehdit edilmeleri geçince, Yüce Allah {ويقولون لولا أنزل عليه آية من ربه} kavline atfen onların buna verdikleri cevabı naklederek şöyle buyurdu: {ويقولون} yani bu müşrikler bu sözü tekrarlayarak ve alay yoluyla bunda ısrar ederek şöyle derler: {متى هذا الوعد} “Bu vaat ne zaman?” Yani dünyadaki veya ahiretteki azap [vaadi]. Şu sözleriyle de kışkırtıp alevlendirdiler: {إن كنتم} “eğer siz”, yani sen ve senin sözünü söyleyenler, {صادقين*} “doğru söyleyenler iseniz”. Söz (kavl), hikâye yoluyla anılmayı içeren kelamdır; bazen ifade edilmeyen bir kelam olabilir ki onun hikâye yoluyla anılması olmaz, dolayısıyla söz sayılmaz. Çünkü o, ancak hikâye yoluyla anılmayı içermesi sebebiyle söz olur -bunu er-Rummânî söylemiştir-. Tazmin (içerme), bir şeyi kaba koymaktır. Vaad (وَعْد), verilecek hayrın haberidir; vaîd (وَعِيد) ise verilecek şerrin haberidir. Bazen burada olduğu gibi genel anlam kastedilir ve 'vaad' her iki anlam için de kullanılır: İyilik yapana sevap vaadi, kötülük yapana ise azap tehdidi. Sıdk (doğruluk), bir şeyi olduğu gibi haber vermektir; kizb (yalan) ise onu olduğundan farklı şekilde haber vermektir.

ولما تضمن قولهم هذا استعجاله ﷺ بما يتوعدهم به، أمره بأن يتبرأ من القدرة على شيء لم يقدره الله عليه بقوله: {قل} أي لقومك المستهزئين {لا أملك لنفسي} فضلاً عن غيري؛ ولما كان السياق للنقمة، قدم الضر منبهاً على أن نعمه أكثر من نقمة؛

Onların bu sözü, onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendilerini tehdit ettiği şeyi çabucak getirmesini istemeyi içerdiğinde, Allah'ın kendisine güç yetirmediği bir şey üzerindeki kudretten teberrî etmesini emrederek şöyle buyurdu: {قل} alay eden kavmine de ki: {لا أملك لنفسي} “Ben kendim için bile malik değilim”, başkası bir yana; bağlam ceza ve intikam bağlamı olduğu için zararı öne alarak O'nun nimetlerinin cezalandırmasından daha çok olduğuna dikkat çekti;

وأنهم في نعمه، عليهم أن يقيدوها بالشكر خوفاً من زوالها فضلاً عن أن يتمنوه فقال: {ضراً ولا نفعاً} .

ve onların nimetler içinde bulunduklarını, onun zeval bulmasını temenni etmek şöyle dursun, yok olmasından korkarak onu şükürle bağlamaları gerektiğini bildirerek şöyle buyurdu: {ضراً ولا نفعاً} “ne bir zarara ne de bir faydaya”.

ولما كان من المشاهد أن كل حيوان يتصرف في نفسه وغيره ببعض ذلك قال: {إلا ما شاء الله} أي المحيط علماً وقدرة أن أملكه من ذلك، فكأنه قيل: فما لك لا تدعوه بأن يشاء ذلك ويقدرك عليه؟ فقيل: {لكل أمة أجل} فكأنه قيل: وماذا يكون فيه؟ فقيل: {إذا جاء أجلهم} هلكوا؛ ولما كان قطع رجائهم من الفسحة في الأجل من أشد عذابهم، قدم قوله: {فلا يستأخرون} أي عنه {ساعة} ثم عطف على الجملة الشرطية بكمالها {ولا يستقدمون*} فلا تستعجلوه فإن الوفاء بالوعد لا بد منه. والسين فيهما بمعنى الوجدان، أي لا يوجد لهم المعنى الذي صيغ منه الفعل مثل: استشكل الشيء واستثقله، ويجوز كون المعنى: لا يوجدون التأخر ولا التقدم وإن اجتهدوا في الطلب، فيكون في السين معنى الطلب والملك قوة يتمكن بها من تصريف الشيء أتم تصريف، والنفع: إيجاب اللذة بفعلها والتسبب المؤدي إليها؛ والضر: إيجاب الألم بفعله أو التسبب إليه؛ والأجل: الوقت المضروب لوقوع أمر.

Her canlının kendi nefsinde ve başkasında bunlardan bir kısmı ile tasarrufta bulunduğu müşahede edilen bir durum olduğundan şöyle buyurdu: {إلا ما شاء الله} “Allah'ın dilediği müstesna”, yani ilim ve kudretiyle kuşatan Allah'ın bunlardan bana sahip kılmayı dilediği müstesna. Sanki şöyle denildi: O halde ne diye O'na bunu dilemesi ve seni buna muktedir kılması için dua etmiyorsun? Şöyle buyruldu: {لكل أمة أجل} “Her ümmetin bir eceli vardır”. Sanki şöyle denildi: O ecelde ne olacak? Şöyle buyruldu: {إذا جاء أجلهم} “Ecelleri geldiği zaman” helak olurlar. Ecelde bir mühlet ve genişlik bulunması ümitlerini kesmek onlar için azabın en şiddetlisi olduğundan şu sözünü öne aldı: {فلا يستأخرون} ondan “ne bir an geri kalabilirler”, {ساعة} [ne bir saat]; sonra şart cümlesinin tamamına atfetti: {ولا يستقدمون*} “ne de öne geçebilirler”. Dolayısıyla onu acele istemeyiniz; zira vaadin yerine gelmesi kaçınılmazdır. Her iki fiildeki sin (س) harfi vücdan (bulunma) anlamındadır; yani 'isteşkale' (zor buldu) ve 'isteskale' (ağır buldu) kelimelerinde olduğu gibi, fiilin türetildiği anlam kendilerinde bulunmaz. Anlamın şöyle olması da caizdir: İstemekte ne kadar çaba gösterseler de gecikmeyi veya öne geçmeyi gerçekleştiremezler; bu takdirde sin harfinde talep anlamı bulunur. Mülk (sahip olma), kendisiyle bir şeyi en kamil şekilde tasarruf etme imkânı bulunan kuvvettir. Nef' (fayda), bizzat işlenmesiyle veya ona götüren sebeple lezzeti gerekli kılmaktır. Durr (zarar), bizzat işlenmesiyle veya ona sebep olunmasıyla elemi gerekli kılmaktır. Ecel (أَجَل), bir işin vuku bulması için belirlenen vakittir.

ولما كان جل قصدهم بذلك الاستهزاء، وكان وقوعه أمراً ممكناً، وكان من شأن العاقل أن يبعد عن كل خطر ممكن، أمره صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ

Bununla asıl maksatları alay etmek olduğunda, onun gerçekleşmesi ise mümkün bir iş olup akıllı kimsenin şanından olan her türlü muhtemel tehlikeden uzak durmak olunca, ona (sallallâhu aleyhi ve sellem) emretti:

بجواب آخر حذف منه واو العطف لئلا يظن أنه لا يكفي في كونه جواباً إلا بضمنه إلى ما عطف عليه فقال: {قل} أي لمن استبطأ وعيدنا بالعذاب في الدنيا أو في الأخرى، وهو لا يكون إلا بعد الأخذ في الدنيا إعلاماً بأن الذي يطلبونه ضرر لهم محض لا نفع فيه بوجه، فهو مما لا يتوجه إليه قصد عاقل {أرءيتم} وهي من رؤية القلب لأنها دخلت على الجملة من الاستفهام {إن أتاكم عذابه} في الدنيا.

matuf olduğu şeye eklenmeksizin tek başına bir cevap olmakta yetersiz kalacağı zannedilmesin diye atıf vavı hazfedilmiş başka bir cevapla [emretti] ve şöyle buyurdu: {قل} dünyada veya ahirette azap tehdidimizi gecikmiş sayan kimseye de ki -ki bu ancak dünyada yakalanıştan sonra olur- istedikleri şeyin kendileri için hiçbir faydası olmayan sırf bir zarar olduğunu ve aklı başında birinin kastının asla buna yönelmeyeceğini bildirerek: {أرءيتم} “Gördünüz mü?” -istifham cümlesinin başına geldiği için bu kalbî görmedir (yani söyleyin bakalım)-, {إن أتاكم عذابه} dünyada “O'nun azabı size gelirse”.

ولما كان أخذ الليل أنكى وأسرع، قدمه فقال: {بياتاً} أي في الليل بغتة وأنتم نائمون كما يفعل العدو؛ ولما كان الظفر ليلاً لا يستلزم الظفر نهاراً مجاهرة قال: {أو نهاراً} أي مكاشفة وأنتم مستيقظون، أتستمرون على عنادكم فلا تؤمنوا؟ فكأنهم قالوا: لا، فليجعل به ليرى، فقيل: إنكم لا تدرون ما تطلبون! إنه لا لمخلوق بنوع منه، ولا يجترىء على مثل هذا الكلام إلا مجرم {ماذا} أي ما الذي؟ ويجوز أن يكون هذا جواب الشرط {يستعجل} أي يطلب العجله {منه} أي من عذابه، وعذابه كله مكروه لا يحتمل شيء منه {المجرمون*} إذ سنة الله قد استمرت بأن المكذب لا يثبت إلا عند مخايله، وأما إذا برك بكلكه وأناخ بثقله فإنه يؤمن حيث لا ينفعه الإيمان {ولن تجد لسنةِ الله تحويلاً} [فاطر: ٤٣] وهذا معنى التراخي في قوله: {أثُمَّ إذا ما وقع}

Geceleyin yakalamak daha sarsıcı ve daha ani olduğundan onu öne alarak şöyle buyurdu: {بياتاً} “geceleyin”, yani düşmanın yaptığı gibi siz uyurken ansızın gece vakti; geceleyin galebe çalmak gündüz açıkça galebe çalmayı gerektirmediğinden şöyle buyurdu: {أو نهاراً} “yahut gündüzün”, yani siz uyanıkken açıktan; inadınızda ısrar edip iman etmeyecek misiniz? Sanki onlar: 'Hayır, görülsün diye acele gelsin' dediler. Bunun üzerine şöyle denildi: Siz ne istediğinizi bilmiyorsunuz! Hiçbir yaratılmışın onun hiçbir türüne takati yetmez ve böylesi bir söze ancak bir suçlu cüret eder: {ماذا} neyi, yani hangi şeyi? -bunun şartın cevabı olması da caizdir- {يستعجل} acele istiyor, {منه} O'nun azabından -oysa O'nun azabının tamamı hoşa gitmeyen şeydir ve hiçbir kısmına tahammül edilemez-, {المجرمون*} “suçlular?” Zira Allah'ın sünneti, yalanlayanın ancak azabın belirtileri esnasında direndiği; azap göğsüyle çöküp ağırlığını bindirdiği zaman ise artık imanın kendisine fayda vermeyeceği bir anda iman ettiği şeklinde sürüp gitmiştir. {ولن تجد لسنةِ الله تحويلاً} {Allah'ın sünnetinde asla bir değişiklik bulamazsın.} [Fâtır: 43]. Şu kavlindeki terâhî (gecikme) anlamı da işte budur: {أثُمَّ إذا ما وقع}

أي عذابه وانتفى كل ما يضاده {آمنتم به} وذلك أنه كانت عادتهم كمن قبلهم الاستعجال بالعذاب عند التوعد به، وكانت سنة الله قد جرت بأن المكذبين إذا أتاهم العذاب يتراخى إيمانهم بعد مجىء مقدماته وقبل اجتثاثهم بعظائم صدماته لشدة معاندتهم فيه وتوطنهم عليه كما وقع للأولين من الأمم بغياً وعتواً كقوم صالح لما تغيرت وجوههم بألوان مختلفة في اليوم الأول ثم الثاني ثم الثالث وأيقنوا بالهلكة وودع بعضهم بعضاً ولم يؤمنوا. وجرت بأنهم إذا ذاقوا مس العذاب وأخذتهم فواجئه الصعاب شغلتهم دواهيه عن العناد واضطرتهم أهواله إلى سهل الانقياد، فكان في غاية الحسن وضع تقريعهم على الاستعجال عقب الوعيد، ثم وضع التراخي عن الإيمان بالعناد بعد الإشراف على الهلاك ومعاينة التلف، فكان كأنه قيل: أخبروني على تقدير أان يأتيكم عذابه الذي لا عذاب أعظم منه - كما دل ذلك إضافته إليه - فبيتكم أو كاشفكم، ما تفعلون؟ ألا تؤمنون؟ فقالوا لا، فليعجل به ليرى، فناسب لما كان استعجالهم بعد هذا الإنذار تسفيههم على ذلك فقيل {ماذا} أي أي نوع منه يطلب عجلته {المجرمون} ، ولا نوع منه الإ وهو فوق الطاقة ووراء الوسع، إن هذا لمنكر من الآراء، أفبعد تراخي إيمانكم عن مخايل صدمته ومشاهدة مبادىء عظمته وشدته أوجدتم الإيمان به عند وقوعه؟ يقال لكم حين اضطرتكم فواجئه إلى الإيمان وحملتكم

yani O'nun azabı vuku bulup zıttı olan her şey ortadan kalktığı vakit, {آمنتم به} “Ona iman mı ettiniz?” Bu şöyledir: Onların âdeti, kendilerinden öncekiler gibi azapla tehdit edildiklerinde onu acele istemekti. Allah'ın sünneti ise, yalanlayanlara azap geldiğinde, azabın şiddetli darbeleriyle kökleri kazınmadan önce ve başlangıç alametlerinin gelmesinden sonra, azgınlık ve taşkınlık gösteren önceki ümmetlerin başına geldiği gibi -mesela Sâlih'in kavminin yüzleri birinci gün, sonra ikinci, sonra üçüncü gün farklı renklere bürünüp helaki kesin olarak anladıkları ve birbirleriyle vedalaştıkları halde yine de iman etmedikleri gibi- aşırı inatları ve buna alışmış olmaları sebebiyle imanlarının gecikmesi şeklinde cereyan etmiştir. Yine [sünnetullah], azabın dokunuşunu tattıklarında ve çetin felaketler onları yakaladığında, azabın dehşetlerinin onları inattan alıkoyması ve korkularının onları boyun eğmeye mecbur etmesi şeklinde cereyan etmiştir. Dolayısıyla tehdidin hemen ardından azabı acele istemeleri sebebiyle azarlanmalarının konulması, ardından helakin eşiğine gelip yok oluşu bizzat gördükten sonra inat yüzünden imandan geri kalışlarının yer alması son derece güzel olmuştur. Sanki şöyle denilmiştir: Bana haber verin; O'na izafe edilmesinin de gösterdiği üzere, kendisinden daha büyük bir azap bulunmayan azabı size gelip de gece ansızın bastırsa yahut gündüz açıkça gelse ne yaparsınız? İman etmeyecek misiniz? Onlar da: 'Hayır, görülsün diye acele gelsin' dediler. Bu uyarıdan sonra acele istemeleri üzerine bu hareketlerinin akılsızlık sayılması münasip düştü ve şöyle buyruldu: {ماذا} suçlular onun hangi türünün acele gelmesini istiyorlar {المجرمون} ? Oysa onun hiçbir türü yoktur ki takatin üstünde ve gücün ötesinde olmasın! Doğrusu bu pek çirkin bir görüştür. Azabın çarpma alametlerinden, azamet ve şiddetinin başlangıcını müşahede etmekten imanınız geri kaldıktan sonra, o vuku bulduğunda mı ona iman ettiniz? Onun ansızın gelen felaketleri sizi imana mecbur bıraktığında ve

قوارعه على صيورة الإذعان: {آلآن} تؤمنون به - أي بسببه - بعد أن أزال بطشاً قواكم وحل عزائم هممكم وأوهاكم {وقد كنتم} أي كوناً كأنكم مجبولون عليه {به تستعجلون*} أي تطلبون تعجيله طلباً عظيماً حتى كأنكم لاتطلبون عجلة شيء غيره تكذيباً وعزماً على الثبات على العناد، لو وقع فلم نقبل إيمانكم هذا منكم ولا كف عذابنا عنكم، بل صيركم كأمس الدابر.

şiddetli çarpan darbeleri sizi boyun eğme haline sevk ettiğinde size şöyle denir: {آلآن} “Şimdi mi?” Bir yakalayışla güçlerinizi yok ettikten, azim ve gayretlerinizi çözüp sizi zayıf düşürdükten sonra mı O'na -yani O'nun sebebiyle- iman ediyorsunuz? {وقد كنتم} adeta üzerine yaratılmış olduğunuz bir hal üzere siz, {به تستعجلون*} yalanlayarak ve inatta sebat etmeye azmederek “onu acele istiyordunuz!” Yani sanki başka hiçbir şeyin acele gelmesini istemiyormuşçasına onu pek büyük bir istekle acele istiyordunuz. Şayet vuku bulsa bu imanınızı sizden kabul etmeyiz ve azabımız da sizden kalkmaz, bilakis sizi dünkü gün gibi yok edip geçirir.

ولما كان ما ذكر هو العذاب الدنيوي، أتبعه ما بعده إعلاماً بأنه لا يقتصر عليه في جزائهم فقال: {ثم قيل} أي من أيّ قائل كان استهانة {للذين ظلموا} أي وبعد أزّكم في الدنيا والبرزخ بالعذاب وهزّكم بشديد العقاب قيل لكم يوم الدين بظلمكم بالآيات وبما أمرتم به فيها بوضعكم كلاًّ من ذلك في غير موضعه: {ذوقوا عذاب الخلد} فالإتيان ب «ثم» إشارة إلى تراخي ذلك عن الإهلاك في الدنيا بالمكث في البرزخ أو إلى أن عذابه أدنى من عذاب يوم الدين {هل تجزون} بناه للمفعول لأن المخيف مطلق الجزاء؛ ولما كان الاستفهام الإنكاري بمعنى النفي، وكان المعنى: بشيء، استثنى منه فقال: {إلا بما كنتم} أي بجبلاتكم {تكسبون*} أي في الدنيا من العزم على الاستمرار على الكفر

Zikredilen şey dünyadaki azap olunca, cezalandırılmalarında bununla yetinilmeyeceğini bildirmek üzere sonrasını getirip şöyle buyurdu: {ثم قيل} tahkir maksadıyla herhangi bir söyleyen tarafından “sonra denildi ki”, {للذين ظلموا} “zulmedenlere”; yani dünyada ve berzahta azapla sarsılmanızdan ve şiddetli cezayla hırpalanmanızdan sonra din gününde ayetlere ve onlarda emrolunduğunuz şeylere karşı bunların her birini yerine koymamak suretiyle yaptığınız zulüm sebebiyle size şöyle denildi: {ذوقوا عذاب الخلد} “Tadın ebedîlik azabını!” 'Sümme' (ثم) lafzının getirilmesi, bu durumun berzahta beklemek suretiyle dünyadaki helakten sonraya kaldığına veya oradaki azabın din gününün azabından daha hafif olduğuna işarettir. {هل تجزون} “Cezalandırılıyor musunuz?” -korkutucu olan cezanın mutlak kendisi olduğu için fiili meçhul bina etti-. İnkârî istifham nefy (olumsuzluk) anlamında olup mana 'herhangi bir şeyle [cezalandırılıyor musunuz]' demek olduğundan, ondan istisna yaparak şöyle buyurdu: {إلا بما كنتم} fıtratlarınız gereği “ancak ... sebebiyle”, {تكسبون*} küfürde ısrar etme azminden dünyada “kazandığınız şeyler”.

ولو طال المدى لاتنفكون عنه بشيء من الأشياء وإن عظم، فكان جزاءكم الخلود في العذاب طبق النعل بالنعل؛ والعذاب: الألم المستمر، وأصله الاستمرار، ومنه العذوبة لاستمرارها في الحلق؛ والبيات: إتيان الشيء ليلاً؛ والذوق: طلب الطعم بالفم في ابتداء الأخذ.

Süre ne kadar uzasa da ne kadar büyük olursa olsun hiçbir şey sebebiyle ondan ayrılmazdınız; bu yüzden cezanız azapta ebedî kalmak şeklinde birebir tam uygun oldu. Azap (عَذَاب), devam eden elemdir; aslı sürekliliktir, boğazda akıp gitmesinden dolayı 'azûbet' (tatlılık) de bu köktendir. Beyât (بَيَات), bir şeye geceleyin gelmektir. Zevk (ذَوْق), tatmayı almaya başlarken ağızla tadı aramaktır.

ولما انقضى ما اشتملت عليه الآية من التهديد وصادع الوعيد، أخبر تعالى أنهم صاروا إلى ما هو جدير بسامع ذلك من النزول عن ذلك العناد إلى مبادىء الانقياد بقوله تعالى: {ويستنبئونك} عطفاً على قوله «ويقولون متى هذا الوعد» أي ويطلبون منك الإنباء وهو الإخبار العظيم عن حقيقة هذا الوعد الجسيم، ويمكن أن يكون ذلك منهم على طريق الاستهزاء كالأول، فيكون التعجيب والتوبيخ فيه بعد ما مضى من الأدلة أشد {أحق هو} أي أثابت هذا الذي تتوعدنا به أم هو كالسحر لا حقيقية له كما تقدم أنهم قالوه {قل} أي في جوابهم {إي وربي} أي المحسن إليّ المدبر لي والمصدق لجميع ما آتي به؛ ولما كانوا منكرين، أكد قوله: {إنه لحق} أي كائن ثابت لا بد من نزوله بكم.

Ayetin içerdiği tehdit ve şiddetli uyarı sona erince, Yüce Allah bunu işiten kimseye yakışır şekilde o inattan vazgeçip boyun eğmenin başlangıcına yöneldiklerini şu buyruğu ile haber verdi: {ويستنبئونك} “Senden haber soruyorlar” -{ويقولون متى هذا الوعد} kavline atıftır; yani senden haber vermeni (inbâ'), ki o bu büyük vaadin hakikati hakkında mühim bir haberdir, talep ediyorlar. Bunun ilki gibi alay yoluyla onlardan sadır olması da mümkündür; bu takdirde geçen delillerden sonra bundaki hayret ve kınama daha şiddetli olur-, {أحق هو} “O hak mıdır?” Yani bizi kendisiyle tehdit ettiğin bu şey sabit midir, yoksa daha önce söyledikleri gibi hiçbir hakikati olmayan bir büyü müdür? {قل} onların cevabında de ki: {إي وربي} “Evet, Rabbime andolsun ki”, yani bana ihsanda bulunan, işlerimi tedbir eden ve getirdiğim her şeyi tasdik eden Rabbime [andolsun ki]; inkâr ettikleri için sözünü pekiştirerek şöyle buyurdu: {إنه لحق} “O elbette haktır”, yani kesinlikle gerçekleşecek, başınıza inmesi kaçınılmaz olan bir sabittir.

ولما كان الشيء قد يكون حقاً، ويكون الإنسان قادراً على دفعه فلا يهوله، قال نفياً ذلك: {وما أنتم} أي لمن توعدكم {بمعجزين*} فيما يراد بكم.

Bir şey hak olup da insan onu defetmeye güç yetirebilir ve bu yüzden onu korkutmayabilir diye bunu nefyederek şöyle buyurdu: {وما أنتم} sizi tehdit edene karşı “siz değilsiniz”, {بمعجزين*} hakkınızda murad edilen şey hususunda “aciz bırakacak [kurtulacak]”.

ولما أخبرهم بحقيقته، أخبرهم بما يكون منهم من الظلم أيضاً عند معياينته بالسماح ببذل جميع ما في الأرض حيث لا ينفع البذل بعد ترك المأمور به

Onun hakikatini kendilerine haber verince, emrolunan şeyi terk ettikten sonra harcamanın fayda vermeyeceği bir anda yeryüzündeki her şeyi feda etmeye razı olmak suretiyle, onu bizzat gördüklerinde kendilerinden sadır olacak zulmü de haber vererek

وهو من أيسر الأشياء وأحسنها فقال: {ولو أن لكل نفس ظلمت} أي عند المعاينة {ما في الأرض} أي كلها من خزائنها ونفائسها {لافتدت به} أي جعلت فدية لها من العذاب لكنه ليس لهم ذلك، ولو كان من قبل منهم، فإذا وقع ما يوعدون استسلموا {وأسروا الندامة} أي اشتد ندمهم ولم يقدروا على الكلام {لما رأوا العذاب} لأنهم بهتوا لعظم ما دهمهم فكان فعلهم فعل المسر، لأنهم لم يطيقوا بكاء ولا شكاية ولا شيئاً مما يفعله الجازع؛ والاستنباء: طلب النبأ كما أن الاستفهام طلب الفهم؛ والنبأ: خبر عن يقين في أمر كبير؛ والحق: عقد على المعنى على ماهو به تدعو لحكمة إليه، وكل ما بنى على هذا العقد فهو حق لأجله، والحق في الدين ما شهد به الدليل على الثقة فيما طريقه العلم، والقوة فيما طريقة غالب الأمر، وذلك فيما يحتمل أمرين أحدهما أشبه بألاصل الذي جاء به النص؛ والافتداء: إيقاع الشيء بدل غيره لرفع المكروه، فداه فدية وأفداه وافتداه افتداء وفاداه مفاداة وفداه تفدية وتفادى منه تفادياً؛ والإسرار: إخفاء الشيء في النفس؛ والندامة: الحسرة على ما كان يتمنى أنه لم يكن أوقعها، وهي حال معقولة يتأسف صاحبها على ما وقع منها ويود أنه لم يكن أوقعها.

-ki o en kolay ve en güzel şeydir- şöyle buyurdu: {ولو أن لكل نفس ظلمت} “Eğer zulmetmiş olan her nefsin olsaydı” -yani bizzat gördüğü anda-, {ما في الأرض} hazineleri ve değerli eşyalarıyla bütün “yeryüzündekiler”, {لافتدت به} “onu mutlaka fidye olarak verirdi”; yani azaptan kurtulmak için onu kendine fidye kılardı; fakat buna sahip değillerdir, sahip olsalar bile kendilerinden kabul edilmezdi. Vaat olundukları şey vuku bulunca teslim oldular; {وأسروا الندامة} “pişmanlıklarını gizlediler”, yani pişmanlıkları pek şiddetlendi de konuşmaya güç yetiremediler, {لما رأوا العذاب} “azabı gördükleri zaman”. Zira başlarına gelen şeyin büyüklüğünden dehşete düşüp dilleri tutuldu ve yaptıkları iş [sırrını] gizleyenin işi gibi oldu; çünkü ne ağlamaya ne şikâyete ne de feryat edenin yaptığı şeylerden hiçbirine takat getirebildiler. İstinbâ' (istatistik/haber isteme), istifhamın anlamayı talep etmek olması gibi haberi talep etmektir. Nebe' (نَبَأ), büyük bir işte kesin bilgiye dayanan haberdir. Hak (حَقّ), hikmetin kendisini gerektirdiği manayı olduğu gibi kabul edip bağlanmaktır; bu kabule bina edilen her şey de onun sebebiyle haktır. Dindeki hak, yolu kesin bilgi olan hususlarda güvene, yolu zann-ı galip olan hususlarda kuvvete dayalı delilin şahitlik ettiği şeydir; bu da iki ihtimalden nassın getirdiği asıla daha çok benzeyen durumdur. İftidâ (افتداء), hoşa gitmeyen şeyi defetmek için bir şeyi başkasının yerine koymaktır; feda etti, fidye verdi denir. İsrâr (إِسْرَار), şeyi içinde gizlemektir. Nedâmet (نَدَامَة), yapmamış olmayı temenni ettiği şeye duyulan hasrettir; bu, sahibinin kendisinden sadır olana eseflendiği ve onu yapmamış olmayı arzuladığı makul bir haldir.

ولما اشتملت الآيات الماضيات على تحتم إنجاز الوعد والعدل في الحكم، وختمت بقوه: {وقضي} أي وأوقع القضاء على أيسر وجه وأسهله؛

Geçen ayetler vaadin yerine gelmesinin kesinliğini ve hükümde adaleti içerip de {وقضي} “ve hüküm verildi” kavliyle son bulunca -yani en kolay ve en zahmetsiz şekilde hüküm vuku buldu-;

ولما استغرق القضاء جميع وقائعهم. دل بنزع الجار فقال: {بينهم} أي الظالمين والمظلومين والظالمين والأظلمين {بالقسط} أي العدل؛ ولما كان وقوع ذلك لا ينفي وقوع الظلم في وقت آخر قال: {وهم} أي والحال أنهم {لا يظلمون*} أي لا يقع فيهم ظلم من أحد أصلاً كائناً من كان في وقت ما.

ve verilen hüküm onların bütün hadiselerini kuşatınca, harf-i cerrin hazfiyle buna delalet ederek şöyle buyurdu: {بينهم} “aralarında”, yani zalimler ile mazlumlar ve zalimler ile daha zalim olanlar arasında, {بالقسط} “adaletle”. Bunun vuku bulması başka bir vakitte zulmün vuku bulmasını nefyetmediğinden şöyle buyurdu: {وهم} durum şu ki onlar, {لا يظلمون*} “asla zulme uğratılmazlar”; yani hiçbir vakitte, her kim tarafından olursa olsun kendilerine asla hiçbir zulüm vuku bulmaz.

ولما كان السبب الحامل لملوك الدنيا على الكذب والجور والظلم العجز أو طلب التزيد في الملك، أشار إلى تنزهه عن ذلك بقوله مؤكداً سوقاً لهم مساق المنكر لأن فعلهم في عبادة الأصنام فعل من ينكر مضمون الكلام: {ألا إن لله} أي الملك الأعظم وحده {ما في السماوات} بدأ بها لعلوها معنى وحساً وعظمتها؛ ولما كان المقام للغنى عن الظلم لم يحوج الحال إلى تأكيد بإعادة النافي فقال: {والأرض} أي من جوهر وعرض صامت وناطق، فلا شيء خارج عن ملك يحوجه إلى ظلم أو إخلاف وعد لحيازته، والحاصل أنه لا يظلم إلا ناقص الملك وأما من له الملك كله فهو الحكم العدل: لأن جميع الأشياء بالنسبة إليه على حد سواء، ولا يخلف الوعد إلا ناقص القدرة وأما من له كل شيء ولا يخرج عن قبضته شيء فهو المحق في الوعد العدل في الحكم، وفي الآية زيادة تحسير وتنديم للنفس الظالمة حيث أخبرت بأن ما تود أن تفتدي به ليس لها منه شيء ولا تقدر على التوصل إليه، ولو قدرت ما قبل

Dünya hükümdarlarını yalana, haksızlığa ve zulme sevk eden sebep acizlik yahut mülkte artış arayışı olunca, putlara ibadet etmedeki fiilleri sözün muhtevasını inkâr edenin fiili olduğundan onları münkir makamında tutarak tekitli bir şekilde bundan münezzeh olduğuna işaretle şöyle buyurdu: {ألا إن لله} “Bilesiniz ki Allah'ındır”, yani yalnızca en yüce Hükümran'ındır, {ما في السماوات} “göklerde olan her şey” -manen ve hissen yüceliği ve azameti sebebiyle göklerle başladı-; makam zulümden müstağni olma makamı olduğundan durum olumsuzluk edatının tekrarıyla tekide ihtiyaç bırakmadı ve şöyle buyurdu: {والأرض} “ve yerdekiler”; yani sessiz, konuşan, cevher ve arazdan ne varsa [hepsi O'nundur]. Dolayısıyla O'nun mülkünün dışında olup da onu ele geçirmek için Kendisini zulme yahut vaadinden dönmeye muhtaç kılacak hiçbir şey yoktur. Netice olarak, ancak mülkü noksan olan zulmeder; mülkün tamamı Kendisinin olan ise adil hakemdir; çünkü bütün şeyler O'na nispetle eşit derecededir. Vaadinden de ancak kudreti noksan olan döner; her şey Kendisinin olan ve kabzasından hiçbir şey çıkmayan ise vaadinde hak, hükmünde adildir. Ayette, zalim nefse fidye olarak vermek istediği şeyden hiçbir şeye malik olmadığı ve ona ulaşmaya güç yetiremeyeceği, güç yetirse bile kendisinden kabul edilmeyeceği

منها، وإنما هو لمن رضي منها بالقليل منه فضلاً منه عليها على ما أمر به على لسان رسله، وعلى هذا فيجوز أن يكون التقدير: لو أن لها ذلك لافتدت به، لكنه ليس لها بل لله؛ فلما ثبت بذلك حكمه بالعدل وتنزهه عن إخلاف الوعد.

haber verilerek hasret ve pişmanlığının daha da artırılması vardır. Oysa [kurtuluş], peygamberlerinin diliyle emrettiği üzere, ondan Kendisine yönelik bir lütuf olarak azıcık bir şeye razı olduğu kimse içindir. Buna göre takdirin şöyle olması caizdir: Şayet onun elinde bu bulunsaydı fidye verirdi, lâkin bu ona değil Allah'a aittir. Böylece O'nun adaletle hükmettiği ve vaadinden dönmekten münezzeh olduğu sabit olunca,

صرح بمضمون ذلك بقوله مؤكداً لإنكارهم: {ألا إن وعد الله} أي الذي له الكمال كله {حق} لأنه تام القدرة والغنى، فلا حامل له على الإخلاف {ولكن أكثرهم} أي الذين تدعوهم وهم يدعون دقة الأفهام وسعة العقول {لا يعلمون*} أي لا علم لهم فهم لا يتدبرون ما نصبنا من الأدلة فلا ينقادون لما أمرنا به من الشريعة فهم باقون على الجهل معدودون مع البهائم؛ و {ألا} مركبة من همزة الاستفهام و «لا» وكانت تقريراً وتذكيراً فصارت تنبيهاً، وكسرت إن بعدها لأنها استئنافيه ينبه بها على معنى يبتدأ به ولذا يقع بعدها الأمر والدعاء بخلاف «لو» و «إلا» للاستقبال فلم يجز بعدها إلا كسر «إن» «أما» قد تكون بمعنى «حقاً» في قولهم: أما إنه منطلق، وهي للحال فجاز في «أن» بعدها الوجهان - ذكره الرماني؛ والسماوات طبقات مرفوعه أولها سقف مزين بالكواكب. وهي من سما بمعنى علا.

inkârları sebebiyle tekit ederek bunun muhtevasını şu sözüyle açıkça beyan etti: {ألا إن وعد الله} “Bilesiniz ki Allah'ın vaadi”, yani bütün kemale sahip olan Allah'ın vaadi, {حق} “haktır”; çünkü O, tam bir kudret ve zenginlik sahibidir, dolayısıyla vaadinden dönmeye sevk edecek hiçbir sebep yoktur; {ولكن أكثرهم} “fakat onların çoğu”, yani davet ettiğin ve ince anlayış ile geniş akıl iddia eden kimselerin çoğu, {لا يعلمون*} “bilmezler”. Yani hiçbir ilimleri yoktur, dolayısıyla diktiğimiz delilleri düşünmezler, emrettiğimiz şeriata boyun eğmezler; bu sebeple cehalet üzere kalmış ve hayvanlarla bir sayılmışlardır. {ألا} edatı istifham hemzesi ile 'lâ' (لا) edatından mürekkeptir; takrir ve hatırlatma iken tenbih (uyarı) haline gelmiştir. Kendisinden sonraki 'inne' (إن) lafzı kesreli okunmuştur; zira o, kendisiyle başlanacak bir manaya dikkat çekilen istinaf edatıdır. Bu sebeple 'lev' ve 'illâ' edatlarının aksine ondan sonra emir ve dua gelir; istikbal için olduklarından bunlardan sonra 'inne'nin kesreli olmasından başkası caiz değildir. 'Emmâ' (أَمَا) ise 'hakikaten' manasında olabilir; 'Amâ innehu muntalikun' sözlerinde olduğu gibi; bu hâl içindir, dolayısıyla kendisinden sonraki 'en/inne' için iki vecih de caizdir -bunu er-Rummânî zikretmiştir-. Semâvât (gökler), ilki yıldızlarla süslenmiş tavan olan yükseltilmiş tabakalardır. Bu kelime yüceldi manasındaki 'semâ'dan gelir.

ولما تقرر أنه لا شيء خارج عن ملكه، وأنه تام القدرة لأنه لا منجي من عذابه، شامل العلم لقضائه بالعدل، صادق الوعد لأنه

Mülkünün dışına hiçbir şeyin çıkamayacağı, azabından kurtaracak kimse bulunmadığı için tam bir kudrete sahip olduğu, adaletle hükmetmesi sebebiyle ilminin her şeyi kuşattığı ve

لا حامل له على غيره، وثبت تفرده بأنه يحي ويميت؛ ثبت أنه قادر على الإعادة كما قدر على الابتداء، فثبت أنه لا يكون الرد إلا إليه فنبه على ذلك بقوله: {هو} أي وحده {يحيي} أي كما أنتم به مقرون {ويميت} كما أنتم له مشاهدون {وإليه} أي لا إلى غيره {ترجعون*} لأنه وعد بذلك في قوله: {إليه مرجعكم جميعاً وعد الله حقاً} [يونس: ٤] وفي قوله: {فإلينا مرجعهم} [يونس: ٤٦] وفي قوله {إي وربي إنه لحق} [يونس: ٥٣] وغير ذلك ولا مانع له منه؛ والحياة معنى يوجب صحة العلم والقدرة ويضاد الموت، وهو يحل سائر أجزاء الحيوان فيكون بجميعه حياً واحداً، والحي هو الذي يصح أن يكون قادراً، والقادر هو الذي يصح أن يذم ويحمد بما فعل، والموت معنى يضاد الحياة على البنية الحيوانية، وليس كذلك الجمادية.

başka türlü davranmaya Kendisini sevk edecek bir etken olmadığı için vaadinde doğru olduğu kararlaşıp; diriltmek ve öldürmekle tek olduğu sabit olunca; ilk defa yaratmaya kadir olduğu gibi yeniden diriltmeye de kadir olduğu ve dönüşün ancak O'na olacağı sabit oldu. Buna şu buyruğu ile dikkat çekti: {هو} yalnız O, {يحيي} sizin de ikrar ettiğiniz gibi “diriltir”, {ويميت} sizin de müşahede ettiğiniz gibi “ve öldürür”; {وإليه} başkasına değil yalnız O'na, {ترجعون*} “döndürüleceksiniz”. Zira O, {إليه مرجعكم جميعاً وعد الله حقاً} {Hepinizin dönüşü ancak O'nadır; Allah'ın hak bir vaadidir.} [Yûnus: 4] kavlinde, {فإلينا مرجعهم} {onların dönüşü ancak bizedir} [Yûnus: 46] kavlinde, {إي وربي إنه لحق} {Evet, Rabbime andolsun ki o elbette haktır} [Yûnus: 53] kavlinde ve diğer yerlerde bunu vaat etmiştir ve O'na hiçbir engel yoktur. Hayat, ilim ve kudretin sıhhatini gerektiren ve ölüme zıt olan bir manadır; canlının bütün cüzlerine sirayet eder, böylece bütünüyle tek bir canlı olur. Canlı (diri), kâdir olması sahih olandır; kâdir ise yaptığı şey sebebiyle yerilmesi ve övülmesi sahih olandır. Ölüm ise canlı yapıda hayata zıt olan manadır, cansız varlıklarda ise böyle değildir.

ولما ثبت أن ذلك كله حق مباين للسحر الذي مبناه على التخييل، أقبل على الذين تقدم الإخبار عنهم في أول السورة في قوله: أكان للناس عجباً أنهم قالوا إنه سحر، فقال: {يا أيها الناس} أي الذين قالوا: إن وعدنا والإخبار به سحر؛ ولما كان بين الأرواح والأبدان حب غريزي بالتعلق، والتذ الروح لذلك بمشتهيات هذه الحياة الدنيا بما انطبع فيه بمظاهر الحس فلم يأته نور العقل حتى تعود النقائص بقوة التعلق

Bütün bunların hayal kurmaya dayanan sihirden tamamen farklı ve hak olduğu sabit olunca, surenin başında {أكان للناس عجباً} kavlinde 'Bu bir büyüdür' dedikleri haber verilen kimselere yönelip şöyle buyurdu: {يا أيها الناس} “Ey insanlar!” Yani 'Bizim vaadimiz ve bunu haber vermemiz sihirdir' diyen kimseler! Ruhlar ile bedenler arasında bağlanma yoluyla fıtrî bir sevgi bulunup, ruh da hissin tezahürleriyle içine nakşolunan şeyler sebebiyle bu dünya hayatının arzularından lezzet alınca, bağlanmanın gücüyle noksanlıklar geri dönene kadar kendisine aklın nuru gelmedi;

فحدثت له أخلاق ذميمة هي أمراض روحانية، فأرسل ربه الذي أوجده ودبره وأحسن إليه طبيباً حاذقاً هو الرسول ﷺ لعلاج هذه الأمراض.

böylece onda ruhani hastalıklar olan kötü ahlaklar meydana geldi. Bunun üzerine onu var eden, işlerini düzenleyen ve ona ihsanda bulunan Rabbi, bu hastalıkları tedavi etmek için mahir bir tabip olan Peygamber'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) gönderdi.

وأنزل كتابه العزيز لوصف الأدوية، فكان أحكم الطب منع المريض عن أسباب المرض، قال تعالى: {قد جاءتكم موعظة} أي زاجر عظيم عن التخلي عن كل ما يشغل القلب عن الله من المحظورات وغيرها من كل ما لا ينبغي، وذلك هو الشريعة.

İlaçları tarif etmek için de Yüce Kitabı'nı indirdi. Tıbbın en hikmetlisi hastayı hastalık sebeplerinden menetmek olduğundan Yüce Allah şöyle buyurdu: {قد جاءتكم موعظة} “Size bir öğüt geldi”, yani yasaklardan ve uygun olmayan her şeyden kalbi Allah'tan alıkoyan her şeyden vazgeçmeye dair büyük bir sakındırıcı geldi; bu da şeriattır.

ولما كان تناول المؤذي شديد الخطر، وهو لذيذ إلى النفس بينهما من ملاءمة النقص، وكان الانكفاف عنه أشق شيء عليها، رغبها في القبول بقوله: {من ربكم} أي المحسن إليكم المدبر لمصالحكم بهذا القرآن؛ ولما كان أليق ما يعمل بعد الحمية تعاطي الدواء المزيل للأخلاط الفاسدة من الباطن، قال: {وشفاء} أي عظيم جداً {لما في الصدور} من أدواء الجهل، وذلك الشفاء يحصل بتطهير الباطن بعد التخلي عن الأخلاق الذميمة بالتحلي بالصفات الحميدة ليصير الباطن سالماً عن العقائد الفاسدة والأخلاق الناقصة كما سلم البدن من الأفعال الدنية، وهذا هو الطريق.

Zararlı olan şeyi almak son derece tehlikeli olup, aralarındaki noksanlık uyumu sebebiyle nefse lezzetli geldiğinde ve ondan el çekmek nefse en ağır şey olduğunda, şu sözüyle onu kabul etmeye teşvik etti: {من ربكم} “Rabbinizden”, yani bu Kur'an ile size ihsanda bulunan ve maslahatlarınızı idare eden [Rabbinizden]. Perhizden sonra yapılacak en uygun şey içteki bozuk maddeleri gideren ilacı almak olduğundan şöyle buyurdu: {وشفاء} pek büyük bir şifa, {لما في الصدور} cehalet dertlerinden “göğüslerde olana bir şifa”. Bu şifa, beden alçak fiillerden selamet bulduğu gibi için de bozuk inançlardan ve noksan ahlaktan selamet bulması için, kötü ahlakı terk ettikten sonra övgüye layık sıfatlarla bezenip bâtını temizlemekle hâsıl olur; yol da işte budur.

ولما كانت الروح إذا انصقلت مرآتها فصارت قابلة لتجلي الأنوار عليها بفيض البروق الإلهية والنفخات القدسية والمواهب الملكوتية لأنها دائمة اللمعان كما قال ﷺ فيما رواه الطبراني عن محمد بن مسلمة ﵁: «إن لربكم أيام دهركم نفحات، ألا فتعرضوا له» الحديث.

Ruhun aynası parıldayıp ilahî şimşeklerin feyzi, kudsî esintiler ve melekûtî bağışlarla nurların üzerine tecelli etmesini kabul eder hale geldiğinde -çünkü o, Taberânî'nin Muhammed b. Mesleme'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiği hadiste Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Şüphesiz Rabbinizin ömrünüzün günlerinde esintileri vardır; dikkat edin, ona yönelin» buyurduğu gibi daimi bir parıltıya sahiptir-;

وليس المانع من نزولها في كل قلب إلا عدم القابلية من بعضها لتراكم الظلمات فيها من صداء المخالفة ودين الإعراض والغفلة، فيكون بذلك كالمرايا الصديئة لا تقبل انطباع الصور بها، قال تعالى: {وهدى} إلى الحق لأنه نور عظيم يقود صاحبه - ولابد - إلى الطريق الأقوم، وهذا للصديقين وهو الحقيقة.

Bu esintilerin her kalbe inmesine engel olan şey, muhalefet pasından, yüz çevirme ve gaflet kirinden ötürü bazılarında karanlıkların birikmesi sebebiyle kabiliyetin bulunmayışından başkası değildir; böylece paslı aynalar gibi olur da suretlerin kendisinde belirmesini kabul etmez. Yüce Allah şöyle buyurdu: {وهدى} hakka ulaştıran “ve bir hidayet”; çünkü o, sahibini mutlaka en doğru yola sevk eden büyük bir nurdur. Bu sıddîklar içindir ve hakikattir.

ولما كان هذا النور إذا زاد عظمة وانتشر إشراقه يفيض - بعد الوصول إلى هذه الدرجات الروحانية والمعارج الربانية - على أرواح الناقصين فيض النور من جوهر الشمس على أجرام العالم فينير كل قابل له مقبل عليه، قال تعالى: {ورحمة} أي إكرام عظيم بالإمامية بالغ في الكمال والإشراق إلى حد لا مزيد عليه، وهذا للأنبياء ﵈؛ ولما كان لا ينتفع بأنوارهم إلا من توجه إليهم، ثم إن الانتفاع بهم يتفاوت بتفاوت درجات التوجه إليهم والإقبال عليهم، قال: {للمؤمنين*} الذين اتبعوه وهم راسخون في التوجه إلى المرشدين والاستسلام لهم فكان ذلك سبباً لنجاتهم - أشار إلى هذا الإمام وقال: فهذه درجات عقلية ومراتب برهانية مدلول عليها بهذه الكلمات الأربع القرآنية على وجه لا يمكن تأخير شيء منها عن موضعه ولا تقديمه، وهذا بخلاف ما نسبوه إليه ﷺ من السحر فإنه داء كله وضلال يجر إلى الشقاء، والموعظة: إبانة تدعو إلى الصلاح بطريق الرغبة والرهبة،

Bu nur azameti artıp ışıltısı yayıldığında -bu ruhani derecelere ve rabbani miraclara ulaştıktan sonra- güneşin cevherinden âlemin cisimlerine nurun taşması gibi noksan olanların ruhlarına taşıp onu kabul eden ve ona yönelen her şeyi aydınlatınca Yüce Allah şöyle buyurdu: {ورحمة} “ve bir rahmettir”, yani önderlikle gelen, kemal ve aydınlıkta son noktaya ulaşmış pek büyük bir ikramdır; bu peygamberler (aleyhimüsselâm) içindir. Onların nurlarından ancak kendilerine yönelen kimse faydalandığı ve onlardan faydalanma da onlara yönelme ve teveccüh derecelerinin farklılığına göre değiştiği için şöyle buyurdu: {للمؤمنين*} “müminler için”; yani ona tâbi olan, irşad edenlere yönelmede ve onlara teslim olmada kökleşmiş kimseler için [rahmettir], bu da onların kurtuluş sebebi olmuştur. İmam [er-Râzî] buna işaret ederek şöyle dedi: 'İşte bunlar, bu dört Kur'an kelimesinin delalet ettiği aklî dereceler ve burhânî mertebelerdir; öyle ki bunlardan hiçbirinin yerinden öne alınması veya ertelenmesi mümkün değildir. Bu, onların Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) nispet ettikleri sihrin aksinedir; zira sihir baştan sona derttir ve bedbahtlığa sürükleyen bir sapıklıktır.' Mev'ıza (öğüt), rağbet ve korku yoluyla ıslaha çağıran açıklamadır;

والوعظ ما دعا إلى الخشوع والنسك وصرف عن الفسوق والإثم؛ والشفاء: إزالة الداء، وداء الجهل أضر من داء البدن وعلاجه أعسر وأطباؤه أقل، والشفاء منه أجل؛ والصدر: موضع القلب، وهو أجل موضع في الحي لشرف القلب؛ والهدى: بيان عن معنى يؤدي إلى الحق، وهو دلالة تؤدي إلى المعرفة؛ والرحمة: نعمة على المحتاج.

Vaaz, huşûya ve ibadete çağırıp fısk ve günahtan alıkoyan şeydir. Şifâ (شِفَاء), hastalığı gidermektir; cehalet hastalığı beden hastalığından daha zararlıdır, tedavisi daha çetin, tabipleri daha az ve ondan şifa bulmak daha yücedir. Sadr (göğüs), kalbin yeridir; kalbin şerefinden ötürü canlıdaki en yüce yerdir. Hüdâ (hidayet), hakka ulaştıran manayı beyan etmektir ve marifete ulaştıran bir delalettir. Rahmet ise muhtaca verilen nimettir.

ولما ثبت ذلك، حثهم عليه لبعده عن السحر بثباته وعدم القدرة على زلزلته فضلاً عن إزالته وبأن شفاء وموعظة وهدى ورحمة فهو جامع لمراتب القرب الإلهي كلها، وزهدهم فيما هم عليه مقبلون من الحطام: لمشاركته للسحر في سرعة التحول والتبدل بالفناء والاضمحلال فهو أهل للزهد فيه والإعراض عنه فقال تعالى: {قل بفضل الله} الآية، وحسن كل الحسن تعقيب ذلك لقوله: {هو يحيي ويميت} لما ذكر من سرعة الرحيل عنه، ولأن القرآن محيي لميت الجهل، من أقبل عليه أفاده العلم والحكمة، فكان للقلب كالحياة للجسد، ومن أعرض عنه صار في ضلال وخبط فوصل إلى الهلاك الدائم، فكان إعراضه عنه مميتاً له، وجعل أبو حيان متعلق الباء في بفضل محذوفاً تقديره: {قل} ليفرحوا {بفضل الله} أي الملك الأعلى {وبرحمته} ثم عطف قصر الفرح على ذلك {فبذلك} أي الأمر العظيم جداً وحده إن فرحوا يوماً ما بشيء {فليفرحوا} فهما جملتان وقال: إن ذلك أظهر، وفائدة الثانية قصر الفرح على ذلك دون ما يسرون به من الحطام

Bu durum sabit olunca, sebatı ve yok edilmesi şöyle dursun sarsılmasına dahi güç yetirilememesi sebebiyle sihirden uzaklığı, şifa, öğüt, hidayet ve rahmet olup ilahî yakınlık mertebelerinin tamamını toplaması hasebiyle onları buna teşvik etti. Yöneldikleri dünya metaından ise onları sakındırdı; çünkü o, fena ve zeval bularak çabucak değişip dönüşmesi hususunda sihirle ortaktır, dolayısıyla onda zühd göstermeye ve ondan yüz çevirmeye layıktır. Yüce Allah şöyle buyurdu: {قل بفضل الله} ayeti. Dünyadan çabucak göçüp gitme zikredildiğinden ve Kur'an cehalet ölüsünü dirilten olup ona yönelene ilim ve hikmet kazandırdığından, ceset için hayat ne ise kalp için de öyle olduğundan, ondan yüz çeviren ise sapıklık ve bocalamaya düşüp daimi helake ulaştığından ve ondan yüz çevirmesi kendisi için bir ölüm olduğundan; bunun {هو يحيي ويميت} kavlinin peşinden getirilmesi son derece güzel oldu. Ebû Hayyân, 'bi-fadlillâh'taki bâ harfinin müteallakını mahzuf kılmış ve takdirini şöyle yapmıştır: {قل} de ki sevinsinler, {بفضل الله} “Allah'ın lütfuyla”, yani Yüce Hükümran'ın lütfuyla, {وبرحمته} “ve rahmetiyle”; sonra sevinci buna hasretmeyi atfederek: {فبذلك} “yalnız onunla”, yani şayet bir gün bir şeyle sevineceklerse sırf bu pek büyük işle, {فليفرحوا} “sevinsinler”. Böylece bunlar iki cümledir. Ebû Hayyân bunun daha zahir olduğunu, ikincisinin faydasının ise sevinci sevindikleri fani meta yerine sadece buna hasretmek olduğunu söylemiştir;

فإن السعادات الروحانية أفضل من السعادات الجسمانية. ثم صرح بسبب الفرح فقال: {هو} أي المحدث عنه من الفضل والرحمة {خير مما يجمعون*} أي من حطام الدنيا وإن كان أشرف ما فيها من المتاع دائبين فيه على تعاقب الأوقات، والعاقل يختار لتعبه الأفضل؛ والفضل: الزيادة في النعمة؛ والفرح: لذة في القلب بنيل المشتهى.

çünkü ruhani saadetler cismani saadetlerden daha üstündür. Sonra sevinç sebebini açıkça belirterek şöyle buyurdu: {هو} kendisinden bahsedilen bu lütuf ve rahmet, {خير مما يجمعون*} vakitler geçtikçe sürekli peşinde koştukları dünya metaından -içindeki en şerefli meta dahi olsa- “topladıklarından daha hayırlıdır”. Akıllı insan ise zahmeti için en üstün olanı seçer. Fazl (lütuf), nimetteki fazlalıktır. Ferah (sevinç), arzulanan şeye kavuşmakla kalpte hâsıl olan lezzettir.

ولما وصف القرآن العظيم بالشفاء وما معه المقتضي لاستقامة المناهج وسداد الشرائع ووضوح المذاهب، وأشار إلى أن العاقل ينبغي له أن يخصه بالفرح لبقاء آثاره وما يدعو إليه وزهده فيما يجمعون لفنائه ولأنه يدعو إلى رذائل الأخلاق فيحط من أوج المعالي، أشار إلى أنهم كما خبطوا في الفرح فخصوه بما يفني معرضين عما يبقى فكذلك خبطوا في طريق الجمع فوعدوها على أنفسهم بأن حرموا بعض ما أحله، فمنعوا أنفسهم ما هم به فرحون دون أمر من الله تعالى فنقصوا بذلك حظهم في الدنيا بهذا المنع وفي الآخرة بكذبهم على ربهم في تحريمه حيث جعلوه شرعاً مرضياً وهو في غاية الفساد والبعد عن الصواب والقصور عن مراقي السداد فقال تعالى: {قل} أي لهؤلاء الذين يستهزئون بك استهزاء قاضياً عليهم بأنهم لا عقول لهم مستهزئاً بهم وموبخاً لهم توبيخاً هو في أحكم مواضعه، وساقه على طريق السؤال بحيث إنهم

Yüce Kur'an'ı şifa ve beraberindeki vasıflarla niteleyip bu da yolların doğruluğunu, şeriatların sağlamlığını ve mezheplerin açıklığını gerektirince; akıllı kimsenin eserlerinin ve çağırdığı şeyin kalıcılığı sebebiyle sevinci sadece ona hasretmesi, topladıkları şeylerden ise fani olması ve kötü ahlaka çağırıp yüceliklerin zirvesinden aşağı düşürmesi sebebiyle yüz çevirmesi gerektiğine işaret edince; sevinç konusunda bocalayıp baki olandan yüz çevirerek onu fani olana hasrettikleri gibi, mal toplama yolunda da bocaladıklarına işaret etti. Şöyle ki Allah'ın helal kıldığı şeylerin bir kısmını haram sayarak kendi aleyhlerine daralttılar; Allah Teâlâ'nın bir emri olmaksızın sevindikleri şeylerden kendilerini mahrum ettiler. Böylece bu menedişle dünyadaki nasiplerini, son derece bozuk, doğrudan uzak ve doğruluk basamaklarından geri olduğu halde onu razı olunan bir şeriat kılarak haram sayma hususunda Rablerine yalan isnat etmekle de ahiretteki nasiplerini eksilttiler. Yüce Allah, akıllarının bulunmadığına hükmeden bir alayla seninle alay eden bu kimselere en yerinde bir azarlama ve kınama ile şöyle buyurdu: {قل} de ki; ve bunu soru üslubuyla sevk etti, öyle ki onlar

لا يقدرون على الجواب أصلاً بغير الإقرار بالافتراء فقال: {أرءيتم} أي أخبروني، وعبر عن الخلق بالإنزال تنبيهاً على أنه شيء لا يمكن ادعاءه لأصنامهم لنزول أسبابه من موضع لا تعلق لهم به بوجه فقال: {ما أنزل الله} أي الذي له صفات الكمال التي منها الغنى المطلق {لكم} أي خاصاً بكم {من رزق} أي أيّ رزق كان {فجعلتم منه} أي ذلك الرزق الذي خصكم به {حراماً وحلالاً} على النحو الذي تقدم في الأنعام وغيرها قصته وبيان فساده على أنه جلي الفساد ظاهر العوج؛ ثم ابتدأ أمراً آخر تأكيداً للإنكار عليهم فقال: {قل} أي من أذن لكم في ذلك؟ {الله} أي الملك الأعلى {أذن لكم} فتوضحوا المستند به {أم} لم يأذن لكم فيه مع نسبتكم إياه إليه لأنكم فصلتموه إلى حرام وحلال ولا محلل ومحرم إلا الله، فأنتم {على الله} أي المحيط بكل شيء عظمة وعلماً {تفترون*} مع نسبتكم الافتراء إلي في هذا القرآن الذي أعجز الأفكار والشرع الذي بهر العقول وادعائكم أنكم أبعد الناس عن مطلق الكذب وأطهرهم ذيولاً منه، وتقديم الجار للإشارة إلى زيادة التشنيع عليهم من حيث إنهم أشد الناس تبرؤاً من الكذب وقد خصوا الله - على تقدير التسليم لهم - بأن تعمدوا الكذب عليه.

iftirayı itiraf etmekten başka hiçbir şekilde cevap vermeye güç yetiremezler; şöyle buyurdu: {أرءيتم} bana haber verin; sebepleri putlarıyla hiçbir ilgisi olmayan bir makamdan indiği için putları adına bunun iddia edilmesinin mümkün olmadığına dikkat çekmek üzere yaratmayı indirme lafzıyla ifade ederek şöyle buyurdu: {ما أنزل الله} mutlak zenginliğin de aralarında bulunduğu kemal sıfatlarına sahip olan “Allah'ın indirdiği”, {لكم} size özel olarak, {من رزق} “rızkı”, yani herhangi bir rızkı, {فجعلتم منه} size tahsis ettiği bu rızıktan kıldığınızı, {حراماً وحلالاً} “haram ve helal”. Nitekim bunun kıssası ve bozukluğunun apaçık ve eğriliğinin zahir olduğu En'âm suresinde ve diğer yerlerde geçmişti. Sonra onları inkârı tekit etmek üzere başka bir emre başlayarak şöyle buyurdu: {قل} de ki buna kim izin verdi? {الله} Yüce Hükümran olan “Allah mı”, {أذن لكم} “size izin verdi” ki dayanağınızı açıklayasınız; {أم} yoksa O'na nispet etmenize rağmen size izin vermedi mi? Çünkü siz onu haram ve helal diye kısımlara ayırdınız, oysa Allah'tan başka helal kılıcı ve haram kılıcı yoktur; dolayısıyla siz, {على الله} azamet ve ilmiyle her şeyi kuşatan “Allah'a mı”, {تفترون*} fikirleri aciz bırakan bu Kur'an ve akılları hayran bırakan bu şeriat hususunda iftirayı bana nispet etmenizle ve mutlak yalandan insanların en uzağı ve eteği en temizi olduğunuzu iddia etmenizle birlikte “iftira ediyorsunuz?” Car-mecrurun öne alınması, onların yalandan en çok uzak durduğunu iddia eden kimseler olmalarına rağmen -onların iddiası kabul edilse dahi- bilerek O'na yalan isnat etmek suretiyle Allah'ı buna tahsis etmiş olmalarındaki çirkinliği artırmaya işaret içindir.

ولما كان قد مضى من أدلة المعاد ما صيره كالشمس، وكان افتراءهم قد ثبت بعدم قدرتهم على مستند بإذن الله لهم في ذلك، قال مشيراً

Ahiretin delillerinden onu güneş gibi açık kılan şeyler geçip, bu konuda Allah'ın kendilerine izin verdiğine dair bir dayanak getirememeleriyle iftiraları sabit olunca,

إلى أن القيامة مما هو معلوم لا يسوغ إنكاره: {وما ظن الذين يفترون} أي يتعمدون {على الله} أي الملك الأعظم {الكذب} أي أنه نازل بهم {يوم القيامة} أي هب أنكم لم تستحيوا منه ولم تخافوا عواقبه في الدنيا فما تظنون أنه يكون ذلك اليوم؟ أتظنون أنه لا يحاسبكم فيكون حينئذ قد فعل ما لا يفعله رب مع مربوبه.

kıyametin inkârı caiz olmayan malum bir gerçek olduğuna işaret ederek şöyle buyurdu: {وما ظن الذين يفترون} kasten atanların zannı nedir, {على الله} en yüce Hükümran olan Allah'a karşı, {الكذب} “yalan iftira edenlerin” başlarına inecek şey hakkındaki [zannı], {يوم القيامة} “kıyamet günü?” Yani tut ki O'ndan utanmadınız ve dünyada bunun akıbetinden korkmadınız; peki o gün ne olacağını sanıyorsunuz? Sizi hesaba çekmeyeceğini ve böylece bir efendinin terbiyesi altındakine yapmayacağı bir şeyi yapmış olacağını mı zannediyorsunuz?

ولما كان تعالى يعاملهم بالحلم وهم يتمادون في هذا العقوق، قال: {إن الله} أي الذي له الكمال كله {لذو فضل} أي عظيم {على الناس} أي بنعم منها إنزال الكتب مفصلاً فيها ما يرضاه وما يسخطه وإرسال الرسل ﵈ لبيانها بما يحتمله عقول الخلق منها، ومنها طول إمهالهم على سوء أعمالهم فكان شكره واجباً عليهم {ولكن أكثرهم} أي الناس لاضطراب ضمائرهم {لا يشكرون} أي لا يتجدد منهم شكر فهم لا يتبعون رسله ولا كتبه، فهم يخبطون خبط عشواء فيفعلون ما يغضبه سبحانه؛ والتحريم: عقد معنى النهي عن الفعل؛ والتحليل: حل معنى النهي بالإذن؛ والشكر: حق يجب بالنعمة من الاعتراف به والقيام فيما تدعو إليه على قدرها؛ وافتراء الكذب: تزويره وتنميقه فهو أفحش من مطلق الكذب.

Yüce Allah onlara hilm ile muamele ettiği halde onlar bu itaatsizlikte ısrar edince şöyle buyurdu: {إن الله} bütün kemale sahip olan “şüphesiz Allah”, {لذو ففضل} pek büyük bir lütuf sahibidir, {على الناس} “insanlara karşı”; yani razı olduğu ve gazaplandığı şeyleri açıklayan kitaplar indirmek, yaratılanların akıllarının alacağı ölçüde bunları açıklamak üzere peygamberler (aleyhimüsselâm) göndermek ve kötü amellerine rağmen onlara uzun mühlet vermek gibi nimetlerle [lütuf sahibidir]. Dolayısıyla O'na şükretmek onların üzerine vacipti; {ولكن أكثرهم} iç dünyalarının çalkantısı sebebiyle insanların çoğu, {لا يشكرون} “şükretmezler”. Yani kendilerinden yeni bir şükür sadır olmaz; bu yüzden O'nun peygamberlerine ve kitaplarına uymazlar, körü körüne bocalayıp Yüce Allah'ı gazaplandıracak şeyleri yaparlar. Tahrîm (harâm kılma), fiilden nehyetme manasını bağlamaktır. Tahlîl (helâl kılma), izinle nehiy bağını çözmektir. Şükür, nimeti itiraf etmek ve nimetin miktarınca gereğini yerine getirmek suretiyle nimet sebebiyle vacip olan bir haktır. Yalan iftira etmek (iftirâu'l-kizb), onu uydurup süslemektir; bu ise mutlak yalandan daha çirkindir.

ولما وصف القرآن بما وصفه به من الشفاء وما معه بعد إقامة الدليل

Delil ikame edildikten sonra Kur'an'ı şifa ve beraberindeki vasıflarla niteleyip,

على إعجازه، وأشار إلى أن ما تدينوا به في غاية الخبط وأنه مع كونه كذباً يقدر كل واحد على تغييره بأحسن منه لكونه غير مبني على الحكمة، وختم ذلك بتهديدهم على افتراء الكذب في شرع ما لم يأذن به مع ادعائهم أن القرآن مفترى وهم عاجزون عن معارضته، وبأنهم لم يشكروه على نعمه التي أجلّها تخصيصهم بهذا الذكر الحكيم والشرع القويم، وكان قد أكثر في ذلك كله من الأمر له ﷺ بمحاجتهم {قل لا أملك لنفسي} ، {قل أرأيتم إن أتاكم عذابه} ، {قل إي وربي إنه لحق} ، {قل بفضل الله} - الآية، {قل أرأيتم ما أنزل الله لكم} ، {قل الله أذن لكم} ، قال تعالى ناظراً إلى قوله: {وما كان هذا القرآن أن يفترى} الآية، تسلية له ﷺ وتقوية لهمته وزيادة في تهديدهم عطفاً على ما تقديره: فقد أنزلت إليهم على لسانك ما هو شرف لهم ونعمة عليهم وهو في غاية البعد عن مطلق الكذب فإن كل شيء منه في أحكم مواضعه وأحسنها لا يتطرق إليه الباطل بوجه وهم يقابلون نعمته بالكفر: {وما تكون} أنت {في شأن} أي أيّ شأن كان {وما تتلوا منه} أي من القرآن المحدث عنه في جميع هذه السورة، الذي تقدم أنهم كذبوا به من غير شبهة لهم {من قرآن} أي قليل أو كثير {ولا تعملون} أي كلكم طائعكم وعاصيكم، وأغرق في النفي فقال: {من عمل}

onun mucizeliğine işaret edince; onların din edindikleri şeyin son derece tutarsız olduğuna, yalan olmakla birlikte hikmete dayalı olmadığı için herkesin onu daha iyisiyle değiştirmeye güç yetirebileceğine işaret edip; kendileri Kur'an'a karşı çıkmaktan aciz oldukları halde onun uydurma olduğunu iddia etmelerine rağmen izin vermediği şeyleri şeriat kılmakta yalan iftira etmeleri sebebiyle ve en yücesi bu Hakîm Zikir ve dosdoğru şeriatla kendilerinin şereflendirilmesi olan nimetlerine şükretmedikleri için onları tehdit ederek sözü bitirince; bütün bunlarda onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlarla delille mücadele etmesini {قل لا أملك لنفسي} , {قل أرأيتم إن أتاكم عذابه} , {قل إي وربي إنه لحق} , {قل بفضل الله} ayeti, {قل أرأيتم ما أنزل الله لكم} , {قل الله أذن لكم} buyruklarıyla çokça emredince; Yüce Allah ona (sallallâhu aleyhi ve sellem) teselli vermek, gayretini kuvvetlendirmek ve takdiri 'Onlara senin lisanınla kendileri için bir şeref ve nimet olan, mutlak yalandan son derece uzak, her şeyi en muhkem ve en güzel yerinde bulunan, bâtılın hiçbir şekilde kendisine yaklaşamadığı bir kitap indirdim; onlar ise O'nun nimetini küfürle karşılıyorlar' olan söze atıfla onların tehdidini artırmak üzere {وما كان هذا القرآن أن يفترى} ayetine bakarak şöyle buyurdu: {وما تكون} sen bulunmazsın, {في شأن} herhangi bir “durumda”, {وما تتلوا منه} bütün bu surede kendisinden bahsedilen, daha önce hiçbir şüpheleri olmaksızın yalanladıkları geçen Kur'an'dan “ve okumazsın”, {من قرآن} az veya çok “Kur'an'dan [bir şey]”; {ولا تعملون} itaatkârınız ve isyankârınızla hiçbiriniz yapmazsınız -nefyi genelleştirerek şöyle buyurdu:- {من عمل} “hiçbir amel”,

صغير أو كبير {إلا كنا} أي بما لنا من العظمة {عليكم شهوداً} أي عاملين بإحاطة علمنا ووكالة جنودنا عمل الشاهد {إذ تفيضون فيه} الآية إيذاناً بأنك بعيني في جميع هذه المراجعات وغيرها من شؤونك وأنا العالم بتدبيرك والقادر على نصرتك، وهي كلها من كتابي الذي تتضاءل القوى دونه وتقف الأفكار عن مجاراته لأنه حكيم لكونه من عندي فجل عن مطلق المعارضة لفظاً أو معنى فضلاً عن التغيير فضلاً عن الإتيان بما هو مثله فكيف بما هو أحسن منه، لاستقامة أمره وتناسب أحكامه كونها شفاء وهدى ورحمة، وما كان كذلك فهو من عندي قطعاً وبإذني جزماً لأني عالم بالإفاضة فيه والانفصال عنه وجميع الأمور الواقعة منك ومنهم ومن غيرهم.

küçük veya büyük [hiçbir amel], {إلا كنا} azametimizle biz mutlaka olmuşuzdur, {عليكم شهوداً} ilmimizin kuşatması ve ordularımızın vekilliğiyle şahidin amelini işleyen “üzerinizde şahitler”, {إذ تفيضون فيه} “siz ona daldığınız zaman” ayeti; bütün bu tartışmalarda ve diğer işlerinde Benim gözetimim altında olduğunu, senin durumunu hakkıyla bilen ve sana yardım etmeye kadir olanın Ben olduğumu bildirmek üzere. Bütün bunlar, Benim katımdan olduğu için hikmet dolu olan, karşısında güçlerin tükendiği ve akılların yarışmaktan aciz kaldığı Kitabımdandır. Dolayısıyla işinin doğruluğu, hükümlerinin şifa, hidayet ve rahmet olarak birbiriyle uyumu sebebiyle lafız veya mana olarak mutlak muarazadan, değiştirilmekten, benzerinin getirilmesinden ve nerede kaldı ki daha güzelinin getirilmesinden pek yücedir. Böyle olan bir şey kesinlikle Benim katımdandır ve şüphesiz Benim iznimledir; zira Ben ona dalmayı, ondan ayrılmayı ve senden, onlardan ve başkalarından sadır olan bütün işleri hakkıyla bilirim.

ولما كان ربما ظن ظان من إفهام {كنا} و {شهوداً} للجنود أنه سبحانه محتاج إليهم، نفى ذلك بقوله: {وما} أي والحال أنه ما {يعزب} أي يغيب ويخفى {عن ربك} أي المربي لكل مخلوق بعام أفضاله ولك بخاص نعمه وأشرف نواله، وأغرق في النفي فقال: {من مثقال ذرة} أي وزن نملة صغيرة جداً وموضع وزنها وزمانه؛ ولما كان «في» بمزون أهل الأرض كان تقديمها أولى فقال: {في الأرض} ولما لم يدع السياق إلى الجمع - كما سيأتي في سبأ - قال اكتفاء بالمفرد الدال على الجنس: {ولا في السماء}

{كنا} ve {شهوداً} kelimelerinden orduların anlaşılması sebebiyle bir kimse Yüce Allah'ın onlara muhtaç olduğunu zanneder diye bunu şu buyruğu ile nefyetti: {وما} durum şu ki asla, {يعزب} kaybolmaz ve gizli kalmaz, {عن ربك} genel lütuflarıyla her yaratılmışı, özel nimetleri ve en şerefli ihsanlarıyla da seni terbiye eden “Rabbinden” -nefyi pekiştirerek şöyle buyurdu:- {من مثقال ذرة} “zerre ağırlığınca bir şey bile”, yani pek küçük bir karıncanın ağırlığı, tartıldığı yer ve zamanı; 'yerde' ifadesi yeryüzü ehlinin tartılarına uygun olduğundan onu öne almak daha evla oldu ve şöyle buyurdu: {في الأرض} “yerde”; bağlam -Sebe' suresinde geleceği gibi- çoğul getirmeyi gerektirmediğinde, cinse delalet eden tekille yetinerek şöyle buyurdu: {ولا في السماء} “ne de gökte”,

أي ما علا عن الأرض كائناً ما كان.

yani her ne olursa olsun yerden yüksekte olan hiçbir şeyde [gizli kalmaz].

ولما كان ربما أدى الجمود بعض الأغبياء إلى أن يحمل المثقال على حقيقته ويجهل أن المراد به المبالغة، قال عاطفاً على الجملة من أولها وهو على الابتداء سواء رفعنا الراءين على قراءة حمزة ويعقوب أو نصبناهما عند الباقين: {ولا أصغر من ذلك} أي من مثقال الذرة {ولا أكبر} ولما أتى بهذا الابتداء الشامل الحاصر، أخبر عنه بقوله: {إلا} أي لا شيء من ذلك إلا موجود {في كتاب} أي جامع {مبين*} أي ظاهر في نفسه مظهر لكل ما فيه، وسيأتي في سبأ ما يتم به هذا المكان، وفي ذلك تهديداً لهم وتثبيت له ﷺ، ولاح بهذا أن ما بعد {إلا} حال من الفاعل، أي ما يفعل شيئاً إلا وأنت بأعيننا فثبت أن القرآن بعلمه، فلو افتراه أحد عليه لأمكن منه؛ والإفاضة: الدخول في العمل على جهة الانصباب إليه وهو الانبساط في العمل أخذاً من فيض الإناء إذا انصب ما فيه من جوانبه، وأفضتم: تفرقتم كتفرق الماء الذي يتصبب من الإناء؛ والعزوب: ذهاب المعنى عن العلم، وضده الحضور؛ والذر: صغار النمل وهو خفيف الوزن جداً، ومثقاله: وزنه.

Kafası işlemeyen bazı kimseleri lafızcılık, 'miskal' kelimesini zahirine hamletmeye ve bundan maksadın mübalağa olduğunu bilmemeye sevk eder diye baştan itibaren cümleye atfederek -ister Hamza ve Ya'kûb'un kıraatinde iki râ harfini merfu okuyalım ister diğerlerinin kıraatinde mansub okuyalım mübtedadır- şöyle buyurdu: {ولا أصغر من ذلك} zerre ağırlığından “ne bundan daha küçüğü”, {ولا أكبر} “ne de daha büyüğü”. Bu kuşatıcı ve hasredici mübtedayı getirince, şu sözüyle ondan haber verdi: {إلا} bunlardan hiçbir şey yoktur ki bulunmasın, {في كتاب} kuşatıcı “bir kitapta”, {مبين*} bizzat kendisi açık ve içindeki her şeyi açıklayıcı [apaçık bir kitapta]. Sebe' suresinde bu makamı tamamlayacak husus gelecektir. Bunda onlar için bir tehdit, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) için ise bir sebat kılma vardır. Böylece anlaşıldı ki {إلا} edatından sonrası failden hâldir; yani sen Bizim gözetimimiz altında olmaksızın hiçbir şey yapmazsın. Böylece Kur'an'ın O'nun ilmiyle olduğu sabit oldu; şayet bir kimse O'na iftira etseydi elbette onu cezalandırmaya güç yetirirdi. İfâda (إِفَاضَة), kaba dökülürcesine bir işe girmek ve o işte yayılmaktır; bu, kabın içindekilerin kenarlarından taşması anlamındaki 'feyz'den alınmıştır. 'Efaztum', kaptan dökülen suyun dağılması gibi dağıldınız demektir. Uzûb (عُزُوب), mananın ilimden kaybolup gitmesidir, zıddı ise hazır bulunmaktır. Zer (ذَرّ), küçük karıncalardır ve son derece hafif ağırlıktadır; miskali ise onun ağırlığıdır.

ولما تقدم أنه سبحانه شامل العلم، وعلم - من وضع الأحوال

Yüce Allah'ın ilminin her şeyi kuşattığı ve halleri yerli yerine koymasından-

ما لا يتسع ومن لا تسع مجرد أسمائهم الأرض في كتاب مبين أي مهما كشف منه وجد من غير خفاء ولا احتياج إلى تفتيش - أنه كامل القدرة بعد أن تقدم أنهم فريقان: صادق في أمره، ومفتر عليه، وأنه متفضل على الناس بعدم المعاجلة والتأخير إلى القيامة، وخوّف المفتري عواقب أمره عاجلاً وآجلاً، ورجىّ المطيع، كان موضع أن يقال: ليت شعري ماذا يكون تفصيل حال الفريقين في الدارين على الجزم؟ فأجيب بأن الأولياء فائزون والأعداء هالكون ليشمر كل مطيع عن ساعد جده ويبذل غاية جهده في لحاق المخلصين وتحامي جانب المفترين بقوله تعالى مؤكداً لاعتقادهم أنهم يهلكون حزب الله وإنكارهم غاية الإنكار أن يفوتوهم: {ألا إن أولياء الله} أي الذين يتولون بالطاعة من لا شيء أعز منه ولا أعظم ويتولاهم {لا خوف} أي ثابت عال {عليهم} أي من شيء يستقبلهم {ولا هم} أي بضمائرهم {يحزنون} أي يتجدد لهم حزن على فائت لأن قلوبهم معلقة بالله سبحانه فلا يؤثر فيهم لذلك خوف ولا حزن أثراً يقطع قلوبهم كما يعرض لغيرهم، وفسرهم بقوله: {الذين آمنوا} أي أوجدوا هذا الوصف المصحح للأعمال وبه كمال القوة العلمية {وكانوا} أي كوناً صار لهم جبلة وخلقاً {يتقون} أي يوجدون التقوى، وهي كمال القوة العملية في الإيمان والأعمال ويجددونها فإنه لا يقدر أحد أن يقدر الله حق

sırf isimlerini dahi yeryüzünün alamayacağı şeyleri ve kimseleri apaçık bir kitaba yerleştirmesinden -yani ondan ne açılırsa hiçbir gizlilik ve araştırmaya ihtiyaç kalmaksızın bulunacak şekilde- tam bir kudret sahibi olduğu bilindiğinde; daha önce onların işinde dosdoğru olan ve O'na iftira eden diye iki fırka olduğu, O'nun acele etmeyip kıyamete kadar ertelemekle insanlara lütufta bulunduğu, iftiracıyı dünyada ve ahirette işinin akıbetiyle korkutup itaatkârı ümitlendirdiği geçince; şöyle denilecek yer oldu: Keşke bilseydim, kesin olarak her iki yurtta iki fırkanın durumunun tafsilatı ne olacaktır? Buna, Allah'ın taraftarlarını helak edeceklerine inanmaları ve kendilerini atlatacaklarını şiddetle inkâr etmeleri sebebiyle tekit ederek her itaatkârın gayret kemerini kuşanması, ihlaslılara yetişmek ve iftiracıların tarafından sakınmak için olanca gücünü harcaması gayesiyle dostların kurtuluşa ereceği, düşmanların ise helak olacağı cevabı verilerek Yüce Allah şöyle buyurdu: {ألا إن أولياء الله} “Bilesiniz ki Allah'ın dostlarına”, yani Kendisinden daha üstün ve daha yüce hiçbir şey bulunmayan Zât'a itaatle dost olan ve O'nun da kendilerini dost edindiği kimselere, {لا خوف} kendilerini karşılayacak bir şeyden dolayı “hiçbir korku yoktur”, {عليهم} “onların üzerine”, {ولا هم} iç dünyalarıyla “ve onlar”, {يحزنون} “mahzun da olmazlar”; yani kaçırdıkları bir şey üzerine kendilerine yeni bir hüzün gelmez. Çünkü onların kalpleri Yüce Allah'a bağlıdır; bu yüzden başkalarının başına geldiği gibi korku ve hüzün onların kalplerini paralayacak bir tesir bırakmaz. Onları şu kavliyle tefsir etti: {الذين آمنوا} amelleri sahih kılan ve kendisiyle ilmi kuvvetin kemali bulunan bu vasfı ortaya koyan “onlar ki iman etmişlerdir”, {وكانوا} kendileri için fıtrat ve ahlak haline gelen bir oluşla, {يتقون} takvayı -ki o imanda ve amellerde ameli kuvvetin kemalidir- ortaya koyarlar ve onu sürekli yenilerler; zira hiç kimse Allah'ı hakkıyla takdir etmeye güç yetiremez.

قدره؛ وانتهى الجواب بقوله: {إن الذين يفترون على الله الكذب} - الآية، وهذا الذي فسر الله به الأولياء لا مزيد على حسنه، وعن علي ﵁ «هم قوم صفر الوجوه من السهر عمش العيون من العبر خمص البطون من الخوى» وقيل: الولي من لا يرائي ولا ينافق، وما أقل صديق من كان هذا خلقه، وصح عن الإمامين: أبي حنيفة والتبيان أن كلاًّ منهما قال: إن لم يكن العلماء أولياء الله فليس لله ولي.

takdir etmeye [güç yetiremez]; cevap {إن الذين يفترون على الله الكذب} “Allah'a karşı yalan uyduranlar...” -âyet- kavliyle son buldu. Allah'ın dostlarını kendisiyle tefsir ettiği bu vasfın güzelliği üzerine ilave edilecek hiçbir şey yoktur. Ali radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet edilmiştir: «Onlar, uykusuzluktan yüzleri sararmış, gözyaşlarından gözleri zayıflamış, açlıktan karınları içe çekilmiş bir topluluktur.» Şöyle de denilmiştir: Veli (dost), riyakârlık ve münafıklık yapmayan kimsedir. Bu ahlaka sahip olanın dostu ne kadar da azdır! İki imamdan; Ebû Hanîfe ve Şâfiî'den [veya et-Tibyân müellifinden] her birinin şöyle dediği sahih olarak nakledilmiştir: «Eğer âlimler Allah'ın velileri (dostları) değilse, Allah'ın hiçbir velisi yoktur.»

وهذا في العالم العامل بعلمه كما بينته عند قوله في سورة الزمر {قل هل يستوي الذين يعلمون والذين لا يعلمون} [الزمر: ٩] .

Bu ise, Zümer Sûresi'ndeki {قل هل يستوي الذين يعلمون والذين لا يعلمون} [الzمر: ٩] “De ki: Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?” kavlinin yanında açıkladığım gibi, ilmiyle amel eden âlim hakkındadır.