ولما نفىعنهم الخوف والحزن، زادهم فقال مبيناً لتوليه لهم بعد أن شرح توليهم له: {لهم} أي خاصة {البشرى} أي الكاملة {في الحياة الدنيا} أي بأن دينهم يظهر وحالهم يشتهر وعدوهم يخذل وعمله لا يقبل وبالرؤية الصالحة {وفي الآخرة} بأنهم هم السعداء وأعداؤهم الأشقياء وتتلقاهم الملائكة {هذا يومكم الذي كنتم توعدون} [الأنبياء: ١٠٣] . وما كان الغالب على أحوال أهل الله في الدنيا الضيق ولا سيما في أول الإسلام، كان السامع لذلك بمعرض أن يقول: يا ليت شعري هل يتم هذا السرور! فقيل: نعم، وأكد بنفي الجنس لأن الجبابرة ينكرون ذلك لهم لما يرون من أن عزهم من
Onlardan korkuyu ve hüznü nefyedince, onlara olan lütfunu artırarak, onların Kendisini dost edinmelerini açıkladıktan sonra Kendisinin onları dost edindiğini beyan etmek üzere şöyle buyurdu: {لهم} yani yalnızca onlara mahsustur {البشرى} tam olan “müjde”, {في الحياة الدنيا} yani dinlerinin üstün geleceği, durumlarının şöhret bulacağı, düşmanlarının hezimete uğrayıp amelinin kabul edilmeyeceği [müjdesi] ve salih rüya ile, {وفي الآخرة} kendilerinin bahtiyar, düşmanlarının ise bedbaht olacakları ve meleklerin kendilerini {هذا يومكم الذي كنتم توعدون} [الأنبياء: ١٠٣] “İşte bu, size vadedilen gününüzdür” [diye] karşılayacakları [müjdesi]. Dünyada Allah ehlinin durumlarına çoğunlukla darlık hâkim olduğu için -özellikle İslâm'ın ilk dönemlerinde-, bunu işiten bir kimsenin şöyle demesi muhtemeldi: Keşke bilseydim, bu sevinç tamamına erecek mi! Bunun üzerine: Evet, denildi ve cinsin nefyiyle tekit edildi; çünkü zorbalar, onların izzetinin arkasında kibirlilerin batılının sahip olduğu şiddet, fitne ve saldırganlık gibi kötülükler bulunmayan bir tevazudan ibaret olduğunu gördükleri için,
وراء ذل ليس فيه سوء ما لباطل المتكبرين من السورة والإرجاف والصولة: {لا تبديل} أي بوجه من الوجوه {لكلمات الله} أي الملك الأعلى الذي له الإحاطة بكل شيء علماً وقدرة؛ وقوله -: {ذلك} أي الأمر العالي الرتبة {هو} أي خاصة {الفوز العظيم} في موضع البيان والكشف لمضمون هذه البشرى؛ والخوف: انزعاج القلب بما يتوقع من المكروه، ونظيره الجزع والفزع، ونقيضه الأمن؛ والحزن: انزعاجه وغلظ همه مما وقع من المكروه، من الحزن للأرض الغليظة، ونقيضه السرور، وهما يتعاقبان على حال الحي الذاكر للمحبوب؛ والبشرى: الخبر الأول بما يظهر سروره في بشرة الوجه.
bunu onlara çok görürler: {لا تبديل} hiçbir surette değişme yoktur {لكلمات الله} ilim ve kudret bakımından her şeyi kuşatan Yüce Hükümran'ın “Allah'ın kelimelerinde”; O'nun: {ذلك} rütbesi yüce olan bu husus {هو} yalnızca {الفوز العظيم} “büyük kurtuluşun ta kendisidir” kavli, bu müjdenin içeriğini açıklama ve ortaya koyma makamındadır. Havf (خَوْف/korku), beklenilen hoşlanılmayan bir şey sebebiyle kalbin telaşa kapılmasıdır; benzeri ceza (sabırsızlık) ve feza (dehşet), zıddı ise emniyettir. Hüzn (حُزْن/keder), başa gelen hoşlanılmayan şeyden dolayı kalbin telaşı ve kederinin kabarmasıdır; sert ve taşlık arazi anlamındaki 'hazen'den gelir, zıddı ise sevinçtir. Bu ikisi, sevgilisini anan canlının hali üzerine nöbetleşe gelir. Büşrâ (بُشْرَى/müjde) ise, sevinci yüzün derisinde beliren ilk haberdir.
ولما تقدمت البشرى بنفي الخوف والحزن معاً عن الأولياء، علم أن المعنى: هذه البشرى للأولياء وأنت رأسهم فلا تخف، فعطف عليه قوله: {ولا يحزنك قولهم} أي في نحو قولهم: إنهم يغلبون، وفي تكذيبك والاستهزاء بك وتهديدك، فإن ذلك قول يراد به تبديل كلمات الله الغني القدير، وهيهات ذلك من الضعيف الفقير فكيف بالعلي الكبير! وإلى هذا يرشد التعليل لهذا النهي بقوله: {إن العزة} أي الغلبة والقهر وتمام العظمة {لله} أي الملك الأعلى حال كونها {جميعاً} أي فسيذلهم ويعز دينه، والمراد بذلك التسلية عن قولهم الذي يؤذونه به.
Veli kullardan korku ve hüznün birlikte nefyedildiğine dair müjde geçince, mananın: «Bu müjde veliler içindir, sen de onların başısın, öyleyse korkma» olduğu anlaşıldı; bunun üzerine şu kavli atfedildi: {ولا يحزنك قولهم} onların: «Biz galip geleceğiz» demeleri, seni yalanlamaları, seninle alay etmeleri ve seni tehdit etmeleri gibi sözleri “seni üzmesin”. Çünkü bu, Ganî ve Kadîr olan Allah'ın kelimelerini değiştirmeyi hedefleyen bir sözdür; zayıf ve muhtaç olanın bunu yapması nerede, Aliyy ve Kebîr olan Zât karşısında [bunu yapması] nerede! Şu kavliyle bu nehyin illetini beyan etmesi buna işaret etmektedir: {إن العزة} galibiyet, kahredici güç ve tam azamet {لله} Yüce Hükümran olan Allah'a aittir, {جميعاً} “bütünüyle”; yani O onları zelil kılacak ve dinini aziz edecektir. Bununla kastedilen, onların kendisiyle eziyet ettikleri sözlerine karşı [Peygamber'i] teselli etmektir.
ولما بدئت الآية بقولهم، ختمها بالسمع له والعلم به وقصرهما عليه لأن صفات كل موصوف متلاشية بالنسبة إلى صفاته فقال: {هو} أي وحده {السميع} أي البليغ السميع لأقوالهم {العليم} أي المحيط العلم بضمائرهم وجميع أحوالهم فهو البالغ القدرة على كل شيء فيجازيهم بما تقتضيه، وهو تعليل لتفرده بالعزة لأنه تفرد بهذين الوصفين فانتفيا عن غيره، ومن انتفيا عنه كان دون الحيوانات العجم فأنى يكون له عزة! والعزة: قدرة على كل جبار بما لا يرام ولا يضام، والمعنى أنه يعزك على من ناواك، والنهي في {ولا يحزنك} في اللفظ للقول وفي المعنى للسبب المؤدي إلى التأذي بالقول، وكسرت «إن» هاهنا للاستئناف بالتذكر بما ينفي الحزن، لا لأنها بعد القول لأنها ليست حكاية عنهم، وقرىء بفتحها على معنى «لأن» .
Ayet onların sözüyle başladığında, onu işitme ve bilme ile bitirdi ve bunları yalnızca O'na has kıldı; çünkü her nitelenenin sıfatı O'nun sıfatlarına nispetle yok hükmündedir. Şöyle buyurdu: {هو} yalnızca O, {السميع} onların sözlerini hakkıyla işiten “Semî'dir”, {العليم} onların iç dünyalarını ve bütün hallerini hakkıyla kuşatıcı bir ilme sahip “Alîm'dir”. Dolayısıyla O, her şeye gücü yetendir ve onları gereğince cezalandıracaktır. Bu, izzetin yalnızca O'na ait oluşunun gerekçesidir; zira O bu iki vasıfla tek kalmış, bunlar başkasından nefyedilmiştir. Bu ikisinden yoksun olan ise dilsiz hayvanlardan bile aşağıdır, öyleyse onda izzet nasıl bulunsun! İzzet (عِزَّة), hiçbir şekilde aşılamayacak ve çiğnenemeyecek bir biçimde her zorbaya güç yetirmektir. Mana şudur: O, sana düşmanlık edene karşı seni üstün kılacaktır. {ولا يحزنك} ibaresindeki nehiy lafızda söze, manada ise sözle eziyet görmeye yol açan sebebe yöneliktir. Buradaki «إنَّ» (inne), hüznü gideren şeyi hatırlatmak suretiyle istînâf (yeni başlangıç) olduğu için esreli okunmuştur; yoksa sözden sonra geldiği için değildir, çünkü onlardan bir aktarma değildir. «Çünkü» manasında üstünlü («أنَّ» / enne) olarak da okunmuştur.
ولما ختمت بعموم سمعه وعلمه بعد قصر العزة عليه، كان كأنه قيل: إن العزة لا تتم إلاّ بالقدرة فأثبت اختصاصه بالملك الذي لا يكون إلاّ بها، فقال مؤكداً لما يستلزمه إشراكهم من الإنكار لمضمون هذا الكلام: {ألآ إن لله} أي الذي له الإحاطة الكاملة؛ ولما كان بعض الناس قد أشركوا ببعض النجوم، جمع فقال معبراً بأداة العقلاء تصريحاً بما أفهمه التعبير سابقاً بأداة غيرهم: {من في السماوات} أي كلها، وابتدأ بها لأن ملكها يدل على ملك الأرض بطريق الأولى، ثم صرح بها في قوله مؤكداً لما تقدم: {ومن في الأرض} أي كلهم
İzzetin O'na has kılınmasından sonra ayet O'nun işitmesinin ve ilminin genelliğiyle mühürlenince, sanki şöyle denilmiş gibi oldu: İzzet ancak kudretle tamamlanır. Bunun üzerine O, ancak kudretle mümkün olan mülkün yalnızca Kendisine ait olduğunu ispatlayarak, onların şirk koşmasının bu sözün içeriğini inkâr etmeyi gerektirmesi sebebiyle tekit ederek şöyle buyurdu: {ألآ إن لله} tam kuşatıcılığa sahip olan Allah'ındır; insanların bir kısmı bazı yıldızlara şirk koştuğu için çoğul yaparak ve daha önce akılsızlar için kullanılan edatın hissettirdiğini açıkça ifade etmek üzere akıllılar edatıyla buyurdu ki: {من في السماوات} onların tamamı “göklerde kim varsa”. Göklerle başladı; çünkü onların mülkiyeti öncelikle yerin mülkiyetine delalet eder. Sonra daha önce geçeni tekit ederek açıkça belirtti: {ومن في الأرض} yani hepsi “ve yerde kim varsa”,
عبيده ملوكهم ومن دونهم، نافذ فيهم تصريفه، منقادون لما يريده، وهو أيضاً تعليل ثان لقوله {ولا يحزنك قولهم} أو للتفرد بالعزة، وعبر ب «من» التي للعقلاء والمراد كل ما في الكون لأن السياق لنفي العزة عن غيره، والعقلاء بها أجدر، فنفيها عنهم نفي عن غيرهم بطريق الأولى، ثم غلبوا لشرفهم على غيرهم، ولذا تطلق «ما» التي هي لغيرهم في سياق هو بها أحق ثم يراد بها العموم تغليباً للأكثر الذي لا يعقل على الأقل؛ ثم نفى أن يكون له في ذلك شريك بقوله عاطفاً على ما تقديره: فما له شريك مما ادعاه المشركون منهما أو من إحداهما: {وما يتبع} أي بغاية الجهد {الذين يدعون} أي على سبيل العبادة {من دون الله} أي الذي له العظمة كلها {شركآء} على الحقيقة؛ ويجوز أن تكون «ما» موصولة تحقيراً للشركاء بالتعبير بأداة ما لا يعقل ومعطوفه على «من» {إن} أي ما {يتبعون} في ذلك الذي هو أصل أصول الدين يجب فيه القطع وهو دعاءهم له شركاء {إلاّ الظن} أي المخطىء على أنه لو كان صواباً كانوا مخطئين فيه حيث قنعوا في الأصل بالظن، ثم نبه على الخطأ بقوله: {وإن} أي وما {هم إلاّ يخرصون} أي يحزرون ذلك ويقولون ما لا حقيقة له أصلاً؛ والاتباع: طلب اللحاق بالأول على تصرف الحال، فهؤلاء اتبعوا الداعي إلى عبادة الوثن وتصرفوا معه
onların kralları ve diğerleri O'nun kullarıdır, O'nun tasarrufu onlar üzerinde geçerlidir, O'nun dilediğine boyun eğmişlerdir. Bu aynı zamanda {ولا يحزنك قولهم} kavlinin veya izzetin yalnızca O'na ait oluşunun ikinci bir gerekçesidir. Akıllılar için olan «مَنْ» (men) edatıyla ifade edilmiş olup kastedilen evrendeki her şeydir; çünkü bağlam başkasından izzeti nefyetmek içindir ve akıllılar buna daha layıktır; dolayısıyla onlardan nefyedilmesi evleviyetle başkalarından da nefyedilmesidir. Sonra üstünlükleri sebebiyle diğerlerine baskın kılınmışlardır. Bu sebeple, gayri âkiller için olan «مَا» (mâ) edatı daha layık olduğu bir bağlamda kullanılır, sonra da akletmeyen çoğunluğun akleden azınlığa baskın kılınmasıyla genellik kastedilir. Ardından, takdiri: «Müşriklerin göklerden veya yerden iddia ettikleri şeylerden O'nun hiçbir ortağı yoktur» şeklinde olan söze atfederek O'nun bu hususta bir ortağı olduğunu nefyedip şöyle buyurdu: {وما يتبع} bütün güçleriyle uymazlar {الذين يدعون} ibadet yoluyla yalvarıp yakaranlar {من دون الله} bütün azamet Kendisine ait olan “Allah'tan başkasına”, {شركآء} hakikatte [ortak olan] “ortaklara”. «مَا» (mâ) edatının, akılsız varlıklar edatıyla ifade edilerek putları değersizleştirmek üzere mevsûl olması ve {من} üzerine matuf olması da caizdir. {إن} uymazlar {يتبعون} dinin en temel aslı olan ve hakkında kesin delil gereken hususta, yani O'na ortaklar koşma konusunda {إلاّ الظن} sadece hatalı “zanna” [uyarlar]; zira doğru bile olsaydı asıl meselede zanna kanaat ettikleri için yine hatalı olurlardı. Sonra onların hatasına şu kavliyle dikkat çekti: {وإن} ancak {هم إلاّ يخرصون} sadece tahmin yürütürler ve aslı astarı olmayan şeyler söylerler, “onlar sadece saçmalarlar”. İttibâ (اِتِّبَاع), durumun seyrine göre öndekine yetişmeyi istemektir. İşte bunlar puta ibadete çağıran kimseye uymuşlar ve onunla birlikte
فيما دعا إليه، وظنهم في عبادتها إنما هو بشبيهة ضعيفة كقصد زيادة التعظيم لله وتعظيم تقليد الأسلاف، ويجوز أن يكون {شركاء} مفعولاً تنازعه {يتبع} و {يدعون} ؛ ثم أثبت سبحانه اختصاصه بشيء جامع للعلم والقدرة تأكيداً لاختصاصه بالعزة وتفرده بالوحدانية، وأن من أشرك به خارص لا علم له بوجه لكثرة الدلائل على وحدانيته ووضوحها فقال: {هو} أي وحده {الذي جعل} أي بسبب دوران الأفلاك الذي أتقنه {لكم} أي نعمة منه {الليل} أي مظلماً {لتسكنوا فيه} راحة لكم ودلالة على قدرته سبحانه على الإيجاد والإعدام وأُنساً للمحبين لربهم {والنهار} وأعار السبب وصف المسبب فقال: {مبصراً} أي لتنتشروا فيه، حذف وصف الليل وذكرت علته عكس ما فعل بالنهار ليدل ما ثبت على ما حذف، فالآية من الاحتباك.
çağırdığı şeyde hareket etmişlerdir. Onlara ibadet etmedeki zanları ise, Allah'a tazimi artırmayı kastetmek ve ataları taklidi yüceltmek gibi zayıf bir şüpheden ibarettir. {شركاء} kelimesinin {يتبع} ve {يدعون} fiillerinin tenâzu yoluyla aldıkları mef'ûl olması da caizdir. Sonra Yüce Allah, izzetin Kendisine aidiyetini ve birliğindeki tekliğini tekit etmek; O'na ortak koşan kimsenin birliğine dair delillerin çokluğu ve açıklığı sebebiyle hiçbir ilmi olmayan kuru bir tahminci olduğunu göstermek üzere ilim ve kudreti kendinde toplayan bir vasfın Kendisine ait olduğunu ispatlayarak şöyle buyurdu: {هو} yalnızca O'dur {الذي جعل} sağlamlaştırdığı feleklerin dönmesi sebebiyle var eden {لكم} bir nimet olarak sizin için {الليل} karanlık bir halde “geceyi”, {لتسكنوا فيه} sizin için bir dinlenme, Yüce Zâtının var etme ve yok etme kudretine bir delil ve Rablerini sevenler için bir ünsiyet olsun diye “içinde sükûnet bulasınız”, {والنهار} sebebe müsebbebin vasfını vererek şöyle buyurdu: {مبصراً} içinde dağılıp çalışasınız diye “gündüzü de aydınlatıcı [kıldı]”. Gecenin vasfı hazfedilip illeti zikredildi, gündüzde yapılanın ise aksi yapıldı ki sabit olan hazfedilene delalet etsin; dolayısıyla ayette ihtibâk sanatı vardır.
ولما كانت هذه الآيات من الظهور بحيث لا يحتاج إلى أكثر من سماعها، قال: {إن في ذلك} أي الأمر العظيم {لآيات لقوم} أي لهم قوة المحاولة على ما يريدونه {يسمعون} أي لهم سمع صحيح، وفي ذلك أدلة واضحات على أنه مختص بالعزة فلا شريك له، لأن الشريك لا بد وأن يقاسم شريكه شيئاً من الأفعال أو الأحوال أو الملك، وأما عند انتفاء جميع ذلك فانتفاء الشركة أوضح من أن يحتاج فيه إلى دليل، ويجوز أن يكون المعنى: لآيات لقوم يبصرون إبصار اعتبار
Bu deliller, sadece işitilmesinden fazlasına ihtiyaç bırakmayacak derecede açık olunca şöyle buyurdu: {إن في ذلك} bu büyük işte {لآيات لقوم} diledikleri şeyi elde etme gayretine ve gücüne sahip olan “bir topluluk için elbette ibretler vardır”, {يسمعون} yani sağlam bir işitme duyusuna sahip olan, “işiten [bir topluluk için]”. Bunda, izzetin yalnızca O'na mahsus olduğuna, dolayısıyla hiçbir ortağının bulunmadığına dair apaçık deliller vardır; çünkü ortak, ortağıyla fiillerden, hallerden veya mülkten bir şeyi mutlaka paylaşmak zorundadır. Bütün bunlar nefyedildiğinde ise ortaklığın nefyedilmesi delile ihtiyaç bırakmayacak kadar açıktır. Mananın: «İbret nazarıyla bakan bir topluluk için ayetler vardır» şeklinde olması da caizdir;
ويسمعون سماع تأمل وإدكار، ولكنه حذف «يبصرون» لدلالة {مبصراً} عليه، ويزيد ذلك وضوحاً وحسناً كون السياق لنفي الشركاء، فهو إشارة إلى أنها لا تسمع ولا تبصر أصلاً فكيف بالاعتبار والافتكار؟ فالذين عبدوهم أكمل حالاً منهم.
«düşünüp öğüt alarak işitenler» [demektir]. Ancak {مبصراً} kelimesinin ona delalet etmesi sebebiyle «görürler» kaydı hazfedilmiştir. Bağlamın ortakları nefyetmek için olması buna daha fazla açıklık ve güzellik katmaktadır; bu da putların asla işitmediğine ve görmediğine, dolayısıyla ibret alıp düşünmelerinin nasıl mümkün olacağına bir işarettir. Şu halde onlara tapanlar, durum itibariyle onlardan daha üstündür.
ولما لم يكن شبهة على ادعاء الولد لله سبحانه ولا لهم اطلاع عليه بوجه، ساق قوله: {قالوا اتخذ} أي تكلف الأخذ بالتسبب على ما نعهد {الله} أي المسمى بهذا الاسم الذي يقتضي تسميته به أن يكون له الكمال كله، فلا يكون محتاجاً إلى شيء بوجه {ولداً} مساق البيان لقوله {إن يتبعون إلاّ الظن} وهذا صالح لأن يكون تعجيباً ممن ادعى في الملائكة أو عزير أو المسيح وغيرهم.
Yüce Allah'a çocuk isnat etme konusunda hiçbir şüphe bulunmadığı ve onların bu konuda hiçbir şekilde bilgi sahibi olmadıkları sabit olunca; O'nun: {قالوا اتخذ} alıştığımız üzere sebebe yapışarak edinmeye kalkıştı {الله} bu isimle isimlendirilişi bütün kemalatın Kendisine ait olmasını gerektiren ve hiçbir şekilde hiçbir şeye muhtaç olmayan “Allah”, {ولداً} “çocuk [edindi dediler]” kavlini {إن يتبعون إلاّ الظن} sözünü açıklayıcı mahiyette sevk etti. Bu, melekler veya Üzeyir veya Mesih ve başkaları hakkında bu iddiada bulunan kimselere karşı hayret uyandırmaya uygundur.
ولما عجب منهم في ذلك لمنافاته بما يدل عليه من النقص لما ثبت لله تعالى من الكمال كما مرّ، نزه نفسه الشريفة عنه فقال: {سبحانه} أي تنزه عن كل شائبة نقص التنزه كله؛ ثم علل تنزهه عنه وبينه بقوله: {هو} أي وحده {الغني} أي عن الولد وغيره لأنه فرد منزه عن الإبعاض والأجزاء والمجانسة؛ ثم بين غناه بقوله: {له ما في السماوات} ولما كان سياق الاستدلال يقتضي التأكيد، أعاد «ما» فقال: {وما في الأرض} من صامت وناطق، فهو غني بالملك ذلك عن أن يكون شيء منه ولداً له لأن الولد لا يملك، وعدم ملكه نقص مناف للغنى،
Daha önce geçtiği üzere Allah Teâlâ için sabit olan kemale, çocuğun delalet ettiği noksanlığın aykırı olması sebebiyle onlara hayret edince, Yüce Zâtını bundan tenzih ederek şöyle buyurdu: {سبحانه} O, her türlü eksiklik şaibesinden bütünüyle münezzehtir; “Hâşâ, O bundan yücedir!” Sonra O'ndan tenzih oluşunun gerekçesini açıklayıp şöyle buyurdu: {هو} yalnızca O, {الغني} çocuktan ve başka şeylerden müstağnidir; çünkü O kısımlardan, parçalardan ve cinsdaşlıktan münezzeh olan bir Tektir, “Ganîdir”. Sonra O'nun zenginliğini şu kavliyle beyan etti: {له ما في السماوات} istidlâl bağlamı tekidi gerektirdiği için «مَا» edatını tekrarlayarak buyurdu ki: {وما في الأرض} cansız ve canlı varlıklardan “yerde ne varsa hepsi O'nundur”. Dolayısıyla O, bunlara sahip olması sebebiyle hiçbir şeyin Kendisine çocuk olmasından müstağnidir; çünkü çocuk mülk edinilemez ve O'nun mülkü olmaması ise zenginliğe aykırı bir noksanlıktır.
ولعله عبر ب «ما» لأن الغني محط نظره الصامت مع شمولها للناطق.
«مَا» edatıyla ifade etmesi, konuşan varlıkları da kapsamasıyla birlikte, zenginin odak noktasının konuşmayan (cansız/mal türü) varlıklar olmasından ileri gelmiş olabilir.
ولما بين بالبرهان القاطع والدليل الباهر الساطع امتناع أن يكون له ولد، بكتهم بنفي أن يكون لهم بذلك نوع حجة فقال: {إن} أي ما {عندكم} وأغرق في النفي فقال: {من سلطان} أي حجة {بهذا} أي الاتخاذ، وسميت الحجة سلطاناً لاعتلاء يد المتمسك بها؛ ثم زادهم بها تبكيتاً بالإنكار عليهم بقوله: {أتقولون} أي على سبيل التكرير {على الله} أي الملك الأعظم على سبيل الاستعلاء {ما لا تعلمون} لأن ما لا برهان عليه في الأصول فهو جهل، فكيف بما قام الدليل على خلافه؛ والسلطان: البرهان القاهر لأنه يتسلط به على صحة الأمر ويقهر به الخصم، وأصله القاهر للرعية بعقد الولاية.
O'nun bir çocuğunun olmasının imkânsızlığını kesin burhan ve apaçık parlak delille beyan edince, bu konuda ellerinde hiçbir delil bulunmadığını nefyederek onları susturup şöyle buyurdu: {إن} yoktur {عندكم} yanınızda, nefiyde mübalağa yaparak buyurdu ki: {من سلطان} hiçbir delil {بهذا} bu çocuk edinme iddiasına dair, “Buna dair katınızda hiçbir delil yoktur”. Delile, ona sarılanın eli üstün geldiği için sultan denilmiştir. Sonra şu kavliyle onları kınayarak susturmalarını artırdı: {أتقولون} tekrar tekrar söylüyor musunuz {على الله} o En Yüce Hükümran'a karşı büyüklük taslayarak {ما لا تعلمون} “bilmediğiniz şeyi mi [söylüyorsunuz]?” Çünkü inanç esaslarında burhana dayanmayan şey cehalettir; öyleyse delilin aksine dikildiği bir şey nasıl olur! Sultan (سُلْطَان), kahredici burhandır; zira onunla meselenin sıhhatine hâkim olunur ve hasım kahredilir; aslı ise velayet akdiyle tebaayı hâkimiyeti altına alandır.
ولما قدم أن قولهم كذب، وبكتهم عليه مواجهة، أتبعه بما يشير إلى أنهم أهل للإعراض في سياق مهدد على الكذب، فقال معرضاً عن خطابهم مؤكداً لأن اجتراءهم على ذلك دال على التكذيب بالمؤاخذة عليه: {قل} أي للذين ادعوا الولد لله وحرموا ما رزقهم من السائبة ونحوها {إن الذين يفترون} أي يتعمدون {على الله} أي الملك الأعلى {الكذب لا يفلحون} ثم بين عدم الفلاح بقوله: {متاع}
Onların sözlerinin yalan olduğunu öne çıkarıp yüzlerine karşı onları susturunca, yalana karşı tehdit içeren bir bağlamda onların yüz çevrilmeye layık olduklarına işaret eden şeyi ardına ekledi. Onların buna cüret etmelerinin hesaba çekilmeyi yalanlamaya delalet etmesi sebebiyle tekit ederek ve onlara hitap etmekten yüz çevirerek şöyle buyurdu: {قل} Allah'a çocuk isnat eden ve O'nun rızık olarak verdiği sâibe ve benzerlerini haram kılanlara de ki: {إن الذين يفترون} kasten uyduranlar {على الله} En Yüce Hükümran'a karşı {الكذب لا يفلحون} “yalan uyduranlar asla kurtuluşa eremezler”. Sonra kurtuluşa eremeyişlerini şu kavliyle açıkladı: {متاع} “[onlar için] bir faydalanmadır”,
أي لهم، ونكره إشارة إلى قلته كما قال في الآية الأخرى {متاع قليل} وأكد ذلك بقوله: {في الدنيا} لأنها دار ارتحال، وما كان إلى زوال وتلاش واضمحلال كان قليلاً وإن تباعد مدّه وتطاولت مُدَده وجل مَدَده، وزاد على الحصر عَدده؛ وبين حالهم بعد النقلة بقوله: {ثم} أي بعد ذلك الإملاء لهم وإن طال {إلينا} أي على ما لنا من العظمة لا إلى غيرنا {مرجعهم} بالموت فنذيقهم عذاباً شديداً لكنه دون عذاب الآخرة {ثم نذيقهم} يوم القيامة {العذاب الشديد بما} أي بسبب ما {كانوا} أي كوناً هو جبلة لهم {يكفرون} ووجب كسر «إن» بعد القول لأنه حكاية عما يستأنف الإخبار به كما فعل في لام الابتداء لذلك.
yani onlara aittir; diğer ayette {متاع قليل} “az bir faydalanma” buyurduğu gibi azlığına işaret etmek üzere nekra getirmiştir. Bunu şu kavliyle tekit etti: {في الدنيا} “dünyada”; çünkü dünya bir göç yurdudur. Yok olmaya, tükenmeye ve silinip gitmeye mahkûm olan şey, süresi uzasa, müddetleri uzayıp gitse ve takviyesi büyüse, sayısı da hesapsız derecede artsa yine de azdır. Göç ettikten sonraki hallerini ise şu kavliyle beyan etti: {ثم} bu süre ne kadar uzarsa uzasın onlara mühlet verildikten sonra {إلينا} başkasına değil, sahip olduğumuz azametle Bizedir {مرجعهم} ölümle “dönüşleri”; böylece onlara şiddetli bir azap tattırırız, ancak o ahiret azabından daha aşağıdır. {ثم نذيقهم} sonra kıyamet gününde onlara tattırırız {العذاب الشديد بما} sebebiyle {كانوا} kendileri için bir fıtrat haline gelen bir oluşla {يكفرون} “inkâr edegeldiklerinden ötürü o çetin azabı [tattırırız]”. Sözden sonra gelen «إنَّ» (inne), başlangıçta haber verilecek şeyi nakletmesi sebebiyle esreli okunması vacip olmuştur; nitekim ibtida lamında da bundan dolayı böyle yapılmıştır.
ولما تقدم سؤالهم الإتيان بما يقترحون من الآيات، ومضت الإشارة إلى أن تسييرهم في الفلك من أعظم الآيات وإن كانوا لإلفهم له قد نسوا ذلك، وتناسجت الآي كما سلف إلى أن بين هذا أن متاع المفترين الكذبَ قليل تخويفاً من شديد السطوة وعظيم الأخذ، عقب ذلك بقصة قوم نوح لأنهم كانوا أطول الأمم الظالمة مدة وأكثرهم عدة، ثم أخذوا أشد أخذ فزالت آثارهم وانطمست أعلامهم ومنارهم فصاروا كأنهم لم يكونوا أصلاً ولا أظهروا قولاً
Kendi keyiflerince önerdikleri mucizelerin getirilmesini istemeleri daha önce geçip, alışkın oldukları için bunu unutmuş olsalar da gemilerde yüzdürülmelerinin en büyük mucizelerden olduğuna işaret edildikten ve ayetler daha önce geçtiği gibi birbiriyle örüldükten sonra; şiddetli yakalayıştan ve büyük intikamdan korkutmak üzere yalan iftira edenlerin dünyadaki metaının pek az olduğu açıklanınca, bunun hemen ardından Nûh kavminin kıssası getirildi. Çünkü onlar zalim milletlerin en uzun ömürlüsü ve sayıca en çok olanı idiler; sonra en şiddetli şekilde yakalandılar, izleri silindi, alametleri ve ışıkları yok oldu, sanki hiç var olmamışlar, hiçbir söz
ولا فعلاً، فقال تعالى عاطفاً على قوله {قل إن الذين} مسلياً لنبيه ﷺ وأصحابه ﵃ لأن المصيبة إذا عمت خفت، وتخويفاً للكفار ليرجعوا أو يخفوا من أذاهم: {واتل} أي اقرأ قراءة متتابعة مستعلية {عليهم نبأ نوح} أي خبره العظيم مذكراً بأول كون الفلك وأنه كان إذ ذاك آية غريبة خارقة للعادة عجيبة، وأن قوم نوح لم ينفعهم ذلك ولا أغنى عنهم افتراءهم وعنادهم مع تطاول الأمد وتباعد المدد، بل صار أمرهم إلى زوال، وأخذ عنيف ونكال {كأن لم يلبثوا إلاّ ساعة من النهار يتعارفون بينهم} [يونس: ٤٥] مع نجاة رسولهم وخيبة مأمولهم، قد لبث فيهم ما لم يلبثه نبي في قولهم ولا رسول في أمته ألف سنة إلاّ خمسبن عاماً، وما آمن معه إلاّ قليل {إذ قال لقومه} أي بعد أن دعاهم إلى الله فأطال دعاءهم ومتعوا في الدنيا كثيراً وأملى لهم طويلاً فما زادهم ذلك إلا نفوراً {يا قوم} أي يا من يعز عليّ خلافهم ويشق عليّ ما يسوءهم لتهاونهم بحق ربهم مع قوتهم على الطاعة {إن كان كبر} أي شق وعظم مشقة صارت جبلة {عليكم} ولما كانت عادة الوعاظ والخطباء أن يكونوا حال الخطبة واقفين، قال: {مقامي} أي قيامي، ولعله خص هذا المصدر لصلاحيته لموضع القيام وزمانه فيكون
ve hiçbir fiil ortaya koymamış gibi oldular. Allah Teâlâ, musibet genelleşince hafifleyeceği için Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve ashabı radıyallâhu anhüm'ü teselli etmek, kâfirleri de dönmeleri veya eziyetlerini hafifletmeleri için korkutmak üzere {قل إن الذين} kavline atfederek şöyle buyurdu: {واتل} peş peşe ve üstün bir okuyuşla oku {عليهم نبأ نوح} geminin ilk var oluşunu ve o vakit alışılmışın dışında hayret verici garip bir mucize olduğunu hatırlatarak “onlara Nûh'un haberini [oku]”; Nûh kavmine bu durumun fayda vermediğini, sürenin uzamasına ve mühletin çokluğuna rağmen iftiralarının ve inatlarının kendilerinden hiçbir şeyi savamadığını, bilakis işlerinin yok oluşa, sert bir yakalayışa ve ibretlik bir cezaya vardığını, elçileri kurtulup kendi umdukları boşa çıkmış olarak {كأن لم يلبثوا إلاّ ساعة من النهار يتعارفون بينهم} [يونس: ٤٥] “Sanki gündüzün birbirleriyle tanıştıkları bir saati kadar kalmış gibi” olduklarını [oku]. Nûh onların arasında, rivayetlerine göre hiçbir peygamberin ve hiçbir elçinin ümmeti içinde kalmadığı kadar, elli yılı müstesna bin yıl kalmış ve onunla birlikte pek azı dışında kimse iman etmemiştir. {إذ قال لقومه} onları Allah'a davet edip davetini uzattıktan, dünyada çokça nimetlendirilip kendilerine uzun süre mühlet verildikten sonra bu durum onların ancak nefretini artırdığı vakit: {يا قوم} itaate güçleri yettiği halde Rablerinin hakkını hafife almaları sebebiyle muhalefetleri bana ağır gelen ve kendilerini üzen şey bana güç gelen kimseler! {إن كان كبر} fıtrat haline gelen bir zorlukla ağır ve büyük geldiyse {عليكم} vaizlerin ve hatiplerin âdeti hutbe esnasında ayakta durmak olduğu için şöyle dedi: {مقامي} benim ayakta durmam / aranızda bulunmam; belki de bu masdarı kıyam mekanına ve zamanına uygunluğu sebebiyle tahsis etmiştir ki
الإخبار بكراهته لأجل ما وقع فيه من القيام أدل على كراهة القيام {وتذكيري} أي بكم {بآيات الله} أي الذي له الجلال والإكرام، فإن ذلك لا يصدني عن مجاهدتي بما يكبر عليكم من ذلك خوفاً منكم لأن الله أمرني به وأنا أخاف عذابه إن تركت، ولا أبالي بكراهيتكم لذلك خوف عاقبة قصدكم لي بالأذى {فعلى} أي فإني على {الله} أي الذي له العزة كلها وحده {توكلت} فإقامة ذلك المقام الجزاء من إطلاق السبب - الذي هو التوكل - على المسبب - الذي هو انتفاء الخوف - مجازاً مرسلاً، إعلاماً لهم بعظمة الله وحقارتهم بسبب أنهم أعرضوا عن الآيات وهم يعرفونها، بما دل عليه التعبير بالتذكير، فدل ذلك على عنادهم بالباطل، والمبطل لا يخشى أمره لأن الباطل لا ثبات له، ودل على ذلك بقوله: {فأجمعوا أمركم} أي في أذاي بالإهلاك وغيره، أعزموا عليه وانووه واجزموا به، والواو بمعنى «مع» في قوله: {وشركآءكم} ليدل على أنه لا يخافهم وإن كانوا شركاءهم أحياء كائنين من كانوا وكانت كلمتهم واحدة لا فرقة فيها بوجه.
içinde kıyamın vuku bulduğu şey sebebiyle hoşnutsuzluğun haber verilmesi, kıyamın kerih görülmesine daha çok delalet etsin. {وتذكيري} size hatırlatmam {بآيات الله} celal ve ikram sahibi olan “Allah'ın ayetleriyle [öğüt vermem]”, bu durum sizden korktuğum için bunlardan size ağır gelen şeyle mücadele etmekten beni alıkoymaz; çünkü Allah bana bunu emretti ve terk edersem O'nun azabından korkarım; bana eziyet etmeyi kastetmenizin sonucundan korkarak bundan hoşlanmamanıza da aldırmam. {فعلى} şüphesiz ben, {الله} yalnızca bütün izzet Kendisine ait olan “Allah'a”, {توكلت} “dayanıp güvendim”. Bu makamı ceza kılmak, Allah'ın azametini ve bildikleri halde ayetlerden yüz çevirmeleri sebebiyle onların değersizliğini onlara bildirmek için -hatırlatma tabirinin delalet ettiği üzere- müsebbebin (korkunun kalkması) yerine sebebin (tevekkül) zikredildiği bir mecâz-ı mürseldir. Bu da onların batılda inat ettiklerine delalet eder; batıl ehlinin işinden ise korkulmaz, çünkü batılın sebatı yoktur. Şu kavliyle buna delalet etti: {فأجمعوا أمركم} yok etme ve benzeri yollarla bana yapacağınız eziyet konusundaki kararınızı toplayın, “artık siz işinizi kararlaştırın”, ona azmedin, niyetlenin ve kesinleştirin. {وشركآءكم} “ve ortaklarınızı da [toplayın]” kavlindeki vâv harfi «ile» (مع) manasındadır ki ortakları hayatta olup kim olurlarsa olsunlar ve sözleri hiçbir şekilde ayrılık olmaksızın bir olsa bile onlardan korkmadığına delalet etsin.
ولما كان الذي يتستر بالأمور بما يفوته بعض المقاصد لاشتراط التستر، أخبرهم أنه لا يمانعهم سواء أبدوا أو أخفوا فقال: {ثم لا يكن} أي بعد التأبي وطول زمان المجاوزة في المشاورة {أمركم} أي الذي تقصدونه بي {عليكم غمة} أي خفياً يستتر عليكم شيء منه بسبب ستر ذلك عني لئلا أسعى في معارضتكم، فلا تفعلوا ذلك بل جاهروني به
İşleri gizleyen kimse, gizleme şartı sebebiyle bazı hedeflerini kaçırabileceği için, ister açığa vursunlar ister gizlesinler kendilerine engel olmayacağını onlara bildirerek şöyle dedi: {ثم لا يكن} istişaredeki çekişme ve uzun süren aşırılıktan sonra olmasın {أمركم} bana kastettiğiniz işiniz {عليكم غمة} size gizli kalıp, size karşı çıkmaya çalışmayayım diye benden gizlenmesi sebebiyle bir kısmı size kapalı kalmasın, bunu yapmayın, bilakis bana karşı açıkça ortaya koyun, “sonra işiniz size dert (ve kapalı) olmasın”;
مجاهرة فإنه لا معارضة لي بغير الله الذي يستوي عنده السر والعلانية؛ والتعبير ب {ثم} إشارة إلى التأني وإتقان الأمر للأمان من معارضته بشيء من حول منه أو قوة {ثم اقضوا} ما تريدون، أي بتوه بتة المقضي إليه واصلاً {إلي} .
açıkça yapın; zira gizli ile açığın Kendisi için bir olduğu Allah'tan başkasıyla benim hiçbir karşı koymam yoktur. {ثم} ile ifade edilmesi, onun tarafından herhangi bir güç veya kuvvetle karşı konulmasından emin olmak için teenni ile hareket etmeye ve işi sağlam tutmaya işarettir. {ثم اقضوا} dilediğinizi kesin olarak karara bağlayıp bana ulaştırarak yerine getirin, {إلي} “sonra bana uygulayın hükmünüzü”.
ولما كان ذلك ظاهراً في الإنجاز وليس صريحاً، صرح به في قوله: {ولا تنظرون*} أي ساعة ما، وكل ذلك لإظهار قلة المبالاة بهم للاعتماد على الله لأنه لا يعجزه شيء ومعبوداتهم لا تغني شيئاً؛ ثم سبب عن ذلك قوله: {فإن توليتم} أي كلفتم أنفسكم الإعراض عن الحق بعد عجزكم عن إهلاكي ولم ينفعكم علمكم بأن الذي منعني - وأنا وحدي - منكم وأنتم ملء الأرض له العزة جميعاً وأن من أوليائه الذين تقدم وعده الصادق بأنهم لا خوف عليهم ولا هم يحزنون {فما} أي فلم يكن توليكم عن تفريط مني لأني سقت الأمر على ما يحب، ما {سألتكم} أي ساعة من الدهر، وأغرق في النفي فقال: {من أجر} أي على دعائي لكم يفوتني بتوليكم ولا تتهموني به في دعائكم.
Bu ifade yerine getirmeyi hissettirip tamamen sarih olmayınca, şu kavliyle onu açıkça belirtti: {ولا تنظرون*} bir an bile “ve bana mühlet de vermeyin”. Bütün bunlar, Allah'a dayanmaktan ötürü onlara zerre kadar aldırmadığını göstermek içindir; çünkü O'nu hiçbir şey aciz bırakamaz ve taptıkları şeyler hiçbir işe yaramaz. Sonra bundan şu kavlini netice kıldı: {فإن توليتم} beni yok etmekten aciz kaldıktan sonra haktan yüz çevirmeye kendinizi zorlarsanız ve -ben tek başımayken- siz yeryüzünü dolduran bir kalabalık olduğunuz halde beni sizden koruyan Zât'ın bütün izzete sahip olduğunu ve daha önce üzerlerine hiçbir korku olmayacağına ve mahzun da olmayacaklarına dair sadık vaadi geçen O'nun velilerinden olduğumu bilmeniz size fayda vermediyse; {فما} o takdirde sizin yüz çevirmeniz benim bir kusurumdan kaynaklanmış değildir, çünkü ben işi gerektiği gibi sevk ettim; hiçbir zaman {سألتكم} istemedim, nefiyde mübalağa yaparak buyurdu ki: {من أجر} yüz çevirmenizle elimden kaçacak ve davetinizde beni kendisiyle itham edeceğiniz bir “ücret istemedim”.
ولما كان من المحال أن يفعل عاقل شيئاً لا لغرض، بين غرضه بقوله مستأنفاً: {إن} أي ما {أجري إلا على الله} أي الذي له صفات الكمال؛ ثم عطف عليه غرضاً آخر وهو اتباع الأمر خوفاً من حصول
Akıllı bir kimsenin bir gayesi olmaksızın bir şey yapması imkânsız olduğuna göre, yeni bir cümleyle gayesini şöyle açıkladı: {إن} yoktur {أجري إلا على الله} kemal sıfatlarına sahip olan “benim mükâfatım ancak Allah'a aittir”. Sonra buna başka bir gaye atfetti ki o da bir zararın gelmesinden korkarak
الضر فقال: {وأمرت} أي من الملك الأعلى الذي لا أمر لغيره، وبناه للمفعول للعلم بأنه هو الآمر وليزيد في الترغيب في المأمور به وتغطية بجعله عمدة الكلام بإقامته مقام الفاعل فقال {أن أكون} أي كوناً أتخلق به فلا أنفك عنه؛ ولما كان في مقام الاعتذار عن مفاجأته لهم بالإنذار، عبر بالإسلام الذي هو الأفعال الظاهرة فقال: {من المسلمين*} أي الراسخين في صفة الانقياد بغاية الإخلاص، لي ما لهم وعليّ ما عليهم، أنا وهم في الإسلام سواء، لا مرية لي فيه أتهم بها، أن أستسلم لكل ما يصيبني في الله، لا يردني ذلك عن إنفاذ أمره، والحاصل أنه لم يكن بدعائه إياهم في موضع تهمة، لا سألهم غرضاً دنيوياً يزيده إن أقبلوا ولا ينقصه إن أدبروا، ولا أتى بشيء من عند نفسه ليظن أنه أخطأ فيه ولا سلك به مسلكاً يظن به استعباده إياهم في اتباعه، بل أعلمهم بأنه أول مؤتمر بما أمرهم به مستسلم لما دعاهم إليه ولكل ما يصيبه في الله، ولما لم يردهم كلامه هذا عن غيهم، سبب عنه قوله مخبراً بتماديهم: {فكذبوه} أي ولم يزدهم شيء من هذه البراهين الساطعة والدلائل القاطعة إلا إدباراً، وكانوا في آخر المدة على مثل ما كانوا عليه من التكذيب {فنجيناه} أي تنجية عظيمة بما لنا من العظمة الباهرة بسبب امتثاله لأوامرنا وصدق اعتماده علينا {ومن معه} أي من العقلاء وغيرهم {في الفلكِ} كما وعدنا أولياءنا، وجعلنا
emre uymaktır; şöyle buyurdu: {وأمرت} Kendisinden başkasına emir hakkı olmayan Yüce Hükümran tarafından; emredenin O olduğunun bilinmesi, emredilen şeye teşviki artırmak ve fail makamına geçirilerek sözün direği kılınması suretiyle [faili] gizlemek için meçhul sîgada getirilmiştir; buyurdu ki: {أن أكون} ahlak edineceğim ve kendisinden ayrılmayacağım bir oluşla olmakla [emrolundum]; onları ansızın uyarmasına dair mazeret beyan etme makamında olduğu için zahir ameller demek olan İslâm ile ifade ederek şöyle buyurdu: {من المسلمين*} boyun eğme vasfında son derece ihlasla kökleşmiş “müslümanlardan olmakla [emrolundum]”; onların hakları ne ise benim de odur, onların sorumlulukları ne ise benimki de odur. Ben ve onlar İslâm'da eşitiz; bu hususta kendisiyle itham edileceğim hiçbir şüphem yoktur; Allah yolunda başıma gelecek her şeye teslim olurum, bu beni O'nun emrini yerine getirmekten alıkoymaz. Hasılı, onları davet etmesinde hiçbir töhmet altında değildi: Ne yöneldiklerinde kendisini artıracak, yüz çevirdiklerinde kendisini eksiltecek dünyevi bir gaye istemişti; ne kendiliğinden bir şey getirmişti ki bunda hata ettiği zannedilsin; ne de kendisine tabi kılmak suretiyle onları köleleştirmeyi düşündürecek bir yola girmişti. Bilakis kendilerine emrettiği şeyi ilk tutan, onları davet ettiği şeye ve Allah yolunda başına gelecek her şeye teslim olan biri olduğunu onlara bildirdi. Onun bu sözü onları azgınlıklarından vazgeçirmeyince, onların haddi aşmakta ısrarlarını haber vererek şu kavlini buna netice kıldı: {فكذبوه} bu apaçık burhanlardan ve kesin delillerden hiçbiri onların ancak geri durmalarını artırdı ve sürenin sonunda da yalanlamada ilk oldukları hal üzere idiler; {فنجيناه} emirlerimize uyması ve bize olan sadık tevekkülü sebebiyle sahip olduğumuz göz kamaştırıcı azametle büyük bir kurtarışla kurtardık {ومن معه} akıllılardan ve diğerlerinden “ve beraberindekileri”, {في الفلكِ} velilerimize vadettiğimiz gibi “gemide [kurtardık]” ve
ذلك آية للعالمين {وجعلناهم} أي على ضعفهم بما لنا من العظمة {خلائف} أي في الأرض بعد من أغرقناهم، فمن فعل في الطاعة فعلهم كان جديراً بأن نجازيه بما جازيناهم {وأغرقنا} أي بما لنا من كمال العزة {الذين كذبوا} أي مستخفين مستهينين {بآياتنا} كما توعدنا يفترون على الله الكذب.
bunu âlemlere bir ibret kıldık; {وجعلناهم} zayıflıklarına rağmen azametimizle “onları kıldık”, {خلائف} suda boğduklarımızdan sonra yeryüzünde “halifeler [kıldık]”. Kim itaatte onların yaptığını yaparsa, onları mükâfatlandırdığımız gibi onu da mükâfatlandırmamıza layık olur. {وأغرقنا} izzetimizin kemaliyle boğduk {الذين كذبوا} hafife alarak ve küçümseyerek yalanlayanları {بآياتنا} Allah'a yalan iftira edenleri tehdit ettiğimiz gibi “ayetlerimizi [yalanlayanları boğduk]”.
ولما كان هذا أمراً باهراً يتعظ به من له بصيرة، سبب عنه أمر أعلى الخلق فهما بنظره إشارة إلى أنه لا يعتبر به حق الاعتبار غيره فقال: {فانظر} وأشار إلى أنه أهل لأن يبحث عن شأنه بأداة الاستفهام، وزاد الأمر عظمة بذكر الكون فقال: {كيف كان} أي كوناً كان كأنه جبلة {عاقبة} أي آخر أمر {المنذرين*} أي الغريقين في هذا الوصف وهم الذين أنذرتهم الرسل، فلم يكونوا أهلاً للبشارة لأنهم لم يؤمنوا لنعلم أن من ننذرهم كذلك، لا ينفع من أردنا شقاوته منهم إنزال آية ولا إيضاح حجة؛ والتوكل: تعمد جعل الأمر إلى من يدبره للتقدير في تدبيره؛ والغمة: ضيق الأمر الذي يوجب الحزن؛ والتولي: الذهاب عن الشيء؛ والأجر: النفع المستحق بالعمل؛ والإسلام الاستسلام لأمر الله بطاعته بأنها خير ما يكتسبه العباد.
Bu, basiret sahiplerinin ibret alacağı göz kamaştırıcı bir husus olunca, ondan hakkıyla başkasının ibret almayacağına işaret etmek üzere yaratılmışların anlayışı en üstün olanına bakmayı emrederek şöyle buyurdu: {فانظر} istifham edatıyla onun durumunun araştırılmaya layık olduğuna işaret etti ve oluşu zikrederek işin azametini artırıp buyurdu ki: {كيف كان} fıtrat gibi olan bir oluşla nasıl oldu, {عاقبة} sonu {المنذرين*} bu vasfa batmış olan, yani elçilerin kendilerini uyardığı “uyarılanların [sonunun nasıl olduğuna bir bak!]”. Onlar iman etmedikleri için müjdeye layık olmadılar; ta ki uyardıklarımızın da böyle olduğunu, içlerinden bedbahtlığını dilediğimiz kimseye ne bir ayet indirmenin ne de bir delil açıklamanın fayda vermeyeceğini bilelim. Tevekkül (تَوَكُّل), tedbirindeki takdir sebebiyle işi onu yönetene bırakmayı kastetmektir. Gumme (غُمَّة), hüznü gerektiren işin darlığıdır. Tevellî (تَوَلِّي), bir şeyden yüz çevirip gitmektir. Ecr (أَجْر), amelle hak edilen menfaattir. İslâm (إِسْلَام) ise kulların kazanabileceği en hayırlı şey olduğuna inanarak itaatiyle Allah'ın emrine teslim olmaktır.
ولما لم يكن في قصص من بينه وبين موسى ﵈ مما يناسب
Onunla Mûsâ aleyhisselâm arasındaki kimselerin kıssalarında,
مقصود هذه السورة إلا ما شاركوا فيه قوم نوح من أنهم لم تنفع الآيات من أريدت شقاوته منهم، ذكره سبحانه طاوياً لما عداه فقال تعالى: {ثم} أي بعد مدة طويلة {بعثنا} أي على عظمتنا؛ ولما كان البعث لم يستغرق زمان البعد، أدخل الجار فقال: {من بعده} أي قوم نوح {رسلاً} كهود وصالح وإبراهيم ولوط وشعيب عليهم الصلاة والسلام.
bu sûrenin maksadına uygun olan, Nûh kavmiyle müşterek oldukları 'içlerinden bedbahtlığı dilenen kimseye ayetlerin fayda vermemesi' hususundan başka bir şey bulunmadığı için; Yüce Allah bunun dışındakileri dürerek şöyle buyurdu: {ثم} uzun bir süreden sonra {بعثنا} azametimizle gönderdik; gönderme fiili sonrasındaki zamanın tamamını kaplamadığı için harf-i cerri dahil ederek buyurdu ki: {من بعده} Nûh kavminden “sonra”, {رسلاً} Hûd, Sâlih, İbrâhîm, Lût ve Şuayb aleyhimüsselâm gibi “elçiler [gönderdik]”.
ولما كان ربما ظن أن قوم الإنسان لا يكذبونه، وإن كذبوه لم يتمادوا على التكذيب لا سيما إن أتاهم بما يقترحونه من الخوارق قال: {إلى قومهم} أي ففاجأهم قومهم بالتكذيب {فجاءوهم} أي فتسبب عن استنادهم إلى عظمتنا أن جاؤوهم {بالبينات} ليزول تكذيبهم فيؤمنوا {فما} أي فتسبب عن ذلك ضد ما أمروا به وقامت دلائله وهو أنهم ما {كانوا} أي بوجه من وجوه الكون {ليؤمنوا} أي مقرين {بما كذبوا} أي مستهينين {به} أول ما جاؤوهم. ولما كان تكذيبهم في بعض الزمن الماضي، أدخل الجار فقال: {من قبل} أي قبل مجيء البينات لأنا طبعنا على قلوبهم؛ قال أبو حيان: وجاء النفي مصحوباً بلام الحجود ليدل على أن إيمانهم في حيز الاستحالة والامتناع - انتهى. ويجوز أن يكون التقدير: من قبل مجيء الرسل إليهم، ويكون التكذيب أسند إليهم لأن أباهم كذبوا لما بدلوا ما كان عندهم من الدين الصحيح
Kişinin kavminin kendisini yalanlamayacağı, yalanlasalar bile özellikle önerdikleri harikaları getirdiğinde yalanlamada ısrar etmeyecekleri zannedilebileceği için şöyle buyurdu: {إلى قومهم} kavimleri onları ansızın yalanlayıverdi; {فجاءوهم} azametimize dayanmalarının bir neticesi olarak onlara geldiler {بالبينات} yalanlamaları ortadan kalksın da iman etsinler diye “apaçık delillerle”; {فما} emrolundukları ve delilleri dikilen şeyin aksi neticelendi ki onlar hiçbir surette {كانوا} olmadılar {ليؤمنوا} ikrar edip “iman edecek [değillerdi]”, {بما كذبوا} hafife alarak yalanladıkları şeye {به} kendilerine ilk geldiklerinde. Yalanlamaları geçmiş zamanın bir kısmında gerçekleştiği için harf-i cerri dahil ederek şöyle buyurdu: {من قبل} apaçık deliller gelmeden “önce”; çünkü Biz onların kalplerini mühürlemiştik. Ebû Hayyân şöyle der: «Nefiy, onların iman etmelerinin imkânsızlık ve engel dairesinde olduğuna delalet etsin diye lâm-ı cuhûd ile birlikte gelmiştir.» -Alıntı bitti-. Takdirin: «Elçiler kendilerine gelmeden önce» şeklinde olması da caizdir; yalanlama, ataları kendilerine elçilerin getirdiği sahih dini değiştirdiklerinde ve kendileri de atalarının ihdas ettiği şeyleri beğenip razı olduklarında yalanladıkları için onlara isnat edilmiştir; yahut da aralarında elçilerin şeriat kıldığı şeylerden kalan bazı bakiyeler bulunup
الذي أتتهم به الرسل ورضوا هم بما أحدث آباؤهم استحساناً له، أو لأنه كان بين أظهرهم بقايا على بقايا مما شرعته الرسل فكانوا يعظونهم فيما يبتدعون فلا يعون ولا يسمعون كما كان قس بن ساعدة وزيد بن عمرو بن نفيل وورقة بن نوفل وغيرهم قبل بعث النبي ﷺ، لكن المعنى الأول أولى - والله أعلم.
ihdas ettikleri hususlarda onlara öğüt verdikleri halde -tıpkı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönderilmesinden önce Kuss b. Sâide, Zeyd b. Amr b. Nüfeyl ve Varaka b. Nevfel ve başkalarının yaptığı gibi- anlamayıp dinlemedikleri için böyle denilmiştir; fakat birinci mana daha evladır -en doğrusunu Allah bilir-.
ولما قرر عدم انتفاعهم بالآيات، بنى ما يليه على سؤاله من لعله يقول: هل استمر الخلق فيمن بعدهم؟ فكأنه قيل: نعم! {كذلك} أي مثل ما طبعنا على قلوبهم هذا الطبع العظيم {نطبع} أي نوجد الطبع ونجدده متى شئنا بما لنا من العظمة {على قلوب المعتدين*} في كل زمن لكل من تعمد العدو فيما لا يحل له، وهذا كما أتى موسى ﵇ إلى فرعون فدعاه إلى الله فكذبه فأخبره أن معه آية تصدقه فقال له: إن كنت جئت بآية فائت بها إن كنت من الصادقين، فلما أتاه بها استمرعلى تكذيبه وكان كلما رأى آية ازداد تكذيباً، وكان فرعون قد قوي ملكه وعظم سلطانه وعلا في كبريائه وطال تجبره على الضعفاء، فطمست أمواله وآثاره، وبقيت أحاديثه وأخباره، ولهذا أفصح سبحانه بقصته فقال: دالاً على الطبع: {ثم بعثنا} أي وبعد زمن طويل من إهلاكنا إياهم بعثنا، ولعدم استغراق زمن البعد أدخل الجار فقال: {من بعدهم} أي من بعد أولئك الرسل
Ayetlerden faydalanmadıklarını ortaya koyunca, bundan sonrakini: «Yaratılış onlardan sonrakilerde de böyle devam etti mi?» diyebilecek kimsenin sorusu üzerine bina etti; sanki: «Evet!» denildi: {كذلك} kalplerini bu büyük mühürleyişle mühürlediğimiz gibi {نطبع} azametimizle dilediğimiz vakit mühürlemeyi var eder ve yenileriz {على قلوب المعتدين*} kendisine helal olmayan hususta kasten haddi aşan herkes için her devirde “haddi aşanların kalplerini [böyle mühürleriz]”. Bu, Mûsâ aleyhisselâm'ın Firavun'a gelip onu Allah'a davet etmesi, onun da kendisini yalanlaması, bunun üzerine yanında kendisini doğrulayan bir mucize olduğunu haber verince Firavun'un: «Eğer bir mucize getirdiysen, doğru söyleyenlerden isen haydi onu getir» demesi gibidir. Mûsâ ona mucizeyi getirdiğinde yalanlamasında ısrar etti ve ne zaman bir mucize görse yalanlaması daha da arttı. Firavun'un mülkü güçlenmiş, saltanatı büyümüş, kibri yükselmiş ve zayıflara karşı zorbalığı uzayıp gitmişti; derken malları ve izleri silindi, geriye sadece sözleri ve haberleri kaldı. Bu sebeple Yüce Allah mühürlemeye delalet etmek üzere onun kıssasını açıkça zikrederek şöyle buyurdu: {ثم بعثنا} onları helak edişimizden uzun bir süre sonra gönderdik; sonrasındaki zamanın tamamını kaplamadığı için harf-i cerri dahil ederek buyurdu ki: {من بعدهم} o elçilerden “sonra”,
{موسى و} كذا بعثنا {هاورن} تأييداً له لأن اتفاق اثنين أقوى لما يقررانه وأوكد لما يذكرانه؛ ولما استقر في الأذهان بما مضى أن ديدن الأمم تكذيب من هو منهم حداً له ونفاسة عليه.
{موسى و} onu desteklemek üzere {هاورن} “Mûsâ ve Hârûn'u [gönderdik]”; çünkü iki kişinin ittifakı, ortaya koydukları şey bakımından daha kuvvetli ve zikrettikleri şey bakımından daha tekitleyicidir. Geçen hususlardan ötürü zihinlerde ümmetlerin âdetinin, haset ve çekememezlikten dolayı içlerinden çıkan kimseyi yalanlamak olduğu yerleşince,
كان ربما ظن أن الرسول لو أتى غير قومه كان الأمر على غير ذلك، فبين أن الحال واحد في القريب والغريب، فقال مقدماً لقوله: {إلى فرعون وملئه} أي الأشراف من قومه، فإن الأطراف تبع لهم {بآياتنا} أي التي لا تكتنه عظمتها لنسبتها إلينا، فطبعنا على قلوبهم {فاستكبروا} أي طلبوا الكبر على قبول الآيات وأوجدوا ما يدل عليه من الرد بسبب انبعاثه إليهم عقب ذلك {وكانوا} أي جبلة وطبعاً {قوماً مجرمين*} أي طبعهم قطع ما ينبغي وصله ووصل ما ينبغي قطعه، فلذلك اجترؤوا على الاستكبار مع ما فيها أيضاً من شديد المناسبة لما تقدم من قول الكافرين {هذا سحر مبين} في نسبة موسى ﵇ إليه وبيان حقيقة السحر في زواله وخيبته متعاطية لإفساده إلى غير ذلك من الأسرار التي تدق عن الأفكار، هذا إلى ما ينظم إليه من مناسبة ما بين إهلاك القبط وقوم نوح بآية الغرق، وأنه لم ينفع أحداً من الفريقين معاينة الآيات ومشاهدة الدلالات البينات، بل ما آمن لموسى إلا ذرية من قومه بعد تلك المعجزات الباهرة والبراهين الظاهرة، ثم اتبعهم فرعون بعد أن كانت انحلت عن حبسهم عراه، وتلاشت من تجبره قواه، وشاهد من الضربات ما يهد الجبال،
elçi kendi kavminden başkasına gelseydi işin başka türlü olacağı zannedilebilirdi; bu sebeple yakında da yabancıda da durumun aynı olduğunu beyan etmek üzere şu kavlini öne alarak buyurdu: {إلى فرعون وملئه} kavminin ileri gelenlerine -zira çevredekiler onlara tabidir- {بآياتنا} Bize nispeti sebebiyle azametinin künhüne varılamayan “ayetlerimizle [gönderdik]”. Biz de onların kalplerini mühürledik; {فاستكبروا} elçilerin hemen akabinde kendilerine gönderilmesi sebebiyle ayetleri kabul etmeye karşı büyüklük tasladılar ve reddi gösteren tavırlar sergilediler, “büyüklük tasladılar”; {وكانوا} fıtrat ve seciye olarak {قوماً مجرمين*} mizaçları bitiştirilmesi gerekeni koparmak ve koparılması gerekeni bitiştirmek olan “günahkâr bir kavim idiler”. İşte bu yüzden, daha önce geçen kâfirlerin Mûsâ aleyhisselâm'a bunu isnat ederek {هذا سحر مبin} “Bu apaçık bir büyüdür” demeleriyle, sihrin yok oluşu ve boşa çıkışındaki hakikatinin beyanıyla ve onu yapanın fesadıyla olan kuvvetli münasebetin yanı sıra büyüklük taslamaya cüret ettiler; zihinlerin kavramakta yetersiz kaldığı diğer sırlara varıncaya kadar... Buna ilaveten Kıptîlerin ve Nûh kavminin suda boğulma mucizesiyle helak edilmesi arasındaki münasebet ve iki fırkadan hiçbirine mucizeleri bizzat görmenin ve apaçık delillere şahit olmanın fayda vermediği hususu eklenmektedir. Bilakis bu parlak mucizelerden ve zahir burhanlardan sonra Mûsâ'ya kendi kavminden sadece bir zürriyet iman etmişti; sonra Firavun, onları hapsettiği bağları çözülmüş, zorbalığından doğan gücü tükenmiş ve dağları sarsacak darbeleri müşahede etmiş olduğu halde arkalarından düştü;
ودخل في طلبهم البحر بحزات لا يقرب ساحتها الأبطال، لما قدره عليه ذو الجلال، ولم يؤمن حتى أتاه البأس حيث يفوت الإيمان بالغيب الذي هو شرط الإيمان، فلم ينفعه إيمانه مع اجتهاده فيه وتكريره لفوات شرطه إجابة لدعوة موسى ﵇، ثم إن بني إسرائيل كانوا قبل مجيء موسى ﵇ على منهاج واحد. فما اختلفوا إلا بعد مجيء العلم إليهم وبيان الطريق واضحة لديهم، ولهذا المراد ذكر هنا هارون ﵇ لأن من أعظم مقاصد السورة المنع من طلب الآيات لمن بعد الإيمان عند الإتيان بها، إشارة إلى أن القول من الاثنين أوكد، ومع ذلك فلم يصدق من حكم القدير بشقاوته، كل ذلك حثاً على الرضا والتسليم، ووكل الأمر إلى الرب الحكيم، فمهما أمر به قبل، وما أعرض عنه ترك السؤال فيه رجاء تدبيره بأحسن التدبير وتقديره ألطف المقادير؛ ولما أخبر سبحانه باستكبارهم، بين أنه تسبب عنه طعنهم في معجزاته من غير تأمل، بل بغاية المبادرة والإسراع بما أشعرت به الفاء والسياق، فقال تعالى: {فلما جاءهم} أي فرعون وملؤه {الحق} أي البالغ في الحقية، ثم زاد في عظمته بقوله: {من عندنا} أي على ما لنا من العظمة التي عرفوا بها أنه منا، لا من الرسولين {قالوا} أي غير متأملين له ولا ناظرين في أمره بل
Celâl sahibi Allah'ın aleyhine takdir ettiği şey sebebiyle yiğitlerin yanına bile yaklaşamayacağı şiddetli dalgalarla onların peşinden denize girdi; imanın şartı olan gayba imanın vakti geçip azap kendisine gelinceye kadar iman etmedi; Mûsâ aleyhisselâm'ın duasına icabet olarak şartı kaçtığı için bütün çabasına ve tekrarına rağmen imanı kendisine fayda vermedi. Sonra İsrâiloğulları, Mûsâ aleyhisselâm gelmeden önce tek bir yol üzerindeydiler; ancak ilim kendilerine gelip yol önlerinde apaçık beyan edildikten sonra ihtilafa düştüler. İşte bu maksatla burada Hârûn aleyhisselâm zikredilmiştir; zira sûrenin en büyük maksatlarından biri, imandan sonra mucizeler getirildiğinde yeni mucizeler istemekten men etmektir; bu da iki kişiden gelen sözün daha pekiştirici olduğuna bir işarettir. Bununla birlikte Kâdir olan Allah'ın bedbahtlığına hükmettiği kimse yine de tasdik etmemiştir. Bütün bunlar rıza ve teslime teşvik etmek, işi Hakîm olan Rabbe havale etmek içindir; öyleyse O neyi emrederse kabul edilir, neden yüz çevirirse en güzel tedbirle yönetmesi ve en latif takdirleri takdir etmesi ümidiyle onda soru sormak terk edilir. Yüce Allah onların büyüklük tasladıklarını haber verince, «fâ» harfinin ve bağlamın hissettirdiği üzere hiç düşünmeksizin, son derece acele ve hızlıca O'nun mucizelerine dil uzatmalarının bundan kaynaklandığını beyan ederek şöyle buyurdu: {فلما جاءهم} Firavun ve kavminin ileri gelenlerine geldiğinde {الحق} hakikatte son derece üstün olan “hak”, sonra şu kavliyle onun azametini artırdı: {من عندنا} iki elçiden değil, Bizden olduğunu anladıkları Bize ait azametle “katımızdan [geldiğinde]”; {قالوا} onu hiç düşünmeksizin ve durumuna bakmaksızın, bilakis
عناداً ودلالة على استكبارهم مؤكدين لما علموا من تصديق الناس به {إن هذا لسحر مبين*} كما قال الناس الذين أخبر عنهم سبحانه في أول السورة في هذا القرآن وما إبانه من البعث.
inatla ve büyüklük tasladıklarını göstererek, insanların onu tasdik ettiğini bildikleri için tekit ederek dediler ki: {إن هذا لسحر مبين*} “Muhakkak ki bu, apaçık bir büyüdür”; tıpkı Yüce Allah'ın sûrenin başında bu Kur'an ve onun açıkladığı yeniden diriliş hakkında haber verdiği insanların söylediği gibi.
فلما قالوا كان كأنه قيل: فماذا أجابهم؟ فأخبر أنه أنكر عليهم، بقوله: {قال موسى} ولما كان تكريرهم لذلك القول أجدر بالإنكار، عبر بالمضارع الدال على أنهم كرروه لينسخوا ما ثبت في قلوب الناس من عظمته {أتقولون للحق} ونبه على أنهم بادروا إلى التكذيب من غير نظر ولا توقف بقوله: {لما جاءكم} أي هذا القول الذي قلتموه وهو أنه سحر، فإن القول يطلق على المكروه، تقول: فلان قال في فلان، أي ذمه، وفلان يخاف القالة، وبين الناس تقاول؛ ثم كرر الإنكار بقوله: {أسحر هذا} أي الذي هو في غاية الثبات والمخالفة للسحر في جميع الصفات حتى تقولون فيه ذلك. فالآية من الاحتباك: ذكر القول في الأول دال على حذف مثله في الثاني، وذكر السحر الثاني دال على حذف مثله في الأول.
Bunu söylediklerinde sanki şöyle denildi: Peki onlara ne cevap verdi? Şöyle buyurarak onları kınadığını haber verdi: {قال موسى} insanların kalplerine yerleşen azametini silmek için o sözü tekrar etmeleri kınanmaya daha layık olduğu için tekrar ettiklerine delalet eden muzâri fiille ifade etti: {أتقولون للحق} hiç düşünmeden ve duraklamadan yalanlamaya koştuklarına şu kavliyle dikkat çekti: {لما جاءكم} söylediğiniz bu sözü, yani onun bir büyü olduğunu mu söylüyorsunuz? Çünkü kavil (söz) hoşlanılmayan şey için de kullanılır; nitekim: «Falan falan hakkında konuştu» yani onu yerdi denir; «Falan dedikodudan korkuyor» denir ve «İnsanlar arasında laf söz oldu» denir. Sonra kınamayı şu kavliyle tekrarladı: {أسحر هذا} son derece sebatkâr olan ve bütün sıfatlarıyla büyüye aykırı bulunan bu şey hakkında bunu söyleyecek kadar “bu bir büyü müdür?” Ayette ihtibâk sanatı vardır: Birincide sözün zikredilmesi ikincide benzerinin hazfedildiğine, ikincide büyünün zikredilmesi birincide benzerinin hazfedildiğine delalet eder.
ولما كان التقدير: أتقولون هذا والحال أنكم قد رأيتم فلاحه، بني عليه قوله: {ولا يفلح} أي يظفر بما يريد في وقت من الأوقات {الساحرون*} أي العريقون فيه لأن حاصل أمرهم تخييل وتمويه في الأباطيل، فالظفر بعيد عنهم، ويجوز أن تجعل هذه الجملة معطوفه
Takdir: «Siz onun kurtuluşa erdiğini gördüğünüz halde mi bunu söylüyorsunuz?» şeklinde olunca, şu kavli bunun üzerine bina edildi: {ولا يفلح} hiçbir vakitte dilediğini elde edemez “kurtuluşa eremez”, {الساحرون*} onda derinleşen “büyücüler”; çünkü onların işinin özü batıllarda hayal kurdurmak ve aldatmaktır, dolayısıyla kurtuluş onlardan uzaktır. Bu cümlenin,
على قوله: {أسحر هذا} لأنه إنكاري بمعنى النفي، فلما أنكر عليهم ﵇ ما ظهر به الفرق الجلي بين ما أتى به في كونه أثبت الأشياء وبين السحر، لأنه لا ثبات له أصلاً، عدلوا عن جوابه إلى الإخبار بما يتضمن أنهم لا يقرون بحقيته لأنه يلزم عن ذلك ترك ما هم عليه من العلو وهم لا يتركونه، وأوهموا الضعفاء أن مراده ﵇ الاستكبار معللين لاستكبارهم عن اتباعه بما دل على أنهم لا مانع أنهم منه إلا الكبر، فقال تعالى حكاية عنهم: {قالوا} أي منكرين عليه معللين بأمرين: التقليد، والحرص على الرئاسة.
nefiy manasında bir istifham-ı inkârî olduğu için {أسحر هذا} kavline matuf kılınması da caizdir. Mûsâ aleyhisselâm, getirdiği şeyin en sabit şey oluşu ile büyünün hiçbir sebatı olmaması arasındaki apaçık farkı ortaya koyarak onları kınayınca; onlar cevap vermekten sapıp onun hak olduğunu ikrar etmeyeceklerini içeren bir söze yöneldiler; çünkü bu, içinde bulundukları üstünlüğü terk etmelerini gerektiriyordu ve onlar bunu terk etmeyeceklerdi. Zayıflara onun aleyhisselâm maksadının büyüklük taslamak olduğu vehmini verdiler ve ona tabi olmaktan büyüklük taslamalarını, kendilerini bundan alıkoyan tek şeyin kibir olduğuna delalet eden gerekçelere bağladılar. Yüce Allah onlardan naklen şöyle buyurdu: {قالوا} iki gerekçe ileri sürerek onu kınayıp dediler ki: Taklit ve makam hırsı.
ولما كان هو الأصل في الرسالة. وكان أخوه له تبعاً، وحدوا الضمير فقالوا: {أجئتنا} أي أنت يا موسى {لتلفتنا} أي لتقتلنا وتصرفنا {عما وجدنا عليه} وقالوا مستندين إلى التقليد غير مستحيين من ترك الدليل {آباءنا} من عبادة الأصنام والقول بالطبيعة لنقل نحن بذلك {وتكون لكما} أي لك أنت ولأخيك دوننا {الكبرياء} أي بالملك {في الأرض} أي أرض مصر التي هي - لما فيها من المنافع - كأنها الأرض كلها {وما} أي وقالوا أيضاً: ما {نحن لكما} وبالغوا في النفي وغلب عليهم الدهش فعبروا بما دل على أنهم غلبهم الأمر فعرفوا أنه صدق ولم يذعنوا فقالوا: {بمؤمنين*}
Risalette asıl olan o olduğu ve kardeşi de ona tabi bulunduğu için zamiri tekil getirerek dediler ki: {أجئتنا} sen ey Mûsâ geldin mi {لتلفتنا} bizi çevirip vazgeçirmek için “bizi yüz çevirtmek için mi [geldin]”, {عما وجدنا عليه} delili terk etmekten utanmaksızın taklide dayanarak dediler ki: {آباءنا} putlara tapmaktan ve tabiatın tesirini savunmaktan [vazgeçirmek için mi], ta ki biz bundan vazgeçelim de {وتكون لكما} bize değil yalnızca sana ve kardeşine kalsın {الكبرياء} mülk ile [üstünlük] {في الأرض} barındırdığı menfaatler sebebiyle sanki bütün yeryüzüymüş gibi olan Mısır topraklarında “yeryüzünde büyüklük (hâkimiyet) [sizin olsun diye mi]?” {وما} dediler ki: {نحن لكما} nefiyde aşırıya gittiler ve üzerlerine dehşet galebe çaldığı için, işin kendilerine üstün geldiğini gösteren ifadeler kullandılar; böylece onun doğru olduğunu anladıkları halde boyun eğmeyip şöyle dediler: {بمؤمنين*} “Biz ikinize de inanacak değiliz!”
أي عريقين في الإيمان، فهو عطف على {أجئتنا} أي قالوا ذاك وقالوا هذا، أو يكون عطفاً على نحو: فما نحن بموصليك إلى هذا الغرض، أفردوه أولاً بالإنكار عليه في المجيء ليضعف ويكف أخوه عن مساعدته، وأشركوه معه ثانياً تأكيداً لذلك الغرض وقطعاً لطمعه؛ والبعث: الإطلاق في أمر يمضي فيه، وهو خلاف الإطلاق من عقال؛ والملأ: الجماعة الذين هم وجوه القبيلة، لأن هيبتهم تملأ الصدور عند منظرهم؛ والاستكبار: طلب الكبر من غير استحقاق؛ والمجرم من اكتسب سيئة كبيرة، من جرم التمر - إذا قطعه، فالجرم يوجب قطع الخير عن صاحبه؛ والسحر: إيهام المعجزة على طريق الجيلة، ويشبه به البيان في خفاء السبب؛ والحق: ما يجب الحمد عليه ويشتد دعاء الحكمة إليه ويعظم النفع به والضرر بتركه؛ والكبرياء: استحقاق صفة الكبر في أعلى المراتب، وهي صفة مدح لله وذم للعباد لأنها منافية لصفة العبودية.
yani imanda kökleşecek değiliz. Bu {أجئتنا} kavline matuftur; yani hem onu hem bunu söylediler. Yahut da: «Biz seni bu hedefe ulaştıracak değiliz» takdirine matuftur. Zayıf düşsün ve kardeşi ona yardım etmekten vazgeçsin diye ilk önce gelme konusunda kınamayı yalnızca ona yönelttiler; sonra o maksadı pekiştirmek ve onun umudunu kırmak için kardeşini de onunla birlikte ortak kıldılar. Ba's (بَعْث), yürütüleceği bir işte serbest bırakmaktır; bağından çözmenin zıddıdır. Mele' (مَلَأ), kabilenin ileri gelenleri olan topluluktur; çünkü görüldüklerinde heybetleri gönülleri doldurur. İstikbâr (اِسْتِكْبَار), hak etmediği halde büyüklük taslamaktır. Mücrim (مُجْرِم), büyük günah kazanandır; hurmayı kopardığında kullanılan 'cereme' kökünden gelir, dolayısıyla cürüm sahibinden hayrın kesilmesini gerektirir. Sihir (سِحْر), hile yoluyla mucize vehmi vermektir; sebebin gizli olması bakımından beyan (belagat) da ona benzetilir. Hak (حَقّ), kendisine hamdedilmesi vacip olan, hikmetin şiddetle çağırdığı, kendisiyle menfaatin büyük ve terkiyle zararın büyük olduğu şeydir. Kibriyâ (كِبْرِيَاء), en yüce mertebelerde büyüklük sıfatını hak etmektir; bu Allah için bir övgü, kullar için ise yergi sıfatıdır çünkü kulluk sıfatına aykırıdır.
ولما لبسوا بوصفه بما هم به متصفون، أرادوا الزيادة في التلبيس بما يوهم أن ما أتى به سحر تمكن معارضته إيقافاً للناس عن تباعه، فقال تعالى حكاية عطفاً على قوله: {قالوا أجئتنا} : {وقال فرعون} إرادة المناظرة لما أتى به موسى ﵇ {ائتوني بكل ساحر عليم*}
Kendilerinin muttasıf olduğu şeyle onu vasıflayarak gerçeği örtbas edince; insanları ona tabi olmaktan alıkoymak için getirdiği şeyin karşı konulabilecek bir büyü olduğu vehmini veren yanıltmayı artırmak istediler. Yüce Allah {قالوا أجئتنا} kavline atfen naklederek şöyle buyurdu: {وقال فرعون} Mûsâ aleyhisselâm'ın getirdiği şeye karşı koymak kastıyla: {ائتوني بكل ساحر عليم*} “Bana bütün bilgili büyücüleri getirin! dedi”.
أي بالغ في علم السحر لئلا يفوت شيء من السحر بتأخر البعض، وقراءة حمزة والكسائي بصيغة فعال دالة على زيادة لزعمه أقل من سياق الشعراء كما مضى في الأعراف.
Yani bir kısmının gecikmesiyle sihirden hiçbir şey kaçmasın diye büyü ilminde son derece ileri olanları [getirin]. Hamza ve Kisâî'nin mübalağalı ism-i fail vezninde (سَحَّار / sahhâr) okuyuşu, A'râf'ta geçtiği üzere Şuarâ sûresinin bağlamından daha az olarak onun iddiasındaki ziyadeliğe delalet eder.
ولما كان التقدير: فامتثلوا أمره وجمعوهم، دل على قرب اجتماعهم بالفاء في قوله: {فلما جاء السحرة} أي كل من في أرض مصر منهم {قال لهم موسى} مزيلاً لهذا الإيهام {ألقوا} جميع {ما أنتم ملقون*} أي راسخون في صنعة إلقائه، إشارة إلى أن ما جاؤوا به ليس أهلاً لأن يلقى إليه بال {فلما ألقوا} أي وقع منهم الإلقاء بحبالهم وعصيهم على إثر مقالاته وخيلوا بسحرهم لعيون الناس ما زلزل عقولهم {قال موسى} منكراً عليهم {ما جئتم به} ثم بين أنه ما استفهم عنه جهلاً بل احتقاراً وإنكاراً، وزاد في بيان كل من الأمرين بقوله: {السحر} لأنه استفهام أيضاً سواء قطعت الهمزة ومدت كما في قراءة أبي عمرو وأبي جعفر أوجعلت همزة وصل كما في قراءة الباقين، فإن همزة الاستفهام مقدرة، والتعريف إما للعهد وإما للحقيقة وهو أقرب، ويجوز في قراءة الجماعة أن يكون خبراً لما يقصد به الحصر، أي هو السحر لا ما نسبتموه إليّ؛ ثم استأنف بيان ما حقره به فقال: {إن الله} أي الذي له إحاطة العلم والقدرة {سيبطله} أي عن قريب بوعد لا خلف فيه؛ ثم علل ذلك بما بين
Takdir: «Emrine uydular ve onları topladılar» şeklinde olunca, toplanmalarının yakınlığına {فلما جاء السحرة} “Büyücüler gelince”, yani Mısır diyarında bulunanların hepsi [gelince] kavlindeki «fâ» harfiyle delalet etti. {قال لهم موسى} bu yanılsamayı ortadan kaldırarak: {ألقوا} getirdiğiniz şeylerin hepsini, {ما أنتم ملقون*} onu atma sanatında kökleşmiş kimseler olarak “atacağınız şeyleri atın! dedi”; bu, getirdikleri şeyin dikkate alınmaya değer olmadığına bir işarettir. {فلما ألقوا} onun sözünün hemen ardından iplerini ve değneklerini attıklarında ve büyüleriyle insanların gözlerine akıllarını sarsacak hayaller gösterdiklerinde, {قال موسى} onları kınayarak: {ما جئتم به} “Sizin getirdiğiniz şey”, sonra bunu cehaletinden değil, bilakis küçümseyerek ve kınayarak sorduğunu beyan etti ve her iki hususun beyanını şu kavliyle artırdı: {السحر} zira bu da bir istifhamdır; Ebû Amr ve Ebû Cafer'in kıraatinde hemzenin kat' yapılıp uzatılmasıyla (آلسحر / âs-sihr) olsun, diğerlerinin kıraatinde vasıl hemzesi kılınmasıyla olsun fark etmez, çünkü soru hemzesi takdir edilmiştir. Belirlilik takısı ya ahd içindir ya da hakikat içindir ki bu daha yakındır. Çoğunluğun kıraatinde hasır kastedilen bir haber olması da caizdir; yani: «Sihir olan budur, bana isnat ettiğiniz şey değil». Sonra onu küçümsediği şeyi yeni bir cümleyle açıklayarak şöyle dedi: {إن الله} ilmi ve kudreti kuşatan Allah, {سيبطله} cayma ihtimali olmayan bir vaatle yakında “onu muhakkak boşa çıkaracaktır”. Sonra bunu, onun bir fesat olduğunu açıklayan şu gerekçeyle açıkladı:
أنه فساد فقال: {إن الله} أي الذي له الكمال كله {لا يصلح} أي وفي وقت من الأوقات {عمل المفسدين*} أي العريقين في الفساد بأن لا ينفع بعملهم ولا يديمه؛ ثم عطف عليه بيان إصلاحه عمل المصلحين فقال: {ويحق} أي يثبت إثباتاً عظيماً {الله} أي الملك الأعظم {الحق} أي الشيء الذي له الثبات صفة لازمة؛ ولما كان في مقام تحقيرهم، دل على ذلك بتكرير الاسم الجامع الأعظم. وأشار إلى ما له من الصفات العلى بقوله: {بكلماته} أي الأزلية التي لها ثبات الأعظم، وزاد في العظمة بقوله: {ولو كره المجرمون} أي العريقون في قطع ما أمر الله به أن يوصل، فكان كما قال ﵇ بطل سحرهم، واضمحل مكرهم، وحق الحق - كما بين في سورة الأعراف.
{إن الله} bütün kemalatın sahibi olan Allah, {لا يصلح} hiçbir vakitte muvaffak kılmaz {عمل المفسدين*} amellerini faydalı kılmayarak ve devam ettirmeyerek fesatta kökleşen “bozguncuların işini düzeltmez”. Sonra buna ıslah edicilerin amelini düzeltmesini atfederek şöyle buyurdu: {ويحق} büyük bir sabit kılmayla sabit kılar {الله} En Yüce Hükümran olan Allah, {الحق} sebat sıfatı kendisi için zorunlu olan şeyi, “hakkı ortaya çıkarır”. Onları küçümseme makamında olduğu için her şeyi toplayan en büyük ismi (Lafza-i Celâl) tekrarlayarak buna delalet etti. Yüce sıfatlarına da şu kavliyle işaret etti: {بكلماته} en büyük sebata sahip olan ezeli “kelimeleriyle”; azameti şu kavliyle daha da artırdı: {ولو كره المجرمون} Allah'ın bitiştirilmesini emrettiği şeyi koparmakta kökleşmiş olan “günahkârlar hoşlanmasa da”. Mûsâ aleyhisselâm'ın dediği gibi oldu: Büyüleri boşa çıktı, tuzakları yok oldu ve A'râf Sûresi'nde beyan edildiği üzere hak yerini buldu.
ولما حكى سبحانه أن موسى ﵇ أبان ما أبان من بطلان السحر وكونه إفساداً، فثبت ما أتى به لمخالفته له، أخبر تعالى - تسلية للنبي ﷺ وفطماً عن طلب الإجابة للمقترحات - أنه ما تسبب عن ذلك في أول الأمر عقب إبطال سحرهم من غير مهلة إلا إيمان ناس ضعفاء غير كثير، فقال تعالى: {فما آمن} أي متبعاً {لموسى} أي بسبب ما فعل، ليعلم أن الآيات ليست سبباً للهداية إلا لمن أردنا ذلك منه؛ وبين أن الصغار أسرع إلى القبول بقوله: {إلا ذرية} أي شبانهم هم أهل لأن تذر فيهم البركة {من قومه} أي قوم موسى الذين لهم القدرة
Yüce Allah, Mûsâ aleyhisselâm'ın sihrin batıl olduğunu ve fesat niteliği taşıdığını ortaya koyduğunu, getirdiği şeyin ise ona muhalif olması sebebiyle sabit kaldığını nakledince; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i teselli etmek ve önerilen şeylere icabet edilmesini istemekten vazgeçirmek üzere, ilk anda sihirlerinin iptal edilmesinin hemen ardından hiç vakit kaybetmeksizin çok olmayan zayıf birkaç insandan başkasının iman etmediğini haber vererek şöyle buyurdu: {فما آمن} tabi olarak iman etmedi {لموسى} yaptığı şey sebebiyle “Mûsâ'ya”; ta ki ayetlerin, ancak kendisinden bunu dilediğimiz kimse için hidayet sebebi olduğu bilinsin. Gençlerin kabul etmeye daha hızlı olduğunu şu kavliyle beyan etti: {إلا ذرية} içlerinde bereketin saçılmasına layık olan gençleri “bir zürriyetten başkası [iman etmedi]”, {من قومه} Mûsâ'nın diledikleri şeyi elde etme gayretinde ayağa kalkma gücüne sahip olan kavminden,
على القيام في المحاولة لما يريدونه، والظاهر أنهم كانوا أيتاماً وأكثرهم - كما قاله مجاهد {على خوف} أي عظيم {من فرعون وملئهم} أي أشراف قوم الذرية؛ ولما كان إنكار الملأ إنما هو بسبب فرعون أن يسلبهم رئاستهم، انحصر الخوف فيه فأشار إلى ذلك بوحدة الضمير فقال: {أن يفتنهم} وأتبعه ما يوضح عذرهم بقوله مؤكداً تنزيلاً لقريش منزلة من يكذب بعلو فرعون لتكذيبهم لأن ينصر عليهم الضعفاء من أصحاب النبي ﷺ لعلوهم: {وإن فرعون لعال} أي غالب قاهر متمكن بما فتناه به من طاعة الناس له {في الأرض} أي أرض مصر التي هي بكثرة ما فيها من المرافق كأنها جميع الأرض {وإنه لمن المسرفين*} أي العريقين في مجاوزة الحدود بظاهره وباطنه، وإذا ضممت هذه الآية إلى قوله تعالى:
Mücâhid'in de dediği gibi zâhir olan onların yetimler ve çoğunluğu gençler olduğudur; {على خوف} büyük bir korku içinde “korkarak”, {من فرعون وملئهم} o zürriyetin kavminin ileri gelenlerinden; kavmin ileri gelenlerinin inkârı sadece Firavun'un onların reisliklerini ellerinden alacağı endişesinden ibaret olduğu için korku onda toplandı ve zamirin tekil kılınmasıyla buna işaret edilerek buyuruldu ki: {أن يفتنهم} “onlara işkence etmesinden [korkarak]”. Kureyş'i, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in zayıf ashabına üstünlükleri sebebiyle onların aleyhine yardım olunmasını yalanlamaları yüzünden Firavun'un üstünlüğünü yalanlayan kimse yerine koyarak onların mazeretini açıklayan şeyi tekit ile ekleyip şöyle buyurdu: {وإن فرعون لعال} insanların kendisine itaat etmesiyle onları imtihan ettiğimiz şey sebebiyle üstün gelen, kahreden ve hâkimiyet kuran biridir “şüphesiz Firavun çok üstündür”, {في الأرض} barındırdığı pek çok imkân sebebiyle sanki bütün yeryüzü gibi olan Mısır “topraklarında”, {وإنه لمن المسرفين*} hem zahiriyle hem bâtınıyla haddi aşmakta kökleşen “haddi aşanlardandır”. Bu ayeti Allah Teâlâ'nın şu kavline eklersen:
{وإن المسرفين هم أصحاب النار} [غافر: ٤٣] كان قياساً بديهياً منتجاً إنتاجاً صريحاً قطعياً أن فرعون من أصحاب النار، تكذبياً لأهل الوحدة في قولهم: إنه آمن، ليهونوا المعاصي عند الناس فيحلوا بذلك عقائد أهل الدين.
{وإن المسرفين هم أصحاب النار} [غافر: ٤٣] “Şüphesiz haddi aşanlar cehennemliklerin ta kendileridir”; Firavun'un cehennem ehlinden olduğuna dair apaçık, kesin bir netice veren bedîhî bir kıyas olur. Bu da Vahdet-i Vücûd ehlinin, günahları insanların gözünde hafifletmek ve böylece din ehlinin inançlarını çözmek gayesiyle onun iman ettiğine dair sözlerini yalanlamaktır.
ولما ذكر خوفهم وعذرهم، أتبعه ما يوجب طمأنينتهم، وهو التوكل على الله الذي من راقبه تلاشى عنده كل عظيم، فقال: {وقال موسى} أي لمن آمن به موطناً لهم على أن الجنة لا تنال إلا بمشقة عظيمة «يبتلى
Onların korkularını ve mazeretlerini zikredince, hemen peşinden kalplerinin mutmain olmasını gerektiren şeyi, yani Kendisini gözetleyen kimsenin nezdinde her büyüğün yok hükmünde kaldığı Allah'a tevekkülü ekleyerek şöyle buyurdu: {وقال موسى} kendisine iman eden kimselere, cennetin ancak büyük meşakkatlerle elde edileceğine onları alıştırarak; «İnsanlar
الناس على قدر إيمانهم» {يا قوم} فاستعطفهم بالتذكير بالقرب وهزهم إلى المعالي به فيهم من القوة ثم هيجهم وألهبهم على الثبات بقوله: {إن كنتم} أي كوناً هو في ثباته كالخلق الذي لا يزول {آمنتم بالله} وثبتهم بذكر الاسم الأعظم وما دل عليه من الصفات، وأجاب الشرط بقوله: {فعليه} أي وحده لما علمتم من عظمته التي لا يداينها شيء سواه {توكلوا} وليظهر عليكم أثر التوكل من الطمأنينة والثبات والسكينة {إن كنتم} أي كوناً ثابتاً {مسلمين*} جامعين إلى تصديق القلب إذعان الجوارح؛ وجواب هذا الشرط ما دل عليه الماضي من قوله: {فعليه توكلوا} {فقالوا} أي على الفور كما يقتضيه الفاء {على الله} أي الذي له العظمة كلها وحده {توكلنا} أي فوضنا أمورنا كلها إليه {ربنا} أي أيها الموجد لنا المحسن إلينا {لا تجعلنا فتنة} أي موضع مخالطة بما يميل ويحيل {للقوم الظالمين*} أي لا تصبنا أنت بما يظنون به تهاونك بنا فيزدادوا نفرة عن دينك لظنهم أنا على الباطل ولا تسلطهم علينا مما يفتننا عن ديننا فيظنوا أنهم على الحق {ونجنا برحمتك} أي إكرامك لنا {من القوم} أي الأقوياء {الكافرين*} أي العريقين في تغطية الأدلة، وفي دعائهم هذا إشارة إلى أن أمر الدين أهم من أمر النفس.
imanları nispetinde imtihan olunurlar»: {يا قوم} yakınlığı hatırlatarak onlara şefkat gösterdi ve içlerindeki güçle onları yüceliklere sevk etti, sonra şu kavliyle onları sebat etmeye kışkırtıp gayrete getirdi: {إن كنتم} yok olmayan bir seciye gibi sebatkâr bir oluşla, {آمنتم بالله} en büyük ismi ve onun delalet ettiği sıfatları zikrederek onları sebat ettirdi; şartın cevabını şu kavliyle verdi: {فعليه} Kendisinden başka hiçbir şeyin denk olamayacağı azametini bildiğiniz için yalnızca O'na “artık O'na”, {توكلوا} üzerinizde tevekkülün eseri olan itminan, sebat ve sekinet belirsin diye “dayanıp güvenin”, {إن كنتم} sabit bir oluşla, {مسلمين*} kalbin tasdikine organların boyun eğişini ekleyen “müslümanlar iseniz”. Bu şartın cevabı, {فعليه توكلوا} kavlindeki geçmiş ifadenin delalet ettiği şeydir. {فقالوا} «fâ» harfinin gerektirdiği üzere derhal dediler ki: {على الله} yalnızca bütün azamet Kendisine ait olan “Allah'a”, {توكلنا} bütün işlerimizi O'na havale ettik, “dayandık”. {ربنا} bizi var eden ve bize ihsanda bulunan Rabbimiz! {لا تجعلنا فتنة} meylettiren ve değiştiren şeylerle bir imtihan vesilesi kılma, “bizi bir fitne kılma”, {للقوم الظالمين*} yani Sen başımıza bize değer vermediğini düşünecekleri bir şey getirme ki bizim batıl üzere olduğumuzu zannederek Senin dininden daha çok uzaklaşmasınlar; dinimizden bizi döndürecek şekilde onları üzerimize musallat etme ki kendilerinin hak üzere olduğunu sanmasınlar. {ونجنا برحمتك} bize olan ikramınla “ve bizi rahmetinle kurtar”, {من القوم} o güçlü “topluluktan”, {الكافرين*} delilleri örtbas etmekte kökleşmiş olan “kâfirler [topluluğundan]”. Onların bu duasında, din meselesinin can meselesinden daha mühim olduğuna bir işaret vardır.
ولما أجابوه إلى إظهار الاعتماد عليه سبحانه وفوضوا الأمور إليه، أتبعه ما يزيدهم طمأنينة من التوطن في أرض العدو إشارة إلى عدم المبالاة به، لأنه روي أنه كانت لهم متعبدات يجتمعون فيها، فلما بعث موسى ﵇ أخربها فرعون، فأمر الله تعالى أن تجعل في بيوتهم لئلا يطلع عليهم الكفرة فقال تعالى عاطفاً على قوله: {وقال موسى} {وأوحينا} أي بما لنا من العظمة البالغة {إلى موسى وأخيه} أي الذي طلب مؤازرته ومعارضته {أن تبوءا} أي اتخذا {لقومكما بمصر} وهي ما بين البحر إلى أقصى أسوان والإسكندرية منها {بيوتاً} تكون لهم مرجعاً يرجعون إليه ويأوون إليه {واجعلوا} أي أنتما ومن معكما من قومكما {بيوتكم قبلة} أي مصلى لتتعبدوا فيها مستترين عن الأعداء تخفيفاً من أسباب الخلاف {وأقيموا الصلاة} أي بجميع حدودها وأركانها مستخفين ممن يؤذيكم جمعاً بين آلتي النصر: الصبر والصلاة، وتمرناً على الدين وتثبيتاً له في القلب.
Onlar Sübhânehu ve Teâlâ'ya tevekkülü ortaya koyma davetine icabet edip işleri O'na havale edince, düşmanı umursamamaya işaret etmek üzere düşman yurdunda yerleşmekle onların itminanını artıracak şeyi ekledi. Zira rivayet edildiğine göre onların içinde toplandıkları ibadethaneleri vardı; Musa aleyhisselâm peygamber olarak gönderilince Firavun buraları yıktırdı. Bunun üzerine Allah Teâlâ, kâfirler onları görmesin diye [ibadethanelerini] evlerinde yapmalarını emretti ve Kendisinin {وقال موسى} kavline atfederek şöyle buyurdu: {وأوحينا} son derece üstün azametimizle “vahyettik”, {إلى موسى وأخيه} yardımını ve kendisine destek olmasını talep ettiği “Musa'ya ve kardeşine”, {أن تبوءا} [ikiniz] edinin diye “hazırlayın”, {لقومكما بمصر} ki orası deniz ile Asvan'ın en uç noktası arasıdır ve İskenderiye de oradandır, “Mısır'da kavminiz için”, {بيوتاً} kendilerine başvuracakları ve sığınacakları “evler”, {واجعلوا} siz ikiniz ve kavminizden sizinle beraber olanlar “ve kılın”, {بيوتكم قبلة} ihtilaf sebeplerini hafifletmek amacıyla düşmanlardan gizlenerek içinde ibadet edeceğiniz namazgâh “evlerinizi kıble”, {وأقيموا الصلاة} size eziyet edenleri hiçe sayarak, zaferin iki vesilesi olan sabır ve namazı bir araya getirmek, dine alışmak ve onu kalpte perçinlemek üzere bütün sınırları ve rükünleriyle “ve namazı dosdoğru kılın”.
ولما كان الاجتماع فيما تقدم أضخم وأعز وأعظم، وكان واجب على الأمة كوجوبه على الإمام جمع فيه، وكان إسناده البشارة عن الملك إلى صاحب الشريعة أثبت لأمره وأظهر لعظمته وأثبت في قلوب أصحابه وأقر لأعينهم، أفرد في قوله: {وبشر المؤمنين*}
Önceki kısımdaki toplanma daha büyük, daha şerefli ve daha azametli olduğundan ve imama vacip olduğu gibi ümmete de vacip kılındığından orada çoğul kipi kullanılmıştır. Müjdeyi Melik'ten şeriat sahibine isnat etmek ise onun konumunu pekiştirmek, azametini ortaya koymak, ashabının kalplerinde daha sabit kılmak ve gözlerini aydınlatmak bakımından daha uygun olduğundan şu kavlinde tekil kipi kullanmıştır: {وبشر المؤمنين*} “ve müminleri müjdele!”
أي الراسخين في الإيمان من أخيك وغيره.
Yani kardeşin ve başkalarından imanda sebat gösterenleri [müjdele].
ولما ختم ببشارة من دل على إيمانهم إسلامهم بفعل ما يدل على هوان أمر العدو، وكان هلاك المشانىء من أعظم البشائر، وكان ضلال فرعون وقومه بالزينة والمال إضلالاً لغيرهم، سأل موسى ﵇ إزاله ذلك كله للراحة من شره، فقال تعالى حاكياً عنه: {وقال موسى} أي بعد طول دعائه لفرعون وإظهار المعجزات لديه وطول تكبره على أمر الله وتجبره على المستضعفين من عباده، ولما كان من أعظم أهل الاصطفاء، أسقط الأداة تسنناً بهم، وأشار بصفة الإحسان إلى أن هلاك أعدائهم أعظم إحسان إليهم فقال: {ربنا} أي أيها المحسن إلينا {إنك} أكد لما للجهال من إنكار أن يكون عطاء الملك الأعظم سبباً للإهانة {آتيت فرعون وملأه} أي أشراف قومه على ما هم فيه من الكفر والكبر {زينة} أي عظيمة يتزينون بها من الحلية واللباس وغيرهما {وأموالاً} أي كثيرة من الذهب والفضة وغيرهما {في الحياة الدنيا} روي عن ابن عباس ﵄ أنه كان لهم من فسطاط مصر إلى أرض الحبشة جبال فيها معادن من ذهب وفضة وزبرجد وياقوت؛ ثم بين غايتها لهم فقال مفتتحاً بالنداء باسم الرب ليعيذه وأتباعه من مثل حالهم: {ربنا} أي أيها الموجد لنا المحسن إلينا والمدبر لأمورنا {ليضلوا} في
Düşmanın durumunun ehemmiyetsizliğini gösteren bir amelle İslâm'larının imanlarına delalet ettiği kimseleri müjdelemekle sözünü bitirince, düşmanların helaki de en büyük müjdelerden biri olduğundan ve Firavun ile kavminin ziynet ve mal sebebiyle sapması başkalarını da saptırmak anlamına geldiğinden, Musa aleyhisselâm onun şerrinden kurtulup rahata ermek için bütün bunların yok edilmesini istedi. Allah Teâlâ onun dilinden naklederek şöyle buyurdu: {وقال موسى} yani Firavun'u uzun süre davet ettikten, onun huzurunda mucizeler gösterdikten ve onun Allah'ın emrine karşı uzun süre kibirlenip O'nun zayıf düşürülmüş kullarına zorbalık yapmasından sonra “Musa dedi ki:”. O, seçkin kulların en büyüklerinden olduğu için, onların sünnetine uyarak nida edatını hazfetti ve ihsan sıfatına işaret ederek düşmanlarının helak olmasının kendilerine en büyük ihsan olduğunu belirtti de şöyle dedi: {ربنا} ey bize ihsanda bulunan “Rabbimiz!”, {إنك} En Büyük Melik'in ihsanının bir aşağılama sebebi olmasını cahillerin inkâr etmesi sebebiyle pekiştirerek “şüphesiz Sen”, {آتيت فرعون وملأه} içinde bulundukları küfür ve kibre rağmen kavminin ileri gelenlerine “Firavun'a ve ileri gelenlerine verdin”, {زينة} takı, elbise ve diğer şeylerden kendisiyle süslendikleri muazzam “ziynet”, {وأموالاً} altın, gümüş ve diğerlerinden pek çok “ve mallar”, {في الحياة الدنيا} İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre Mısır Fustat'ından Habeşistan topraklarına kadar onların içinde altın, gümüş, zebercet ve yakut madenleri bulunan dağları vardı; sonra bunlar ile varacakları nihai gayeyi açıklayarak, kendisini ve tâbilerini onların durumunun benzerinden koruması için Rab ismiyle nida ederek başladı ve şöyle dedi: {ربنا} ey bizi var eden, bize ihsanda bulunan ve işlerimizi çekip çeviren “Rabbimiz!”, {ليضلوا} kendileri sapsınlar “saptırsınlar diye”
أنفسهم ويضلوا غيرهم {عن سبيلك} أي الطريق الواسعة التي نهجتها للوصول إلى رحمتك.
ve başkalarını da saptırsınlar diye, {عن سبيلك} rahmetine ulaşmak için belirlediğin geniş “Senin yolundan”.
ولما بين أن مآلهم الضلال، دعا عليهم فقال مفتتحاً أيضاً بالنداء باسم الرب ثالثاً لأن ذلك من أمارات الإجابة كما أُشير إليه في آخر آل عمران وإشارة إلى أنهم لا صلاح لهم بدون هلاكهم وهلاكها: {ربنا اطمس} أي أوقع الطمس وهو التسوية بين المطموس وبين غيره مما ليس له نفعه {على أموالهم} .
Onların varacağı yerin sapıklık olduğunu açıklayınca, onlara beddua etti ve Âl-i İmrân'ın sonunda işaret edildiği gibi bunun duaların kabul edilme alametlerinden olması sebebiyle ve onların helaki ve bu malların yok olması olmaksızın ıslahlarının mümkün olmadığına işaret etmek üzere üçüncü kez Rab ismiyle nida ederek başladı: {ربنا اطمس} tamsı yani silip süpürmeyi, faydası olan ile faydası olmayan şeyi bir ve farksız kılmayı gerçekleştir “Rabbimiz! Yok et”, {على أموالهم} “onların mallarını”.
ولما كان قد رأى منهم من التكبر على الله والتكذيب لآياته والتعذيب لأوليائه ما لا يشفي غيظه منه إلا إدامة شقائهم دنيا وأخرى، وكان عالماً بأن قدرة الله على إبقائهم على الكفر مع تحسيرهم بسلب المال كقدرته على ذلك باستدراجهم إليه بالمال، قال: {واشدد} أي شداً ظاهراً لكل أحد - بما أشار إليه الفك مستعلياً {على قلوبهم} قال ابن عباس: اطبع عليها وامنعها من الإيمان، وأجاب الدعاء بقوله: {فلا يؤمنوا} أي ليتسبب عن ذلك الشد عدم إيمانهم إذا رأوا مبادىء العذاب الطمس {حتى يروا} أي بأعينهم {العذاب الأليم*} حيث لا ينفعهم الإيمان فيكونوا جامعين ذل النفوس المطلوب منهم اليوم ليفيدهم العز الدائم إلى شدة الغضب بوضع الشيء في غير موضعه المنتج لدوام ذلهم بالعقاب؛ وهذه الآية منبهة على أن الرضى بكفر خاص
Onlardan Allah'a karşı kibirlenme, O'nun ayetlerini yalanlama ve O'nun velilerine eziyet etme hususunda öyle şeyler görmüştü ki, bunlara karşı öfkesini ancak onların dünyada ve ahirette şekavetlerinin sürmesi dindirebilirdi. Allah'ın mallarını ellerinden alıp onları hüsrana uğratmak suretiyle onları küfür üzere bırakma kudretinin, mal vererek onları derece derece küfre sürükleme kudreti gibi olduğunu bildiği için şöyle dedi: {واشدد} herkesçe görülecek şekilde bir sıkma ile sık -ki kibrin üstünlüğünü gösteren bağlam buna işaret eder- “ve katılaştır”, {على قلوبهم} İbn Abbas şöyle demiştir: Onları mühürle ve imandan alıkoy; duanın neticesini şu sözüyle belirtti: {فلا يؤمنوا} bu katılaşmanın neticesinde, helakin ilk alametleri olan malların silinip süpürülüşünü gördüklerinde iman etmesinler diye “artık iman etmesinler”, {حتى يروا} gözleriyle görünceye kadar “görünceye kadar”, {العذاب الأليم*} imanın kendilerine fayda vermeyeceği o “can yakıcı azabı”. Böylece bugün kendilerinden istenen ve kendilerine daimi izzet kazandıracak olan nefislerin tezellülünü, cezalandırma yoluyla zilletlerinin devamını doğuracak bir şeyi yerli yerine koymama neticesindeki şiddetli gazapla birleştirmiş olurlar. Bu ayet, belirli bir küfre rıza göstermenin,
لا يستلزم استحسان الكفر من حيث هو كفر؛ قال الإمام الحليمي في كتاب شعب الإيمان المسمى بالمنهاج: وإذا تمنى مسلم كفر مسلم فهذا على وجهين: أحدهما أن يتمناه له كما يتمنى الصديق لصديقه الشيء يستحسنه فيحب أن يكون له فيه نصيب، فهذا كفر لأن استحسان الكفر كفر، والآخر أن يتمناه له كما يتمنى لعدوه الشيء يستفظعه - فيجب أن يقع فيه، فهذا ليس بكفر، تمنى موسى صلوات الله عليه وسلامه بعد أن أجهده فرعون ألا يؤمن فرعون وملأه ليحق عليهم العذاب، وزاد على ذلك أن دعا الله ﵎ فلم ينكر تعالى ذلك عليه لعلمه أن شدته على فرعون وغلظته عليه لما رآه من عتوه وتجبره هي التي حملته على ذلك، فمن كان في معناه فله حكمه؛ وقد نقل ذلك عنه الزركشي في حرف الثاء من قواعده مرتضياً له، ونقل عنه أيضاً أنه قال: ولو كان في قلب مسلم على كافر فأسلم فحزن المسلم لذلك وتمنى لو عاد إلى الكفر لا يكفر، لأن استقباحه الكفر هو الذي حمله على تمنيه واستحسانه الإسلام هو الحامل لله على كراهته؛ ونقل عن الشيخ عز الدين بن عبد السلام أنه لو قتل عدو للإنسان ظلماً ففرح هل يأثم! إن فرح بكونه عصى الله فيه فنعم، وإن فرح بكونه خلص
küfrün küfür olması hasebiyle güzel görülmesini gerektirmediğine dikkat çekmektedir. İmam Halîmî, el-Minhâc adlı Şuabü'l-Îmân kitabında şöyle demiştir: «Bir müslüman bir müslümanın küfrünü temenni ederse, bu iki şekildedir: Birincisi, bir dostun dostu için güzel gördüğü bir şeyi temenni edip onda payı olmasını istemesi gibi temenni etmesidir; bu küfürdür, çünkü küfrü güzel görmek küfürdür. Diğeri ise, düşmanı için çirkin bulduğu bir şeyi temenni etmesi -ki onun içine düşmesi vacip olsun- gibidir; bu küfür değildir. Musa salavâtullâhi aleyhi ve selâmüh, Firavun kendisini takatsiz bıraktıktan sonra, Firavun ve ileri gelenlerinin üzerine azap hak olsun diye iman etmemelerini temenni etmiş, hatta bununla da kalmayıp Allah Teâlâ'ya dua etmiştir. Allah Teâlâ, onun Firavun'a karşı bu sertlik ve katılığının, onun taşkınlık ve zorbalığını görmesinden kaynaklandığını bildiği için bunu ona inkâr etmemiştir. Dolayısıyla bu anlamda olan kimse de aynı hükme tabidir.» Zerkeşî de Kavâid'inin «Se» (ث) harfinde bunu ondan naklederek benimsemiş ve yine ondan şunu nakletmiştir: «Bir müslümanın kalbinde bir kâfire karşı bir husumet bulunsa, o kâfir müslüman olsa ve müslüman buna üzülüp onun tekrar küfre dönmesini temenni etse, kâfir olmaz. Çünkü onun küfrü çirkin görmesi onu bu temenniye sevk etmiş, İslâm'ı güzel görmesi ise onun bunu [düşmanına] yakıştıramamasına sebep olmuştur.» Şeyh İzzeddin b. Abdüsselâm'dan nakledildiğine göre, bir insanın düşmanı haksız yere öldürülse ve o buna sevinse günahkâr olur mu? Eğer bu hususta Allah'a isyan edilmiş olmasına sevinirse evet; fakat onun
من شره فلا بأس لاختلاف سببي الفرح - انتهى.
şerrinden kurtulduğuna sevinirse sevinç sebeplerinin farklılığından dolayı bir beis yoktur -ikame bitti-.
ويؤيده ما روى البيهقي في دلائل النبوة بسنده عن مقسم مرسلاً أن النبي ﷺ دعا عل عتبة بن أبي وقاص يوم أحد حين كسر رباعيته ودمي وجهه فقال: «اللهم لا تحل عليه الحول حتى يموت كافراً!» فما حال عليه الحول حتى مات كافراً إلى النار، ومسألة أن الرضى بالكفر كفر نقلها الشيخان عن المتولي وسكتا عليها، ولكن قال الشيخ محيي الدين في شرح المهذب: إن ذلك إفراط، فما تقدم من التفصيل عن الحليمي وابن عبد السلام هو المعتمد، والمسألة في أصل الروضة. فإنه قال: لو قال لمسلم: سلبه الله الإيمان، أو لكافر: رزقه الله الإيمان، فليس بكفر لأنه ليس رضى بالكفر لكنه دعاء عليه بتشديد الأمر والعقوبة؛ قلت: ذكر القاضي حسين في الفتاوى وجهاً ضعيفاً أنه لو قال مسلم: سلبه الله الإيمان، كفر - والله أعلم، وحكى الوجهين عن القاضي في الأذكار وقال: إن الدعاء بذلك معصية.
Beyhakî'nin Delâilü'n-Nübüvve'de senediyle Mıksem'den mürsel olarak rivayet ettiği şu hadis de bunu desteklemektedir: Peygamber ﷺ, Uhud günü ön dişini kırıp yüzünü kanattığında Utbe b. Ebî Vakkas'a şöyle beddua etmiştir: «Allah'ım! Kâfir olarak ölünceye kadar onun üzerinden bir yıl geçirtme!» Nitekim üzerinden bir yıl geçmeden kâfir olarak cehenneme gitti. Küfre rıza göstermenin küfür olduğu meselesini Şeyhayn (Râfiî ve Nevevî) Mütevellî'den nakletmiş ve sükût etmişlerdir. Fakat Şeyh Muhyiddin [en-Nevevî] Şerhu'l-Mühezzeb'de bunun ifrat olduğunu, dolayısıyla Halîmî ve İbn Abdüsselâm'dan geçen tafsilatın muteber olduğunu söylemiştir; mesele er-Ravza'nın aslındadır. Zira o şöyle demiştir: Bir kimse bir müslümana 'Allah onun imanını çekip alsın' dese veya bir kâfire 'Allah ona iman nasip etsin' dese bu küfür değildir; zira bu küfre rıza göstermek değil, işi ve cezayı ağırlaştırmak için ona bedduada bulunmaktır. Derim ki: Kâdı Hüseyin Fetâvâ'sında zayıf bir vecih olarak bir müslümanın 'Allah onun imanını çekip alsın' demesi halinde kâfir olacağını zikretmiştir -doğrusunu Allah bilir-, el-Ezkâr'da da Kâdı'dan bu iki vechi nakletmiş ve böyle dua etmenin masiyet olduğunu söylemiştir.
ولما أخبر سبحانه عن دعائه ﵇ أخبر بإجابته بقوله مستأنفاً: {قال} ولما كان الموضع محل التوقع للإجابة، افتتحه بحرفه فقال: {قد أجيبت دعوتكما} والبناء للمفعول أدل على القدرة وأوقع في النفس من جهة الدلالة على الفاعل بالاستدلال، وثنى للإعلام بأن هارون ﵇ مع موسى ﵇ في هذا الدعاء، لأنه معه كالشيء الواحد لا خلاف منه له أصلاً وإن كان غائباً، وذلك
Allah Sübhânehu onun aleyhisselâm duasını haber verince, yeni bir söze başlayarak icabet ettiğini bildirdi: {قال} Makam duaya icabetin beklendiği yer olunca bunu tahkik harfiyle başlatıp şöyle buyurdu: {قد أجيبت دعوتكما} Meçhul fiil kalıbı kudrete daha çok delalet eder ve faili istidlal yoluyla bildirmesi bakımından nefiste daha etkilidir. İkili kalıpla buyrulması, Harun aleyhisselâm'ın bu duada Musa aleyhisselâm ile beraber olduğunu bildirmek içindir; zira o, yanında bulunmasa bile ona hiçbir muhalefeti olmaksızın onunla tek bir varlık gibidir. Bu da
كما بايع النبي ﷺ عن عثمان ﵁ في عمرة الحديبية فضرب بإحدى يديه على الأخرى وهو غائب في حاجة النبي ﷺ، وكذا ضرب له في غزوة بدر بسهمه وأجره وكان غائباً.
Peygamber ﷺ'in Hudeybiye umresinde Osman radıyallâhu anh adına biat etmesi gibidir; Osman Peygamber ﷺ'in bir ihtiyacı için orada bulunmazken Peygamber bir elini diğerine vurmuştur. Aynı şekilde Bedir Gazvesi'nde de o bulunmadığı halde ona ganimet payını ve ecrini ayırmıştır.
ولما كانت الطاعة وانتظار الفرج وإن طال زمنه أعظم أسباب الإجابة، سبب عن ذلك قوله: {فاستقيما} أي فاثبتا على التعبد والتذلل والخضوع لربكما كما أن نوحاً ﵇ ثبت على ذلك وطال زمنه جداً واشتد أذاه ولم يضجر؛ ولما كان الصبر شديداً. أكد قوله: {ولا تتبِّعان} بالاستعجال أو الفترة عن الشكر {سبيل الذين لا يعلمون*} ولما أمر بالتأني الذي هو نتيجة العلم، عطف على ذلك الإخبار بالاستجابة قوله: {وجاوزنا} أي فعلنا بعظمتنا في إجازتهم فعل المناظر للآخر المباري له، ودل بإلصاق الباء بهم على مصاحبته سبحانه لهم دلالة على رضاه بفعلهم فقال: {ببني إسراءيل} أي عبدنا المخلص لنا {البحر} إعلاماً بأنه أمرهم بالخروج من مصر وأنجز لهم ما وعد فأهلك فرعون وملأه باتباعهم سبيل من لا يعلم بطيشهم وعدم صبرهم، ونجى بني إسرائيل بصبرهم وخضوعهم؛ والالتفات من الغيبة إلى التكلم لما في هذه المجاوزة ومقدماتها ولواحقها من مظاهر العظمة ونفوذ الأوامر ومضاء الأحكام؛ وبين سبحانه كيفية إظهار استجابة الدعوة بقوله مسبباً عن المجاوزة:
İtaat ve zaman uzasa bile kurtuluşu beklemek icabetin en büyük sebeplerinden olduğu için, bunun bir neticesi olarak şöyle buyurdu: {فاستقيما} Nuh aleyhisselâm'ın buna sebat edip zamanı çok uzadığı ve eziyeti şiddetlendiği halde bıkıp usanmadığı gibi siz de Rabbinize kullukta, tezellülde ve boyun eğişte sebat edin, “öyleyse dosdoğru olun”. Sabır çok zor olduğu için acelecilikle veya şükürden geri durmakla {ولا تتبِّعان} “ve uymayın”, {سبيل الذين لا يعلمون*} “bilmeyenlerin yoluna” kavlini pekiştirdi. İlmin bir neticesi olan teenniyi emredince, icabet haberine şu kavlini atfetti: {وجاوزنا} yani onları geçirme hususundaki azametimizle diğerine karşı yarışan ve üstün gelen birinin fiili gibi yaptık. «Bâ» (ب) harfini onlara bitiştirmek suretiyle Sübhânehu ve Teâlâ'nın onlarla beraber olduğunu ve onların fiilinden razı olduğunu göstererek şöyle buyurdu: İhlaslı kulumuz olan {ببني إسراءيل} “İsrailoğullarını”, {البحر} “denizden [geçirdik]”; böylece onlara Mısır'dan çıkmayı emrettiğini ve vaat ettiğini yerine getirip Firavun ve kavmini, hafifmeşreplikleri ve sabırsızlıkları yüzünden bilmeyenlerin yoluna uymaları sebebiyle helak ettiğini, İsrailoğullarını ise sabırları ve boyun eğişleri sebebiyle kurtardığını bildirdi. Gaib sîgasından mütekellim sîgasına iltifat yapılması, bu geçişte, onun öncesinde ve sonrasında azametin zuhuru, emirlerin geçerliliği ve hükümlerin kesinliği bulunduğundandır. Sübhânehu ve Teâlâ duaya icabetin nasıl zuhur ettiğini, geçişin bir neticesi olarak şöyle açıkladı:
{فأتبعهم} أي بني إسرائيل {فرعون وجنوده} أي أوقعوا تبعهم أي حملوا نفوسهم على تبعهم، وهو السير في أثرهم، واتبعه - إذا سبقه فلحقه، ويقال: تبعه في الخير واتبعه في الشر. ولما أفهم ذلك، صرح به فقال: {بغياً} أي تعدياً للحق واستهانة بهم {وعدواً} أي ظلماً وتجاوزاً للحد.
{فأتبعهم} İsrailoğullarının peşine düştüler, yani nefislerini onların izinden gitmeye sevk ettiler; «ittebeahu» (اتَّبَعَهُ), kendisini geçtiğinde ona yetişti demektir. «Tebeahu» hayırda, «ittebeahu» ise şerde kullanılır; “hemen arkalarına düştü”, {فرعون وجنوده} “Firavun ve orduları”. Bunu hissettirince açıkça belirterek şöyle buyurdu: {بغياً} hakkı çiğneyerek ve onları hafife alarak “azgınlıkla”, {وعدواً} zulmederek ve haddi aşarak “ve düşmanlıkla”.
ولما كان فاعل ذلك جديراً بأن يرجع عما سلكه من الوعورة، عجب منه في تماديه فقال - عاطفاً على ما تقديره: واستمر يتمادى في ذلك -: {حتى} ولما كانت رؤية انفراج البحر عن مواضع سيرهم مظنة تحقق رجوع الماء إلى مواضعه فيغرق، عبر بأداة التحقق فقال: {إذا أدركه} أي قهره وأحاط به {الغرق} أي الموت بالماء كما سأل موسى في أنه لا يؤمن حتى يرى العذاب الأليم {قال آمنت} أي أوقعت إيمان الداعي لي من التكذيب؛ ثم علل إيمانه بقوله مبدلاً من {آمنت} في قراءة حمزة والكسائي بالكسر مؤكداً من شدة الجزع: {أنه} وعلى تقدير الباء تعليلاً في قراءة الجماعة أي معترفاً بأنه {لا إله إلا الذي} ويجوز أن يكون أوقع {آمنت} على {أنه} وما بعدها - أي {آمنت} نفي الإلهية عن كل شيء غير من استثنيه من أن أعبره أو أرجع عنه.
Bunu yapan kimsenin girdiği bu sarp yoldan dönmesi gerekirdi; fakat o azgınlığında devam edince onun bu haline şaşırarak -takdiri 'bunda azgınca devam etti' şeklinde olan cümleye atıfla- şöyle buyurdu: {حتى} Denizin onların yürüdüğü yerlerden açıldığını görmek, suyun eski haline dönüp boğulmanın gerçekleşeceği zannını uyandırdığından, tahkik edatıyla ifade ederek şöyle buyurdu: {إذا أدركه} onu mağlup edip çepeçevre kuşattığında “vaktâ ki yakaladı”, {الغرق} Musa'nın can yakıcı azabı görünceye kadar iman etmesinler diye dua ettiği gibi suyla ölüm “boğulma”, {قال آمنت} beni davet edenin [çağrısına] yalanlamaktan dönüp iman ettim, “dedi ki: İman ettim”. Sonra Hamza ve Kisâî'nin kesreli kıraatinde {آمنت} kavlinden bedel olarak şiddetli dehşetinden dolayı pekiştirerek imanının gerekçesini açıkladı: {أنه} Cumhurun kıraatinde ise ta'lîl bildiren «bâ» takdiriyle, yani ikrar ederek: “Şüphesiz”, {لا إله إلا الذي} “O'ndan başka ilah yoktur”. {آمنت} fiilinin {أنه} ve sonrasına geçmiş olması da caizdir; yani 'Ondan başka veya Ondan döneceğim müstesna kıldığım her şeyden ilahlığı nefyetmeye iman ettim'.
ولما كان قد تحقق الهالك وعلم أنه لا نجاة إلا بالصدق، اراد الإعلام
Helak olacağını kesin olarak anlayıp kurtuluşun ancak doğrulukla mümkün olacağını bilince, bildirmek istedi
بغاية صدقه فقال: {آمنت} أي أوقعت التصديق معترفة {به بنو إسراءيل} فعينه تعييناً أزال الاحتمال؛ ثم قال: {وأنا من المسلمين*} فكرر قبول ما كان دعي إليه فأباه استكباراً، وعبر بما دل على ادعاء الرسوخ فيه بياناً لأنه ذل ذلاً لم يبق معه شيء من ذلك الكبر ولم ينفعه ذلك لفوات شرطه، فاتصل ذله ذلك بذل الخزي في البرزخ وما بعده، وقد كانت المرة الواحدة كافية له عند وجود الشرط، وزاده تعالى ذلاً بالإيئاس من الفلاح بقوله على لسان الحال أو جبريل ﵇ أو ملك الموت أو غيره من الجنود ﵈: {آلآن} أي أتجيب إلى ما دعيت إليه في هذا الحين الذي لا ينفع فيه الإجابة لفوات الإيمان بالغيب الذي لا يصح أن يقع اسم الإيمان إلا عليه {وقد} أي والحال أنك قد {عصيت} أي بالكفر {قبل} أي في جميع زمان الدعوة الذي قبل هذا الوقت، ومعصية الملك توجب الأخذ والغضب كيف كانت، فكيف وهي بالكفر! {وكنت} أي كوناً جبلياً {من المفسدين*} أي العريقين في الفساد والإفساد؛ ثم أكده - بدل شماتة الأعداء به الذين كانوا عنده أقل شيء وأحقره - بقوله مسبباً عما تضمنه ذلك الإنكار من الإذلال بالإهلاك إشارة إلى أن الماء أحاط به وصار يرتفع قليلاً قليلاً حتى امتد زمن التوبيخ: {فاليوم ننجيك} أي تنجية عظيمة.
son derece doğru olduğunu ve şöyle dedi: {آمنت} itiraf ederek tasdiki gerçekleştirdim “inandığına”, {به بنو إسراءيل} ihtimali ortadan kaldıracak şekilde tayin etti: “İsrailoğullarının”; sonra şöyle dedi: {وأنا من المسلمين*} kibirlenerek reddettiği ve kendisine davet edildiği şeyi kabulü tekrarladı ve onda kökleştiğini iddia eden bir ifade kullandı. Bu da onda o kibirden hiçbir şey kalmayacak derecede zelil olduğunu göstermek içindir; fakat şartı kaçtığı için bu ona fayda vermedi. Böylece bu zilleti, berzahtaki ve sonrasındaki rüsvaylık zilletine bağlandı. Oysa şart mevcut olsaydı tek bir sefer bile ona yeterdi. Allah Teâlâ hâl lisanıyla yahut Cebrail aleyhisselâm, Ölüm Meleği veya diğer meleklerin aleyhimüsselâm diliyle kurtuluştan ümit kestirerek onun zilletini artırdı ve şöyle buyurdu: {آلآن} İmanın ancak kendisine layık olduğu gayba imanın kaçırıldığı ve icabetin fayda vermediği bu vakitte mi davet olunduğun şeye icabet ediyorsun? “Şimdi mi?” {وقد} oysa durum şu ki sen “halbuki”, {عصيت} küfür ile “isyan etmiştin”, {قبل} bu vakitten önceki davet zamanının tamamında “daha önce”; kaldı ki Melik'e isyan her halükarda yakalamayı ve gazabı gerektirir, nitekim bu bir de küfürle olunca nasıl olur! {وكنت} fıtrî bir oluşla “ve idin”, {من المفسدين*} fesat ve ifsat etmekte kökleşmiş “bozgunculardan”. Sonra onun yanında en önemsiz ve en değersiz olan düşmanlarının onun haline sevinmesi yerine, bu kınamanın helak ile zelil kılmayı içermesinin bir neticesi olarak -suyun onu kuşattığına ve azarlama süresi uzasın diye azar azar yükseldiğine işaretle- şunu pekiştirdi: {فاليوم ننجيك} büyük bir kurtarışla “bugün seni kurtaracağız”.
ولما كان ذلك ساراً وكانت المساءة بما يفهم السرور إنكاء، قال دالاً على أن ذلك يعد نزع روحه: {ببدنك} أي من غير روح وهو كامل لم ينقص منه شيء حتى لا يدخل في معرفتك لبس {لتكون} أي كوناً هو في غاية الثبات {لمن خلفك} أي يتأخر عنك في الحياة من بني إسرائيل وغيرهم {آية} في أنك عبد ضعيف حقير، لست برب فضلاً عن أن تكون أعلى ويعرفوا أن من عصى الملك أخذ وأن كان أقوى الناس وأكثرهم جنوداً، وقد ادعى بعض الملحدين إيمانه بهذه الآية إرادة لما يعيذ الله منه من حل العقد الواجب من أن فرعون من أكفر الكفرة بإجماع أهل الملل ليهون للناس الاجتراء على المعاصي، وادعى أنه لا نص في القرآن على أنه من أهل النار وضل عن الصرائح التي في القرآن في ذلك في غير موضع وعن أن قوله تعالى:
Bu sevindirici bir durum gibi göründüğünden ve sevinç hissettiren bir ifadeyle kötülük yapmak daha yaralayıcı olduğundan, bunun ruhunun çekilip alınmasından sonra olacağını göstererek şöyle buyurdu: {ببدنك} seni tanıtmada hiçbir şüphe kalmasın diye hiçbir yeri eksilmeksizin tam olarak ruhsuz şekilde “cesedinle”, {لتكون} son derece sabit bir oluşla “olasın diye”, {لمن خلفك} İsrailoğullarından ve başkalarından senden sonra hayatta kalacak olanlara “arkandan geleceklere”, {آية} senin zayıf, hakir bir kul olduğuna, değil en yüce rab olmak asla bir rab olamayacağına dair bir delil; böylece Melik'e isyan edenin insanların en güçlüsü ve ordusu en çok olanı olsa bile yakalanacağını bilsinler diye “bir ibret”. Bazı mülhidler, din mensuplarının icmasıyla Firavun'un kâfirlerin en kâfiri olduğu yönündeki vacip inanç bağını çözmek -ki Allah bundan korusun- ve böylece insanların günahlara cüret etmesini hafifletmek amacıyla bu ayetle onun iman ettiğini iddia etmişlerdir. Yine o, Kur'an'da onun cehennemlik olduğuna dair bir nass bulunmadığını iddia etmiş, Kur'an'da birçok yerde bu husustaki açık ifadelerden ve Allah Teâlâ'nın şu kavlinden gafil kalmıştır:
{وإن فرعون لعال في الأرض وإنه لمن المسرفين} [يونس: ٨٣] مع قوله تعالى: {وأن المسرفين هم أصحاب النار} [غافر: ٤٣] قياس قطعي الدلالة بديهي النص على أنه من أهل النار، والآية - كما ترى - دليل على قوله: {قل أرأيتم إن أتاكم عذابه بياتاً أو نهاراً} - الآية، لو كان فرعون مثل قريش، فكيف ولا نسبة لهم منه في شدة الاستكبار التابعة لكثرة الجموع ونفوذ
{وإن فرعون لعال في الأرض وإنه لمن المسرفين} [Yûnus: 83] “Şüphesiz Firavun yeryüzünde çok ululanmıştı ve muhakkak ki o, haddi aşanlardandı” ayeti ile Allah Teâlâ'nın {وأن المسرفين هم أصحاب النار} [Mü'min: 43] “Şüphesiz haddi aşanlar cehennemliklerin ta kendileridir” kavlinin birleşmesi, onun cehennemlik olduğuna dair delaleti kesin ve nassı bedihî bir kıyastır. Ayet -gördüğün gibi- şayet Firavun Kureyş gibi olsaydı {قل أرأيتم إن أتاكم عذابه بياتاً أو نهاراً} [Yûnus: 50] ayetinin delili olurdu; nitekim kalabalık ordulara ve sözünün
الكلمة بضخامة الملك وعز السلطان والقوة بالأموال والأعوان، وقد وري أن جبريل ﵇ كان أتاه بفتيا في عبد نشأ في نعمة سيده فكفر نعمته وجحد حقه وادعى السيادة دونه، فكتب فرعون جزاء العبد الخارج عن طاعة سيده الكافر نعماءه أن يغرق في البحر، فلما ألجمه الغرق ناوله جبريل ﵇ خطه فعرفه.
geçerliliğine bağlı olan kibrin şiddetinde mülkün azameti, saltanatın izzeti, mallar ve yardımcılarla olan güç bakımından onların onunla hiçbir kıyası yoktur. Rivayet edildiğine göre Cebrail aleyhisselâm, efendisinin nimeti içinde yetişip onun nimetine nankörlük eden, hakkını inkâr eden ve onsuz efendilik iddia eden bir köle hakkında ona bir fetva sormak üzere gelmişti. Firavun da efendisinin itaatinden çıkan ve onun nimetlerine nankörlük eden kölenin cezasının denizde boğulmak olduğunu yazmıştı. Boğulma anı onu çaresiz bırakınca Cebrail aleyhisselâm onun kendi el yazısını ona uzattı, o da onu tanıdı.
ولما لم يعمل فرعون وآله بمقتضى ما رأوا من الآيات، كان حكمهم حكم الغافلين عنها، فكان التقدير: ولقد غفلوا عما جاءهم من الآيات {وإن كثيراً} أكده لأن مثله ينبغي - لبعده عن الصواب - أن لا يصدق أن أحداً يقع فيه {من الناس} أي وهم من لم يصل إلى حد أول أسنان أهل الإيمان لما عندهم من النوس - وهو الاضطراب - والأنس بأنفسهم {عن آياتنا} أي على ما لها من العظمة {لغافلون} والإصلاح: تقويم العمل على ما ينفع بدلاً مما يضر؛ وإحقاق الحق: إظهاره وتمكينه بالدلائل الواضحة حتى يرجع الطاعن عنه حسيراً والمناصب له مفلولاً؛ والإسراف: الإبعاد في مجاوزة الحق؛ والفتنة: البلية، وهي معاملة تظهر الأمور الباطنة؛ والنجاة: الخلاص مما فيه المخافة، ونظيرها السلامة، وعلقوا النجاة بالرحمة لأنها إنعام على المحتاج بما تطلع إليه النفوس العباد، فهو على أوكد ما يكون
Firavun ve kavmi gördükleri ayetlerin gereğiyle amel etmeyince, hükümleri o ayetlerden gafil olanların hükmü gibi oldu. Takdir şöyleydi: Andolsun ki kendilerine gelen ayetlerden gafil oldular, {وإن كثيراً} doğrudan uzaklığı sebebiyle bir kimsenin buna düşeceğine inanılmaması gerektiği için bunu pekiştirdi “ve şüphesiz birçoğu”, {من الناس} yani içlerindeki çalkantı ve kendilerine olan düşkünlükleri sebebiyle iman ehlinin ilk basamağına bile ulaşamamış olanlar “insanlardan”, {عن آياتنا} onca azametine rağmen “ayetlerimizden”, {لغافلون} “gerçekten gafildirler”. Islah: Ameli zarar veren şey yerine fayda veren şey üzere doğrultmaktır. İhkâk-ı Hak: Hakkı apaçık delillerle ortaya koyup sağlamlaştırmaktır ki ona dil uzatan kimse hüsrana uğramış, ona karşı duran ise hezimete uğramış olarak dönsün. İsraf: Haddi aşmada çok ileri gitmektir. Fitne: İmtihan ve beladır; o, gizli durumları ortaya çıkaran bir muameledir. Necat: Korku duyulan şeyden kurtulmaktır, dengi selamettir. Kurtuluşu rahmete bağladılar, çünkü rahmet kulların nefislerinin arzuladığı şeyle muhtaca ihsanda bulunmaktır; bu da
من الدعاء إلى الصلاح؛ والوحي: إلقاء المعنى إلى النفس في خفاء، والإيحاء والإيماء والإشارة نظائر، ولا يجوز أن تطلق الصفة بالوحي إلا لنبي؛ وتبوأ: اتخذ، وأصله الرجوع، فالمتبوأ: المنزل، لأنه يرجع إليه للمقام فيه: والطمس: محو الأثر فهو تغير إلى الدثور والدروس؛ والإجابة: موافقة الدعوة فيما طلب بها لوقوعها على تلك الصفة؛ والدعوة: طلب الفعل بصيغة الأمر، وقد تكون بالماضي؛ والمجاوزة: الخروج عن الحد من إحدى الجهات؛ والبحر: مستقر الماء الواسع بحيث لا يدرك طرفيه من كان في وسطه، وهو مأخوذ من الاتساع؛ والاتباع: اللحاق بالأول؛ والبغي: طلب الاستعلاء بغير حق؛ والآن: فصل الزمانين الماضي والمستقبل، ومع أنه إشارة إلى الحاضر، ولهذا بنى كما بنى «ذا» ؛ والبدن: مسكن روح الحيوان على صورته.
ıslaha çağırmanın en pekiştirilmiş şeklidir. Vahiy: Manayı gizlice nefse iletmektir; îhâ, îmâ ve işaret onun benzerleridir; vahiy sıfatı ancak bir peygamber için kullanılabilir. Tebevvee (تبوأ): Edindi, yerleşti demektir; aslı dönmektir, mütebevve' (yerleşim yeri), ikamet etmek için kendisine dönülen meskendir. Tams: İzi silmektir, o da yok olmaya ve silinmeye doğru değişmektir. İcabet: İstenen şeyin o sıfat üzere gerçekleşmesi hususunda duaya muvafakat etmektir. Dua: Emir kipiyle bir fiili talep etmektir, bazen mazi kipiyle de olur. Mücaveze: Yönlerden birinden sınırı aşmaktır. Bahr (deniz): Ortasında bulunan kimsenin iki tarafını göremediği geniş su birikintisidir, genişlikten türetilmiştir. İttiba': Öncekine yetişmektir. Bağy: Haksız yere üstünlük talep etmektir. El-Ân (şimdi): Geçmiş ile gelecek zamanın ayrım noktasıdır; hazır zamana işaret olmakla birlikte, bu sebeple «zâ» gibi mebnî kılınmıştır. Beden: Sureti üzere hayvan ruhunun meskenidir.
ولما ذكر تعالى عاقبة أمر فرعون وقومه وأنهم لم ينتفعوا بما جاءهم من البينات مع ما كان فيها من جلي البيان وفي بعضها من الشدائد والامتحان حتى كان آخرها أنه لما رأى مبدأ الهلاك من انفراق البحر لم يزعه عن لجاجه غفلة منه عن عاقبته. وختمها بالإخبار بكثرة الغفلة إشارة إلى أن هذا الخلق في غير القبط أيضاً، أتبع ذلك ذكر خاتمة أمر بني إسرائيل فيما خولهم فيه بعد الإنجاء من النعم المقتضي للعلم القطعي بأنه لا إله غيره، وأن من خالفه كان على خطر الهلاك،
Allah Teâlâ Firavun ve kavminin işinin akıbetini, apaçık beyanlar içermesine ve bazılarında şiddetli sıkıntılar ve imtihanlar bulunmasına rağmen kendilerine gelen delillerden faydalanmadıklarını, öyle ki bunun sonunun denizin yarılmasından helakin başlangıcını gördüğünde bile akıbetinden gafil olması sebebiyle onu inatçılığından vazgeçirmediğini zikredip sözü gafletin çokluğunu haber vermekle bitirince -bu ahlakın Kıptîlerden başkalarında da bulunduğuna işaret etmek üzere-, bunun peşinden kurtarılmalarından sonra İsrailoğullarına bahşettiği nimetler hususundaki akıbetlerini zikretti. Bu nimetler, O'ndan başka hiçbir ilah bulunmadığını ve O'na muhalefet edenin helak tehlikesi altında olduğunu kesin olarak bilmeyi gerektiriyordu.
وأنهم - مع مشاهدتهم الآيات الآتيه بسببهم إلى فرعون - آتاهم من الآيات الخاصة بهم المنجزة لصدق وعده سبحانه لآبائهم ما فيه غاية الإحسان إليهم والإكرام لهم، وأنهم كانوا تحت يد فرعون على طريق واحد، ليس بينهم خلاف، وما اختلفوا فصاروا فرقاً في الاعتقادات وأحزاباً في الديانات حتى جاءهم العلم الموضح من الله، فكان المقتضي لاجتماعهم على الله مفرقاً لهم على سبيل الشيطان لخبث سرائرهم وسوء ضمائرهم وقوفاً مع الشاهد الزائل وجموداً مع المحسوس الفاني ونسياناً للغائب الثابت والمعلوم المتيقن، كل ذلك لأنا قضينا به فالأمر تابع لما نريد، لا لما يأمر به وينهى عنه، فكان أعظم زاجر عن طلب الآيات وظن أنها توجب له الرد على الغوايات، فقال تعالى: {ولقد بوأنا} أي أسكنا بما لنا من العظمة التي تنقطع الأعناق دون عليائها وتتضاءل ثواقب الأفكار عن إحصائها {بني إسراءيل} مسكناً هو أهل لأن يرجع إليه من خرج عنه، وهو المراد بقوله: {مبوأ صدق} أي في الأرض المقدسة لأن وعدنا كان قد تقدم لهم بها وعادة العرب أنها إذا مدحت الشيء أضافته إلى الصدق لأنه مع ثباته حبيب إلى كل نفس ويصدق ما يظن به من الخير.
Onlar, kendileri sebebiyle Firavun'a gelen ayetleri müşahede etmeleriyle birlikte, Sübhânehu ve Teâlâ'nın atalarına verdiği doğru vaadini gerçekleştiren, kendilerine son derece ihsan ve ikram içeren özel ayetler verdiğini; Firavun'un idaresi altında aralarında hiçbir ihtilaf bulunmaksızın tek bir yol üzere olduklarını; Allah'tan açıklayıcı ilim gelinceye kadar ihtilaf edip inançlarda fırkalara ve dinlerde hiziplere ayrılmadıklarını [gördüler]. Böylece onları Allah üzere bir araya getirmesi gereken şey, içlerinin kötülüğü, niyetlerinin bozukluğu, geçici olan görünene takılıp kalmaları, fani olan duyulur şeylerde donuklaşmaları ve sabit olan gaybı ile yakini olan malumu unutmaları sebebiyle şeytanın yolunda onları darmadağın eden bir sebep oldu. Bütün bunlar bizim hükmetmemizle olmuştur; zira iş, emredip nehyettiği şeye değil, dilediğimiz şeye tabidir. Bu da ayet talep etmekten ve ayetlerin kişiyi sapıklıklardan döndüreceğini sanmaktan en büyük caydırıcı oldu. Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {ولقد بوأنا} yüceliği karşısında boyunların eğildiği, keskin fikirlerin saymaktan aciz kaldığı azametimizle yerleştirdik “Andolsun ki yerleştirdik”, {بني إسراءيل} “İsrailoğullarını”, oradan çıkan kimsenin dönmesine layık olan bir meskene; bu da şu kavliyle kastedilendir: {مبوأ صدق} yani Mukaddes Topraklara; çünkü vaadimiz daha önce onlara verilmişti. Arapların âdeti, bir şeyi övdükleri zaman onu sıdka (doğruluğa) izafe etmeleridir; çünkü o, sebatıyla birlikte her nefse sevimlidir ve kendisi hakkında zannedilen hayrı doğrular; “güzel bir yurda”.
ولما كان المنزل لا يطيب إلا بالرزق، وكان التعبير عنه بالمبوإ دالاً على الرزق بدلالة الالتزام، صرح به فقال: {ورزقناهم} أي
Mesken ancak rızıkla güzelleştiği ve mesken ifadesi iltizam delaletiyle rızka delalet ettiği için, bunu açıkça belirterek şöyle buyurdu: {ورزقناهم} yani “ve onları rızıklandırdık”
بما لنا من العظمة {من الطيبات} أي الحسية حلاء واشتهاء من الفواكة والحبوب والألبان والأعسال وغيرها. والمعنوية من الشريعة والكتاب والمعارف كما تقدم وعدنا لآبائهم بذلك. ولما كانوا كغيرهم إذا كانوا على أمور يتواضعون عليها تقاربوا فيها وتوافقوا، وإذا كانوا على حدود حدها لهم المحسن إليهم وحده لم يلبثوا أن يختلفوا عابهم الله بذلك فقال: {فما} أي فتسبب عن صدقنا لهم في الوعد أنهم ما {اختلفوا} أي أوقعوا الخلف المفضي إلى جعل كل منهم صاحبه خلفه ووراء ظهره. واستهان به {حتى جاءهم العلم} الموجب لاجتماعهم على كلمة واحدة لما له من الضبط حتى يكون أتباعه على قلب واحد. فكأنه قيل: فماذا يفعل بهم؟ لا هم بعقولهم ينتفعون ولا بما جاءهم من الحق يرجعون؟ فقيل مؤكداً لإنكار العرب البعث: {إن ربك} أي المحسن إليك بإصاء الأنبياء بك ووصفك في كتبهم وجعلك صاحب لواء الحمد في القيامة {يقضي بينهم} .
azametimizle, {من الطيبات} meyveler, tahıllar, sütler, ballar ve diğerlerinden tatlılık ve arzu edilme bakımından maddi olarak; atalarına daha önce vaat ettiğimiz gibi şeriat, kitap ve marifetler bakımından da manevi olarak “temiz şeylerden”. Onlar da başkaları gibi kendi aralarında uzlaştıkları hususlarda birbirlerine yaklaşıp uyum sağladıklarında, kendilerine ihsanda bulunan Zat'ın tek başına onlar için çizdiği sınırlarda bulunduklarında ise derhal ihtilaf ettikleri için Allah onları bununla ayıpladı ve şöyle buyurdu: {فما} onlara vaadimizdeki sadakatimiz sebebiyle onlar “asla”, {اختلفوا} her birinin arkadaşını arkasına atmasına ve onu hafife almasına yol açan ayrılığa düşmediler “ihtilaf etmediler”, {حتى جاءهم العلم} tâbileri tek bir kalp üzere olsun diye intizamı sayesinde onları tek bir kelime üzere birleştirmeyi gerektiren “kendilerine ilim gelinceye kadar”. Sanki şöyle denildi: Onlara ne yapılacak? Onlar ne akıllarından faydalanıyorlar ne de kendilerine gelen hakka dönüyorlar? Arapların dirilişi inkâr etmelerini reddetmek üzere pekiştirilerek şöyle buyruldu: {إن ربك} peygamberlerin seni vasiyet etmesi, kitaplarında seni nitelemesi ve kıyamette seni Livâü'l-Hamd sahibi kılmasıyla sana ihsanda bulunan Rabbin “şüphesiz senin Rabbin”, {يقضي بينهم} “aralarında hüküm verecektir”.
ولما كان هذا تهديداً عظيماً، زاده هولاً وعظمة بقوله: {يوم القيامة} أي الذي هو أعظم الأيام {فيما كانوا} أي بأفعالهم الجبلية {فيه يختلفون*} فيميز الحق من الباطل، والصديق من الزنديق، ويسكن كلاًّ داره.
Bu büyük bir tehdit olduğundan, şu kavliyle onun dehşet ve azametini artırdı: {يوم القيامة} günlerin en büyüğü olan “kıyamet günü”, {فيما كانوا} fıtrî fiilleriyle “oldukları şeyler hakkında”, {فيه يختلفون*} “ihtilaf etmekte”. Böylece hakkı batıldan, sıddîkı zındıktan ayıracak ve her birini kendi yurduna yerleştirecektir.
ذكر بعض ما في التوراة من المن عليهم بالأرض المقدسة:
Tevrat'ta onlara Mukaddes Toprakların lütfedilmesine dair geçen bazı hususların zikri:
قال قي أثناء السفر الخامس: قد رأت أعينكم جميع أعمال الله العظيمة التي عمل، فاحفظوا جميع الوصايا التي أمركم الله بها اليوم لتدخلوا الأرض التي تجوزون إليها لترثوها وتطول أعماركم في الأرض التي أقسم الله لآبائكم أن يعطيهم ويرثها نسلهم الأرض التي تغل السمن والعسل. لأن الأرض التي تدخلونها لترثوها ليست مثل أرض مصر التي خرجتم منها التي كنتم تحتاجون فيها أن تستقوا بأرجلكم وتسقوها مثل بساتين السقي، ولكن الأرض التي تجوزون إليها لترثوها هي أرض الجبال والصحارى، وإنما تشرب من مطر السماء. يتعاهدها الله ربكم في كل حين، وعينا الله ربنا فيها منذ أول السنة إلى آخر السنة. فإن أنتم سمعتم الأحكام التي آمركم بها اليوم وتتقون الله ربكم وتعبدونه من كل قلوبكم وأنفسكم يديم نظره إليكم، ويمطر لكم في الخريف والربيع جميعاً، وتستغلون طعاماً وشراباً وزيتاً، وينبت في حرثكم عشباً لمواشيكم، وتأكلون وتشبعون، احفظوا أن لا تخدع قلوبكم وتروغوا إلى الآلهة الأخرى وتسجدوا لها وتعبدوها فيشتد غضب الرب عليكم، ويمنع السماء من المطر والأرض من غلاتها، وتهلكوا سريعاً من الأرض التي يعطيكم الله ربكم، بل اجعلوا هذه الآيات في قلوبكم، وصيروها ميسماً بين أعينكم، وعلموها بينكم أن يتكلموا بها في حضوركم وفي سفركم، وإذا
Beşinci Sifir'in (Tesniye) ortasında şöyle denilmektedir: Gözleriniz Allah'ın yaptığı bütün büyük işleri gördü; bugün Allah'ın size emrettiği bütün emirleri tutun ki, mülk edinmek üzere geçmekte olduğunuz toprağa giresiniz ve Allah'ın atalarınıza onlara vermeye ve nesillerinin miras almasına yemin ettiği o yağ ve bal akıtan topraklarda ömrünüz uzun olsun. Çünkü miras almak üzere girmekte olduğunuz toprak, çıktığınız Mısır toprağı gibi değildir; orada tohum eker, sebze bahçesi sular gibi ayağınızla su çekip sulardınız. Fakat mülk edinmek üzere geçmekte olduğunuz toprak dağlar ve ovalar toprağıdır, ancak göğün yağmuruyla sulanır. Rabbiniz Allah her an onu gözetir; Rabbimiz Allah'ın gözleri yılın başından yılın sonuna kadar daima onun üzerindedir. Eğer bugün size emrettiğim hükümleri dinler, Rabbiniz Allah'tan korkar ve bütün kalbinizle ve bütün canınızla O'na kulluk ederseniz, O nazarını daima üzerinizde tutar; sonbaharda ve ilkbaharda yağmurunuzu yağdırır; yiyecek, içecek ve zeytinyağı mahsulü elde edersiniz; ekinlerinizde hayvanlarınız için ot biter; yer ve doyarsınız. Kalplerinizin aldanıp başka ilahlara meyletmesinden, onlara secde edip kulluk etmenizden sakının; yoksa Rabbin öfkesi üzerinize alevlenir, göğü yağmurdan, yeri mahsulünden alıkoyar ve Rabbiniz Allah'ın size vermekte olduğu o topraktan çabucak yok olursunuz. Bilakis bu ayetleri kalplerinize koyun, gözlerinizin arasında bir işaret kılın; bunları aranızda öğretin ki evinizde otururken, yolda yürürken,
رقدتم وإذا قمتم، واكتبوها على معاقم بيوتكم وأبوابكم لتطول أعماركم وأعمار أولادكم في الأرض التي أقسم الله لآبائكم أن يعطيهم. وإن أنتم حفظتم هذه الوصايا كلها وعملتم بها وأحببتم الله ربكم وسرتم في طرقه ولحقتم بعبادته يهلك الرب الملوك كلها من بين أيديكم وترثون شعوباً أعظم وأعز منكم، وكل بلاد تطأها أقدامكم تكون لكم بين البرية ولبنان ومن النهر إلى الفرات: النهر الأكبر، وتكون تخومكم عند البحر الآخر، ولا يقدر أحد أن يقاومكم، ويلقي الله ربكم خوفكم وفزعكم على كل الأرض التي تطؤونها كما قال لكم الرب: انظروا! إني أتلوا عليكم دعاء ولعناً، أما الدعاء فتصيرون إليه إن أنتم حفظتم وصايا الله ربكم، وأما اللعن فيدرككم إن أنتم لم تسمعوا وصايا الله ربكم وزغتم عن الطريق الذي أمركم به اليوم وتبعتم آلهة أخرى لم تعرفوها، وإذا أدخلكم الله ربكم إلى الأرض التي تدخلونها لترثوها اتلوا الدعاء على جبل حوريب واللعن على جبل من حيالها في مجاز الأردن خلف الطريق عند مغارب الشمس في أرض الكنعانين الذين يسكنون المغرب بإزاء الجبال وجبال بلوط - وفي نسخة: مرج ممري، لأنكم تجوزون الأردن لتدخلوا وترثوا الأرض التي يعطيكم الله ربكم وتسكنونها وتحفظون وتعملون بجميع الوصايا التي آمركم بها اليوم - انتهى.
yattığınızda ve kalktığınızda bunları konuşsunlar; Allah'ın atalarınıza kendilerine vereceğine yemin ettiği topraklarda sizin ve çocuklarınızın günleri çoğalsın diye bunları evlerinizin kapı sövelerine ve kapılarınıza yazın. Eğer bu emirlerin hepsini tutar, onlarla amel eder, Rabbiniz Allah'ı sever, O'nun yollarında yürür ve O'nun ibadetine bağlanırsanız, Rab bütün kralları önünüzden helak eder ve sizden daha büyük ve daha güçlü milletlerin mülkünü miras alırsınız. Ayak basacağınız her yer sizin olacaktır; çölden Lübnan'a, ırmaktan Fırat'a -büyük ırmağa- kadar ve sınırınız öbür denize kadar uzanacaktır. Hiç kimse önünüzde duramayacaktır; Rabbiniz Allah, size söylediği gibi, ayak basacağınız bütün toprakların üzerine korkunuzu ve dehşetinizi salacaktır. Bakın! Bugün önünüze bir hayır dua ve bir lanet koyuyorum: Rabbiniz Allah'ın emirlerini tutarsanız hayır duaya kavuşursunuz; şayet Rabbiniz Allah'ın emirlerini dinlemez, bugün size emrettiğim yoldan sapar ve tanımadığınız başka ilahların ardınca giderseniz lanet size ulaşır. Rabbiniz Allah miras almak üzere girmekte olduğunuz toprağa sizi soktuğunda, Horeb (Garizim) Dağı üzerinde hayır duayı, onun karşısındaki [Ebal] Dağı üzerinde de laneti okuyun. O dağ Şeria'nın geçidinde, batıda oturan Kenanlıların topraklarında, gün batımında, yolun arkasında, dağların ve meşe ağaçlarının karşısındadır -bir nüshada: Mamre meşeliği-. Çünkü siz, Rabbiniz Allah'ın size vermekte olduğu toprağa girmek ve orayı miras almak üzere Şeria'yı geçeceksiniz; oraya yerleşecek, bugün size emretmekte olduğum bütün hükümleri tutup tatbik edeceksiniz -bitti-.
وفي سفر يوشع بن نون ﵇: ولما كان بعد موسى
Yûşa b. Nûn aleyhisselâm'ın Sifri'nde ise şöyle denmektedir: Allah'ın kulu Musa'dan sonra
عبد الله قال الله ليوشع ابن نون خادم موسى ﵉: موسى عبدي مات، والآن فقم فاعبر هذا الأردن أنت، وكل هذا الشعب إلى الأرض التي أنا معطيها لبني إسرائيل، كل موضع تطؤه أرجلكم لكم أعطيته، كما قلت لموسى عبدي. من البر وهذه للبنان وإلى النهر الكبير نهر الفرات كل أرض الذاعرين، لا يقف أحد قدامك طول ايام حياتك، كما كنت مع موسى أكون معك، لا أدعك ولا أتركك، اشتد وتأيد، فإنك أنت تنحل هذا الشعب الأرض التي قسمت لآبائهم لإعطاء ذلك لهم، لا يزول درس كتاب هذا الشريعة من فيك. وتلهج به نهاراً وليلاً لكي تحفظ للعمل بجميع المكتوب. فحينئذ تنجح طرقك. وحينئذ ترشد، أليس قد أوصيتك؟ اشتد وتأيد، ولا ترهب ولا تنذعر، لأن معك الله ربك في جميع ما تسير فيه، ووصى بوضع يوشع عرفاء القوم قائلاً: جوزوا في وسط العسكر ووصّوا القوم قائلين لهم: أعدوا لكم زاداً فإنكم بعد ثلاثة أيام عابرون هذا الأردن للدخول لإرث الأرض التي الله ربكم معطيها لكم، اذكروا ذكر القول الذي أمركم به موسى عبد الله قائلاً: الله ربكم مريحكم بما أعطاكم هذه الأرض، نساءكم وأطفالكم ومواشيكم تجلسون في مدنكم التي أعطاكم موسى عبد الله في مجاز الأردن وأنتم تجورون محزومي الخواطر إلى أن يريح الله إخوتكم كما أراحكم فترثوا أيضاً الأرض التي ربكم معطيكم، حينئذ ترجعون إلى أرض حوزكم التي أعطاكم موسى عبد الله في مجاز الأردن مشرق الشمس، فأجابوا يوشع قائلين: جميع
Allah, Musa'nın hizmetkârı Yûşa b. Nûn'a aleyhimesselâm şöyle dedi: Kulum Musa öldü; şimdi kalk, sen ve bütün bu kavim, İsrailoğullarına vermekte olduğum toprağa geçmek üzere şu Şeria'yı geçin. Kulum Musa'ya söylediğim gibi, ayak basacağınız her yeri size verdim. Çölden ve şu Lübnan'dan büyük ırmağa, Fırat Irmağı'na kadar bütün Hititler diyarı... Hayatının bütün günlerinde hiç kimse senin önünde duramayacaktır; Musa ile beraber olduğum gibi seninle de beraber olacağım; seni bırakmayacağım ve seni terk etmeyeceğim. Güçlü ve cesur ol; çünkü bu kavme, atalarına vermeye yemin ettiğim toprağı sen miras bırakacaksın. Bu şeriat kitabının dersi ağzından düşmesin; yazılanların hepsini yapmak üzere onu gündüz ve gece tefekkür et. O zaman yollarında başarılı olursun ve o zaman doğruya ulaşırsın. Sana emretmedim mi? Güçlü ve cesur ol; korkma ve dehşete düşme, çünkü yürüdüğün her yerde Rabbin Allah seninle beraberdir. Yûşa kavmin idarecilerine emredip şöyle dedi: Ordugâhın ortasından geçin ve kavme şöyle emredin: Kendinize azık hazırlayın; çünkü üç gün sonra Rabbiniz Allah'ın mülk edinmek üzere size vermekte olduğu toprağa girmek için bu Şeria'yı geçeceksiniz. Allah'ın kulu Musa'nın size emrettiği şu sözü hatırlayın: Rabbiniz Allah size bu toprağı vererek sizi rahata kavuşturdu; kadınlarınız, çocuklarınız ve hayvanlarınız, Allah'ın kulu Musa'nın Şeria'nın geçidinde size verdiği şehirlerde kalsın; sizler ise, Rab kardeşlerinizi de sizin gibi rahata erdirinceye ve onlar da Rabbinizin size vermekte olduğu toprağı mülk edininceye kadar silahlanmış olarak [ırmağı] geçin; o zaman Allah'ın kulu Musa'nın Şeria'nın geçidinde gün doğumunda size verdiği mülk toprağınıza dönersiniz. Onlar da Yûşa'ya şöyle cevap verdiler: Bize
ما أوصيتنا به نعمل، كل موضع ترسلنا نمضي كجميع ما قبلنا من موسى كذاك نقبل منك. إذا كان الله معك كما كان مع موسى، كل إنسان يخالف أمرك ولا يقبل كلامك كجميع ما تأمره به يقتل. فاشتد وتأيد، فبعث يوشع بن نون من الكافرين رجلين جاسوسين في خفية قائلاً: امضيا! انظرا الأرض كلها مع أريحا، فمضيا ودخلا إلى بيت امرأة سواقة اسمها راحاب واضطجعا ثمَّ، فقيل لملك أريحا: هو ذا أناس من بني إسرائيل قد جاؤوا إلى هنا الليلة لجس البلد. فأرسل ملك أريحا إلى راحاب قائلاً: أخرجي القوم الجائين إليك الذين دخلوا دارك. فإنهم لجس جميع البلد جاؤوا. فأخذت المرأة الرجلين فأخفت أمرهما وقالت: كذاك كان القوم جاؤوا إليّ ولم أعلم من أين هم؟ وكان عند إغلاق الباب في الظلام.
emrettiğin her şeyi yapacağız; bizi göndereceğin her yere gideceğiz; Musa'dan kabul ettiğimiz gibi senden de kabul edeceğiz. Yeter ki Allah Musa ile beraber olduğu gibi seninle de beraber olsun. Senin emrine karşı gelen ve kendisine emredeceğin her hususta senin sözünü dinlemeyen her insan öldürülecektir. Sen yeter ki güçlü ve cesur ol. Bunun üzerine Yûşa b. Nûn Şittim'den gizlice iki casus adam gönderip şöyle dedi: Gidin! Eriha ile birlikte bütün memleketi inceleyin. Onlar da gittiler ve Rahab adında bir hancı kadının evine girip orada yattılar. Eriha kralına şöyle denildi: İşte, İsrailoğullarından bazı adamlar memleketi keşfetmek için bu gece buraya geldiler. Bunun üzerine Eriha kralı Rahab'a haber gönderip: Sana gelen ve evine giren o adamları dışarı çıkar; zira onlar bütün memleketi keşfetmek için geldiler, dedi. Kadın ise iki adamı alıp sakladı ve şöyle dedi: Doğru, adamlar bana geldi ama nereli olduklarını bilmiyordum. Karanlık basıp kapı kapanırken
ثم خرج القوم ولم أعلم أين مضوا؟ اطلبوهم بسرعة فإنكم تلحقونهم؛ ثم أصعدتهما إلى السطح وظهرتهما في فش الكتان. والقوم طلبوهما في طريق الأردن إلى المعابر - وفي نسخة: إلى المخاضات - ولباب أغلقوا بعد ما خرج الطالبون خلفهما. وهما قبل أن يناما صعدت إليهما راحاب إلى السطح فقالت لهما: قد علمت أن الله سلم إليكم البلد، وأنه قد وقعت هيبتكم علينا. وقد ماج جميع سكان البلد من قبلكم. وإنا قد سمعنا أن الله أيبس لكم
adamlar çıkıp gitti, nereye gittiklerini de bilmiyorum. Çabucak arkalarından gidin, muhakkak onlara yetişirsiniz. Sonra onları dama çıkarıp keten sapları arasına gizledi. Adamlar ise onları Şeria yolunda geçitlere -bir nüshada: sığ yerlere- doğru aradılar; onları arayanlar arkalarından çıkar çıkmaz kapıyı kapattılar. Onlar uyumadan önce Rahab dama, onların yanına çıkıp dedi ki: Bildim ki Allah memleketi size teslim etmiştir ve heybetiniz üzerimize düşmüştür; memleketin bütün halkı sizin korkunuzdan erimiştir. Zira biz Allah'ın
بحر القلزم عقب خروجكم من مصر وما عملتم بملكي الأمورانيين الذي في مجاز الأردن: سيحون وعوج اللذين اصطلمتموهما، فعند ما سمعنا ذابت قلوبنا ولم يثبت أيضاً روح في واحد منا من جهتكم، فإن الله ربكم هو إله من في السماوات من فوق ومن على الأرض من تحت، والآن فاحلفوا باسم الله إذ قد عملت معكما فضلاً، فتعملاً أيضاً أنتما مع أهل أبي فضلاَ، وتعطياني علامة هي حق. لتستبقوا أبي وأمي وإخوتي وجميع من التصق بهم، وتخلصوا أنفسنا من القتل. فقالا لها: نبذل أنفسنا دونكم للموت إن لم تخبروا بخبرنا هذا. فيكون عند التسليم الله لنا البلد نعمل معك فضلاً وأمانة فأحدرتهما بالحبل من داخل الطاقة إذ منزلها في حائط السور. وفي السور هي ساكنة. وقالت لهما: سيرا إلى الجبل كيلا يلقاكما الطالبون، وبعد ذلك سيرا: لطريقكما، فقالا لها: أبرياء نحن من قسمك هذا الذي استقسمتنا إن لم تفعلي ما نقول لك، هو ذا نحن داخلون إلى البلد فاعقدي خصلة خيط من القرمز في الطاقة التي أخبرتنا منها. وأبوك وأمك وإخوتك وكل بيت أبيك تضمين إليك المنزل، فيكون كل من يخرج من أبواب منزلك إلى خارج دمه في عنقه ونحن أبرياء، وكل من يكون معك في المنزل دمه في أعناقنا إن بطشت به يد. وإن أخبرت بخبرنا
Mısır'dan çıkışınızın ardından Kızıldeniz'i sizin için kuruttuğunu ve Şeria'nın geçidindeki Amorîlerin iki kralı olan ve köklerini kazıdığınız Sihon ve Og'a neler yaptığınızı duyduk. Bunu duyunca kalplerimiz eridi ve sizin yüzünüzden hiçbirimizde derman kalmadı; çünkü Rabbiniz Allah, yukarıda göklerde ve aşağıda yerde tek ilahtır. Şimdi, mademki ben size bir iyilik yaptım, siz de babamın ev halkına bir iyilik yapacağınıza ve bana doğru bir işaret vereceğinize dair Allah adına yemin edin; babamı, annemi, kardeşlerimi ve onlara bağlı olan herkesi sağ bırakın, canlarımızı ölümden kurtarın. Onlar kadına dediler ki: Eğer bizim bu işimizi açığa vurmazsanız, sizin yerinize canlarımızı ölüme veririz. Allah memleketi bize teslim ettiğinde sana iyilik ve sadakatle muamele ederiz. Bunun üzerine kadın onları pencereden iple aşağı indirdi; zira evi sur duvarındaydı ve kendisi surun içinde oturuyordu. Onlara dedi ki: Dağa doğru gidin ki sizi arayanlar sizinle karşılaşmasın; arayanlar dönünceye kadar orada üç gün gizlenin, ondan sonra yolunuza gidersiniz. Adamlar ona dediler ki: Eğer sana söyleyeceğimiz şeyi yapmazsan, bize ettirdiğin bu yeminden beriyiz. İşte, biz memlekete girdiğimizde, bizi indirdiğin pencereye bu kırmızı ipi bağla; babanı, anneni, kardeşlerini ve bütün babanın ev halkını kendi yanına, evine topla. Evinin kapılarından dışarı çıkan herkesin kanı kendi boynunadır, biz beriyiz; evde seninle beraber olan herkesin kanı ise, şayet ona bir el dokunursa bizim boynumuzadır. Eğer bizim bu işimizi
هذا فنحن أبرياء من قسمك الذي استقسمتنا، فقالت: كما قلتما، فأطلقتهما ومضيا، وعقدت خصلة القرمز في الطاقة، فمضيا إلى الجبل وجلسا ثم ثلاثة أيام إلى أن رجع الطالبون ولم يجدوهما. ورجع الرسولان وانحدرا من الجبل وجازا الأردن وجاءا إلى يوشع بن نون وقصا له كل ما وافاهما وقالا ليوشع: إن الله دفع بأيدينا كل الأرض، وقد ماج جميع ساكنها منا؛ وأدلج يوشع بالغداة ورحلوا من الكفرين، وجاؤوا إلى الأردن هو وجميع بني إسرائيل وباتوا ثم قبل أن يجوزوا. فلما كان بعد ثلاثة أيام جاز النقباء في وسط العسكر وأمروا القوم قائلين لهم: عند نظركم صندوق عهد الله ربكم والأئمة اللاويين حاملين له أنتم ترحلون من موضعكم وتمشون خلفه، لكن بينكم وبينه بعد مقدار ألفي ذارع بالمساحة، لا تقربوا منه لأجل أن تعرفوا الطريق التي تمشون فيها إذ لم تمشوا فيها أمس وأول أمس.
açığa vurursan, bize ettirdiğin yeminden beriyiz. Kadın: Dediğiniz gibi olsun, dedi. Onları salıverdi, onlar da gittiler; kadın da kırmızı ipi pencereye bağladı. Onlar dağa gidip arayanlar dönünceye kadar orada üç gün oturdular; arayanlar ise onları bulamadı. İki elçi geri dönüp dağdan indiler, Şeria'yı geçip Yûşa b. Nûn'un yanına geldiler; başlarına gelen her şeyi ona anlattılar ve Yûşa'ya dediler ki: Muhakkak Allah bütün memleketi elimize teslim etmiştir; memleketin bütün halkı korkumuzdan erimiştir. Yûşa sabah erkenden kalktı, Şittim'den göçtüler; o ve bütün İsrailoğulları Şeria'ya gelip geçmeden önce orada gecelediler. Üç gün sonra kabile reisleri ordugâhın ortasından geçip kavme şöyle emrettiler: Rabbiniz Allah'ın Ahit Sandığı'nı ve onu taşıyan Levili kâhinleri gördüğünüzde yerinizden göçüp onun arkasından yürüyün. Ancak aranızla onun arasında ölçüyle yaklaşık iki bin arşın mesafe olsun; yürüyeceğiniz yolu bilesiniz diye ona yaklaşmayın, çünkü dün ve önceki gün bu yoldan geçmemiştiniz.
وقال يوشع للقوم: استعدوا فإن غداً يعمل الله في وسطكم عجائب، وقال يوشع للأئمة: احملوا صندوق العهد وجوزوا قدام القوم. فحملوا صندوق العهد وساروا قدام القوم، وقال الله ليوشع: هذا اليوم ابتدىء بتعظيم اسمك بحضرة جميع إسرائيل لكي يعلموا أنني كما كنت مع موسى أكون معك؛ وقال يوشع لبني إسرائيل: تقدموا
Yûşa kavme: Kendinizi takdis edin, zira yarın Allah aranızda harikalar yaratacaktır, dedi. Yûşa kâhinlere de: Ahit Sandığı'nı taşıyın ve kavmin önünden geçin, dedi. Onlar da Ahit Sandığı'nı taşıyıp kavmin önünde yürüdüler. Allah Yûşa'ya şöyle buyurdu: Bugün bütün İsrail'in huzurunda senin adını yüceltmeye başlayacağım; böylece Musa ile beraber olduğum gibi seninle de beraber olduğumu bilsinler. Yûşa İsrailoğullarına dedi ki: Buraya
هاهنا وأسمعوا الله ربكم؛ قال يوشع: بهذه الخلة تعرفون أن قادراً حياً لذاته في وسطكم، وأن قارضاً يقرض من قدامكم قبائل الأمم: الكنعانيين والذاعرين - وفي نسخة: الحاثبين المنسوبين إلى حاث جدهم - والحويين أي الفصحاء البلغاء - وفي نسخة: المجتمعين إلى الحي - والربضيين والفلاحين والأمورانيين - أي الرؤساء - واليبوسيين - أي الجبارين القاهرين، ها هو ذا صندوق العهد، سيد كل الأرض جائز قدامكم في الأردن والآن خذوا لكم اثني عشر رجلاً من أسباط إسرائيل: رجلاً واحداً من كل سبط، ويكون عند قرار أقدام أرجل الأئمة حاملي صندوق العهد سيد كل الأرض في مياه الأردن من الأمر العظيم أنه تنقطع مياه الأردن المنحدرة من فوق وتقف طوداً واحداً كأنها في زق محصورة.
yaklaşın ve Rabbiniz Allah'ın [sözlerini] dinleyin! Yûşa dedi ki: Bu özellikle aranızda zâtıyla diri bir Kadîr'in bulunduğunu ve O'nun Kenanlılar, Hititler, Hivîler, Perizzîler, Girgaşîler, Amorîler ve Yebusîler milletlerini önünüzden muhakkak sürüp çıkaracağını bileceksiniz. İşte bütün yeryüzünün Rabbi olan Ahit Sandığı önünüz sıra Şeria'dan geçiyor. Şimdi İsrail kabilelerinden on iki adam, her kabileden birer adam seçin. Bütün yeryüzünün Rabbi olan [Rabbin] Sandığı'nı taşıyan kâhinlerin ayak tabanları Şeria sularına bastığında, yukarıdan akan Şeria sularının kesilmesi ve tek bir tulumdaymış gibi dikilip durması şeklinde muazzam bir iş gerçekleşecektir.
ولما ارتحل الشعب وقطعوا خيمه ليجوزوا الأردن سار الكهنة الذين حملوا التابوت أمام الشعب، فلما انتهوا إلى الأردن وكان ممتلئاً يفيض كل أيام الحصاد انشق الأردن وقام الماء الذي كان ينحدر من فوق كأنه في زق ناحيته، وتباعد عن قرية إدام التي عند صريم
Kavim Şeria'yı geçmek için çadırlarından göçtüğünde, sandığı taşıyan kâhinler kavmin önünde yürüdüler. Şeria'ya vardıklarında -ki Şeria bütün hasat günleri boyunca taşıp kabarır- Şeria yarıldı ve yukarıdan akan su bir tulumdaymış gibi tek bir tarafta durup yükseldi; Sarethan yanındaki Adam şehrinden çok uzaklara
جداً، والذي كان يجري إلى البحر العربي الذي يدعى بحر الملح انشق وحار وانقطع، وجاز الشعب حيال أريحا، وقام الكهنة الذيم حملوا تابوت العهد في الأردن يابساً حتى عبر جميع الشعب بحر الأردن؛ فلما جاز الشعب جميعاً قال الرب ليوشع: اعمد إلى اثني عشر رجلاً من الشعب: من كل سبط رجل واحد، وقل لهم: خذوا من هاهنا من جوف الأردن من تحت أقدام الكهنة اثني عشر حجراً وعبروها معكم وانصبوها في موضع المبيت الذي تبيتون فيه الليلة، فأمرهم يوشع بذلك وأن يحمل كل رجل حجره على عاتقه، فأخذوها إلى موضع مبيتهم ونصبوها هناك، فمكثت الحجارة - التي أخذوها من الأردن من تحت أقدام الكهنة الذين حملوا التابوت - موضوعة هناك إلى اليوم؛ والكهنة الذين حملوا التابوت كانوا قياماً حتى تمت جميع الأقوال التي أمر الرب يشوع أن يقص على الشعب كما أوصى موسى يشوع، وعجل الشعب على المجاز وجازوا، فما جاز جميع الشعب وجاز الكهنة الذين كانوا حاملين التابوت أمام الشعب وجاز بنو روبال وبنو جاد ونصف سبط منسا، وهم متسلخون أمام إخوتهم - كما أمر موسى - أربعون ألفاً ذوو قوة، جازوا أمام الرب إلى قاع أريحا للمحاربة.
kadar çekildi. Tuz Denizi denilen Arap Denizi'ne doğru akan sular ise tamamen kesilip bitti. Kavim Eriha'nın karşısından geçti. Bütün kavim Şeria [Irmağı'nı] tamamen geçinceye kadar Rabbin Ahit Sandığı'nı taşıyan kâhinler Şeria'nın ortasında kuru toprakta durdular. Bütün kavim geçişi tamamlayınca Rab Yûşa'ya şöyle buyurdu: Kavimden on iki adam, her kabileden bir adam seç ve onlara de ki: Buradan, Şeria'nın ortasından, kâhinlerin ayaklarının altından on iki taş alın, onları yanınızda karşıya geçirin ve bu gece konaklayacağınız konak yerine dikin. Yûşa onlara bunu ve her adamın taşını omzunda taşımasını emretti; onlar da taşları konak yerlerine götürüp oraya diktiler. Kâhinlerin ayakları altından Şeria'dan aldıkları o taşlar bugüne kadar orada dikili durmaktadır. Sandığı taşıyan kâhinler ise, Rabbin Yûşa'ya kavme söylemesini emrettiği her şey -Musa'nın Yûşa'ya vasiyet ettiği gibi- tamamlanıncaya kadar ayakta durdular; kavim aceleyle geçiş yapıp karşıya geçti. Bütün kavim geçip sandığı taşıyan kâhinler de kavmin önünden geçince, Rûbîller, Gadîler ve Menaşşe kabilesinin yarısı, Musa'nın emrettiği gibi kardeşlerinin önünde silahlanmış kırk bin güçlü savaşçı olarak Rabbin önünde savaşmak üzere Eriha ovasına geçtiler.
في ذلك
O
اليوم عظم يشوع عند جميع بني إسرائيل وفرقوه كفرقهم من موسى طول أيام حياته، وقال الرب ليشوع: مر الكهنة الذين حملوا تابوت الشهادة يصعدوا من الأردن، فأمرهم، فلما صعدوا رجع ماء الأردن إلى مواضعه أول ما استقرت أقدام الكهنة في الشط وجرى في سواحل الأردن كما كان أولاً، فصعدوا من الأردن في عشر خلت من الشهر الأول - قلت: وهو نيسان على ما قال بعض فضلاء اليهود - ونزلوا الجلجال أقصى مشارق أريحا، فأما الاثنا عشر حجراً التي أخذوها من الأردن فنصبها يشوع في الجلجال، وقال يشوع لبني إسرائيل: إذا سألكم بنوكم غداً وقالوا لكم: ما هذه الحجارة؟ قولوا لهم: إن بني إسرائيل فلق له هذا الأردن فجازوه يابساً، لأن الله ربكم يبَّس ما الأردن أمامهم حتى جازوه كما فعل الله ربكم ببحر سوف الذي يبسه أمامنا حتى جزناه ليعلم جميع شعوب الأرض أن يد الرب قوية، وتتقوا الله ربكم كل الأيام.
gün Rab, Yûşa'yı bütün İsrailoğullarının gözünde yüceltti ve hayatının bütün günlerinde Musa'dan çekindikleri gibi ondan da çekindiler. Rab Yûşa'ya: Şehadet Sandığı'nı taşıyan kâhinlere Şeria'dan yukarı çıkmalarını emret, dedi; o da emretti. Onlar çıkınca, kâhinlerin ayak tabanları karaya basar basmaz Şeria'nın suları eski yerine döndü ve daha önce olduğu gibi bütün kıyıları boyunca taştı. Birinci ayın onuncu gününde Şeria'dan çıktılar -derim ki: bazı Yahudi âlimlerinin belirttiğine göre bu ay Nisan ayıdır- ve Eriha'nın doğu sınırındaki Gilgal'da konakladılar. Şeria'dan aldıkları o on iki taşı Yûşa Gilgal'a dikti. Yûşa İsrailoğullarına şöyle dedi: Yarın çocuklarınız size 'Bu taşlar nedir?' diye sorduklarında onlara şöyle deyin: İsrailoğulları bu Şeria'yı kuru toprak üzerinden geçtiler; zira Rabbiniz Allah, biz geçinceye kadar önümüzden kuruttuğu Kızıldeniz'e yaptığı gibi, siz geçinceye kadar Şeria suyunu da önünüzden kuruttu. Ta ki yeryüzünün bütün kavimleri Rabbin elinin ne kadar güçlü olduğunu bilsinler ve siz de bütün günler Rabbiniz Allah'tan korkasınız.
فلما سمع جميع ملوك الأمورانيين الذين في جانب الأردن الغربي وجميع ملوك الكنعانيين الذين على شاطىء البحر أن الرب يبس ماء الأردن أمام بني إسرائيل حتى جازوا، فزعت قلوبهم ولم يبق فيهم رمق فزعاً من بني إسرائيل وفي ذلك الزمان قال الرب ليشوع: اتخذ سيفاً من طوران واختن بني إسرائيل ثانية، فختن بني إسرائيل ثانية في أكمة
Şeria'nın batı yakasındaki bütün Amorî kralları ve deniz kıyısındaki bütün Kenan kralları, İsrailoğulları geçinceye kadar Rabbin Şeria sularını onların önünden kuruttuğunu işitince kalpleri eridi ve İsrailoğullarının korkusundan içlerinde hiçbir derman kalmadı. O vakitte Rab Yûşa'ya: Çakmak taşından bıçaklar yap ve İsrailoğullarını ikinci kez sünnet et, buyurdu. O da İsrailoğullarını Gıvyat-Haaralot'ta (Sünnetsizler Tepesi'nde)
الغلف، والذي ختن يشوع جميع الذكورة الذين كانوا ولدوا في البرية حين خرجوا من أرض مصر، لأن جميع الرجال الأبطال المقاتلة هلكوا في البرية لأنهم لم يطيعوا الله ربهم وكانوا كلهم مختتنين، فأقسم الرب عليهم أن لا يريهم الأرض التي وعد آباءهم أن يعطيهموها الأرض التي تغل السمن والعسل، فبنوهم الذين كانوا من بعدهم هم الذين ختن يشوع لأنهم كانوا غلفاً. فلما ختن جميع الشعب مكثوا مواضعهم في المعسكر حتى برئوا، وقال الرب ليشوع: اليوم صرفت عنكم عار أهل مصر، ودعا اسم ذلك الموضع جلجالاً، ونزل بنو إسرائيل الجلجال وعلموا فصحاً في أربعة عشر يوماً من الشهر الأول عند المساء في قاع أريحا وأكلوا من بر الأرض بعد الفصح وأكلوا في ذلك اليوم فطيراً وسنبلاً مقلواً. وارتفع المن عن بني إسرائيل منذ ذلك اليوم حيث أكلوا من بر الأرض ولم ينزل المن لبني إسرائيل بعد ذلك اليوم وأكلوا من بر الأرض وغلات أرض كنعان في تلك السنة. وبينا كان يشوع في قاع أريحا قائماً إذ نظر رجلاً قائماً إزاءه مخترطاً سيفه ممسكه بيده، فاقبل يشوع إليه وقال له: أنت منا أم من أعدائنا؟ قال: أنا سيد أجناد الرب، الآن أتيتك، فخر يشوع ساجداً على وجهه على الأرض وقال: ما الذي يقول السيد
ikinci kez sünnet etti. Yûşa'nın sünnet ettiği kimseler, Mısır topraklarından çıktıklarında çölde doğmuş olan bütün erkeklerdi; zira savaşçı yiğitlerin tamamı Rableri Allah'a itaat etmedikleri için çölde helak olmuşlardı, oysa onların hepsi sünnetliydi. Rab onlara, atalarına vereceğine yemin ettiği yağ ve bal akıtan o toprakları göstermeyeceğine yemin etmişti. Onlardan sonra yetişen çocukları ise Yûşa sünnet etti; çünkü onlar sünnetsizdiler. Bütün kavim sünnet olunca iyileşinceye kadar ordugâhta yerlerinde kaldılar. Rab Yûşa'ya: Bugün Mısır'ın ayıbını üzerinizden yuvarlayıp attım, dedi ve o yerin adını Gilgal koydu. İsrailoğulları Gilgal'da konakladılar ve birinci ayın on dördüncü günü akşam vakti Eriha ovasında Fısıh bayramını kutladılar. Fısıh'ın ertesi günü o memleketin mahsulünden yediler; o gün mayasız ekmek ve kavrulmuş buğday yediler. Memleketin mahsulünden yedikleri o günden itibaren kudret helvası kesildi; artık İsrailoğullarına kudret helvası inmedi ve o yıl Kenan diyarının ürünlerinden ve mahsulünden yediler. Yûşa Eriha ovasında dikilmekte iken, karşısında kılıcını kınından çekmiş, elinde tutan bir adam gördü. Yûşa ona doğru yaklaşıp: Sen bizden misin yoksa düşmanlarımızdan mısın? dedi. O: Ben Rabbin ordularının komutanıyım, şimdi geldim, dedi. Bunun üzerine Yûşa yüzüstü yere kapanıp secde etti ve: Efendim
لعبده؟ قال: اخلع خفيك عن قدميك، فإن الموضع الذي أنت قائم فيه طاهر، ففعل يشوع ذلك؛ وكان بنو إسرائيل قد حاصروا أريحا، ولم يكن يقدر أحد من أهلها يدخل ولا يخرج، قال الرب ليوشع: انظر! إني قد دفعت في يدك أريحا وملكها وكل أجنادها، فليحط بالمدينة جميع رجال المقاتلة، ودوروا حول المدينة مرة في اليوم، وافعلوا ذلك ستة أيام، ويحمل سبعة من الكهنة سبعة أبواق ويهتفون أمام التابوت، حتى إذا كان اليوم السابع دوروا حول المدينة سبع مرات ويهتف الكهنة بالقرون، فإذا هتفت الأبواق وسمعتهم أصواتها يهتف جميع الشعب بأعلى أصواتهم صوتاً شديداً، فيقع سور المدينة مكانه، ويصعد الشعب كل إنسان حياله، فدعا يشوع الكهنة وقال لهم: احملوا تابوت الرب عهد الرب ويحمل سبعة من الكهنة سبعة قرون وينفخون فيها أمام تابوت الرب، ثم قال للشعب: دوروا حول المدينة، والمتسلخون يجوزون أمام تابوت الرب، فحمل سبعة من الكهنة سبعة قرون وهتفوا أمام تابوت الرب فلم يزالوا ينفخون في القرون، والذين كانوا يحملون التابوت يتبعون أصحاب الأبواق والمتسلخون يسيرون أمام الكهنة الذي يهتفون بالقون ويسيرون أمام التابوت.
kuluna ne buyuruyor? dedi. O da: Çarıklarını ayaklarından çıkar; zira üzerinde durduğun yer mukaddestir, dedi; Yûşa da öyle yaptı. İsrailoğulları Eriha'yı kuşatmışlardı; halkından hiç kimse ne girebiliyor ne de çıkabiliyordu. Rab Yûşa'ya: Bak! Eriha'yı, kralını ve bütün ordularını senin eline teslim ettim; bütün savaşçı adamlar şehri kuşatsın, şehrin etrafını günde bir kere dönün; bunu altı gün boyunca yapın. Yedi kâhin sandığın önünde koç boynuzundan yedi boru taşısın. Yedinci gün olunca şehrin etrafını yedi defa dönün ve kâhinler boruları çalsınlar. Borular uzun uzun çalıp seslerini işittiğinizde, bütün kavim var gücüyle yüksek sesle bağırsın; o zaman şehrin surları olduğu yere çökecektir ve kavim dosdoğru içeri girecektir, buyurdu. Yûşa kâhinleri çağırıp onlara: Rabbin Ahit Sandığı'nı taşıyın; yedi kâhin Rabbin Sandığı'nın önünde yedi boru taşısın ve boruları üflesin, dedi. Sonra kavme: Şehrin etrafını dönün; silahlı öncüler de Rabbin Sandığı'nın önünden geçsin, dedi. Yedi kâhin yedi boruyu taşıyıp Rabbin Sandığı'nın önünde boruları çalarak yürüdüler; sandığı taşıyanlar boru çalanların arkasından gidiyor, silahlılar ise boru çalan kâhinlerin önünde ve sandığın önünde yürüyorlardı.
وقال يشوع للشعب: لا تهتفوا، ولا تسمعوا أصواتكم، ولا تخرج كلمة من أفواهكم إلى اليوم الذي آمركم أن تهتفوا. فدارت الجماعة بالتابوت كل يوم مرة
Yûşa kavme şöyle dedi: Size 'Bağırın!' diyeceğim güne kadar bağırmayın, sesinizi duyurmayın ve ağzınızdan tek bir kelime bile çıkmasın. Böylece topluluk sandıkla birlikte her gün bir defa
كما أمرهم يشوع، فلما كان اليوم السابع أدلجوا سحراً وأحاطوا بالمدينة كسنتهم ولكن في ذلك اليوم السابع داروا حولها سبع مرات، وفي المرة السابعة هتف الكهنة بالقرون وقال يشوع للشعب: اهتفوا لأن الرب قد دفع المدينة في أيديكم، ولكن صيروا هذه المدينة وكل ما فيها حريمة للرب، لا يمسه إنسان منكم، وأبقوا على راحاب الزانية - يعني القندقانية كما أخبرني بعض فضلائهم، ويؤيده التعبير عنها فيما مضى بالسواقة والله أعلم - وعلى كل من معها في بيتها لأنها غيبت الدسيسين اللذين أرسلنا، فأما أنتم فاحتفظوا من الحرام، ولا تنجسوا أنفسكم بأكل الحرام، فتصيروا عسكر بني إسرائيل حراماً، فنفخوا في القرون فلما سمع الشعب صوت الأبواق ضجوا كلهم واحدة شديدة جداً، فوقع سور المدينة فصعد الشعب إلى المدينة كل إنسان حياله، فافتتحوها وقتلوا كل من فيها رجالها ونساءها والمشيخة والصبيان والثيران والحمير والغنم، قتلوها بالسيف، وأما الرجلان اللذان اجتسا الأرض فقال لهم يشوع: ادخلا إلى بيت المرأة الزانية - يعني الفندقانية كما مضى - فأخرجاها وأخرجا كل من معها في البيت كما حلفتما لها، ففعلوا وأنزلوهم خارج عسكر بني إسرائيل وأحرقوا المدينة وكل من فيها بالنار، وأحيى يشوع الزانية ووالديها وكل من معها، وأقسم يشوع في ذلك الزمان ولعن وقال: ملعوناً يكون
Yûşa'nın kendilerine emrettiği gibi [şehrin etrafını] döndü. Yedinci gün olunca seher vakti erkenden kalktılar ve âdetleri üzere şehri kuşattılar; fakat o yedinci günde şehrin etrafını yedi defa döndüler. Yedinci defada kâhinler boruları çaldı ve Yûşa kavme: Bağırın! Zira Rab şehri elinize teslim etti; ancak bu şehri ve içindeki her şeyi Rabbe adanmış kılın (harem edin), sizden hiç kimse ona dokunmasın. Fahişe Rahab'ı -yani bazı faziletli kimselerin bana bildirdiğine göre hancı kadını; nitekim daha önce ondan 'sevvâka' (çarşı esnafı/hancı) diye bahsedilmesi de bunu desteklemektedir, en doğrusunu Allah bilir- ve evinde onunla beraber olan herkesi sağ bırakın; çünkü o gönderdiğimiz iki casusu sakladı. Sizler ise haramdan sakının; haramdan bir şey alarak kendinizi kirletmeyin, yoksa İsrail ordugâhını harama sokar ve felakete sürüklersiniz, dedi. Boruları çaldılar; kavim boru sesini işitince hep birden çok şiddetli bir nara attı, şehrin surları çöktü ve kavim dosdoğru şehre girdi. Şehri fethettiler; içindeki erkek, kadın, yaşlı, çocuk, öküz, eşek ve koyun her canlıyı kılıçtan geçirdiler. Memleketi keşfetmeye gelen o iki adama ise Yûşa şöyle dedi: O fahişe kadının -yani daha önce geçtiği gibi hancı kadının- evine girin; ona yemin ettiğiniz gibi kendisini ve evinde onunla beraber olan herkesi dışarı çıkarın. Onlar da öyle yapıp onları İsrail ordugâhının dışına yerleştirdiler; şehri ve içindeki her şeyi ateşe verip yaktılar. Yûşa fahişe kadını, ana babasını ve onunla beraber olan herkesi sağ bıraktı. O vakitte Yûşa yemin edip lanet etti ve şöyle dedi: Bu Eriha şehrini yeniden
أمام الرب الرجل الذي يقوم يبني مدينة أريحا هذه، وكان الرب بعونه مع يشوع ونصره، وشاع خبره في الأرض كلها، وأثم بنو إسرائيل وتناولوا من الحرام، وذلك لأن عاجار ابن كرمي بن زبدي بن زرح من قبيلة يهودا نحر وأخذ من الحرام وغيب في خيمته، فاشتد غضب الرب على بني إسرائيل، ثم أرسل يشوع رجالاً إلى عاي التي عند بيت آون من مشارق بيت إل ليجتسوها، فقالوا له: إنه يجزىء في أخذها ألفان أو ثلاثة لأن أهلها قليل، فصعدوا فحاربوهم عند باب المدينة فانهزم بنو إسرائيل وجرح منهم جرحى كثير - فذكر القصة في سجود يشوع وانزعاجه وإخبار الله تعالى إياه أن قومه غلّوا، ثم أمره بالقرعة حتى خرج الذي عنده الغلول وهو عاجار، وكان غلوله طنفسة بابلية ومائتي مثقال فضة وسبيكة من ذهب فيها خمسون مثقالاً، فأخرجه يشوع مع كل شيء هو له، وقد مضى ذلك في البقرة عند
inşa etmeye kalkan adam Rabbin huzurunda lanetli olsun! Rab yardımıyla Yûşa ile beraberdi, ona zafer verdi ve onun haberi bütün yeryüzüne yayıldı. İsrailoğulları ise günah işleyip haramdan aldılar; zira Yahuda kabilesinden Zerah oğlu Zabdi oğlu Karmi oğlu Ahan haramdan bir şeyler alıp çadırında gizlemişti. Bunun üzerine Rabbin öfkesi İsrailoğullarına karşı alevlendi. Sonra Yûşa, Beyt-El'in doğusundaki Beyt-Aven yakınında bulunan Ay şehrini keşfetmek üzere adamlar gönderdi; onlar da ona: Şehri almak için iki ya da üç bin kişi yeterlidir, çünkü halkı azdır, dediler. Askerler yukarı çıkıp şehir kapısında onlarla savaştılar; fakat İsrailoğulları hezimete uğradı ve onlardan pek çok kişi yaralandı. -Yûşa'nın secdeye kapanması, feryat etmesi ve Allah Teâlâ'nın kavminin ganimete hıyanet ettiğini ona bildirmesi kıssasını zikretti; sonra kura çekmesini emretti ve hıyanet eden kimse, yani Ahan ortaya çıktı. Onun çaldığı şey Babil işi bir örtü, iki yüz miskal gümüş ve elli miskal ağırlığında bir altın külçeydi; Yûşa onu ve kendisine ait olan her şeyi dışarı çıkardı. Bu husus Bakara Sûresi'nde
{أولئك الذين اشتروا الحياة الدنيا بالآخرة} [البقرة: ٩٨] وتقدم في المائدة فتح بعض بلاد بيت المقدس بأعجوبة أخرى واستمروا هكذا يفتحونها بلداً بعد بلد، ويقتلون من جبابرتها عدداً بعد عدد، ويرون في ذلك من عجائب الأمور وبدائع المقدور ما يبقي على كر الآباد ومَر الدهور، وهم في أثناء ذلك كل قليل يكفرون
{أولئك الذين اشتروا الحياة الدنيا بالآخرة} [Bakara: 86] “İşte onlar, ahirete karşılık dünya hayatını satın alan kimselerdir” ayetinde geçmişti; Mâide Sûresi'nde de Beytülmakdis'in bazı beldelerinin başka bir mucizeyle fethedildiği zikredilmişti-. Böylece belde belde oraları fethetmeye, zorbalarından nice kimseleri öldürmeye devam ettiler; bu süreçte çağlar boyu ve asırlar geçtikçe kalacak nice acayip hadiseler ve kudret harikaları gördüler. Fakat bütün bunlar esnasında onlar sık sık küfrediyor,
وينقضون العهود ولا يشكرون كما هو مبين في سفر يوشع بن نون، وقد مضى شيء منه في المائدة عند قوله تعالى {فعموا وصموا} [المائدة: ٧١]- الآية، كل ذلك بعد أن جاءهم من العلم ما لا تدخله مرية لا يخالطه شك ولا يدنو منه لبس، فتبارك من له الأمر كله، لا مضل لمن هدى ولا هادي لمن يضله.
ahitleri bozuyor ve şükretmiyorlardı; nitekim bu durum Yûşa b. Nûn Sifri'nde açıkça belirtilmiştir. Bunun bir kısmı Mâide Sûresi'nde {فعموا وصموا} [Mâide: 71] “Körleştiler ve sağırlaştılar” kavlinde geçmişti. Bütün bunlar, kendilerine içine hiçbir şüphenin giremeyeceği, hiçbir tereddüdün karışamayacağı ve hiçbir kapalılığın yaklaşamayacağı apaçık ilim geldikten sonra olmuştur. Bütün işler Kendisine ait olan Zat ne yücedir! O'nun hidayet ettiğini saptıracak, saptırdığını da hidayete erdirecek kimse yoktur.
ولما كان ما مضى - من الآيات هذه السورة المبينة أن من أريدت شقاوته لا ينفعه مشاهدة الآيات - سبباً لنفي الشك عنها وإثبات اليقين بمضامينها بما سلف من الأدلة على تلك المضامين غلى أن ختم ذلك بذم من عمل عمل الشاك بعد أن جاء ما يوجب اليقين من العلم، وكان ﷺ كما مضى في آخر التي قبلها أشفق الخلق لا سيما على العرب لا سيما على قومه منهم، وكانت الوصية قد برزت من الجناب الإلهي له بما يوافق طبعه من بذل الجهد في ملاطفتهم، كان ذلك جديراً بأن يحرك طبع البشر لتمني الإجابة لما يقترحون، وكان طلب ذلك بعد الفطام عنه من أفعال الشك في الجملة فأريد صرف النفس عنه بالكلية ولو بالخطور في البال فقيل مسبباً عما قبله: {فإن كنت} أي يا أرحم الخلق {في شك} ولم يرد بهذا الكلام حقيقته - والله أعلم - بل تقوية اليقين وتأكيده ورسوخه وتأييده بأن هذا أمر قد عزم عليه وفرغ منه فلا يحتمل مراجعة، وذلك لأن المعنى أن ثباتهم على
Bu sûrenin geçen ayetleri -ki bunlar hakkında şekavet takdir edilmiş kimseye ayetleri görmenin fayda vermeyeceğini açıklıyordu- söz konusu içeriklere dair daha önce geçen delillerle şüpheyi gidermeye ve bu içeriklere dair kesin bilgiyi (yakîn) yerleştirmeye vesile olunca ve nihayet bu durum, yakîni gerektiren ilim geldikten sonra şüpheye düşen kimsenin amelini işleyenlerin kınanmasıyla son bulup; sallallâhu aleyhi ve sellem de önceki sûrenin sonunda geçtiği üzere yaratılmışların -özellikle Araplara, bilhassa da onlardan kendi kavmine karşı- en şefkatlisi olduğundan ve Yüce Kat'tan kendisine, yaratılışındaki tabiatına uygun olarak onlara yumuşak davranmada var gücünü sarf etmesine dair emir gelmiş bulunduğundan; bu durum, teklif ettikleri şeylerin kabul edilmesini temenni etme yönünde beşerî tabiatı harekete geçirmeye uygundu. Bundan menedildikten sonra bunu talep etmek de neticede şüphe ehlinin fiillerinden sayıldığından, akla gelmesi dahi söz konusu olsa bundan nefsin tamamen vazgeçirilmesi murat edildi ve öncekiyle irtibatlandırılarak şöyle buyruldu: {فإن كنت} “Eğer sen... isen” yani ey yaratılmışların en merhametlisi! {في شك} “şüphede...” Bu sözle -en doğrusunu Allah bilir ya- hakiki anlamı kastedilmemiştir; bilakis bu işin kesin olarak kararlaştırılmış ve bitmiş bir mesele olup artık geri dönüşü kabul etmediğini vurgulamak suretiyle yakîni kuvvetlendirmek, pekiştirmek, kökleştirmek ve teyit etmek murat edilmiştir. Zira mana şudur: Onların
الشقاوة أمر لا يعلم إلاّ من قبلنا، وذلك بأحد أمرين: إما بواسطة الأمين جبرئيل بما يأتي به من الوحي عنا غضاً طرياً محفوظاً من الغير فلا تحريف فيه ولا تبديل، وإما بواسطة أهل الكتاب عن أنبيائهم - وفي ذلك نزول درجتين مع تجويز التخويف والتبديل، وهذا ما لا يرضاه ذو همة علية ونفس أبية - فالمعنى: أنا قد أخبرتك بأن الآيات لا تزيد المقضي بشقائه إلاّ ضلالاً وأنا خبير بذلك {ولا ينبئك مثل خبير} فلا تطلب إجابتي إياهم إلى ما يقترحون عليك رجاء إيمانهم فإنهم لا يؤمنون بذلك {فإن كنت} أي في وقت من الأوقات {في شك} أي ولو قل {ممآ أنزلنآ} أي بعظمتنا واصلاً على لسان الواسطة {إليك} في ذلك {فسئل} أي بسبب ذلك الشك {الذين يقرءون} أي متتابعين لذلك {الكتاب} أي السماوي من اليهود والنصارى، فإنهم من الإحاطة بصحة ما أنزلنا إليك على حد عظيم. ومن آمن منهم أو كان منصفاً جدير بأن يزداد من فاوضه في ذلك إيماناً؛ ولما كانوا بعض من أوتي الكتاب في الزمن السالف، أثبت الجار فقال: {من قبلك} وهم عن ذلك الخبر بمراحل، فلا تجنح إلى سؤال غيري، وهذا مضمون قوله تعالى مؤكداً آتياً بحرف التوقع
şekavet üzere sebat etmeleri ancak Bizim tarafımızdan bilinebilecek bir husustur. Bu da iki yoldan biriyle olur: Ya güvenilir Cibrîl vasıtasıyla, Bizden taptaze, başkalarından korunmuş ve içinde hiçbir tahrif ve tebdil bulunmayan vahiy getirmesiyle; ya da Ehl-i Kitap vasıtasıyla onların peygamberlerinden nakledilenlerle -ki bunda iki derece aşağı inme ve tahrif ile tebdil ihtimali vardır; bunu ise yüksek himmetli ve izzetli bir nefis asla kabul etmez-. O halde mana şöyledir: Ben sana, ayetlerin şekavetine hükmedilmiş kimselerin ancak sapıklığını artıracağını bildirdim; Ben bunu hakkıyla bilenim, {ولا ينبئك مثل خبير} “Sana her şeyden haberdar olan [Allah] gibi hiç kimse haber veremez.” Dolayısıyla iman ederler umuduyla senden teklif ettikleri şeylere icabet etmemi isteme; zira onlar buna iman etmeyeceklerdir. {فإن كنت} “Eğer sen” yani herhangi bir vakitte, {في شك} “şüphede isen” az da olsa, {ممآ أنزلنآ} “indirdiğimizden” yani azametimizle aracı [Cibrîl]'in dili üzerinden ulaştırarak indirdiğimizden, {إليك} “sana” bu hususta, {فسئل} “sor” yani bu şüpheden dolayı, {الذين يقرءون} “okuyanlara” yani bunu peş peşe okumayı sürdürenlere, {الكتاب} “Kitab'ı” yani Yahudi ve Hristiyanlardan o semavi kitabı okuyanlara. Zira onlar, sana indirdiğimizin doğruluğunu pek iyi bilmektedirler. Onlardan iman eden veya insaflı olan kimseyle bu meseleyi müzakere eden kimsenin imanı ziyadeleşmeye layıktır. Onlar geçmiş zamanda kendilerine kitap verilenlerin bir kısmı olduklarından, cer edatını getirip şöyle buyurdu: {من قبلك} “senden önce”. Oysa onlar bu haberden fersah fersah uzaktırlar, bu yüzden Benden başkasına sormaya meyil dahi etme. Beklenti harfi getirip teyit ederek gelen şu ilahi buyruğun muhtevası da budur: